Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 11-30 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/11.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

1697)1. Ο τίτλος έχει μεγαλύτερη σημασία από τον καθορισμό της χρονικής ένδειξης, αφού μας τοποθετεί στον χώρο της παράδοσης, αφηγηματικής (ο Perrault γράφει Ιστορίες η παραμύθια του παρελθόντος) και διδακτικής (ο'ι Ιστορίες συνοδεύονται από ηθικά συμπεράσματα). Η ηθική των ιστοριών αυτών, η προβολή των αρετών της τιμιότητας, της υπομονής, της υπακοής και της εργατικότητας και αντίθετα η τιμωρία της κακίας, θα χαρακτηρίσει τα περισσότερα από τα μεταγενέστερα αναγνώσματα για παιδιά.

Η διάδοση της λογοτεχνίας που απευθύνεται ειδικά ή κυρίως στα παιδιά, προϋποθέτει εκτός από τη θεωρητική αναγνώριση της παιδικής ηλικίας, την εκδήλωση παιδαγωγικού ενδιαφέροντος και τη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Η καθυστερημένη ανάπτυξή της θα αναπληρωθεί σχετικά εύκολα, αφού η λογοτεχνική παραγωγή που αρχικά προοριζόταν για το ενήλικο αναγνωστικό κοινό, αποτέλεσε ανάγνωσμα των παιδιών πολύ πριν εμφανισθούν τα ειδικευμένα έργα της παιδικής λογοτεχνίας, συντομευμένη και διασκευασμένη κατάλληλα. Τα ιπποτικά μυθιστορήματα, τα εξωτικά, τα περιπετειώδη και τα ιστορικά μυθιστορήματα, όπως και τα κλασικά έργα των εθνικών λογοτεχνιών (Δον Κιχώτης, Ροβινσών Κρούσος, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ, τα μυθιστορήματα του Walter Scott και του Alexandre Dumas), ανταποκρίθηκαν στις ψυχαγωγικές ανάγκες της παιδικής ηλικίας και στις καλλιτεχνικές απαιτήσεις της.

Μετά την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας από τους παιδαγωγούς, η γενίκευση στις χώρες της Ευρώπης της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, που ολοκληρώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, επηρέασε σημαντικά το μέγεθος και τη φύση του κοινού, στο οποίο θα μπορούσε να απευθυνθεί μια ιδιαίτερη λογοτεχνία. Η ιδιαιτερότητα του παιδικού αναγνωστικού κοινού αναγνωρίζεται στην Αγγλία από τον John Newbery (1713-1767), ο οποίος υπήρξε από τους πρώτους εκδότες που ειδικεύθηκαν στην παιδική 

——————————————

1. Βλ. D. Escarpit, La littérature d'enfance et de jeunesse, Παρίσι 1981, σ 37.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/12.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

λογοτεχνία. Ανάλογο ρόλο θα παίξει, στη Γαλλία, έναν αιώνα αργότερα, ο Pierre-Jules Hetzel (1814-1886).

Το παιδί, αρχικά αντικείμενο αγωγής και παιδείας και αργότερα αναγνώστης, μετατρέπεται προοδευτικά σε θέμα, πρόσωπο και ήρωα της λογοτεχνίας. Με τον Victor Hugo γίνεται θέμα ποιητικής εκμετάλλευσης και με τον Charles Dickens κεντρικό πρόσωπο μυθιστορήματος. Η είσοδος του παιδιού στη λογοτεχνία είναι ένα καινούριο γεγονός για τον 19ο αιώνα και συνοδεύεται από έναν διδακτισμό νέου τύπου. Την εποχή αυτή γράφονται τα πρώτα ιστορικά μυθιστορήματα που απευθύνονται στους νέους και αντανακλούν τις πολλαπλές χρήσεις της ιστορίας: συχνά το ιστορικό γεγονός γίνεται πρόσχημα για την ανάπτυξη του ηθικού μηνύματος, το μυθιστόρημα αναπλάθει (και δεν εξηγεί) μια παρελθούσα ιστορική περίοδο μέσω των πραγματικών περιπετειών ιστορικών προσώπων ή περιγράφει το ιστορικό πλαίσιο μιας υποθετικής δράσης μυθικών προσώπων. Την ίδια εποχή εμφανίζονται και τα μυθιστορήματα που προορίζονται για τα κορίτσια. Η διάκριση αυτή ανάμεσα στο γυναικείο και στο αντρικό αναγνωστικό κοινό, δεν επιβάλλεται τόσο από τη διαπίστωση διαφορετικών λογοτεχνικών προτιμήσεων, όσο από την κοινωνική επιλογή του διαφορετικού προσανατολισμού των δύο φύλων. Έτσι τα μυθιστορήματα για παιδιά μπορούν να διακριθούν σε περιπετειώδη (για τα αγόρια) και σε οικογενειακά (για τα κορίτσια) με την ανάλογη θεματική επεξεργασία και την επιλογή των ηρώων. Ένας άλλος καινούριος τύπος λογοτεχνίας είναι, τέλος, εκείνος που αναφέρεται στην επιστήμη, στη φύση και στη γεωγραφία και θέλει να συμπληρώσει τη σχολική διδασκαλία. Στη Γαλλία, ο P.-J. Hetzel θα εγκαινιάσει στο περιοδικό του (Magasin d' éducation et de récréation, 1864-1915), μια μόνιμη επιστημονική στήλη. Η μετάδοση των γνώσεων επιτυγχάνεται με την παρουσίαση ενός φυσικού ή επιστημονικού φαινομένου στα πλαίσια μιας αφήγησης με πρωταγωνιστές παιδιά ή με τον παραδοσιακό αλλά απλουστευμένο αφηγηματικό τρόπο.

Αν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα έχουν διαγραφεί οι 

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/13.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

κυριότερες τάσεις και οι μορφές της παιδικής λογοτεχνίας (με εξαίρεση τα κόμικς), ο ορισμός της παραμένει ασαφής, αφού δεν πρόκειται για έναν αλλά για πολλούς ορισμούς, που μπορούν να προταθούν ανάλογα με την οπτική γωνία που γίνεται η αφορμή της παρατήρησης: το παιδί-αναγνώστης (παιδικής ή μη λογοτεχνίας), το παιδί-θέμα της λογοτεχνίας, το παιδί-ήρωας των αφηγηματικών μορφών, το παιδί-αντικείμενο αγωγής.

