Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 103-122 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/103.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

8. Οι αντιδράσεις

Η απήχηση και η αποδοχή της Διαπλάσεως των παίδων, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της έκδοσής της είναι αναμφισβήτητη. Το 1880, ένα χρόνο μετά την έκδοση του πρώτου της φυλλαδίου, ο Βύρων (περιοδικό του ομώνυμου φιλολογικού συλλόγου) γράφει: "Το περιοδικόν τούτο είνε τοσούτον γνωστόν και τοσούτον εκρατύνθη εν τη κοινή εκτιμήσει, ώστε θέλομεν είπει μόνον τόσα, όσα επιτρέπεται να λεχθώσι περί πράγματος γνωστού". Ο Βύρων επιμένει στην πρόθεση του περιοδικού να καλλιεργήσει και να αναπτύξει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του παιδιού, αποφεύγοντας τον υπερβολικό διδακτισμό. Η Διάπλαση "δεν ζητεί να πληρώση την κεφαλήν του παιδός με ονόματα βράχων της Αμερικής και βοτάνων της Αυστραλίας και οθνείων άλλων γνώσεων, αλλά ζητεί να διαπλάση τον παίδα Έλληνα ιδία, και άνθρωπον εν γένει"1.

Από τις στήλες του ημερήσιου και του περιοδικού τύπου σχολιάζεται επαινετικά η ποικιλία του περιεχομένου, η καλλιτεχνική εικονογράφηση2, το καινούριο παιδαγωγικό πνεύμα που 

——————————————

επιστήμες, στις καλές τέχνες και στη βιομηχανία· είναι επομένως ανάγνωσμα γενικότερου ενδιαφέροντος και όχι αποκλειστικά παιδικού. Από τα περιοδικά που αφορούν την εκπαίδευση, σημειώνουμε την Εφημερίδα των σχολείων (1880-1881), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο και τον Θ. Μιχαλόπουλο "υπέρ των δημοτικών και ελληνικών σχολείων" και το Παιδαγωγικόν σχολείον (1883 - 1887), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο "προς αναμόρφωσιν της των παίδων αγωγής και παιδείας".

1. Βύρων, τόμ. 5, φ 15, 30 Μαΐου 1880, σ. 120.

2. Τα πρώτα εικονογραφημένα ελληνικά περιοδικά θεωρούνται τα οικογενειακά - φιλολογικά. Με την Ευτέρπη (1847 - 1855) η χρήση της εικόνας γίνεται συστηματική. Στη Διάπλαση η εικονογράφηση κυρίως συνοδεύει τα μυθιστορήματα περιγράφοντας τους ήρωες ή αναπαριστώντας αποφασιστικές στιγμές για την εξέλιξη της δράσης. Η εικόνα δεν έχει αυτόνομη λειτουργία, αλλά επεξηγεί ή σχολιάζει το κείμενο. Πολλές φορές η εικόνα προκαλεί την αφηγηματική διατύπωση. Το περιοδικό εικονογραφεί ο χαράκτης Δημ. Γαλάνης και αργότερα ο Αντ. Βώττης που διακρίθηκε σαν γελοιογράφος και

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/104.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

συνδυάζει τη μόρφωση με την ψυχαγωγία, η απλότητα στη διατύπωση, η γνώση της παιδικής ψυχολογίας, η πρωτοτυπία στη διάρθρωση των στηλών, η μακροβιότητα της έκδοσης. Μ' ενδιαφέρον παρακολουθούνται οι δραστηριότητες των συνδρομητών, το περιεχόμενο των Αθηναϊκών επιστολών, οι καινοτομίες στην έκδοση, οι διαγωνισμοί που προκηρύσσει το περιοδικό, η στήλη της αλληλογραφίας του. Το 1897 η εφ. Εστία σχολιάζει: «Οι Έλληνες πολίται της μελλούσης γενεάς έχουν το δικαίωμα να καυχηθούν ότι είνε φιλομουσότεροι από μας τους άλλους. Αυτοί διά της συνδρομής και των ενεργειών των κατώρθωσαν να έχουν περιοδικόν πρώτης τάξεως -το μόνον εναπομείναν εν Ελλάδι περιοδικόν άξιον του ονόματος και εκπληρούν τον υψηλόν του προορισμόν. Και το περιοδικον αυτό είνε η "Διάπλασις των παίδων"»1.

Ο αντίλογος θα διατυπωθεί αρκετά χρόνια αργότερα, όταν ένας διαφορετικός προβληματισμός για την εκπαίδευση και τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, θα οδηγήσει μαζί με άλλους λόγους στη δημιουργία του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" (το 1910). Οι ελλείψεις και η ανεπάρκεια του εκπαιδευτικού συστήματος είχαν επισημανθεί πολύ νωρίτερα. Το 1883 ο Χαρ. Παπαμάρκου, ένας από τους έκτακτους επιθεωρητές των δημοτικών σχολείων του κράτους, παρατηρεί: "ουδεμίαν παιδευτικήν δύναμιν ασκεί το σχολείον επί των εις αυτό φοιτώντων μαθητών"2. Το 1885 η Αικ. Λασκαρίδου σχολιάζει τη μονομέρεια του συστήματος της εθνικής αγωγής, η οποία έχει αποκλειστικό σχεδόν στόχο την παροχή γνώσεων: "Η μονομέρεια αύτη εν τη εκπαιδεύσει, καθ' ην πάσα 

——————————————

θεατρικός συγγραφέας. Η "καλλιτεχνική" εικονογράφηση την οποία σχολιάζει ο Βύρων, αναφέρεται στις τσιγκογραφίες που κατασκευάζονταν στο Λιθογραφείο και Τσιγκογραφείο του Κόνραδ Γρούνδμαν (μέχρι το θάνατό του το 1896), του "μόνου εν Αθήναις κατασκευαστού τελείων φωτοτσιγγογραφιών".

1. Βλ. εφ. Εστία, 25 Νοεμβρίου 1897.

2. Αλ. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τόμ. Α', Αθήνα 1983, σ. 247.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/105.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

φροντίς και μέριμνα καταβάλλεται υπέρ της ασκήσεως των διανοητικών μόνον δυνάμεων του παιδός, υπέρ της συσσωρεύσεως πολλών μάλιστα και επιδεικτικών γνώσεων, η μονομέρεια αύτη δεν δύναται ειμή να συνεπάγηται την παραμέλησιν και επομένως ατέλειαν των επιλοίπων αυτού ψυχικών δυνάμεων..."1. Το ιδεολογικό κλίμα χαρακτηρίζουν Το γλωσσικόν ζήτημα κ' η εκπαιδευτική μας αναγέννησις του Φ. Φωτιάδη (1902), η Μελέτη περί Δημοτικής Εκπαιδεύσεως ήτοι Τι θα εκέρδιζεν η κοινωνία αν ήσαν καλύτερα τα Δημοτικά Σχολεία του Γ. Παπασωτηρίου (1907) και οι Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας της Π. Σ. Δέλτα (1912). Το 1904 έγινε στην Αθήνα το "Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον", ενώ την περίοδο 1908 - 1911 δοκιμάστηκαν στο "Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο" Βόλου καινούρια εκπαιδευτικά συστήματα που καταργούν την αρχαιολατρία, χρησιμοποιούν σαν όργανο διδασκαλίας τη δημοτική και εγκαινιάζουν την αμοιβαία εμπιστοσύνη στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών.

