Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 111-130 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/111.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

Ο ΔΙΔΑΚΤΙΣΜΟΣ

1. Τα ηθικά πρότυπα

Η διδακτική πρόθεση της Διαπλάσεως των παίδων είναι προφανής από τον τίτλο του περιοδικού, τη διακήρυξη των εκδοτών του και τις δηλώσεις του. Τη Διάπλαση μπορεί να αγοράζει κάθε μαθητής το Σάββατο (από το 1894), "να την αναγινώσκη την Κυριακήν, να διασκεδάζη, να συγκινήται, να τέρπεται, να διδάσκεται, να εμπνέεται και να ςξυπνά την Δευτέραν καλλίτερος από ό,τι έξύπνησεν την Κυριακήν"1. Η ύλη του περιοδικού επιβεβαιώνει την πρόθεση αυτή. Οι σύντομες αφηγηματικές μορφές, που δημοσιεύονται σε κάθε τεύχος της Διάπλασης, είναι εκείνες στις οποίες τις περισσότερες φορές η εξέλιξη της δράσης υπακούει στην ανάγκη να γίνει σαφές ένα ηθικό δίδαγμα· η πλοκή, ο ήρωας και η λύση προκαθορίζονται από τις ηθικές σκοπιμότητες. Οι ήρωες των αφηγηματικών αυτών μορφών είναι παιδιά και τα υπόλοιπα πρόσωπα είναι οι γονείς, ο δάσκαλος, οι υπηρέτες, οι γείτονες, τα άλλα παιδιά, πρόσωπα δηλαδή του άμεσου οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος των αναγνωστών του περιοδικού. Πολλές φορές ο κόσμος των ζώων προσφέρει τη δυνατότητα της ελεύθερης μεταφοράς των ανθρώπινων ελαττωμάτων και αρετών και τότε ήρωες γίνονται ο αητός, το ποντίκι, ο βάτραχος, το λιοντάρι, η αλεπού, η

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 16, 31 Αυγούστου 1893, σ. 57.

Σελ. 111
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/112.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

χήνα κλπ. Το παιδί-αναγνώστης προχωρεί μόνο του στην ταύτιση, συμμετέχοντας στην κατανόηση του διδάγματος και αφομοιώνοντας γι' αυτό τον λόγο καλύτερα το ηθικό περιεχόμενο. Αυτές οι αφηγηματικές μορφές θυμίζουν εξάλλου τους ήρωες και την κατασκευή των διδακτικών μύθων.

Και στις δύο περιπτώσεις, τα αφηγήματα τελειώνουν με ένα σύντομο και ρητά εκφρασμένο δίδαγμα, που αποτελεί και την ουσιαστική διατύπωση του αφηγηματικού προσχήματος. Το ηθικό μέρος που κυρίως ενδιαφέρει τον συγγραφέα, χρειάζεται να αναπτυχθεί μυθοπλαστικά για να προκαλέσει το ενδιαφέρον και την περιέργεια των αναγνωστών. Από αυτή την άποψη, δεν παρατηρούνται σημαντικές αλλαγές στη μορφή και στο περιεχόμενο (έκτος από την γλώσσα) στη χρονική διάρκεια. Τα ηθικά πρότυπα σπάνια αλλάζουν, συνήθως επαναλαμβάνονται, εκείνο που αλλάζει είναι ο τόνος και η αυστηρότητα στη διατύπωση. Η εργασία, η φιλανθρωπία, η τιμιότητα και η υπακοή στους γονείς είναι αξίες διαχρονικές ή α-χρονικές.

Οι ήρωες των διδακτικών αφηγημάτων είναι θετικοί ή αρνητικοί, "καλά" ή "κακά" παιδιά. Τα "κακά" παιδιά όμως στην εξέλιξη της δράσης μεταβάλλονται σε "καλούς" χαρακτήρες, απότομα και ριζικά. Η ξαφνική μεταβολή οφείλεται σε μια αυστηρή τιμωρία ή πάθημα του ίδιου του παιδιού ή κάποιου αγαπητού του προσώπου και είναι οριστική. Ακραίο παράδειγμα τέτοιας μεταβολής του χαρακτήρα αποτελεί το αφήγημα Κρακ! Αχ!, στο οποίο ο ορφανός Σταυράκης μια μέρα δεν πήγε -όπως συνήθιζε- σχολείο, αλλά στάθηκε μπροστά από ένα σιδηρουργείο κοντά στον γέροντα σιδηρουργό, όταν ξαφνικά από ένα σύρμα που κόβεται, τυφλώνεται από το ένα του μάτι. "Το τρομερόν αυτό δυστύχημα ενόμισεν ο Σταυράκης ότι του το έστειλεν ο Θεός διά να τον τιμωρήση, διότι ήτο πολύ κακός προς την καϋμένην την μητέρα του· και έλαβεν απόφασιν να γείνη καλός, πολύ καλός, το καύχημα και η παρηγοριά της δυστυχούς χήρας"1. Το μέγεθος

——————————————

1. Η Δίάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 7, Ιούλιος 1883, σ. 102.

Σελ. 112
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/113.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

της τιμωρίας είναι δυσανάλογο προς το μέγεθος της "αρνητικής" συμπεριφοράς του παιδιού, προκαλεί όμως θετικά και οριστικά αποτελέσματα. Άλλη αιτία μεταβολής του χαρακτήρα, πάντα προς το καλύτερο, είναι ένα όνειρο που αποκαλύπτει στο παιδί τις συνέπειες και τη σημασία ορισμένων πλευρών της συμπεριφοράς του, με αποτέλεσμα να τη διορθώσει. Σαν παράδειγμα αναφέρουμε το αφήγημα Παιδί - λαγώς, στο οποίο ο ήρωας δεν είναι ευχαριστημένος με τίποτα. Όταν βλέπει στο όνειρό του ότι ευχήθηκε να γίνει λαγός και οι άνθρωποι τον έφαγαν, ξύπνησε φοβισμένος και ύστερα έγινε ευπειθής, ομιλητικός και εύθυμος1.