Παράλληλα σχεδόν με την παιδική λογοτεχνία εξελίσσονται και τα περιοδικά για παιδιά1, αφού διατηρούν τον ψυχαγωγικό και ηθικό προσανατολισμό των έργων της, απευθύνονται στο ίδιο αναγνωστικό κοινό και δημοσιεύουν τα είδη της (μύθους, παραμύθια, ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα). Τα παιδικά περιοδικά εμφανίζονται στο τέλος του 18ου αιώνα σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Ισπανία) και γενικεύονται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα2 (στην Ελλάδα το πρώτο παιδικό περιοδικό, η Παιδική Αποθήκη, εκδίδεται το 1836).

Τα ελληνικά παιδικά περιοδικά του 19ου αιώνα (Παιδική Αποθήκη, Εφημερίς των μαθητών, Η Φιλόστοργος μήτηρ, Εφημερίς των παίδων, Παιδική Βιβλιοθήκη, Παιδικόν Περιοδικόν, Περιοδικόν των μαθητών, Παιδική Εφημερίς,3) ακολουθούν τους αρχικούς προσανατολισμούς της παιδικής λογοτεχνίας, αφού έχουν σαν κύριο στόχο την ηθική και την θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των αναγνωστών τους. Τα περιοδικά αυτά αντιμετωπίζουν την παιδική ηλικία και τη νεότητα σαν αποκλειστικό αντικείμενο αγωγής και

——————————————

1. Πολλές φορές η σχέση είναι αντίστροφη. Τα μυθιστορήματα του Ιουλίου Βερν π.χ. δημοσιεύθηκαν σε συνέχειες στο παιδικό περιοδικό του P.-J. Hetzel, πριν εκδοθούν σε βιβλία και αποτελέσουν το αγαπημένο ανάγνωσμα όχι μόνο των παιδιών άλλα και των ενηλίκων.

2. Βλ. D. Escarpit, ό.π., σ. 112.

3. Για τα παιδικά περιοδικά του 19ου αι., βλ. Μάρθα Καρπόζηλου, Ελληνικός Νεανικός Τύπος (1836 - 1914). Καταγραφή, ΙΑΕΝ 12, Αθήνα 1987.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/14.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διαμόρφωσης και έχουν έντονο διδακτικό χαρακτήρα. Όταν αρχίζει να κυκλοφορεί Η Διάπλασις των παίδων (τον Φεβρουάριο του 1879), ένα μόνο από τα παιδικά περιοδικά του 19ου αιώνα που αναφέραμε συνεχίζει να εκδίδεται, η Εφημερίς των παίδων (1868 - 1893), περιοδικό με έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα που κατηγορείται από τη Διάπλαση για απόκλιση από το ορθόδοξο δόγμα και προβάλλεται σαν "ευαγγελικό" και επομένως απαγορευμένο από την Ιερά Σύνοδο. Η Διάπλασις των παίδων αποτελεί καινοτομία σε σχέση με τα άλλα παιδικά περιοδικά, γιατί αναγνωρίζει και προβάλλει την ψυχαγωγική της διάσταση, αναζητεί το ύφος και τη διατύπωση που ταιριάζουν στην παιδική ηλικία, επιδιώκει και προκαλεί τη συμμετοχή και τον διάλογο με τους αναγνώστες της. Δεν θέλει μόνο να διδάξει, θέλει να κινήσει το ενδιαφέρον. Στην προγραμματική της διακήρυξη διαβάζουμε: "... θέλομεν παρέχει τοις μικροίς ημών αναγνώσταις... ύλην ηθικήν και διδακτικήν, συγκεκραμένην μετά του τερπνού, διότι η εξεύρεσις ύλης καταλλήλου δεν ήθελε παρέχει τοσαύτην δυσκολίαν, όσην η διάγνωσις της γλώσσης και του τρόπου, δι' ων κινείται το ενδιαφέρον της μικράς ηλικίας"1.

Οι συντάκτες του περιοδικού μεταφέρουν στην Ελλάδα τις καινούριες παιδαγωγικές και εκπαιδευτικές αναζητήσεις της εποχής τους, συνοδεύοντας έτσι την επιλογή του λογοτεχνικού υλικού με τις απαραίτητες θεωρητικές και ιδεολογικές προϋποθέσεις της εκτίμησης της παιδικής ηλικίας. Αναφέρονται ή σχολιάζονται ο Ελβετός παιδαγωγός Johann-Heinrich Pestalozzi (1746-1827), ο οποίος επηρεασμένος από τις απόψεις του Rousseau τονίζει τον ρόλο της εκπαίδευσης στην επίτευξη της κοινωνικής ισορροπίας, η Σουηδός συγγραφεύς σχολικών βιβλίων Selma Lagerlöf (1859-1940) και ο Ιταλός Edmondo de Amicis (1846-1908), των οποίων τα έργα συνδυάζουν τη μυθική αφήγηση με την παροχή των γνώσεων και σκοπό έχουν την ηθική και πολιτιστική καλλιέργεια

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. 2

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/15.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

των αναγνωστών. Το έργο του Ed. de Amicis Cuore, που είχε τη μορφή ημερολογίου μαθητή με σελίδες πάνω στα ηθικά, ιστορικά αλλά και κοινωνικά προβλήματα και χρησιμοποιήθηκε σαν αναγνωστικό του δημοτικού σχολείου, θεωρήθηκε από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο υπόδειγμα σχολικού βιβλίου1.

Παράλληλα παρακολουθείται η εξέλιξη και η ιστορία της παιδικής λογοτεχνίας. Το μεταφρασμένο λογοτεχνικό έργο που δημοσιεύει το περιοδικό, εκφράζει και αντανακλά τις μορφές και τις τάσεις που ακολούθησε η ευρωπαϊκή παιδική λογοτεχνία τον 19ο αιώνα: ιδιοποίηση από το παιδικό αναγνωστικό κοινό έργων που δεν προορίζονταν γι' αυτό, ιστορικά μυθιστορήματα που απευθύνονται στους νέους, μυθιστορήματα για κορίτσια, απλοποιημένες αφηγηματικές μορφές επιστημονικού περιεχομένου. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, παρατηρείται η τάση της ιδιοποίησης από το ευρωπαϊκό παιδικό αναγνωστικό κοινό αφηγηματικών μορφών που προορίζονταν για τους ενήλικες. Ο Ροβινσών Κρούσος του Daniel Defoe, μυθιστόρημα περιπετειών, γνώρισε για δύο αιώνες μετά την έκδοσή του ένα πλήθος παραλλαγών και προσαρμογών στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Στη Διάπλαση των παίδων θα δημοσιευθούν Ο Κληρονόμος του Ροβινσώνος του André Laurié και οι Μικροί Ροβινσώνες του βράχου της A. Gennevraye. Ένα άλλο παράδειγμα ιδιοποίησης ιστορικού μυθιστορήματος αυτή τη φορά (των Τριών Σωματοφυλάκων του Al. Dumas), είναι η δημοσίευση των Τριών μικρών Σωματοφυλάκων και των Τριών μικρών ακολούθων του Αρτανιάν.