Η σύσταση του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" σκοπό είχε την ίδρυση ενός πρότυπου δημοτικού σχολείου και την αναμόρφωση της ελληνικής εκπαίδευσης. Από τον δικό του χώρο προέρχονται οι ουσιαστικότερες αντιρρήσεις σχετικά με τον διαπαιδαγωγητικό ρόλο της Διάπλασης, αφού οι διαφωνίες που εκφράζονται από τις στήλες του Νουμά αφορούν τις περισσότερες φορές το γλωσσικό πρόβλημα και έχουν σαν προσωπικό στόχο τον Γρ. Ξενόπουλο, χωρίς να αναφέρονται σε παιδαγωγικά προβλήματα. Τα μέλη του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" επρόκειτο να εκδώσουν ένα περιοδικό για παιδιά που θ' αντικαθιστούσε τη Διάπλαση. Το καλοκαίρι του 1911 ο Αλ. Δελμούζος έγραφε στην Π. Σ. Δέλτα: "Οι εργασίες του Ομίλου τον ερχόμενο χειμώνα θα μπουν σε τάξη: θα κάνωμε μια παιδική βιβλιοθήκη, ένα περιοδικό για τα παιδιά που ν' αντικαταστήση σιγά σιγά τη Διάπλαση, διαλέξεις

——————————————

1. Αικ. Λασκαρίδου, "Το Φροβελιαναν σύστημα εν Ελλάδι", εφ. Εστία, τόμ. 20, αρ. 505, 1 Σεπτεμβρίου 1885, σ. 608.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/106.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

κ.ά."1. Η Π. Σ. Δέλτα του απαντά: "Πολύ χάρηκα να δω όσα λέτε για τον Όμιλο, για περιοδικό, επίσης και για περιοδικό για παιδιά που να κτυπήσει και να ρίξει κάτω τη Διάπλαση, που την αηδιάζω όσο δεν φαντάζεστε· η προστυχιά του φύλλου αυτού, η σαχλάδα των διηγημάτων, η κακοροιζικιά των αστείων του, δεν περιγράφονται"2. Η Π. Σ. Δέλτα θα αμφισβητήσει κυρίως την παιδαγωγική σκοπιμότητα των ηθικών αφηγημάτων που δημοσιεύει η Διάπλαση και θα απορρίψει το ηθικοπλαστικό της σύστημα που στηρίζεται στην ανταμοιβή της καλοσύνης και στην τιμωρία της κακίας. Η ίδια θα προτιμούσε μια ηθική "πιο περήφανη, πιο ψηλή" που θα στηριζόταν στη συνείδηση του ηθικού χρέους και στην αξιοπρέπεια.

Η Γ. Καζαντζάκη στο άρθρο της "Τι διαβάζουν τα παιδιά μας", που δημοσιεύεται στο Δελτίο τον Εκπαιδευτικού Ομίλου το 1913, αναφέρεται πρώτα στα σχολικά βιβλία, τα οποία οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν αγαπούν, αφού είναι υποχρεωμένοι να τα διαβάσουν. Σχετικά με την πρωτότυπη παιδική λογοτεχνική παραγωγή, παρατηρεί ότι είναι ελάχιστη και όχι πάντα αποκλειστικά παιδική. Πριν αναφερθεί στη Διάπλαση, σχολιάζει την 

——————————————

1. Ξ. Λευκοπαρίδης (επιμ.), Αλληλογραφία της Π.Σ. Δέλτα (1906 - 1940), Αθήνα 1956, σ. 238. Το σχέδιο της έκδοσης παιδικού περιοδικού δεν πραγματοποιήθηκε, η πρόθεση ωστόσο είναι ενδεικτική.

2. Στο ίδιο γράμμα αναφέρει ότι το παράδειγμα αγωγής που σχολιάζει στο φυλλάδιό της Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας, το πήρε από τη Διάπλαση. Στο φυλλάδιο αυτό η Διάπλαση χαρακτηρίζεται σαν "ένα από τα αξιοθρήνητα παιδικά αναγνώσματα". Το ίδιο παράδειγμα έχει σχολιάσει το 1907 σε γράμμα της στον Φ. Φωτιάδη: «Ιδού λοιπόν μητέρα που δεν βρίσκει άλλο τρόπο να κάμη το παιδί της να ομολογήση το σφάλμα του παρά "χώνοντάς το μέσα" με πονηριά. Και βεβαίως το παιδί που θα διαβάση την ιστορία αυτή θα κρίνη πώς πρέπει να γίνη πιο πονηρό από την μητέρα του για να κάμη αταξίες με ατιμωρησία· είνε αυτή αγωγή;» Αυτ., σ. 243-244, 87. Το ψέμα σα μέσο εκφοβισμού, από τη μεριά του πατέρα αυτή τη φορά, για την απόσπαση ομολογίας του παιδικού σφάλματος γίνεται αντικείμενο κριτικής και στο άρθρο της Π. Σ. Δέλτα για τα Αναγνωστικά, που δημοσιεύεται στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τόμ. 3 (1913), σ. 244.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/107.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Εφημερίδα των παίδων (1868 - 1893) (θεωρεί ότι το περιοδικό αυτό -όπως και η Διάπλαση-, "παράλειψε συστηματικά στο πρόγραμμά του την εθνική ελληνική μόρφωση του παιδιού" και επέμεινε στην παροχή των γνώσεων και στην καλλιέργεια της θρησκευτικής πίστης, χωρίς αξιώσεις έκφρασης και διατύπωσης), τον Παιδικό Αστέρα (1911 - 1913) και τον Ελληνόπαιδα (1912 - 1914). Η αναφορά της στη Διάπλαση είναι πιο αναλυτική. Αναγνωρίζει ότι το περιοδικό δημοσίευσε τα είδη της παιδικής λογοτεχνίας (μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα, δράματα, κωμωδίες) που ήταν αγαπητά στα παιδιά, φροντίζοντας να τα διασκεδάσει. Η απουσία της "εθνικής ιδέας" από τις στήλες της Διάπλασης θεωρείται το κύριο μειονέκτημά της, αφού για τη Γ. Καζαντζάκη "ένα περιοδικό στην Ελλάδα κατ' εξοχήν εθνικιστικό σκοπό οφείλει να έχη". Η ίδια τονίζει ότι η Διάπλαση αποσιωπά τους αγώνες και τις θυσίες στις οποίες υποβλήθηκε η ελληνική φυλή στη διάρκεια της νεότερης ιστορίας της, αδιαφορώντας για τη διαμόρφωση του εθνικού φρονήματος των αναγνωστών της1. 