Ο ορισμός ή τα συνώνυμα του "καλού" σαν ηθική έννοια, εξειδικεύονται για την παιδική ηλικία και για το σύστημα των αξιών που θέλει να εμπνεύσει η Διάπλαση στους νεαρούς της αναγνώστες, στην αγάπη και στο σεβασμό των φτωχών, στην αυτοθυσία, στη φροντίδα των γονέων όταν θα γεράσουν, στην υπομονή, στο θάρρος, στη φιλανθρωπία, στην ελεημοσύνη, στην τιμιότητα, στην εργασία, στην επιμέλεια, στην πίστη στο καθήκον, στη δικαιοσύνη, στην οικονομία, στην αγάπη προς την πατρίδα, στη θέληση, στη φιλοπονία, στην ολιγάρκεια, στην ευγνωμοσύνη, στην ειλικρίνεια, στην ευγένεια, στην υποταγή στις εντολές των γονέων. Η υποταγή στο θέλημα των γονέων, αφορά ζητήματα καθημερινής συμπεριφοράς αλλά και γενικότερα ζητήματα σχετικά με το μέλλον του παιδιού. Ο ήρωας του αφηγήματος Ακροατήριον με μεγάλα αυτιά, ο Ανδρέας, παίζει βιολί με πολλή τέχνη: "Λοιπόν, θα ειπήτε, έγινε χωρίς άλλο μέγας μουσικός... Όχι, έγινεν αξιωματικός του ναυτικού όπως επεθύμει ο πατήρ του"2.

Το "κακό" αντίθετα ορίζεται από την περιφρόνηση των φτωχών, τη φιλαρέσκεια, την παράβαση των πατρικών εντολών, τη σκληρότητα, την περιέργεια, τη φιλαργυρία, την αεργία, την αλαζονεία, την αδικία, την κλοπή, την έλλειψη παιδείας και 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 50, 29 Νοεμβρίου 1897, σ. 398.

2. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 33, 1 Οκτωβρίου 1894, σ. 261.

8

Σελ. 113
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/114.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μόρφωσης, την οκνηρία, την αχαριστία, απέναντι στους γονείς, τη ματαιοδοξία, το ψέμα, την υπεροψία, τον φόβο, τη δειλία, την υπερηφάνεια, τη σπατάλη, τον εγωισμό, την απληστία, την ανυπομονησία, τα όνειρα της φαντασίας, τον φθόνο, τις κολακείες. Η διχοτόμηση αυτή ανάμεσα στο απόλυτο "καλό" και το απόλυτο "κακό", φαίνεται σχηματικά στο αφήγημα Καλός και κακός χαρακτήρ: "Η Σοφία, είνε επιεικής... πρόθυμος... ευάρεστος... δεν θυμόνει... είνε εύθυμος... έχει πάντοτε το μειδίαμα εις τα χείλη. Η Σοφία έχει καλόν χαρακτήρα. Η Ευθαλία τουναντίον είνε πάντα με κατεβασμένα μούτρα, σκυθρωπή... δεν είνε από τίποτε ευχαριστημένη και παραπονείται αδιακόπως. Η Ευθαλία έχει κακόν χαρακτήρα."1 και στο αφήγημα Η Μαρία και η Όλγα: "Η Όλγα είνε κορίτσι βάναυσον, απότομον, που όλοι το αποστρέφονται, ακόμη και η Άννα [η υπηρέτρια]. Η Μαρία είνε κορίτσι ευγενές, γλυκομίλητον και όλοι την αγαπούν"2.

Συχνές είναι οι συμβουλές ή τα υποδείγματα συμπεριφοράς που διατυπώνονται με σκοπό να διατηρηθεί η ισορροπία στο οικογενειακό κύτταρο, διευρυμένο στο θείο ή στη θεία, στον παπού ή στη γιαγιά, η οποία κινδυνεύει όταν εμφανίζονται καινούρια παιδιά3 ή αντίθετα όταν πεθαίνει ένας από τους δύο γονείς ή ακόμα στην περίπτωση οικονομικής καταστροφής. Η περίπτωση ένας νέου γάμου, που όταν γίνεται οφείλεται κυρίως σε χηρεία και όχι σε διαζύγιο, είναι σπανιότατη. Στα μικρότερα παιδιά απευθύνονται υποδείξεις που έχουν σχέση με τα πρακτικά ζητήματα της καθαριότητας, της υγείας4, της διατροφής, του ύπνου και της ανάθεσης

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, τεύχ. 7, 15 Απριλίου 1893, σ. 102.

2. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 10, 10 Μαρτίου 1901, σ. 83.

3. Στον παιδικό διάλογο Η λύπη της Μαρίκας, η ηρωίδα, έξι ετών, λυπάται που η μητέρα της απέκτησε και δεύτερο παιδί, γιατί φοβάται ότι δεν θα την αγαπά πλέον. Γρήγορα όμως πείθεται ότι "η αγάπη της μητέρας είνε ατελείωτος· φθάνει για όλα τα παιδιά όσα και αν είνε". Αυτ., τόμ. 14, τεύχ. 24, 31 Δεκεμβρίου 1888, σ. 180.

4. "Τα καλά παιδιά τα εμβολιάζει ο ιατρός άνευ αντιστάσεως" διαβάζουμε

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/115.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

καθηκόντων. Τα παιδιά πρέπει να μάθουν πώς να συμπεριφέρονται στο δικό τους οικογενειακό χώρο, όταν προσκαλούνται σε άλλα σπίτια, στο δρόμο και στο σχολείο.

Οι σύντομες αφηγηματικές μορφές με διδακτικό περιεχόμενο, μπορούν να διακριθούν σε εκείνες που ασχολούνται με χαρακτήρες και σε εκείνες που περιγράφουν καταστάσεις. Στην πρώτη περίπτωση έχουμε τη μεταβολή του "κακού" χαρακτήρα σε αξιέπαινο και στη δεύτερη, τη μεταβολή της ένδειας που συνοδεύεται από την τιμιότητα, σε ευημερία και ευτυχία. Η μεταβολή αυτή οφείλεται στην τύχη, στη θεία Πρόνοια και τις περισσότερες φορές στην επέμβαση των "καλών" πλουσίων, όπως τους χαρακτηρίζει το περιοδικό1. Οι πλούσιοι, όταν προσδιορίζεται το επάγγελμά τους, είναι έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες και επιχειρηματίες. Ο πλούσιος σπάνια εμφανίζεται, σαν επιχειρηματίας (βιομήχανος)· στην περίπτωση αυτή πρόκειται κυρίως για αφηγήματα που έχουν μεταφρασθεί και όχι πρωτότυπα. Τα διδακτικά αφηγήματα έχουν σαν ήρωα ένα φτωχό παιδί (συνήθως ορφανό) που υποβάλλεται σε μια δοκιμασία (είτε προσφέρει κάποια υπηρεσία σε έναν πλούσιο, είτε ελέγχεται η τιμιότητά του - εδώ συνηθέστατο παράδειγμα είναι η επιστροφή χρημάτων που δεν του ανήκουν), της οποίας η λύση συνοδεύεται από την ηθική επιβράβευση και την υλική ανταμοιβή. Η κοινωνική άνοδος και η ευημερία οφείλονται σχεδόν αποκλειστικά στις αρετές του χαρακτήρα και σαν εξαίρεση, στην επιμέλεια και στη μόρφωση. Η τιμιότητα των φτωχών και η γενναιοδωρία των πλουσίων, σχηματίζουν έναν κόσμο όπου τελικά εξαλείφεται η δυστυχία και η ανέχεια. Και

——————————————

στον επίλογο του άρθρου Δαμαλίς και ευλογιά, αυτ., τόμ. 2, αρ. 6, 11 Φεβρουαρίου 1895, σ. 47.