Το ιστορικό μυθιστόρημα που έχει γραφεί ειδικά για παιδιά, εμφανίζεται όταν η Διάπλαση δημοσιεύει τη Μαρουσία του P.-J. Stahl (ψευδώνυμο του P.-J. Hetzel), της οποίας το θέμα είναι η συμμετοχή της δεκαετούς ηρωίδας στην εξέγερση εναντίον του κατακτητή της πατρίδας της. Η ιδεολογική σημασία της δημοσίευσης

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 16, 15 Μαρτίου 1908, σ. 123 -124.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/16.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

του μυθιστορήματος είναι ενδεικτική, αφού επιλέγεται μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897. Η δημοσίευση του πιο γνωστού μυθιστορήματος της Joséphine Colomb, της Κόρης του γερο-Θωμά, εγκαινιάζει το είδος των μυθιστορημάτων που απευθύνονται στα κορίτσια. Ο καινούριος διδακτισμός ολοκληρώνεται με τη διάδοση των επιστημονικών γνώσεων. Η Διάπλασις των παίδων θα επιλέξει τη μυθική εκμετάλλευση του επιστημονικού παραδείγματος: "Φρονούντες ότι θέλομεν καταστή ωφέλιμοι, εάν από της νεαράς ηλικίας εκριζώσωμεν [τας προλήψεις], θέλομεν παρέχει σειρά άρθρων μεταφέροντες αυτά εις την γλώσσαν των παίδων και πλέκοντες την υπόθεσιν με μύθον δυνάμενον να κινήση το ενδιαφέρον αυτών"1. Στο περιοδικό θα δημοσιευθούν άρθρα του Jean Macé, επιστημονικού συνεργάτη του P.-J. Hetzel.

Αν η Διάπλαση παρακολούθησε τις εξελίξεις της ευρωπαϊκής παιδικής λογοτεχνίας, η σημασία της για την ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας είναι αντίστροφη, αφού το περιοδικό δημοσιεύει και εκδίδει στη σειρά της Βιβλιοθήκης του, ένα σημαντικό μέρος της ελληνικής ψυχαγωγικής παιδικής λογοτεχνίας. Στη Διάπλαση θα δημοσιευθούν οι Παιδικοί διάλογοι και τα Παιδικά διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη, το Παιδικόν θέατρον του Γρηγόριου Ξενόπουλου, ο Τρομάρας του Γεωργίου Βιζυηνού, οι Μύθοι και διάλογοι προς χρήσιν των ανήβων του Δημητρίου Καμπούρογλου, τα Τραγουδάκια για παιδιά του Αλέξανδρου Πάλλη. Οι σχέσεις όμως λογοτεχνίας-παιδιού δεν εξαντλούνται με την εμφάνιση της παιδικής λογοτεχνίας. Ενισχύονται και συμπληρώνονται από την πεζογραφία και την ποίηση. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το παιδί θα κάνει την εμφάνισή του σαν πρόσωπο και θέμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας: "... η θεματική πρωτοτυπία της γενιάς του 1880 φανερώνεται χαρακτηριστικότερα... στην παρουσία του σπιτιού και της οικογενειακής ζωής. Αποδραματοποιημένος

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. 12.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/17.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

χώρος, το σπίτι... συνδέεται και με μια άλλη παρουσία που θα την δούμε να κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο μετά το 1880: την παρουσία του παιδιού... Σπίτι-οικογένεια-παιδί: ο χώρος γίνεται οικείος, στενός, αστικός"1.

——————————————

1. Π. Μουλλάς, "Η λογοτεχνία από το 1880 ως τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο", Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ. 415.

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/18.gif&w=600&h=91215. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους της Διαπλάσεως των Παίδων

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/19.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ

1. Τα πρόσωπα

Δύο τουλάχιστον λόγοι ξεχωρίζουν τη Διάπλαση των παίδων από τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά: η μακροβιότητά της (εκδίδεται από το 1879 έως το 1948 -έτος κατά το οποίο ο Γρηγόριος Ξενόπουλος παύει να είναι διευθυντής του περιοδικού)1 και η συμμετοχή των αναγνωστών στη διαμόρφωση των θεματικών ενοτήτων της (από το 1910, στις οκτώ σελίδες κάθε τεύχους, οι δύο εκφράζουν ή αντανακλούν τις αναζητήσεις της παιδικής ηλικίας και της νεότητας).

Διευθυντής και εκδότης του περιοδικού ήταν ο ιδρυτής του Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος, Υδραίος (1858-1941)1, μετά τον θάνατο του οποίου (στις 26 Ιουνίου 1941), τη διεύθυνση ανέλαβε

——————————————

1. Βλ. Ε. Νάτσιου-Ξενοπούλου, "Παραλείψεις", Νέα Εστία, τόμ. 116, τεύχ. 1368, 1 Ιουλίου 1984, σ. 885. Για τη σημασία του χρονικού ορίου του 1948 γράφει και ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος, στα "Στεφάνια των συγχρόνων", Νέα Εστία, τόμ 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951,σ. 164: «Η κοσμαγάπητη "Διάπλαση των παίδων" ύστερα από ένα βραδύ ψυχορράγημα... έσβυσε οριστικά πριν από τρία - τέσσερα χρόνια». Τη σημασία και την προσωπική συμβολή του Γρ. Ξενόπουλου στην ιστορία του περιοδικού επισημαίνει και ο Δ. Γιάκος, στην Ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1981 3, σ. 44.