Μια δεύτερη επιφύλαξη αφορά τον εκχρηματισμό που εισάγεται στις σχέσεις συνδρομητών και περιοδικού, αφού οι συνδρομητές πληρώνουν για να αποκτήσουν ορισμένα δικαιώματα, όπως την ανανέωση των ψευδωνύμων, την ανταλλαγή "μικρών μυστικών", ή τη συμμετοχή σε εβδομαδιαίους διαγωνισμούς. "Βλέπομε

——————————————

1. "Δεν ξέρουν οι μικροί αναγνώστες της Διάπλασης για το παιδομάζωμα... δεν ξέρουν για το κρυφό σκολειό, για τα όσα υπόφεραν κι έλπισαν οι Έλληνες· δεν ξέρουν τίποτε για το Εικοσιένα. Και αν δε γινόταν το [τούρκικο] σύνταγμα, και αν ο Φαίδων δε μιλούσε στα παιδιά, έστω και με χρονογραφική επιπολαιότητα, για τις νίκες μας τις τωρινές, τα ελληνόπουλα ούτε τώρα δε θα μάθαιναν από τη Διάπλαση των παίδων τι έγινε στην Ελλάδα!", Γ. Καζαντζάκη, ό.π., σ. 223. Σύμφωνα με τη Γ. Καζαντζάκη, η απουσία της "Εθνικής ιδέας" πιστοποιείται με την απουσία από τις στήλες του περιοδικού διηγήσεων που ν' αναφέρονται στο Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία και την Επανάσταση του '21.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/108.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

στο γνωστότερο περιοδικό μας για παιδιά τα δικαιώματα του παρά και την υπεροχή του πλούτου, ας είναι και στην πιο εξευτελιστική τους εκδήλωση", παρατηρεί η Γ. Καζαντζάκη1. Το άρθρο τελειώνει με την περιγραφή του ιδανικού παιδικού περιοδικού. Το περιοδικά αυτό θα προβάλλει την τιμιότητα, την υπερηφάνεια, τη γενναιότητα, την αισιοδοξία, την ειλικρίνεια, την εργατικότητα, την αγάπη της πατρίδας. Δεν θα αντλεί το υλικό του από ξένα περιοδικά, θα περιγράφει τα ήθη και τα έθιμα του ελληνικού λαού, θα γνωρίσει στους αναγνώστες του την ιστορία και τις ικανότητες των γειτονικών λαών και θα ζωντανεύει εικόνες από την καθημερινή ζωή. Ένα τέτοιο παιδικό περιοδικό "με τέτοιο υλικό, γραμμένο στη γλώσσα μας, βγαλμένο από τη καρδιά μας" θα συντελέσει στη "νέα ελληνική αναγέννηση".

Άλλες φαίνεται ότι είναι οι αφετηρίες της κριτικής που διατυπώνει ο Ηλ. Βουτιερίδης σχετικά με το περιοδικό. Από τις στήλες του Νουμά, θα αναφερθεί στην επιζήμια τακτική της πολιτικής αγωγής των συνδρομητών της Διάπλασης, που καλλιεργείται με την προκήρυξη των δημοψηφισμάτων για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδώνυμου: "Κοντά στα τόσα άλλα μέσα που μεταχειρίζεται η Διάπλαση για να μορφώση ηθικά τα Ρωμιόπουλα, ανακάλυψε τώρα και κάμποσο καιρό και τα δημοψηφίσματα. Κάνει σαν να πούμε εκλογές, όπου οι μικροί συντρομητάδες της με τον ψήφο τους θα πούνε ποιος απ' αυτούς έχει το καλλίτερο ψευτόνομα... Αθώα διασκέδαση, θα πη ο καθένας. Ναι, ανίσως και γινότανε μ' άλλον τρόπο. Μα όποιος πάρη ένα φύλλο της Διάπλασης και ρίξη μια ματιά για να ιδή πώς ενεργείται η εκλογή αυτή θα νοιώση αμέσως πόσο επιζήμια και πρόστυχη είναι η τέτοια διασκέδαση"2.

——————————————

1. "Με άλλους λόγους, αν ένα καημένο παιδάκι που έχει κάθε Σάββατο τα 10 λεπτά που χρειάζονται για ν' αγοράση το φυλλάδιο, δεν έχη να πληρώνη κάθε τόσο τους υπέρογκους φόρους που απαιτεί και τύχη να γράψη κάτι τι, αυτό δεν μπορεί να το δημοσιέψη... το σύστημα της Διάπλασης είναι γνωστό: όλα αγοράζονται στον κόσμο", Γ. Καζαντζάκη, ό.π., σ. 225.

2. Ηλ. Βουτιερίδης, "Η Διάπλαση και τα Ρωμιόπουλα", Ο Νουμάς, αρ. 273, 9 Δεκεμβρίου 1907, σ. 6. Πριν μπει στο κυρίως θέμα του, την 

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/109.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Τα δημοψηφίσματα αυτά θεωρούνται ότι έχουν σαν αποτέλεσμα τη διαιώνιση της εκλογομανίας που χαρακτηρίζει την ελληνική φυλή, της κομματικοποίησης και της ψηφοθηρίας και την αναπαραγωγή των πολιτικών ηθών και φιλοδοξιών των ενηλίκων, έτσι ώστε η νέα γενεά να μη διαφέρει σε τίποτα από τις προηγούμενες ως προς τη συμπεριφορά και τις πολιτικές επιδιώξεις. Η Διάπλαση προετοιμάζει τους μελλοντικούς κομματάρχες και τους μελλοντικούς εκλογείς διδάσκοντας το πείσμα, τον φανατισμό, την επίδειξη, την αναζήτηση της εύκολης επιτυχίας. "Μέσα σε τριάντα χρόνια [η Διάπλαση] δεν κατόρθωσε τίποτα· και τώρα με τα καμώματά της, με την κολακεία που κάνει στην πιο ταπεινή ρωμαίικη ροπή, με τα δημοψηφίσματά της δυναμόνει το κακό για να βασιλέψη κι άλλα χρόνια", συμπεραίνει ο Ηλ. Βουτιερίδης1.

Η Διάπλαση θα προκαλέσει ένα κύκλο αντιδράσεων από την ανεπιφύλακτη αποδοχή μέχρι την ολική απόρριψη. Η μετάβαση από το ένα είδος αντιδράσεων στο άλλο δεν επιτυγχάνεται με την απλή αντιστροφή· προέρχεται και συντελείται με βάση ένα σύνολο ηθικών, παιδαγωγικών και πολιτικών ενδοιασμών.