1. Καλός είναι το συνοδευτικό επίθετο των πλουσίων: "Ο πατήρ του Κωστάκη ήτο πολύ πλούσιος και πολύ καλός". Η φιλάνθρωπη πλούσια κυρία που ανταμείβει ένα φτωχό και τίμιο παιδί, ονομάζεται κυρία Καλού. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 8, Αύγουστος 1883, σ. 119 και τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 164.

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/116.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

στις δύο κατηγορίες των αφηγηματικών μορφών με ηθικό περιεχόμενο, οι ήρωες είναι παιδιά με "κακό" χαρακτήρα στην πρώτη περίπτωση και παιδιά φτωχά, ορφανά και τίμια στη δεύτερη, που δοκιμάζονται και μεταβάλλονται μέσω της τιμωρίας και της προβολής του παραδείγματος προς αποφυγήν ή χάρη στην τύχη, στη θεία Πρόνοια και στους "καλούς" πλουσίους, με αποτέλεσμα την απόκτηση "αγαθού" χαρακτήρα ή της ευτυχίας και των χρημάτων αντίστοιχα.

Τα παιδιά-αναγνώστες καλούνται να απαλλαγούν από τις αρνητικές πλευρές του χαρακτήρα τους, είτε γιατί βλάπτονται τα ίδια είτε γιατί βλάπτονται πρόσωπα του άμεσου οικογενειακού τους χώρου -η δική τους συμπεριφορά έχει συνέπειες για τους γονείς τους, των οποίων η ψυχολογική κατάσταση επηρεάζει αντανακλαστικά και εκείνη των παιδιών. Η άρνηση της αγάπης και η ενοχή που οδηγεί στη μετάνοια, αποτελούν τις ψυχολογικές πιέσεις που συντελούν στην αλλαγή της συμπεριφοράς, για την οποία υπάρχει πάντοτε η ανταμοιβή: το υλικό όφελος και η απόκτηση της αγάπης. Το υλικό όφελος μπορεί να είναι συγκεκριμένο. Στο αφήγημα Το σχοινί του Παρδαλού, η ηρωίδα αλλάζει γνώμη και αποφασίζει να εκτελέσει την παραγγελία της μητέρας της, όταν μαθαίνει ότι με αυτόν τον τρόπο θα κερδίσει δέκα δραχμές1. Εκτός από την υλική, υπάρχει και η ηθική ανταμοιβή αφού "όλοι αγαπούν και επαινούν τα καλά παιδία". Η καλή πράξη προκαλεί χαρά, ευχαρίστηση και ευτυχία που διαρκεί πολλά χρόνια.

Χάριν του διδακτισμού θα παραβιασθούν μερικές φορές και τα όρια της ιστορικής πραγματικότητας, όπως όταν επιστρατεύεται ο Σωκράτης για να υμνήσει τα αγαθά της εργασίας, στο αφήγημα Η εργασία έγινε μήτηρ της ευτυχίας. Εδώ ο Σωκράτης υποδεικνύει στον θλιμμένο - λόγω οικονομικών δυσκολιών - Αρίσταρχο, ορφανό από πατέρα και με ελάχιστη περιουσία σε κτήματα,

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 8, 30 Απριλίου 1891, σ. 124-125.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/117.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

να εργασθούν οι αδελφές του. Η μία θα ράψει με ύφασμα αγορασμένο με πίστωση, η άλλη θα υφάνει και η τρίτη θα αντιγράψει τα έπη του Ομήρου για τα παιδιά που φοιτούν στα σχολεία. Το αποτέλεσμα: "εντός ολίγων ημερών απηλλάγησαν από όλας τας στενοχωρίας, εις δε την οικίαν εβασίλευσεν η υγεία, η φαιδρότης και η χαρά"1. Για την ιστορική αληθοφάνεια θα χρειασθούν αληθινά και αληθοφανή ονόματα, για τους διδακτικούς σκοπούς αρκεί οι ανάγκες και οι σκοπιμότητες του 19ου αιώνα να μεταφερθούν στο παρελθόν της κλασικής Ελλάδας.

Πολλές φορές και η ποίηση στερημένη από αισθητικό αποτέλεσμα και με μόνη μορφική φροντίδα την ομοιοκαταληξία, θα εξυπηρετήσει τις αυστηρές ανάγκες της ηθικής αγωγής. Ο Δ. Κόκκος γράφει στο ποίημά του Εις τον μικρόν Ιωάννην:

Την μαμά σου ποτέ μη συγχίζης,

Τον μπαμπά σου ποτέ μη ταράττης,

Τη γιαγιά σου ποτέ μη σκοτίζης,

Παν ατόπημα τέλος μη πράττης.2

Οι συντάκτες του περιοδικού επιμένουν στους ηθικούς του προσανατολισμούς και στόχους, τους οποίους προβάλλουν και με τις δηλώσεις τους: "εκ της αναγνώσεως της Διαπλάσεως, φαντασθήτε πόσα παιδία θα γίνωσι χρηστοί πολίται, καλαί οικοκυραί, ενάρετοι μητέρες"3, γράφουν απευθυνόμενοι στους συνδρομητές της Διάπλασης. Οι συνδρομητές του περιοδικού, επιβεβαιώνουν τα ευεργετικά αποτελέσματα που προκύπτουν από την ανάγνωσή του, διατυπώνοντάς τα στα γράμματά τους με ύφος περίτεχνο: "αγαπητή μου Διάπλασις, πριν να σε διαβάζω ήμουν ένα κακό παιδί και ποτέ δεν έπιανα βιβλίον εις το χέρι μου· από τότε όμως που σε διαβάζω... προσπαθώ να γίνω σαν τους ήρωας των ιστοριών

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 21, 15 Νοεμβρίου 1888, σ. 136.