2. Την προγραμματική διακήρυξη του περιοδικού υπογράφει και ο Ν. Σπυλιόπουλος, Κορίνθιος.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/20.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951). Την απόφαση του Νικολάου Π. Παπαδόπουλου, φοιτητή της Νομικής και απόφοιτου του Ωδείου, να ιδρύσει ένα περιοδικό για παιδιά, ενίσχυσε οικονομικά ο Αντώνιος Κονοπισόπουλος, βιομήχανος του Πειραιά1. Η συμπαράσταση και η ανοχή του ιδρυτή του περιοδικού απέναντι στους αρχισυντάκτες του, εξασφάλισαν την κυκλοφορία και τη διάδοση της Διάπλασης. Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης (1858-1928) ήταν αρχισυντάκτης του περιοδικού μέχρι το 1894 και υπέγραφε με το ψευδώνυμο Αιμίλιος Ειμαρμένος. Από τις στήλες της Διάπλασης δημοσιεύθηκαν ορισμένα από τα Παιδικά Διηγήματά του και από τους Παιδικούς Διαλόγους του. Οι σχέσεις του με τον διάδοχό του Γρ. Ξενόπουλο, του οποίου τις πρωτοβουλίες θεωρούσε αντιπαιδαγωγικές και τολμηρές, δεν ήταν αρμονικές. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει στην Αυτοβιογραφία του: «Δεν τα πηγαίναμε καθόλου καλά στην αρχή. [Ο Αρ. Κουρτίδης] με ζήλευε και νόμιζε πως τον ζηλεύω. Και μόνο μετά από χρόνια, όταν γύρισε από τη Γερμανία κι έγινε καθηγητής και διευθυντής διδασκαλείου... κι' άρχισε να βλέπει με αδιαφορία και τη "Διάπλασι"... εγίναμε και καλοί φίλοι»2.

Ο Γρ. Ξενόπουλος υπήρξε συνδρομητής της Διάπλασης με τα ψευδώνυμα Εύοσμον Μυριάνθεμον και Κόμης Μοντεχρίστος3. Το όνομά του σαν λύτη άσκησης συναντάμε στο τεύχος του Ιουλίου του 1879. Όπως γράφει ο ίδιος, το πρώτο του έργο που 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 51 - 52, 27 Νοεμβρίου 1904, σ. 166. Ο Αντ. Κονοπισόπουλος διέθεσε στον ιδρυτή του περιοδικού δέκα χιλιάδες δραχμές. Λίγο πριν γίνει η Διάπλαση δεκαπενθήμερη, ιδρύθηκε Ανώνυμη Εταιρεία με εταιρικό κεφάλαιο εξήντα χιλιάδες δραχμές, η οποία ανέλαβε την έκδοση του περιοδικού από τον Ιανουάριο του 1885. Βλ. αυτ., τόμ. 6, αρ. 9, Σεπτέμβριος 1884, σ. 142.

2. Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 276.

3. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 25, 14 Ιουνίου 1897, σ. 196 και τόμ. 45, αρ. 1, 4 Δεκεμβρίου 1937, σ. 3.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/21.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

2. Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος

ΕΙΚΟΝΑ

3. Αριστοτέλης Π. Κουρτίδης

ΕΙΚΟΝΑ

4. Γρηγόριος Ξενόπουλος

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/22.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τυπώθηκε, ήταν ένα έμμετρο αίνιγμα στη Διάπλαση του 1880 1. Από το 1891, με τη δημοσίευση του παιδικού του μυθιστορήματος Η Αδελφούλα μου, γίνεται έκτακτος συνεργάτης του περιοδικού, για ν' αναλάβει τη σύνταξή του από το 1895. "Το έτος 1895 ήτο έτος κρίσιμον διά την Διάπλασιν. Η συνδρομή της ήτο μικρά, τα έξοδά της μεγάλα, και κατ' έτος εζημιόνετο σημαντικώς. Έπρεπε να γίνη κάτι γενναίον, να ληφθή έν μέτρον σωτηρίας ριζικόν"2. Η τιμή της συνδρομής αυξάνεται και κυρίως υιοθετούνται οι καινοτομίες που εισηγήθηκε και καθιέρωσε ο Γρ. Ξενόπουλος. Η Γεωργία Ταρσούλη, συνδρομήτρια, συνεργάτρια και για ένα διάστημα αρχισυντάκτις του περιοδικού, γράφει: "Η Διάπλασις των παίδων... ήταν ένα σεμνό τριανταφυλλί φυλλαδιάκι, δεκαεξασέλιδο, που έβγαινε κάθε δεκαπέντε μέρες και δημοσίευε ψυχωφελή διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη σε άψογη καθαρεύουσα, αρχαιότροπα ποιήματα του Αλέξανδρου Κατακουζηνού και νηπιακά αναγνώσματα, που είχαν για τίτλο Η Εύχαρις και το κυνάριόν της... Κι' ο νεαρός λογοτέχνης... Γρηγόριος Ξενόπουλος, δεν είχε κλείσει ακόμη τα εικοσιτρία, σπούδαζε φυσικομαθηματικά, που τα παράτησε στη μέση, κι' ερχόταν... να τινάξει στον αέρα όλο το συντηρητικό οικοδόμημα της Διαπλάσεως των παίδων"3.

Ο Γρ. Ξενόπουλος, του οποίου το όνομα σαν διευθυντή του περιοδικού γράφεται για πρώτη φορά στην προμετωπίδα του φύλλου της 26ης Ιουλίου 1941 (τόμ. 48, αρ. 34), ασχολείται ουσιαστικά με τη σύνταξη της Διάπλασης από πολύ νωρίς, αφού γράφει

——————————————

1. Βλ. Γρ. Ξενόπουλος, "Σύντομη αυτοβιογραφία", Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 6. Για τη συμμετοχή του στον πρώτο διαγωνισμό διηγήματος του 1881 και τη βεβαιότητά του ότι θα βραβευθεί, βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 15, 11 Μαρτίου 1906, σ. 115

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 51 - 52, 27 Νοεμβρίου 1904, σ. 404.

3. Γ. Ταρσούλη, "Ο Ξενόπουλος της Διαπλάσεως", Ελληνική Δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 213.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/23.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σχεδόν μόνος του τις περισσότερες σελίδες του κάθε φύλλου της: "Γι' άλλους συνεργάτες λεπτά δεν περίσσευαν, κι' εγώ έπρεπε να γράφω όλο το φυλλάδιο -οχτασέλιδο, εβδομαδιαίο, σαν το σημερινό- εκτός από την Αλληλογραφία, τις Πνευματικές Ασκήσεις και τα Παιδικά Πνεύματα, που τα έκανε ο Παπαδόπουλος. Αλλά σιγά - σιγά έμαθα να τα κάνω κι' αυτά. Διάβαζα κι' απαντούσα στα γράμματα των παιδιών... διόρθωνα και συναρμολογούσα τις Ασκήσεις... και διάλεγα τα Παιδικά Πνεύματα. Έτσι τα έκανα όλα"1. Ο Γρ. Ξενόπουλος εκτός από το όνομά του, με το οποίο υπέγραφε κυρίως τις μεταφράσεις των μυθιστορημάτων που δημοσίευε η Διάπλαση, χρησιμοποίησε διαδοχικά τα ψευδώνυμα Κίμων Αλκίδης, Ερανιστής, Πέτρος Πυργωτός, Φωκίων Θαλερός, Λέανδρος Ξενότιμος, Λουκιανός Χαρμόσυνος, Φαίδων, η κυρά Μάρθα, Ανανίας, Άννα Πυργωτού, ο Μαθουσάλας, Αζαρίας, Τρισεύγενη, Έψιλον, Μαρία Θαλερού. Το πρώτο ψευδώνυμο συναντάμε στα τέλη του 1894 και τα τέσσερα επόμενα το 1895 (χρονιά κατά την οποία ο Γρ. Ξενόπουλος γίνεται τακτικός συνεργάτης της Διάπλασης). Με τα ψευδώνυμα Φαίδων και η κυρά Μάρθα, υπέγραφε αντίστοιχα τις Αθηναϊκές επιστολές και τα αναγνώσματα για μικρά παιδιά. Ο Γρ. Ξενόπουλος, βασικός συντελεστής της επιτυχίας και της απήχησης του περιοδικού, έγραψε την τελευταία Αθηναϊκή επιστολή του στο φύλλο της 20ής Δεκεμβρίου 1947, με αφορμή τα εβδομήντα χρόνια της Διάπλασης.