——————————————

κριτική της Διάπλασης, ο Ηλ. Βουτιερίδης αναφέρεται στη συζήτηση για τα κοινωνικά προβλήματα που έχει αρχίσει από τις στήλες του Νουμά, συζήτηση παράλληλη με εκείνη που προκάλεσε η αναλυτική παρουσίαση του βιβλίου του Γ. Σκληρού, Το Κοινωνικόν μας ζήτημα από τον Αλ. Δελμούζο τον Αύγουστο του 1907 και εκφράζει την επιθυμία του να συμμετάσχει σ' αυτήν.

1. Ηλ. Βουτιερίδης, ό.π., Ο Νουμάς, αρ. 274, 16 Δεκεμβρίου 1907, σ. 8. Τον Βουτιερίδη ανησυχεί το γεγονός ότι στον προεκλογικό αγώνα συμμετέχουν και συνδρομήτριες. Αφού μεταφέρει στις στήλες του Νουμά μια προεκλογική Μικρή αγγελία της Ναυτοπούλας του Μεσολογγίου, αναρωτιέται: "Μα αν η Ναυτοπούλα του Μεσολογγίου είναι κορίτσι; Ε τότε σίγουρα, όταν θάρθη σ' ηλικία, θα αναδέψη και στην Ελλάδα το ζήτημα ότι πρέπει νάχουνε κ' οι γυναίκες ψήφο", αυτ., αρ. 273, 9 Δεκεμβρίου 1907, σ. 6.

Σελ. 109
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/110.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 110
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/111.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Ο ΔΙΔΑΚΤΙΣΜΟΣ

1. Τα ηθικά πρότυπα

Η διδακτική πρόθεση της Διαπλάσεως των παίδων είναι προφανής από τον τίτλο του περιοδικού, τη διακήρυξη των εκδοτών του και τις δηλώσεις του. Τη Διάπλαση μπορεί να αγοράζει κάθε μαθητής το Σάββατο (από το 1894), "να την αναγινώσκη την Κυριακήν, να διασκεδάζη, να συγκινήται, να τέρπεται, να διδάσκεται, να εμπνέεται και να ςξυπνά την Δευτέραν καλλίτερος από ό,τι έξύπνησεν την Κυριακήν"1. Η ύλη του περιοδικού επιβεβαιώνει την πρόθεση αυτή. Οι σύντομες αφηγηματικές μορφές, που δημοσιεύονται σε κάθε τεύχος της Διάπλασης, είναι εκείνες στις οποίες τις περισσότερες φορές η εξέλιξη της δράσης υπακούει στην ανάγκη να γίνει σαφές ένα ηθικό δίδαγμα· η πλοκή, ο ήρωας και η λύση προκαθορίζονται από τις ηθικές σκοπιμότητες. Οι ήρωες των αφηγηματικών αυτών μορφών είναι παιδιά και τα υπόλοιπα πρόσωπα είναι οι γονείς, ο δάσκαλος, οι υπηρέτες, οι γείτονες, τα άλλα παιδιά, πρόσωπα δηλαδή του άμεσου οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος των αναγνωστών του περιοδικού. Πολλές φορές ο κόσμος των ζώων προσφέρει τη δυνατότητα της ελεύθερης μεταφοράς των ανθρώπινων ελαττωμάτων και αρετών και τότε ήρωες γίνονται ο αητός, το ποντίκι, ο βάτραχος, το λιοντάρι, η αλεπού, η

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 16, 31 Αυγούστου 1893, σ. 57.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/112.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

χήνα κλπ. Το παιδί-αναγνώστης προχωρεί μόνο του στην ταύτιση, συμμετέχοντας στην κατανόηση του διδάγματος και αφομοιώνοντας γι' αυτό τον λόγο καλύτερα το ηθικό περιεχόμενο. Αυτές οι αφηγηματικές μορφές θυμίζουν εξάλλου τους ήρωες και την κατασκευή των διδακτικών μύθων.

Και στις δύο περιπτώσεις, τα αφηγήματα τελειώνουν με ένα σύντομο και ρητά εκφρασμένο δίδαγμα, που αποτελεί και την ουσιαστική διατύπωση του αφηγηματικού προσχήματος. Το ηθικό μέρος που κυρίως ενδιαφέρει τον συγγραφέα, χρειάζεται να αναπτυχθεί μυθοπλαστικά για να προκαλέσει το ενδιαφέρον και την περιέργεια των αναγνωστών. Από αυτή την άποψη, δεν παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στη μορφή και στο περιεχόμενο (έκτος από την γλώσσα) στη χρονική διάρκεια. Τα ηθικά πρότυπα σπάνια αλλάζουν, συνήθως επαναλαμβάνονται, εκείνο που αλλάζει είναι ο τόνος και η αυστηρότητα στη διατύπωση. Η εργασία, η φιλανθρωπία, η τιμιότητα και η υπακοή στους γονείς είναι αξίες διαχρονικές ή α-χρονικές.

Οι ήρωες των διδακτικών αφηγημάτων είναι θετικοί ή αρνητικοί, "καλά" ή "κακά" παιδιά. Τα "κακά" παιδιά όμως στην εξέλιξη της δράσης μεταβάλλονται σε "καλούς" χαρακτήρες, απότομα και ριζικά. Η ξαφνική μεταβολή οφείλεται σε μια αυστηρή τιμωρία ή πάθημα του ίδιου του παιδιού ή κάποιου αγαπητού του προσώπου και είναι οριστική. Ακραίο παράδειγμα τέτοιας μεταβολής του χαρακτήρα αποτελεί το αφήγημα Κρακ! Αχ!, στο οποίο ο ορφανός Σταυράκης μια μέρα δεν πήγε -όπως συνήθιζε- σχολείο, αλλά στάθηκε μπροστά από ένα σιδηρουργείο κοντά στον γέροντα σιδηρουργό, όταν ξαφνικά από ένα σύρμα που κόβεται, τυφλώνεται από το ένα του μάτι. "Το τρομερόν αυτό δυστύχημα ενόμισεν ο Σταυράκης ότι του το έστειλεν ο Θεός διά να τον τιμωρήση, διότι ήτο πολύ κακός προς την καϋμένην την μητέρα του· και έλαβεν απόφασιν να γείνη καλός, πολύ καλός, το καύχημα και η παρηγοριά της δυστυχούς χήρας"1. Το μέγεθος

——————————————

1. Η Δίάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 7, Ιούλιος 1883, σ. 102.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/113.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

της τιμωρίας είναι δυσανάλογο προς το μέγεθος της "αρνητικής" συμπεριφοράς του παιδιού, προκαλεί όμως θετικά και οριστικά αποτελέσματα. Άλλη αιτία μεταβολής του χαρακτήρα, πάντα προς το καλύτερο, είναι ένα όνειρο που αποκαλύπτει στο παιδί τις συνέπειες και τη σημασία ορισμένων πλευρών της συμπεριφοράς του, με αποτέλεσμα να τη διορθώσει. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε το αφήγημα Παιδί - λαγώς, στο οποίο ο ήρωας δεν είναι ευχαριστημένος με τίποτα. Όταν βλέπει στο όνειρό του ότι ευχήθηκε να γίνει λαγός και οι άνθρωποι τον έφαγαν, ξύπνησε φοβισμένος και ύστερα έγινε ευπειθής, ομιλητικός και εύθυμος1.