2. Αυτ., τόμ. 10, τεύχ. 19, 15 Οκτωβρίου 1886, σ. 103.

3. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1891, σ. 30.

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/118.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σου, οι οποίοι ήσαν τόσον καλά παιδία και έγιναν μεγάλοι άνδρες ωφέλιμοι εις την πατρίδα των"1, ή με τρόπο πιο απλό και αυθόρμητο, που προβάλλει τα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την αυστηρότητα του ηθικού παραδείγματος και την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ χάριν της επιμελείας μου και της προόδου ήτις διά σου επετεύχθη"2.

2. Οι σχέσεις των δύο φύλων

Μέσα από το συνολικό σύστημα αξιών με βάση τις οποίες πρέπει να ανατραφεί το παιδί, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν "ανδρικές" και "γυναικείες" αρετές και ελαττώματα. Η σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος τη μοναδική ανδρική: "ατέργιαστα θα μείνουν 'ς τον κόσμο αυτό δύο πράγματα, ο άνδρας και ο φόβος"3. Η μητρότητα εμφανίζεται σαν "ιερό και άγιο αίσθημα", οι οικιακές ασχολίες θεωρούνται απαραίτητες για τα κορίτσια, μαζί με την εκπαίδευση και τη μόρφωση: "μ' αρέσουν τα ευπειθή, τα επιμελή παιδία, μ' αρέσουν όσα έχουν τάξιν", όπως η Αρσινόη που "παίρνει πάντα άριστα εις το σχολείον... αλλά θέλει να είνε και καλή οικοκυρούλα", γράφει το περιοδικό4. Πολλές φορές η αντιπαράθεση είναι εμφανής και επιδιωκόμενη όχι μόνο στα χαρακτηριστικά: "αι γυναίκες δεν έχουν απόλυτον ανάγκην γενναιότητος και

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 5, 15 Μαρτίου 1891, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 187.

3. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 18, 11 Μαΐου 1896, σ. 140.

4. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 22, 3 Ιουνίου 1895, σ. 173.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/119.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

9. «Παίζουσαι αι μικραί κόραι ενησχολούντο εις οικιακάς εργασίας.»

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/120.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ηρωισμού, εν ω οι άνδρες οφείλουν να είνε γενναίοι και ηρωικοί"1, αλλά και στον ορισμό του φύλου: "αν ένα αγόρι που δεν ξεύρει γρυ από μαγειρικήν, ειμπορεί να 'πή ότι κάτι του λείπει, ένα κορίτσι που δεν ξεύρει να μαγειρεύη εις την εντέλειαν, τουλάχιστον τα κυριώτερα, είνε ανάξιον να λέγεται κορίτσι"2.

Ο προβληματισμός που αφορά τις ιδιαιτερότητες των δύο φύλων, αναπτύσσεται και έξω από το πλαίσιο των διδακτικών αφηγημάτων (στα οποία, όπως αναφέραμε, σχολιάζονται κυρίως οι διαφορές του χαρακτήρα), στη στήλη της αλληλογραφίας, των Αθηναϊκών επιστολών και της "Σελίδος Συνεργασίας Συνδρομητών" και απασχολεί τους συντάκτες του περιοδικού καθώς και τους συνδρομητές του.

Εκτός από τις παιδαγωγικές σκοπιμότητες που ορίζουν και επιβάλλουν τη δημιουργία διαφορετικών χαρακτήρων, οι θεωρητικές απόψεις που διατυπώνονται στη Διάπλαση και φέρνουν σε αντιπαράθεση τα δύο φύλα, είναι σχετικές με τις πνευματικές επιδόσεις, την κατασκευή του εγκεφάλου, τη μόρφωση, την επαγγελματική αποκατάσταση και τα πολιτικά δικαιώματα.

Από την πλευρά των συνδρομητριών, η Συριανή Σφιγξ γράφει το 1896: "Ο ανήρ διά της ισχυράς αυτού φύσεως ανέρχεται εις υψηλάς σφαίρας διανοητικώς και κατορθώνει μεγάλα έργα· όταν δε κουρασθή δύναται νάσχολήται εις κοινά έργα κατά βούλησιν. Η γυνή όμως, καίτοι νομίζουσα εαυτήν ίσην προς τον άνδρα, ουδέποτε δύναται να φθάση εις το ύψος της φυσικής και διανοητικής αυτού δυνάμεως". Η Διάπλαση σχολιάζει αρνητικά τις απόψεις της συνδρομήτριάς της3. Το περιοδικό και οι συνδρομητές του

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1888, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 29-30, 27 Ιουλίου 1896, σ. 227.

3. Η Διάπλαση γράφει: "Α, Συριανή Σφιγξ, τι θα έκαμνες, αν τα ήκουες αυτά από κανένα άνδρα; Και τι θα είπουν αι ομόφυλοί σου, αι οποίαι τακούουν τώρα από γυναίκα; Εγώ τουλάχιστον, δεν άνέγνωσα με μεγάλην μου ευχαρίστησιν την απάντησίν σου, το ομολογώ", αυτ., τόμ. 3, αρ. 31, 3 Αυγούστου 1896, σ. 247.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/121.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παρακολουθούν την κατά φύλο επίδοση στους διαγωνισμούς που προκηρύσσονται. Τη χρονιά που εγκαινιάζονται αι "Κυριακαί της Διαπλάσεως" (1896) βραβεύονται οι απαντήσεις των κοριτσιών1. Το 1900 σύμφωνα με στατιστική συνδρομητών είχαν βραβευθεί σε διαγωνισμούς 89 αγόρια και 48 κορίτσια2. Το 1912 ο Έσπερος θέτει το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης των αγοριών και των κοριτσιών στη στοιχειώδη και στη μέση εκπαίδευση. Το γεγονός ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες φοιτούν χωριστά, θεωρείται από το περιοδικό φραγμός "κατ' ουσίαν περιττός" αλλά όμως απαραίτητος3. Τρία χρόνια αργότερα, ο διάλογος μεταξύ συνδρομητών και συνδρομητριών από τη στήλη της αλληλογραφίας, αφορά περισσότερα θέματα: τη συμμετοχή των αγοριών στις δουλειές του σπιτιού, την προεκλογική τους συμπεριφορά στα πλαίσια του δημοψηφίσματος για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου και την κατασκευή του γυναικείου εγκεφάλου. Η Ελληνική Αίγλη [ = Στ. Μαρκέτου] δεν επιδοκιμάζει την προεκλογική κίνηση των αγοριών και το περιεχόμενο των Μικρών Αγγελιών που δημοσιεύουν επιδιώκοντας τη βράβευση των ψευδωνύμων τους και προτρέπει τα κορίτσια να υιοθετήσουν τη δική τους εκλογική συμπεριφορά, "να ψηφίσουν ως εντελώς ανεξάρτητοι και σύμφωνα με την καλαισθησία των"4.