Εκτός από τους αρχισυντάκτες του περιοδικού (Αρ. Κουρτίδη και Γρ. Ξενόπουλο), από τα πρώτα κιόλας φύλλα του εμφανίζονται πολλοί και αξιόλογοι συνεργάτες. Σημειώνουμε τον Ιάκωβο Χ. Δραγάτση (1853 - 1934), που έγραψε σειρά μυθολογικών άρθρων, τον Αλέξανδρο Κατακουζηνό (1824 - 1892), που δημοσίευσε πολλά από τα παιδικά ποιήματα και τους έμμετρους μύθους του, τον Δημήτριο Καμπούρογλου (1852 - 1942), του οποίου ορισμένα από τα δημοσιευμένα παιδικά ποιήματα θ' αποτελέσουν τη συλλογή

——————————————

1. Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 296 - 297.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/24.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Μύθοι και διάλογοι προς χρήσιν των ανήβων, τον Παναγιώτη Φέρμπο (1851 - 1932), που μεταφράζει ξένα παιδικά μυθιστορήματα και γράφει έμμετρες αποδόσεις των μύθων του Αισώπου, την Σταματίνα Αρ. Κουρτίδη, που κυρίως μεταφράζει διδακτικά αφηγήματα, τον Χριστόφορο Σαμαρτσίδη (1843 - 1900), του οποίου οι ποιητικές συνεργασίες δημοσιεύονται από το 1885, τον Μιχαήλ Γιαννουκάκη (1868 - 1944), που γράφει με το ψευδώνυμο Αίσωπος, τον Γεώργιο Φακίρη, του οποίου οι ποιητικές συνεργασίες δημοσιεύονται με το ψευδώνυμο ΦΑΚ. Από το 1895, δημοσιεύονται στη Διάπλαση οι παιδαγωγικοί μύθοι του Ιωάννη Γιαννούκου (1866 - 1942), που έγινε γνωστός με το ψευδώνυμο Γιάννης Περγιαλίτης. Από το 1897, συνεργάζεται με το περιοδικό ο Νικόλαος Χατζιδάκης (1872 - 1942), που υπογράφει με το όνομά του και με το ψευδώνυμο Ζέφυρος Βραδυνός. Ο Αγαθοκλής Κωνσταντινίδης (1854 - 1920) μεταφράζει μύθους και παραμύθια και ο Σέργιος Μαυρίδης διηγήματα.

Παιδικά δράματα και κωμωδίες μεταφράζει ο Κωνσταντίνος Πατριαρχόπουλος. Το 1901 ο Δημήτριος Ταγκόπουλος (1867-1926) "τέρπει και διδάσκει" τους αναγνώστες με την Ζωήν του μικροκόσμου. Ο Νικόλαος Ποριώτης (1870-1945) εγκαινιάζει τη συνεργασία του το 1903 μεταφράζοντας Ιούλιο Βερν. Ο Π.Δ. Παναγόπουλος μεταφράζει διηγήματα και γράφει διδακτικά αφηγήματα. Ο Ευστράτιος Ευστρατιάδης (1875-1946) δημοσιεύει πολεμικές αναμνήσεις και ο Αθανάσιος Παπαχαρίσης "ηπειρωτικά διηγήματα". Ο Ιωάννης Χέλμης γίνεται συνεργάτης του περιοδικού το 1913, όταν γράφει τον Βατραχοποντικοπόλεμο. Ο Τέλλος Άγρας (ψευδώνυμο του Ευάγγελου Ιωάννου, 1899-1944), συνεργάτης από το 1916, δημοσιεύει τακτικά πεζά και ποιητικά κείμενα. Από το 1919 συνεργάζονται με το περιοδικό η Σταυρούλα Μαρκέτου, που δημοσιεύει παιδικά διηγήματα και ο Πέτρος Χάρης (ψευδώνυμο του Ιωάννη Μαρμαριάδη, γενν. το 1902), που δημοσιεύει παραμύθια, παιδικά δράματα και κωμωδίες. Το 1920 εμφανίζεται ο Ιωάννης Κακριδής γράφοντας ποιήματα και σύντομα αφηγήματα. Την επόμενη χρονιά, η Διάπλαση παρουσιάζει

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/25.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τους συνεργάτες της Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλο (γενν. το 1903) και Ιωάννη Μ. Παναγιωτόπουλο (1909 - 1982), των οποίων δημοσιεύει πεζά και ποιητικά κείμενα. Η Φούλα Χατζιδάκη υπογράφει μεταφράσεις κειμένων από τα δανέζικα το 1917 και το 1920 με τα αρχικά της και το 1922 με το όνομά της.

2. Το περιοδικό

Η Διάπλαση γράφεται για παιδιά και εφήβους, τη διαβάζουν ακόμα μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, φοιτητές Πανεπιστημίου και οι συγγενείς τους1.

Οι προγραμματικοί στόχοι του περιοδικού εξηγούνται στους "φιλόστοργους γονείς", στη δεύτερη σελίδα του φύλλου του Φεβρουαρίου 1879 2. Αυτοί είναι "το μεγαλείον και η ευημερία του έθνους" και επιτυγχάνονται "δια της διαπλάσεως των παίδων". Οι παιδαγωγικοί στόχοι συνδέονται με τους κοινωνικούς και τους εθνικούς στόχους της αποκατάστασης και της προόδου. Το περιοδικό απευθύνεται σε "αμφότερα τα γένη" και παρέχει "ύλην ηθικήν και διδακτικήν, συγκεκραμένην μετά του τερπνού". Μεταδίδει γνώσεις, διδάσκει συμπεριφορά και υποδεικνύει ηθικά πρότυπα αναζητώντας τη διατύπωση που προκαλεί το παιδικό ενδιαφέρον. Στην επιδίωξη των σκοπών του το περιοδικό, του οποίου οι εκδότες θεωρούν ότι συμπληρώνει ένα μεγάλο κενό, θα ακολουθήσει "το σύστημα της μεταδόσεως" (την οργάνωση και την επιλογή της ύλης) που έχουν υιοθετήσει τα ευρωπαϊκά περιοδικά, και ιδιαίτερα τα αγγλικά και τα γαλλικά.