Ο ορισμός ή τα συνώνυμα του "καλού" σαν ηθική έννοια, εξειδικεύονται για την παιδική ηλικία και για το σύστημα των αξιών που θέλει να εμπνεύσει η Διάπλαση στους νεαρούς της αναγνώστες, στην αγάπη και στο σεβασμό των φτωχών, στην αυτοθυσία, στη φροντίδα των γονέων όταν θα γεράσουν, στην υπομονή, στο θάρρος, στη φιλανθρωπία, στην ελεημοσύνη, στην τιμιότητα, στην εργασία, στην επιμέλεια, στην πίστη στο καθήκον, στη δικαιοσύνη, στην οικονομία, στην αγάπη προς την πατρίδα, στη θέληση, στη φιλοπονία, στην ολιγάρκεια, στην ευγνωμοσύνη, στην ειλικρίνεια, στην ευγένεια, στην υποταγή στις εντολές των γονέων. Η υποταγή στο θέλημα των γονέων, αφορά ζητήματα καθημερινής συμπεριφοράς αλλά και γενικότερα ζητήματα σχετικά με το μέλλον του παιδιού. Ο ήρωας του αφηγήματος Ακροατήριον με μεγάλα αυτιά, ο Ανδρέας, παίζει βιολί με πολλή τέχνη: "Λοιπόν, θα ειπήτε, έγινε χωρίς άλλο μέγας μουσικός... Όχι, έγινεν αξιωματικός του ναυτικού όπως επεθύμει ο πατήρ του"2.

Το "κακό" αντίθετα ορίζεται από την περιφρόνηση των φτωχών, τη φιλαρέσκεια, την παράβαση των πατρικών εντολών, τη σκληρότητα, την περιέργεια, τη φιλαργυρία, την αεργία, την αλαζονεία, την αδικία, την κλοπή, την έλλειψη παιδείας και 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 50, 29 Νοεμβρίου 1897, σ. 398.

2. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 33, 1 Οκτωβρίου 1894, σ. 261.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/114.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μόρφωσης, την οκνηρία, την αχαριστία, απέναντι στους γονείς, τη ματαιοδοξία, το ψέμα, την υπεροψία, τον φόβο, τη δειλία, την υπερηφάνεια, τη σπατάλη, τον εγωισμό, την απληστία, την ανυπομονησία, τα όνειρα της φαντασίας, τον φθόνο, τις κολακείες. Η διχοτόμηση αυτή ανάμεσα στο απόλυτο "καλό" και το απόλυτο "κακό", φαίνεται σχηματικά στο αφήγημα Καλός και κακός χαρακτήρ: "Η Σοφία, είνε επιεικής... πρόθυμος... ευάρεστος... δεν θυμόνει... είνε εύθυμος... έχει πάντοτε το μειδίαμα εις τα χείλη. Η Σοφία έχει καλόν χαρακτήρα. Η Ευθαλία τουναντίον είνε πάντα με κατεβασμένα μούτρα, σκυθρωπή... δεν είνε από τίποτε ευχαριστημένη και παραπονείται αδιακόπως. Η Ευθαλία έχει κακόν χαρακτήρα."1 και στο αφήγημα Η Μαρία και η Όλγα: "Η Όλγα είνε κορίτσι βάναυσον, απότομον, που όλοι το αποστρέφονται, ακόμη και η Άννα [η υπηρέτρια]. Η Μαρία είνε κορίτσι ευγενές, γλυκομίλητον και όλοι την αγαπούν"2.

Συχνές είναι οι συμβουλές ή τα υποδείγματα συμπεριφοράς που διατυπώνονται με σκοπό να διατηρηθεί η ισορροπία στο οικογενειακό κύτταρο, διευρυμένο στο θείο ή στη θεία, στον παπού ή στη γιαγιά, η οποία κινδυνεύει όταν εμφανίζονται καινούρια παιδιά3 ή αντίθετα όταν πεθαίνει ένας από τους δύο γονείς ή ακόμα στην περίπτωση οικονομικής καταστροφής. Η περίπτωση ένας νέου γάμου, που όταν γίνεται οφείλεται κυρίως σε χηρεία και όχι σε διαζύγιο, είναι σπανιότατη. Στα μικρότερα παιδιά απευθύνονται υποδείξεις που έχουν σχέση με τα πρακτικά ζητήματα της καθαριότητας, της υγείας4, της διατροφής, του ύπνου και της ανάθεσης

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, τεύχ. 7, 15 Απριλίου 1893, σ. 102.

2. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 10, 10 Μαρτίου 1901, σ. 83.

3. Στον παιδικό διάλογο Η λύπη της Μαρίκας, η ηρωίδα, έξι ετών, λυπάται που η μητέρα της απέκτησε και δεύτερο παιδί, γιατί φοβάται ότι δεν θα την αγαπά πλέον. Γρήγορα όμως πείθεται ότι "η αγάπη της μητέρας είνε ατελείωτος· φθάνει για όλα τα παιδιά όσα και αν είνε". Αυτ., τόμ. 14, τεύχ. 24, 31 Δεκεμβρίου 1888, σ. 180.

4. "Τα καλά παιδιά τα εμβολιάζει ο ιατρός άνευ αντιστάσεως" διαβάζουμε

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/115.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

καθηκόντων. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν πώς να συμπεριφέρονται στο δικό τους οικογενειακό χώρο, όταν προσκαλούνται σε άλλα σπίτια, στο δρόμο και στο σχολείο.

Οι σύντομες αφηγηματικές μορφές με διδακτικό περιεχόμενο, μπορούν να διακριθούν σε εκείνες που ασχολούνται με χαρακτήρες και σε εκείνες που περιγράφουν καταστάσεις. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε τη μεταβολή του "κακού" χαρακτήρα σε αξιέπαινο και στη δεύτερη, τη μεταβολή της ένδειας που συνοδεύεται από την τιμιότητα, σε ευημερία και ευτυχία. Η μεταβολή αυτή οφείλεται στην τύχη, στη θεία Πρόνοια και τις περισσότερες φορές στην επέμβαση των "καλών" πλουσίων, όπως τους χαρακτηρίζει το περιοδικό1. Οι πλούσιοι, όταν προσδιορίζεται το επάγγελμά τους, είναι έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες και επιχειρηματίες. Ο πλούσιος σπάνια εμφανίζεται, σαν επιχειρηματίας (βιομήχανος)· στην περίπτωση αυτή πρόκειται κυρίως για αφηγήματα που έχουν μεταφρασθεί και όχι πρωτότυπα. Τα διδακτικά αφηγήματα έχουν σαν ήρωα ένα φτωχό παιδί (συνήθως ορφανό) που υποβάλλεται σε μια δοκιμασία (είτε προσφέρει κάποια υπηρεσία σε έναν πλούσιο, είτε ελέγχεται η τιμιότητά του - εδώ συνηθέστατο παράδειγμα είναι η επιστροφή χρημάτων που δεν του ανήκουν), της οποίας η λύση συνοδεύεται από την ηθική επιβράβευση και την υλική ανταμοιβή. Η κοινωνική άνοδος και η ευημερία οφείλονται σχεδόν αποκλειστικά στις αρετές του χαρακτήρα και σαν εξαίρεση, στην επιμέλεια και στη μόρφωση. Η τιμιότητα των φτωχών και η γενναιοδωρία των πλουσίων, σχηματίζουν έναν κόσμο όπου τελικά εξαλείφεται η δυστυχία και η ανέχεια. Και

——————————————

στον επίλογο του άρθρου Δαμαλίς και ευλογιά, αυτ., τόμ. 2, αρ. 6, 11 Φεβρουαρίου 1895, σ. 47.