Ο Υιός της Σεμέλης διατυπώνει απόψεις σχετικά με τις 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 38, 21 Σεπτεμβρίου 1896, σ. 303.

2. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 4, 27 Ιανουαρίου 1901, σ. 35.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1912, σ. 387. "Η εις το αυτό διδακτήριον φοίτησις αρρένων και θηλέων απηγόρευται ήδη προ πολλού διά της από 10 Σεπτεμβρίου 1852... εγκυκλίου του Υπουργείου", επαναλαμβάνει το 1871 η εγκύκλιος του Υπουργού Παιδείας προς τους Νομάρχες και Επάρχους. Βλ. Αλ. Δημαράς (επιμ.), ό.π., σ. 211. Ο νόμος του 1895 για τα δημοτικά σχολεία προβλέπει ότι "η εκπαίδευσις των θηλέων γίγνεται εν ιδίοις σχολείοις". Η συνεκπαίδευση μαθητών και μαθητριών (της στοιχειώδους εκπαίδευσης) καθιερώνεται το 1929. Βλ. αυτ., τόμ. Β', Αθήνα 1984, σ. 6, 171.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 3, 19 Δεκεμβρίου 1915, σ. 27.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/122.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διανοητικές ικανότητες των κοριτσιών παρόμοιες με εκείνες της Συριανής Σφιγγός, ενισχυμένες όμως από τα πορίσματα της "επιστήμης" γράφοντας στο περιοδικό: "Δικαιολογώ πληρέστατα τα κορίτσια, που δεν ειμπορούν να κάμουν τίποτε το ωραίον. Διότι κατά τινα Άγγλον σοφόν, ο εγκέφαλος της γυναικός υπολείπεται κατά τριάντα γραμμάρια του ανδρικού, και άλλας πολλάς ατελείας έχει"1. Η συνείδηση όμως της διαφοράς έχει χάσει πια την αξιολογική της διάσταση για τα κορίτσια. Από τις απαντήσεις των συνδρομητριών στο γράμμα του Υιού της Σεμέλης, παραθέτουμε ένα διάλογο με πρόσωπα τον Υιό της Σεμέλης και τη Φούλα και τίτλο Το μυαλό των αγοριών, που δημοσιεύεται στη Σελίδα Συνεργασίας Συνδρομητών:

"Υ ―Τάμαθες, κυρά Φούλα; Εμείς τ' αγόρια έχουμε 30 γραμμάρια μυαλό περισσότερο από σας τα κορίτσια. Τώπε ο άγγλος σοφός... δεν ξέρω πώς τον λένε...

Φ ―Καλημέρα, εξάδελφε.

Τ ―Καλημέρα... Με συγχωρ...

Φ ―Μα δεν ήτανε, καϊμένε, ανάγκη να το πη ο άγγλος σοφός Δεν-ξέρω-πώς-τον-λένε, για να το μάθουμε αυτό... Εγώ τώξερα καιρό.

Υ ―Μπα! Και πώς τώξερες;

Φ ―Έκαμα πειράματα.

Υ ―Και πού τάβρες τα μυαλά;

——————————————

1 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 22, αρ. 49, 7 Νοεμβρίου 1915, σ. 396. Το περιοδικό, υπολογίζοντας ίσως τις αντιδράσεις, συμπληρώνει ότι η διαφορά μεταξύ ανδρικού και γυναικείου εγκέφαλου, εμφανίζεται μετά την ενηλικίωση "Μέχρι της ηλικίας δηλαδή των 15 έως 18 ετών, αγόρια και κορίτσια έχουν τας ιδίας διανοητικάς δυνάμεις". Η άποψη ότι η γυναίκα έχει λιγότερο αναπτυγμένο εγκέφαλο από τον άντρα είναι παλιά. Κατά τον Ε. Εμμανουήλ ("Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος Σμύρνης, έτος Γ', φ. ε', 1875, σ. 177), "Και αυτός ο εγκέφαλος της γυναικός είναι σχετικώς μικρότερος από του ανδρός κατά τρεις ή τέσσαρας ουγγίας, και το δη λεγόμενον, ότι η γυνή έχει ολιγωτέραν ή ο ανήρ κρίσιν, έχει πραγματικήν υπόστασιν και επιστημονικήν τινα απόδειξιν".

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/123.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Φ ―Μυαλά έχω τα δικά μου... Έπειτα βλέπω τα δικά σου...

Υ ―Άσε της κουταμάρες! Για να κάμης πειράματα, χρειάζονται μυαλά πεθαμένων· όχι τα δικά σου και τα δικά μου!

Φ ―Αμ' καϊμένε, τα μυαλά των πεθαμένων δεν αξίζουν μια πεντάρα. Των ζωντανών τα μυαλά πρέπει να ζυγιάσης, για να καταλάβης πόσο αξίζει ο καθένας σας, και πόσο η καθεμιά μας!

Υ ―Των ζωντανών!... Και πώς ζυγιάζονται τα μυαλά των ζωντανών;

Φ ―Τι, δεν ξέρεις; αλήθεια!;

Υ ―Δεν ξέρω, σ' ορκίζομαι...

Φ ―Πάρα πολύ εύκολα... Πας στον μπακάλη και ζυγιάζεσαι στην πλάστιγγά του...

Υ ―Τι! Πώς;

Φ ―Ναι, έτσι όπως το λέω... Ύστερα αφαιρείσαι και ξαναζυγιάζεσαι αφηρημένος. Γράφεις τότε δύο ζύγια σ' ένα χαρτί, το ένα κάτω απ' τάλλο· τ' αφαιρείς, κ' έχεις, το καθαρό βάρος του μυαλού σου. Κατάλαβες;

Υ ―Τόσο εύκολο πράμμα και να μη το συλλογισθώ ποτέ μου! ... Τρέχω, τώρα κιόλα στον μπακάλη να ζυγιάσω το... μυαλό μου!