——————————————

1. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Η μητέρα του μικρού Ευρυτάνος περνά, μερικάς ώρας αναγινώσκουσα τα διηγήματά μου και ευχαριστείται", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 2, αρ. 7, 18 Φεβρουαρίου 1895, σ. 55

2. Ένα μήνα αργότερα, το Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως με εγκύκλιό του συστήνει την εγγραφή συνδρομητών. Βλ. αυτ., τόμ. 1, αρ. 2, Μάρτιος 1879, σ. 32.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/26.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο πρώτος συνδρομητής της Διάπλασης ήταν ο Κωνσταντίνος Ρακτιβάν, που έγινε αργότερα δικηγόρος, βουλευτής, πρόεδρος της Βουλής, υπουργός, πρόεδρος του Συμβουλίου Επικρατείας και Ακαδημαϊκός. "Ο πρώτος αυτός συνδρομητής αποτελεί ίσως το καλύτερο σύμβολο της σταδιοδρομίας του περιοδικού", γράφει ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος1.

Η έκδοση του περιοδικού καλύπτει επτά περίπου δεκαετίες και χωρίζεται σε τέσσερις περιόδους. Η πρώτη περίοδος με αρχισυντάκτη τον Αρ. Κουρτίδη, αρχίζει το 1879, η δεύτερη, με αρχισυντάκτη τον Γρ. Ξενόπουλο, το 1894, η τρίτη τον Μάιο του 1945 και η τέταρτη το 1947. Στην πρώτη περίοδο του περιοδικού (1879-1894), το κάθε τεύχος με διαστάσεις 24x17 είχε δεκαέξι σελίδες δίστηλες και στη δεύτερη (1894 - 1945), το κάθε τεύχος με διαστάσεις 28x21 είχε οκτώ σελίδες τρίστηλες2.

Στην αρχή η Διάπλαση εκδίδεται κάθε μήνα, από το 1885 κάθε δεκαπέντε μέρες και τέλος από το 1894 κάθε βδομάδα (το Σάββατο). Οι συνδρομές αρχίζουν από την 1η Ιανουαρίου κάθε έτους και είναι προπληρωτέες για ένα χρόνο, στη δεύτερη περίοδο του περιοδικού, αρχίζουν από την πρώτη κάθε μήνα και είναι πάλι προπληρωτέες για ένα χρόνο και από το 1904 γίνεται δεκτή η κατά φύλλο πληρωμή. Στην Αθήνα, οι αναγνώστες μπορούν ν' αγοράζουν τη Διάπλαση απ' ευθείας από τα γραφεία της, στις επαρχίες και στο εξωτερικό μέσω πρακτόρων, δηλαδή συνδρομητών που

——————————————

1. Μιχ. Δ Στασινόπουλος, "Νικόλαος Π. ΙΙαπαδόπουλος", Νέα Εστία, τόμ. 29, τεύχ. 348, 1 Ιουνίου 1941, σ. 512· αναδημοσιεύεται στο ίδιο περιοδικό, τόμ. 105, τεύχ. 1243, 15 Απρ. 1979, σ. 498. Βλ. και Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 38, αρ. 24, 16 Μαΐου 1931, σ. 285.

2. Ο τίτλος και ο υπότιτλος του περιοδικού στην αρχή ήταν : Η Διάπλασις των παίδων άπαξ του μηνός εκδιδομένη μετά εικόνων τεσσάρων, και από το 1894: Η Διάπλασις των παίδων Εικονογραφημένον περιοδικού διά παιδία, εφήβους και νεάνιδας Συνιστώμενον υπό του Υπουργείου της Παιδείας ως το κατ' εξοχήν παιδικόν περιοδικόν σύγγραμμα, αληθείς παρασχόν εις την χώραν ημών υπηρεσίας· και υπό του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ως ανάγνωσμα άριστον και χρησιμώτατον εις τους παίδας.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/27.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

έχουν προπληρώσει τα τεύχη που θα διανείμουν στους αναγνώστες. "Οι συνδρομηταί οι ευρίσκοντες αγοραστάς εβδομαδιαίους και αναλαμβάνοντες την εις αυτούς διανομήν του φύλλου, την είσπραξιν του αντιτίμου και την αποστολήν αυτού εις το Γραφείον μας... ονομάζονται Πράκτορες της Διαπλάσεως"1. Η βασική επομένως διακίνηση του περιοδικού γίνεται με τις συνδρομές, οι οποίες από το 1905 εκτός από ετήσιες, γίνονται και εξάμηνες ή τρίμηνες. Από την ίδια χρονιά, ο κάθε τόμος περιλαμβάνει τα τεύχη από 1ης Δεκεμβρίου του προηγούμενου έτους μέχρι 30 Νοεμβρίου του επόμενου και όχι από αρχές Ιανουαρίου μέχρι τέλη Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, όπως γινόταν μέχρι τότε. "Όταν το έτος μας θα τελειόνη την 30 Νοεμβρίου, θα έχω καιρόν να ετοιμάζω, να χρυσοδένω και να εκθέτω εις τα βιβλιοπωλεία τον τόμον του έτους, διά να ειμπορούν να τον έχουν εγκαίρως όσοι θέλουν να τον κάμουν δώρον την Πρωτοχρονιάν"2.

Το περιοδικό δημοσιεύει αναγνώσματα για μικρά παιδιά, μυθιστορήματα σε συνέχειες (από το 1884), διηγήματα, ποιήματα, ευθυμογραφικά σκίτσα3, παιδικούς μονολόγους, διαλόγους, κωμωδίες και δράματα, διαγωνισμούς διηγήματος, ποίησης, σύνθεσης και λύσης πνευματικών ασκήσεων και μετάφρασης (συνήθως από τα γαλλικά). Με τη σταθερή στήλη της "Αλληλογραφίας της Διαπλάσεως", που αρχικά απευθυνόταν σε ολόκληρη την οικογένεια4, το περιοδικό καλλιεργεί την εικόνα της μητέρας, της αρχηγού μιας μεγάλης οικογένειας, "τα τέκνα της οποίας συνδέει και αδελφόνει η προς την κοινήν μητέρα αγάπη". Το οικογενειακό κλίμα και η προσωπική σχέση που θέλει ν' αποκαταστήσει το 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 1-2, 3-10 Δεκεμβρίου 1905, σ. 13.