1. Καλός είναι το συνοδευτικό επίθετο των πλουσίων: "Ο πατήρ του Κωστάκη ήτο πολύ πλούσιος και πολύ καλός". Η φιλάνθρωπη πλούσια κυρία που ανταμείβει ένα φτωχό και τίμιο παιδί, ονομάζεται κυρία Καλού. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 8, Αύγουστος 1883, σ. 119 και τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 164.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/116.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

στις δύο κατηγορίες των αφηγηματικών μορφών με ηθικό περιεχόμενο, οι ήρωες είναι παιδιά με "κακό" χαρακτήρα στην πρώτη περίπτωση και παιδιά φτωχά, ορφανά και τίμια στη δεύτερη, που δοκιμάζονται και μεταβάλλονται μέσω της τιμωρίας και της προβολής του παραδείγματος προς αποφυγήν ή χάρη στην τύχη, στη θεία Πρόνοια και στους "καλούς" πλουσίους, με αποτέλεσμα την απόκτηση "αγαθού" χαρακτήρα ή της ευτυχίας και των χρημάτων αντίστοιχα.

Τα παιδιά-αναγνώστες καλούνται να απαλλαγούν από τις αρνητικές πλευρές του χαρακτήρα τους, είτε γιατί βλάπτονται τα ίδια είτε γιατί βλάπτονται πρόσωπα του άμεσου οικογενειακού τους χώρου -η δική τους συμπεριφορά έχει συνέπειες για τους γονείς τους, των οποίων η ψυχολογική κατάσταση επηρεάζει αντανακλαστικά και εκείνη των παιδιών. Η άρνηση της αγάπης και η ενοχή που οδηγεί στη μετάνοια, αποτελούν τις ψυχολογικές πιέσεις που συντελούν στην αλλαγή της συμπεριφοράς, για την οποία υπάρχει πάντοτε η ανταμοιβή: το υλικό όφελος και η απόκτηση της αγάπης. Το υλικό όφελος μπορεί να είναι συγκεκριμένο. Στο αφήγημα Το σχοινί του Παρδαλού, η ηρωίδα αλλάζει γνώμη και αποφασίζει να εκτελέσει την παραγγελία της μητέρας της, όταν μαθαίνει ότι με αυτόν τον τρόπο θα κερδίσει δέκα δραχμές1. Εκτός από την υλική, υπάρχει και η ηθική ανταμοιβή αφού "όλοι αγαπούν και επαινούν τα καλά παιδία". Η καλή πράξη προκαλεί χαρά, ευχαρίστηση και ευτυχία που διαρκεί πολλά χρόνια.

Χάριν του διδακτισμού θα παραβιασθούν μερικές φορές και τα όρια της ιστορικής πραγματικότητας, όπως όταν επιστρατεύεται ο Σωκράτης για να υμνήσει τα αγαθά της εργασίας, στο αφήγημα Η εργασία έγινε μήτηρ της ευτυχίας. Εδώ ο Σωκράτης υποδεικνύει στον θλιμμένο - λόγω οικονομικών δυσκολιών - Αρίσταρχο, ορφανό από πατέρα και με ελάχιστη περιουσία σε κτήματα,

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 8, 30 Απριλίου 1891, σ. 124-125.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/117.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

να εργασθούν οι αδελφές του. Η μία θα ράψει με ύφασμα αγορασμένο με πίστωση, η άλλη θα υφάνει και η τρίτη θα αντιγράψει τα έπη του Ομήρου για τα παιδιά που φοιτούν στα σχολεία. Το αποτέλεσμα: "εντός ολίγων ημερών απηλλάγησαν από όλας τας στενοχωρίας, εις δε την οικίαν εβασίλευσεν η υγεία, η φαιδρότης και η χαρά"1. Για την ιστορική αληθοφάνεια θα χρειασθούν αληθινά και αληθοφανή ονόματα, για τους διδακτικούς σκοπούς αρκεί οι ανάγκες και οι σκοπιμότητες του 19ου αιώνα να μεταφερθούν στο παρελθόν της κλασικής Ελλάδας.

Πολλές φορές και η ποίηση στερημένη από αισθητικό αποτέλεσμα και με μόνη μορφική φροντίδα την ομοιοκαταληξία, θα εξυπηρετήσει τις αυστηρές ανάγκες της ηθικής αγωγής. Ο Δ. Κόκκος γράφει στο ποίημά του Εις τον μικρόν Ιωάννην:

Την μαμά σου ποτέ μη συγχίζης,

Τον μπαμπά σου ποτέ μη ταράττης,

Τη γιαγιά σου ποτέ μη σκοτίζης,

Παν ατόπημα τέλος μη πράττης.2

Οι συντάκτες του περιοδικού επιμένουν στους ηθικούς του προσανατολισμούς και στόχους, τους οποίους προβάλλουν και με τις δηλώσεις τους: "εκ της αναγνώσεως της Διαπλάσεως, φαντασθήτε πόσα παιδία θα γίνωσι χρηστοί πολίται, καλαί οικοκυραί, ενάρετοι μητέρες"3, γράφουν απευθυνόμενοι στους συνδρομητές της Διάπλασης. Οι συνδρομητές του περιοδικού, επιβεβαιώνουν τα ευεργετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την ανάγνωσή του, διατυπώνοντάς τα στα γράμματά τους με ύφος περίτεχνο: "αγαπητή μου Διάπλασις, πριν να σε διαβάζω ήμουν ένα κακό παιδί και ποτέ δεν έπιανα βιβλίον εις το χέρι μου· από τότε όμως που σε διαβάζω... προσπαθώ να γίνω σαν τους ήρωας των ιστοριών

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 21, 15 Νοεμβρίου 1888, σ. 136.

2. Αυτ., τόμ. 10, τεύχ. 19, 15 Οκτωβρίου 1886, σ. 103.

3. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1891, σ. 30.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/118.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σου, οι οποίοι ήσαν τόσον καλά παιδία και έγιναν μεγάλοι άνδρες ωφέλιμοι εις την πατρίδα των"1, ή με τρόπο πιο απλό και αυθόρμητο, που προβάλλει τα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την αυστηρότητα του ηθικού παραδείγματος και την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ χάριν της επιμελείας μου και της προόδου ήτις διά σου επετεύχθη"2.

2. Οι σχέσεις των δύο φύλων

Μέσα από το συνολικό σύστημα αξιών με βάση τις οποίες πρέπει να ανατραφεί το παιδί, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν "ανδρικές" και "γυναικείες" αρετές και ελαττώματα. Η σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος τη μοναδική ανδρική: "ατέργιαστα θα μείνουν 'ς τον κόσμο αυτό δύο πράγματα, ο άνδρας και ο φόβος"3. Η μητρότητα εμφανίζεται σαν "ιερό και άγιο αίσθημα", οι οικιακές ασχολίες θεωρούνται απαραίτητες για τα κορίτσια, μαζί με την εκπαίδευση και τη μόρφωση: "μ' αρέσουν τα ευπειθή, τα επιμελή παιδία, μ' αρέσουν όσα έχουν τάξιν", όπως η Αρσινόη που "παίρνει πάντα άριστα εις το σχολείον... αλλά θέλει να είνε και καλή οικοκυρούλα", γράφει το περιοδικό4. Πολλές φορές η αντιπαράθεση είναι εμφανής και επιδιωκόμενη όχι μόνο στα χαρακτηριστικά: "αι γυναίκες δεν έχουν απόλυτον ανάγκην γενναιότητος και

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 5, 15 Μαρτίου 1891, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 187.

3. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 18, 11 Μαΐου 1896, σ. 140.

4. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 22, 3 Ιουνίου 1895, σ. 173.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/119.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

9. «Παίζουσαι αι μικραί κόραι ενησχολούντο εις οικιακάς εργασίας.»

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/120.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ηρωισμού, εν ω οι άνδρες οφείλουν να είνε γενναίοι και ηρωικοί"1, αλλά και στον ορισμό του φύλου: "αν ένα αγόρι που δεν ξεύρει γρυ από μαγειρικήν, ειμπορεί να 'πή ότι κάτι του λείπει, ένα κορίτσι που δεν ξεύρει να μαγειρεύη εις την εντέλειαν, τουλάχιστον τα κυριώτερα, είνε ανάξιον να λέγεται κορίτσι"2.

Ο προβληματισμός που αφορά τις ιδιαιτερότητες των δύο φύλων, αναπτύσσεται και έξω από το πλαίσιο των διδακτικών αφηγημάτων (στα οποία, όπως αναφέραμε, σχολιάζονται κυρίως οι διαφορές του χαρακτήρα), στη στήλη της αλληλογραφίας, των Αθηναϊκών επιστολών και της "Σελίδος Συνεργασίας Συνδρομητών" και απασχολεί τους συντάκτες του περιοδικού καθώς και τους συνδρομητές του.

Εκτός από τις παιδαγωγικές σκοπιμότητες που ορίζουν και επιβάλλουν τη δημιουργία διαφορετικών χαρακτήρων, οι θεωρητικές απόψεις που διατυπώνονται στη Διάπλαση και φέρνουν σε αντιπαράθεση τα δύο φύλα, είναι σχετικές με τις πνευματικές επιδόσεις, την κατασκευή του εγκεφάλου, τη μόρφωση, την επαγγελματική αποκατάσταση και τα πολιτικά δικαιώματα.

Από την πλευρά των συνδρομητριών, η Συριανή Σφιγξ γράφει το 1896: "Ο ανήρ διά της ισχυράς αυτού φύσεως ανέρχεται εις υψηλάς σφαίρας διανοητικώς και κατορθώνει μεγάλα έργα· όταν δε κουρασθή δύναται νάσχολήται εις κοινά έργα κατά βούλησιν. Η γυνή όμως, καίτοι νομίζουσα εαυτήν ίσην προς τον άνδρα, ουδέποτε δύναται να φθάση εις το ύψος της φυσικής και διανοητικής αυτού δυνάμεως". Η Διάπλαση σχολιάζει αρνητικά τις απόψεις της συνδρομήτριάς της3. Το περιοδικό και οι συνδρομητές του

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1888, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 29-30, 27 Ιουλίου 1896, σ. 227.

3. Η Διάπλαση γράφει: "Α, Συριανή Σφιγξ, τι θα έκαμνες, αν τα ήκουες αυτά από κανένα άνδρα; Και τι θα είπουν αι ομόφυλοί σου, αι οποίαι τακούουν τώρα από γυναίκα; Εγώ τουλάχιστον, δεν άνέγνωσα με μεγάλην μου ευχαρίστησιν την απάντησίν σου, το ομολογώ", αυτ., τόμ. 3, αρ. 31, 3 Αυγούστου 1896, σ. 247.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/121.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παρακολουθούν την κατά φύλο επίδοση στους διαγωνισμούς που προκηρύσσονται. Τη χρονιά που εγκαινιάζονται αι "Κυριακαί της Διαπλάσεως" (1896) βραβεύονται οι απαντήσεις των κοριτσιών1. Το 1900 σύμφωνα με στατιστική συνδρομητών είχαν βραβευθεί σε διαγωνισμούς 89 αγόρια και 48 κορίτσια2. Το 1912 ο Έσπερος θέτει το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης των αγοριών και των κοριτσιών στη στοιχειώδη και στη μέση εκπαίδευση. Το γεγονός ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες φοιτούν χωριστά, θεωρείται από το περιοδικό φραγμός "κατ' ουσίαν περιττός" αλλά όμως απαραίτητος3. Τρία χρόνια αργότερα, ο διάλογος μεταξύ συνδρομητών και συνδρομητριών από τη στήλη της αλληλογραφίας, αφορά περισσότερα θέματα: τη συμμετοχή των αγοριών στις δουλειές του σπιτιού, την προεκλογική τους συμπεριφορά στα πλαίσια του δημοψηφίσματος για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου και την κατασκευή του γυναικείου εγκεφάλου. Η Ελληνική Αίγλη [ = Στ. Μαρκέτου] δεν επιδοκιμάζει την προεκλογική κίνηση των αγοριών και το περιεχόμενο των Μικρών Αγγελιών που δημοσιεύουν επιδιώκοντας τη βράβευση των ψευδωνύμων τους και προτρέπει τα κορίτσια να υιοθετήσουν τη δική τους εκλογική συμπεριφορά, "να ψηφίσουν ως εντελώς ανεξάρτητοι και σύμφωνα με την καλαισθησία των"4.

Ο Υιός της Σεμέλης διατυπώνει απόψεις σχετικά με τις 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 38, 21 Σεπτεμβρίου 1896, σ. 303.

2. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 4, 27 Ιανουαρίου 1901, σ. 35.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1912, σ. 387. "Η εις το αυτό διδακτήριον φοίτησις αρρένων και θηλέων απηγόρευται ήδη προ πολλού διά της από 10 Σεπτεμβρίου 1852... εγκυκλίου του Υπουργείου", επαναλαμβάνει το 1871 η εγκύκλιος του Υπουργού Παιδείας προς τους Νομάρχες και Επάρχους. Βλ. Αλ. Δημαράς (επιμ.), ό.π., σ. 211. Ο νόμος του 1895 για τα δημοτικά σχολεία προβλέπει ότι "η εκπαίδευσις των θηλέων γίγνεται εν ιδίοις σχολείοις". Η συνεκπαίδευση μαθητών και μαθητριών (της στοιχειώδους εκπαίδευσης) καθιερώνεται το 1929. Βλ. αυτ., τόμ. Β', Αθήνα 1984, σ. 6, 171.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 3, 19 Δεκεμβρίου 1915, σ. 27.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/122.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διανοητικές ικανότητες των κοριτσιών παρόμοιες με εκείνες της Συριανής Σφιγγός, ενισχυμένες όμως από τα πορίσματα της "επιστήμης" γράφοντας στο περιοδικό: "Δικαιολογώ πληρέστατα τα κορίτσια, που δεν ειμπορούν να κάμουν τίποτε το ωραίον. Διότι κατά τινα Άγγλον σοφόν, ο εγκέφαλος της γυναικός υπολείπεται κατά τριάντα γραμμάρια του ανδρικού, και άλλας πολλάς ατελείας έχει"1. Η συνείδηση όμως της διαφοράς έχει χάσει πια την αξιολογική της διάσταση για τα κορίτσια. Από τις απαντήσεις των συνδρομητριών στο γράμμα του Υιού της Σεμέλης, παραθέτουμε ένα διάλογο με πρόσωπα τον Υιό της Σεμέλης και τη Φούλα και τίτλο Το μυαλό των αγοριών, που δημοσιεύεται στη Σελίδα Συνεργασίας Συνδρομητών:

"Υ ―Τάμαθες, κυρά Φούλα; Εμείς τ' αγόρια έχουμε 30 γραμμάρια μυαλό περισσότερο από σας τα κορίτσια. Τώπε ο άγγλος σοφός... δεν ξέρω πώς τον λένε...

Φ ―Καλημέρα, εξάδελφε.

Τ ―Καλημέρα... Με συγχωρ...

Φ ―Μα δεν ήτανε, καϊμένε, ανάγκη να το πη ο άγγλος σοφός Δεν-ξέρω-πώς-τον-λένε, για να το μάθουμε αυτό... Εγώ τώξερα καιρό.

Υ ―Μπα! Και πώς τώξερες;

Φ ―Έκαμα πειράματα.

Υ ―Και πού τάβρες τα μυαλά;

——————————————

1 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 22, αρ. 49, 7 Νοεμβρίου 1915, σ. 396. Το περιοδικό, υπολογίζοντας ίσως τις αντιδράσεις, συμπληρώνει ότι η διαφορά μεταξύ ανδρικού και γυναικείου εγκέφαλου, εμφανίζεται μετά την ενηλικίωση "Μέχρι της ηλικίας δηλαδή των 15 έως 18 ετών, αγόρια και κορίτσια έχουν τας ιδίας διανοητικάς δυνάμεις". Η άποψη ότι η γυναίκα έχει λιγότερο αναπτυγμένο εγκέφαλο από τον άντρα είναι παλιά. Κατά τον Ε. Εμμανουήλ ("Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος Σμύρνης, έτος Γ', φ. ε', 1875, σ. 177), "Και αυτός ο εγκέφαλος της γυναικός είναι σχετικώς μικρότερος από του ανδρός κατά τρεις ή τέσσαρας ουγγίας, και το δη λεγόμενον, ότι η γυνή έχει ολιγωτέραν ή ο ανήρ κρίσιν, έχει πραγματικήν υπόστασιν και επιστημονικήν τινα απόδειξιν".

Σελ. 122
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 103
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    8. Οι αντιδράσεις

    Η απήχηση και η αποδοχή της Διαπλάσεως των παίδων, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της έκδοσής της είναι αναμφισβήτητη. Το 1880, ένα χρόνο μετά την έκδοση του πρώτου της φυλλαδίου, ο Βύρων (περιοδικό του ομώνυμου φιλολογικού συλλόγου) γράφει: "Το περιοδικόν τούτο είνε τοσούτον γνωστόν και τοσούτον εκρατύνθη εν τη κοινή εκτιμήσει, ώστε θέλομεν είπει μόνον τόσα, όσα επιτρέπεται να λεχθώσι περί πράγματος γνωστού". Ο Βύρων επιμένει στην πρόθεση του περιοδικού να καλλιεργήσει και να αναπτύξει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του παιδιού, αποφεύγοντας τον υπερβολικό διδακτισμό. Η Διάπλαση "δεν ζητεί να πληρώση την κεφαλήν του παιδός με ονόματα βράχων της Αμερικής και βοτάνων της Αυστραλίας και οθνείων άλλων γνώσεων, αλλά ζητεί να διαπλάση τον παίδα Έλληνα ιδία, και άνθρωπον εν γένει"1.

    Από τις στήλες του ημερήσιου και του περιοδικού τύπου σχολιάζεται επαινετικά η ποικιλία του περιεχομένου, η καλλιτεχνική εικονογράφηση2, το καινούριο παιδαγωγικό πνεύμα που 

    ——————————————

    επιστήμες, στις καλές τέχνες και στη βιομηχανία· είναι επομένως ανάγνωσμα γενικότερου ενδιαφέροντος και όχι αποκλειστικά παιδικού. Από τα περιοδικά που αφορούν την εκπαίδευση, σημειώνουμε την Εφημερίδα των σχολείων (1880-1881), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο και τον Θ. Μιχαλόπουλο "υπέρ των δημοτικών και ελληνικών σχολείων" και το Παιδαγωγικόν σχολείον (1883 - 1887), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο "προς αναμόρφωσιν της των παίδων αγωγής και παιδείας".

    1. Βύρων, τόμ. 5, φ 15, 30 Μαΐου 1880, σ. 120.

    2. Τα πρώτα εικονογραφημένα ελληνικά περιοδικά θεωρούνται τα οικογενειακά - φιλολογικά. Με την Ευτέρπη (1847 - 1855) η χρήση της εικόνας γίνεται συστηματική. Στη Διάπλαση η εικονογράφηση κυρίως συνοδεύει τα μυθιστορήματα περιγράφοντας τους ήρωες ή αναπαριστώντας αποφασιστικές στιγμές για την εξέλιξη της δράσης. Η εικόνα δεν έχει αυτόνομη λειτουργία, αλλά επεξηγεί ή σχολιάζει το κείμενο. Πολλές φορές η εικόνα προκαλεί την αφηγηματική διατύπωση. Το περιοδικό εικονογραφεί ο χαράκτης Δημ. Γαλάνης και αργότερα ο Αντ. Βώττης που διακρίθηκε σαν γελοιογράφος και