Φ ―(Τρέχει με γέλια και του φωνάζει απ' τη πόρτα:) ―Πρόσεξε να μη ζυγιασθής και της δυο φορές αφηρημένος, και φανή πως δεν έχης κουκούτσι μυαλό!1".

Ο διαφορετικός καταμερισμός των καθηκόντων και ο διαφορετικός προορισμός των δύο φύλων, φαίνεται ότι έχει συνειδητοποιηθεί από τους συνδρομητές από πολύ μικρή ηλικία. Σε ερώτηση του περιοδικού σχετική με την προετοιμασία ενός γεύματος νεαρός συνδρομητής απαντά: "Αγαπητή μου Διάπλασις, προτιμώ τα φαγητά ταύτα: μακαρόνια, πιλάφι και πατατοκεφτέδες. Μόνον δεν ηξεύρω πώς τα κατασκευάζουν, μα δεν πειράζει να μην ειξεύρω πώς τα κατασκευάζουν, διότι είμαι αγόρι και πρέπει να μάθω πολλά γράμματα και όχι φαγητά. Είμαι μικρός επτά ετών. 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 1, 5 Δεκεμβρίου 1915, σ. 6.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/124.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Σπυρίδων Κ. Τρικούπης"1. Ο διαφορετικός καταμερισμός των καθηκόντων θεωρείται από τη Διάπλαση φυσικός και αυθόρμητος (και όχι κοινωνικά καθορισμένος), ακόμα και όταν δεν δηλώνεται άμεσα. Το περιοδικό απαντά σε παρατήρηση συνδρομητή: "Άψε - Σβύσε, που το ξεύρεις ότι η Μικρά Μάγισσα δεν ηξεύρει να ράπτη ; Είνε δυνατόν, αφ' ου είνε κορίτσι;"2.

Ο Γρ. Ξενόπουλος διατυπώνει τις απόψεις του για τις σχέσεις των δύο φύλων στη στήλη της αλληλογραφίας και στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών, θεωρώντας φυσιολογικές για τη γυναίκα (και μόνο) τις οικιακές ασχολίες, επιμένει στην ανάγκη της γυναικείας μόρφωσης και αργότερα στη δυνατότητα της εργασίας. Αλλαγές στα ήθη δεν σχολιάζονται, παρά μόνον αρνητικά στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε3· η ελευθερία στο επίπεδο αυτό πρέπει να είναι σχετική. Τα πολιτικά δικαιώματα αναφέρονται την ίδια εποχή σαν η διεκδίκηση που εξισώνει τα δύο φύλα. Το 1912 ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει για "μετρημένη και φρόνιμη γυναικεία χειραφεσία"4· οκτώ χρόνια αργότερα διαπιστώνει: "ολοένα χάνεται ο τύπος του παληού κοριτσιού, που μάθαινε λίγα γράμματα όσο που να διαβάζη το μυθιστόρημά του, ή λίγο πιάνο, όσο που να παίζη μια καντρίλια στο απρεμιντί... Σήμερα το κορίτσι εννοεί να εργασθή..."5.

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 29-30, 27 Ιουλίου 1896, σ. 232. Το 1909 μία συνδρομήτρια φαίνεται να διαφωνεί. "Η Αιγυπτία Βασιλόπαις, έχει την ιδέαν ότι και ο άνδρας πρέπει να εργάζεται εις το σπίτι και να μαγειρεύη ακόμη εν ανάγκη". Το περιοδικό σχολιάζει: "Ας είνε! δεν πιστεύω να τα λέγη αυτά σοβαρά", αυτ., τόμ. 16, αρ. 28-29, 13 και 20 Ιουνίου 1909, σ. 235.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 19, 3 Μαΐου 1897, σ. 151.

3. Το 1921 ο Γρ. Ξενόπουλος περιγράφει τον "αρνητικό" τύπο της χειραφετημένης. Είναι αυτή με "το αυθάδικο ύφος, το πολύ ιδιότροπο κι' ασυνείθιστο ντύσιμο, το κάπνισμα, το ούζο...", αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140.

4. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 26, 26 Μαΐου 1912, σ. 223. Για την "χειραφετικήν εξέλιξιν της γυναικός", έγραψε η Εστία της 13ης Μαρτίου 1896.

5. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 14, 7 Μαρτίου 1920, σ. 108.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/125.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Η -διαδεδομένη- άποψη ότι ο ρόλος της γυναίκας περιορίζεται αποκλειστικά στα οικιακά έργα και στα μητρικά καθήκοντα, θεωρείται από τον Γρ. Ξενόπουλο κοινωνική πρόληψη. Ο ίδιος από τη στήλη της αλληλογραφίας επαινεί τις συνδρομήτριες της Διάπλασης που αποφασίζουν να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο και να εκπαιδευθούν όπως και τα αγόρια και δεν διστάζει να υποδείξει και τη δυνατότητα Πανεπιστημιακών σπουδών. Επαινετικά σχολιάζεται (και έμμεσα προβάλλεται) το παράδειγμα της Αλεξάνδρας και της Αγγελικής Παναγιωτάτου, που υπήρξαν δύο από τις πρώτες Ελληνίδες φοιτήτριες1. Το 1912 η πρώτη -κατά το