2. Αυτ., τόμ. 11, αρ. 12, 20 Μαρτίου 1904, σ. 95.

3. Το 1899 δημοσιεύεται η "Μηνιαία γελοιογραφική επιθεώρησις" του Δημητρίου Γαλάνη.

4. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 5, Ιούνιος 1879. σ. 80. Οι γονείς γράφουν στο περιοδικά και ζητούν συμβουλές για την ανατροφή των παιδιών τους.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/28.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό με τους αναγνώστες του, δημιουργεί ένα πνεύμα φιλίας, εμπιστοσύνης και εξομολόγησης1. Για τη στήλη των "Πνευματικών Ασκήσεων" το περιοδικό γράφει: "Ο σκοπός των Πνευματικών Ασκήσεων δεν είνε να διδάσκουν αποκλειστικώς ιστορίαν, γεωγραφίαν και μυθολογίαν. Αυτός είναι σκοπός έμμεσος. Ο άμεσος, ο κύριος σκοπός είνε να οξύνουν, να γυμνάζουν το πνεύμα, και να προξενούν την ευχαρίστησιν εκείνην, την οποίαν αισθάνεταί τις όταν μετά πολλούς αγώνας εύρη την λύσιν"2. Με το "Παιδικόν Πνεύμα" συνδυάζεται η ψυχαγωγική διάθεση με την άσκηση της ευφυΐας: "ο δυνάμενος να εννοήση μίαν ευφυολογίαν, ο ευρίσκων τέρψιν εν αυτή είνε ήδη ευφυής"3.

Καινοτομίες θεωρούνται αι "Κυριακαί της Διαπλάσεως" (ερωτήσεις του περιοδικού, στις οποίες απαντούν με γράμματά τους οι συνδρομητές) και αι "Αθηναϊκαί επιστολαί" του Φαίδωνα (ψευδώνυμο του Γρ. Ξενόπουλου), που δημοσιεύονται από το 1896. "Αι λεγόμεναι Κυριακαί της Διαπλάσεως είνε είδος Διαγωνισμού. Δίδεται υπό της Διαπλάσεως μία Ερώτησις, εις την οποίαν οι φίλοι της απαντούν δι' επιστολών εντός ωρισμένης προθεσμίας. Η κρίσις των απαντήσεων... δημοσιεύεται εικονογραφημένη πλουσίως"4. Αι "Αθηναϊκαί επιστολαί" απευθύνονται στους μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, στους φοιτητές και γενικότερα στους εφήβους5. Η θεματολογία τους αντλείται από την 

——————————————

1. Σημειώνουμε ορισμένες χαρακτηριστικές απαντήσεις του περιοδικού από τη στήλη της αλληλογραφίας: "Βεβαιότατα θα σε αγαπώ, Π.Δ., θα ενδιαφέρωμαι διά τας προόδους σου... θα είμαι φίλη σου", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, τεύχ. 9, 15 Μαΐου 1892, σ. 142· "Ναι, θέλω να είμαι οδηγός σου και φίλη σου και παρήγορός σου", αυτ., τεύχ. 11, 15 Ιουνίου 1892, σ. 175· "Βέβαια, Σ.Ν., χαράς και λύπας, σκέψεις και πράξεις, σφάλματα και επιτυχίας, όλα ειμπορείς να μου τα λέγης, όπως εις την μητέρα σου", αυτ., τόμ. 8, αρ. 34, 25 Αυγούστου 1901, σ. 275.

2. Αυτ., τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 199.

3. Αυτ., τόμ. 23, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1893, σ. 30.

4. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1-2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 10.

5 Αυτ., τόμ. 15, αρ. 38, 16 Αυγούστου 1908, σ. 300.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/29.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

επικαιρότητα (ιστορική, πολιτική, κοινωνική, πολιτιστική) και συνοδεύεται από ένα ηθικό συμπέρασμα με τη μορφή διδάγματος, προτροπής ή προβολής ενός θετικού παραδείγματος. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει σχετικά: "Έπαιρνα αφορμή από ένα οποιοδήποτε περιστατικό της εβδομάδας... κι αφού το διηγόμουν ή το περιέγραφα, ή το εξέθετα, προσπαθούσα να δώσω στο νεαρό μου αναγνώστη μερικές σχετικές γνώσεις και στο τέλος μια συμβουλή, ένα ηθικό δίδαγμα. Άλλοτε πάλι... απαντούσα σε μίαν απορία ή έδινα πληροφορίες που μου ζητούσαν ή έλεγα τη γνώμη μου για ζητήματα φιλολογικά, κοινωνικά, παιδαγωγικά, φιλοσοφικά, ζητήματα που άρχιζαν πια να ενδιαφέρουν και τους εφήβους"1. Αθηναϊκές επιστολές δεν δημοσιεύονται το 1897, όταν αντικαθίστανται "εκ του ημερολογίου του Φαίδωνος", το 1900, όταν αντικαθίστανται από τους "Αθηναϊκούς περιπάτους" και το 1919, όταν ο Γρ. Ξενόπουλος απογοητευμένος από την άρνηση του Αριστείου των Γραμμάτων και των Τεχνών, αποφασίζει να μην ασχοληθεί με τη συγγραφή πρωτότυπου έργου2.

——————————————

1. Η Αθηναϊκή επιστολή αναδημοσιεύεται στο Ε.Ν. Μόσχος, "Το χρονογράφημα της Διαπλάσεως", Νέα Εστία, τόμ. 105, τεύχ. 1243, 15 Απριλίου 1979, σ. 515. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει για τις αντιδράσεις του Αρ. Κουρτίδη απέναντι στις καινοτομίες που προσπαθούσε να καθιερώσει: «Ο τέως αρχισυντάκτης, ζηλόφθονος, και μη συγχωρώντας με που τόλμησα να πάρω τη θέση που είχε αφήσει, κατηγορούσε στον Παπαδόπουλο ό,τι έκανα, του έλεγε πως "εχάλασα" τη Διάπλασι, έβρισκε "αντιπαιδαγωγικές" κι' αυτές τις επιστολές μου, και προσπαθούσε να μας φέρει σε ρήξη». Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 299.

2. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 26, αρ. 8, 19 Ιανουαρίου 1919, σ. 63. Το 1914 θεσπίσθηκε με νόμο το Βασιλικόν Μετάλλιον των Γραμμάτων και των Τεχνών για τη διάκριση λογίων και καλλιτεχνών, που το 1917 μετονομάζεται σε Εθνικόν Αριστείον των Γραμμάτων και των Τεχνών. Το 1915 δόθηκε στους Κ. Παλαμά, Αρ. Προβελέγγιο, Γ. Σουρή, Άγγ. Βλάχο, Μπ. Άννινο, το 1916 στον Γ. Δροσίνη, τα 1917 στον Ιω. Πολέμη, το 1918 σε κανένα και το 1919 στον Ιω. Γρυπάρη. Για το θέμα αυτό, βλ. Νόμος 1001 περί Εθνικού Αριστείου των Γραμμάτων και των Τεχνών, Αθήνα 1917 και Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 25, αρ. 19, 7 Απριλίου 1918, σ. 150· τόμ. 29,

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/30.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Τα "μικρά μυστικά" (λεύκωμα ερωτήσεων που διακινείται μεταξύ των συνδρομητών μέσω του γραφείου του περιοδικού, το οποίο δέχεται ή απορρίπτει τις απαντήσεις) και το δημοψήφισμα των συνδρομητών για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου, αποτελούν τις καινοτομίες για το 1897. Η διάδοση των "μικρών μυστικών" ήταν πολύ μεγάλη. Σύμφωνα με το περιοδικό, στο διάστημα 1897 - 1901 είχαν περάσει από το γραφείο του είκοσι χιλιάδες τετράδια "μικρών μυστικών"1. Η Διάπλαση δεν εγκρίνει απαντήσεις "προσωπικάς, απρεπείς, πειρακτικάς, τολμηράς, αισθηματολογικάς". Με το δημοψήφισμα για τη βράβευση του καλύτερου ψευδωνύμου, προετοιμάζεται η εκλογική συμπεριφορά και υπενθυμίζεται έμμεσα ο αποκλεισμός των γυναικών από το εκλογικό δικαίωμα: "Δια πρώτην φοράν δίδεται [τοις μικροίς φίλοις] αφορμή να εξασκήσουν το ιερόν δικαίωμα της ψήφου. Μόνον διά τα κοράσια η πρώτη αυτή φορά θα είνε ίσως και η τελευταία, διότι αι γυναίκες δεν έχουν ψήφον... ειμή μόνον εφ' όσον είνε μικραί και συνδρομήτριαι της Διαπλάσεως"2.

Το 1897 αρχίζει και το "ξεσπάθωμα" των συνδρομητών για τη διάδοση του περιοδικού. "Ξεσπάθωμα λέγεται η φροντίς και η ενέργεια, την οποίαν καταβάλλουν οι φίλοι της Διαπλάσεως προς εγγραφήν νέων συνδρομητών ή αγοραστών κατά φύλλον"3. Τη λέξη

——————————————

26, αρ. 12, 16 Φεβρουαρίου 1919, σ. 95 αρ. 16, 16 Μαρτίου 1919, σ. 127 και αρ. 52, 23 Νοεμβρίου 1919, σ. 415. Βλ. επίσης, Ρήγας Γκόλφης, "Ο Ξενόπουλος και ο Νουμάς," Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 36. Ο Ξενόπουλος θεωρεί ότι η άρνηση της βράβευσής του οφείλεται σε λόγους πολιτικούς: "ο κ. Φαίδων δεν θα είναι βέβαια βενιζελικός, γιατί αν ήταν, θα τούδιναν και το Αριστείο... αλήθεια, το Αριστείο, κατά σύμπτωση, δεν το πήραν ως τώρα, παρά λόγιοι του κόμματος", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 51, 21 Νοεμβρίου 1920, σ. 403. Ένα χρόνο αργότερα δημοσιεύει την Κωμωδία του Αριστείου (Αθήνα 1921).

1. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 41, 13 Οκτωβρίου 1901, σ. 330.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 102.

3. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1 - 2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 12.

Σελ. 30
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 11
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    1697)1. Ο τίτλος έχει μεγαλύτερη σημασία από τον καθορισμό της χρονικής ένδειξης, αφού μας τοποθετεί στον χώρο της παράδοσης, αφηγηματικής (ο Perrault γράφει Ιστορίες η παραμύθια του παρελθόντος) και διδακτικής (ο'ι Ιστορίες συνοδεύονται από ηθικά συμπεράσματα). Η ηθική των ιστοριών αυτών, η προβολή των αρετών της τιμιότητας, της υπομονής, της υπακοής και της εργατικότητας και αντίθετα η τιμωρία της κακίας, θα χαρακτηρίσει τα περισσότερα από τα μεταγενέστερα αναγνώσματα για παιδιά.

    Η διάδοση της λογοτεχνίας που απευθύνεται ειδικά ή κυρίως στα παιδιά, προϋποθέτει εκτός από τη θεωρητική αναγνώριση της παιδικής ηλικίας, την εκδήλωση παιδαγωγικού ενδιαφέροντος και τη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Η καθυστερημένη ανάπτυξή της θα αναπληρωθεί σχετικά εύκολα, αφού η λογοτεχνική παραγωγή που αρχικά προοριζόταν για το ενήλικο αναγνωστικό κοινό, αποτέλεσε ανάγνωσμα των παιδιών πολύ πριν εμφανισθούν τα ειδικευμένα έργα της παιδικής λογοτεχνίας, συντομευμένη και διασκευασμένη κατάλληλα. Τα ιπποτικά μυθιστορήματα, τα εξωτικά, τα περιπετειώδη και τα ιστορικά μυθιστορήματα, όπως και τα κλασικά έργα των εθνικών λογοτεχνιών (Δον Κιχώτης, Ροβινσών Κρούσος, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ, τα μυθιστορήματα του Walter Scott και του Alexandre Dumas), ανταποκρίθηκαν στις ψυχαγωγικές ανάγκες της παιδικής ηλικίας και στις καλλιτεχνικές απαιτήσεις της.

    Μετά την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας από τους παιδαγωγούς, η γενίκευση στις χώρες της Ευρώπης της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, που ολοκληρώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, επηρέασε σημαντικά το μέγεθος και τη φύση του κοινού, στο οποίο θα μπορούσε να απευθυνθεί μια ιδιαίτερη λογοτεχνία. Η ιδιαιτερότητα του παιδικού αναγνωστικού κοινού αναγνωρίζεται στην Αγγλία από τον John Newbery (1713-1767), ο οποίος υπήρξε από τους πρώτους εκδότες που ειδικεύθηκαν στην παιδική 

    ——————————————

    1. Βλ. D. Escarpit, La littérature d'enfance et de jeunesse, Παρίσι 1981, σ 37.