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 13, 29 Φεβρουαρίου 1920, σ. 100. Το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται για πρώτη φορά φοιτήτριες το 1890. Η Αλεξάνδρα και η Αγγελική Παναγιωτάτου γράφονται στην Ιατρική Σχολή το 1892. Βλ. Εφημερίς των Κυριών, έτος ΣΊ", αρ. 268, 12 Ιουλίου 1892, σ. 7. Το περιοδικό αναφέρει ακόμα ορισμένες από τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες της Ενώσεως "των Ελληνίδων", αμέσως μετά την ίδρυσή της. Σχολιάζει τα εγκαίνια του πρώτου Λαϊκού Νηπιαγωγείου, που λειτουργούσε με πρωτοβουλία της Αικατερίνης Λασκαρίδου κατά το φροβελιανό σύστημα. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 44-45, 25 Οκτωβρίου 1897, σ. 359 και τόμ. 8, αρ. 15, 14 Απριλίου 1901, σ. 119-120. Για το φροβελιανό σύστημα, βλ. Αικ. Λασκαρίδου, "Περί Φροβελιανών νηπιακών κήπων", Παρνασσός, τόμ. 4, τεύχ. ιβ', 31 Δεκεμβρίου 1880, σ. 946-949· "Περί του Φροβελιανού συστήματος", Παρνασσός, τόμ. 9, τεύχ. α', 31 Ιανουαρίου 1885, σ. 51 - 64/τεύχ. β', 28 Φεβρουαρίου 1885, σ. 113 - 124· τεύχ. γ', Μάρτιος 1885, σ. 214 - 227· τεύχ. δ'-στ', Απρίλιος - Ιούνιος 1885, σ. 301 - 322· "Το φροβελιανόν σύστημα εν Ελλάδι", Εστία, τόμ. 20, αρ. 505, 1 Σεπτεμβρίου 1885, σ. 608 - 610. Ενημερώνει τέλος για την ίδρυση της "Ακαδημίας Γυναικείας Παιδεύσεως" από τον Ηλία Κωνσταντινίδη το 1917, στο πρόγραμμα της οποίας προβλεπόταν και η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας από τον Γρ. Ξενόπουλο. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 45, 7 Οκτωβρίου 1917, σ. 363 και αρ. 46, 14 Οκτωβρίου 1917, σ. 367. Ο Γρ. Ξενόπουλος συμμετείχε στο Α' Εθνικό Γυναικείο Συνέδριο (το 1921), στο οποίο μίλησε για τις γυναίκες που διακρίθηκαν στη λογοτεχνία. Στην Ελισάβετ Μαρτινέγκου αφιέρωσε δύο Αθηναϊκές επιστολές. Βλ. αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140· αρ. 19, 10 Απριλίου 1921, σ. 148· αρ. 20, 17 Απριλίου 1921, σ. 156. Με αφορμή το ίδιο συνέδριο, σχολιάζει τις δραστηριότητες της Μ. Γιαννοπούλου, μιας από τις πιο "ενθερμες

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/126.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό- απόφοιτος της Φυσικομαθηματικής Σχολής ήταν η Ουρανία Μακρή, συνδρομήτρια της Διάπλασης1. Με θαυμασμό αναφέρονται και όσες συνδρομήτριες εργάζονται (όχι βέβαια από ανάγκη) σε τράπεζες, σαν δικηγόροι κλπ. Το 1916 ο Γρ. Ξενόπουλος παρατηρεί: «προ πολλού η γυναίκες εξασκούν "ανδρικά" επαγγέλματα. Άλλη φορά εγίνοντο μόνο διδασκάλισσες ή μοδίστρες. Σήμερα γίνονται γιατροί, δικηγόροι, καθηγηταί, υπάλληλοι, δακτυλογράφοι, ταμίαι... "2. Ο ίδιος υποβάλλει από το 1920 την άποψη ότι το δικαίωμα της ψήφου πρέπει να διευρυνθεί και στο γυναικείο εκλογικό σώμα. Ένα χρόνο αργότερα, γίνεται πιο σαφής ως προς την έκταση των γυναικείων πολιτικών δικαιωμάτων: "η γυναίκα... μπορεί και πρέπει να 'χη και ψήφο, μπορεί και πρέπει να γίνεται βουλευτής, δήμαρχος, υπουργός, πρωθυπουργός"3.

Στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, τα ήθη που αφορούν τις σχέσεις αγοριών - κοριτσιών έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Δνις Φοξ - τροτ, αλληλογραφούμε απ' ευθείας; Είμαι φιλελεύθερος..."4.

3. Η παράσταση της κοινωνίας

Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα, προβάλλεται και μια κοινωνική οργάνωση σε ιδανική

——————————————

φεμινίστριες" και εκδότριας της εφημερίδας Εύα Νικήτρια, βλ. αυτ., αρ. 24, 15 Μαρτίου 1921, σ. 188.

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 28, 9 Ιουνίου 1912, σ. 247. Η Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ιδρύθηκε το 1903.

2. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1916, σ. 227.

3. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140. Η άποψη ότι πρέπει να ψηφίζουν και οι γυναίκες, δεν αποτελεί νεωτερισμό. Στο καταστατικό του Συνδέσμου των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος, που ιδρύθηκε το 1908 από τον Πλ. Δρακούλη, υπήρχε η προγραμματική διακήρυξη της διεκδίκησης του εκλογικού δικαιώματος για τις γυναίκες. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία τον ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 1972, σ. 151.

4 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 34, 24 Ιουλίου 1921, σ. 272.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/127.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και ιδεατή μορφή, χωρίς συγκρούσεις και αδιέξοδα. Ο ιδεατός κόσμος των μεγάλων, θα αποτελέσει το πρότυπο για την ηθική ανάπλαση των νεοτέρων. Το πρότυπο αυτό δεν ανταποκρίνεται στον πραγματικό κόσμο των ενηλίκων, ούτε εκφράζει τις πραγματικότητες της ζωής των νεοτέρων. Εδώ το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση αντιστοιχεί σ' ένα είδωλο. Για τη δημιουργία αυτής της παράστασης (που δεν γίνεται αναπαράσταση) χρησιμοποιείται η εξιδανίκευση, η παράλειψη και η αποσιώπηση. Το ζητούμενο κάθε φορά είναι η προσωπική ευτυχία και αποκατάσταση μέσα στην κοινωνική αρμονία.

Σύμφωνα με το περιοδικό, το κοινωνικό σώμα αποτελούν αι "ανώτεραι τάξεις", η "μεσαία τάξις" και οι κατώτερες. Η έννοια των "κοινωνικών τάξεων" φαίνεται να αντιστοιχεί σε ομάδες επαγγελμάτων και κατηγορίες αξιωμάτων1. Η βασική όμως διχοτόμηση (η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη) του κοινωνικού σώματος, είναι η διχοτόμησή του σε "πλούσιους" και "φτωχούς". Οι πλούσιοι είναι έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες και επιχειρηματίες. Φτωχοί μπορεί να είναι ο παπάς, ο ζητιάνος, ο βοσκός, ο ξυλουργός, ο ψωμάς, ο μπαλωματής, ο εργάτης, ο ψαράς, ο τεχνίτης, ο γεωργός, ο μυλωνάς, ο κηπουρός. Ο γιατρός εμφανίζεται σαν ευεργέτης· ο δανειστής, ο βουλευτής, ο δήμαρχος και ο αστυφύλακας υποδηλώνουν την κοινωνική τους λειτουργία. Τα φτωχά, ορφανά παιδιά, συνήθως χωρίς πατέρα, εργάζονται. Τα κορίτσια μεταφέρουν ασπρόρρουχα ή εργάζονται κοντά σε μοδίστρες, τα αγόρια είναι πωλητές σε καταστήματα ή ταξιδεύουν. Τα γυναικεία επαγγέλματα είναι δασκάλα, οικοδιδάσκαλος, παιδαγωγός και τροφός. Η σχολική εκπαίδευση των κοριτσιών γίνεται σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία και συμπληρώνεται στο σπίτι από τη μητέρα και τον δάσκαλο μουσικής και ζωγραφικής.

Η αποκατάσταση των φτωχών παιδιών, που γίνεται χάρη στη

——————————————

1. Βλ. την περιγραφή των "κοινωνικών τάξεων" στο Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 195.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/128.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μεγαλοψυχία των πλουσίων, συνίσταται στη φροντίδα για τις σπουδές τους και τις περισσότερες φορές για τον επαγγελματικό τους προσανατολισμό. Τα φτωχά παιδιά-ήρωες των διδακτικών αφηγηματικών μορφών, γίνονται γραμματείς των πλουσίων, υπάλληλοι του τραπεζίτη, επιστάτες του κτηματία και εργάτες του εργοστασιάρχη, με προοπτική να τον αντικαταστήσουν στο μέλλον. Η ιδιωτική επιχείρηση, η περιουσία και η αγαθή διάθεση των πλουσίων περιορίζουν τη δυστυχία των φτωχών, που συνήθως οφείλεται σε αρρώστεια ή θάνατο συγγενικού προσώπου. Εκτός από τις φυσικές αιτίες που εξηγούν την οικονομική στέρηση, αναφέρονται και κοινωνικές αιτίες που εξηγούν την απότομη οικονομική μετάπτωση από ευημερία σε ένδεια. Οι αιτίες αυτές μπορεί να είναι η οικονομική καταστροφή μιας τράπεζας ή μιας εμπορικής επιχείρησης.

Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο μέλη του κοινωνικού σώματος είναι αρμονικές, αμοιβαίες και συμπληρωματικές. Οι πλούσιοι δεν πρέπει να περιφρονούν τους φτωχούς, γιατί τους προσφέρουν υπηρεσίες: "Η Ευφροσύνη... ενόησεν ότι εις τον κόσμον τούτον δεν πρέπει κανένα να περιφρονώμεν, διότι πολλάκις είνε ενδεχόμενον να λάβωμεν την ανάγκην εκείνων, τους οποίους ουδέποτε υπεθέτομεν ότι ηδύναντο να μας φανώσι χρήσιμοι"1, γιατί εργάζονται: "Να το σέβεσαι [το παιδί του κτίστη], διότι είνε παιδί ενός ανθρώπου, ο οποίος εργάζεται για να ζήση!"2 και γιατί μπορεί να έχουν ηθικές αρετές: "Ο λερωμένος εκ της εργασίας επενδύτης του εργάτου, ειμπορεί να σκεπάζη την καθαρωτέραν καρδίαν"3. Τα μεγαλύτερα προτερήματα των φτωχών είναι η τιμιότητα και η αφοσίωση και κύριο χαρακτηριστικό τους η ευτυχία.

Η εργασία, που πολλές φορές ταυτίζεται με την εργατικότητα, αποτελεί την κατ' εξοχήν κοινωνική αρετή. Πρέπει να 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 19, 15 Οκτωβρίου 1888, σ. 104.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 11, 16 Μαρτίου 1896, σ. 85.

3. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 14, 21 Μαΐου 1894, σ. 109.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/129.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εργάζονται όλοι, ακόμα και οι ευγενείς και οι πλούσιοι. Η εργασία είναι το νόημα και ο σκοπός της ζωής, πηγή ικανοποίησης και χαράς και αφορμή ηθικής ολοκλήρωσης1. Το αντίθετο της είναι η οκνηρία. Η εργασία μαζί με την οικονομία και την εγκαρτέρηση, μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση πλούτου. Η εργατικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση της υλικής ευημερίας, αντίθετα η φτώχεια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αρνητική στάση του ατόμου απέναντι στην εργασία. Η έλλειψη του πλούτου, όταν υπάρχει η εργατικότητα, αντισταθμίζεται από το ηθικό αντίβαρο της τιμιότητας: "Ο Σταμάτης ωρκίσθη να είνε και να μείνη τίμιος, και να εργασθή, να εργασθή, να εργασθή... αλλ' αν δεν κατορθώση ν' αποκτήση [πολλά] ... προτιμά να μείνη εις το χαμόσπιτό των, εις το Βαθρακονήσι, πτωχός αλλά τίμιος!"2.

Όταν η μετάβαση από την ένδεια στην ευημερία δεν εξασφαλίζεται με την ευεργεσία ή με την εργατικότητα, τότε η κοινωνική κινητικότητα αντικαθίσταται από την κοινωνική ισορροπία και σταθερότητα. "Ο καθείς ας κάθεται εις την γωνίαν όπου του αρμόζει", είναι το δίδαγμα του αφηγήματος Η περιήγησις του Ασπροπόδη3. Πολλά είναι τα παραδείγματα μύθων που δείχνουν ότι στην αντίθετη περίπτωση της επιθυμίας αλλαγής θέσης ή ρόλου, οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές (ο αητός που προσπαθεί να πιάσει το ψάρι πνίγεται, όταν ο βάτραχος ανεβαίνει στην ξηρά τον τρώει η αλεπού κλπ.)4 αλλά και διδακτικών αφηγημάτων που υποδηλώνουν ότι και στην περίπτωση μιας υποθετικής αλλαγής, η αρχική κατάσταση είναι η προτιμότερη5. Αυτή η θετική και

——————————————

1. Η εργασία είναι "μήτηρ της υπακοής, της εγκράτειας, της επιμελείας και της επιμονής", διαβάζουμε στο αφήγημα "Η εργασία", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 30, 28 Ιουνίου 1914, σ. 240.

2. Αυτ., τόμ. 5, αρ. 7, Ιούλιος 1883, σ. 101.

3. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 12, Δεκέμβριος 1883, σ. 186.

4. Βλ. αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 8, 30 Απριλίου 1891, σ. 120 και τόμ. 10, τεύχ. 14, 31 Ιουλίου 1886, σ. 24.

5. Βλ. το αφήγημα "Έκαστος εις το έργον του", στο οποίο όταν ο ιδιότροπος πλούσιος ορίζει τυχαία τα καθήκοντα στο προσωπικό του, επικρατεί

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/130.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

η αρνητική διατύπωση του ίδιου μηνύματος συμπληρώνεται από τον ορισμό της ευτυχίας σαν κοινωνικής αρετής: "Η αληθινή ευτυχία είνε να μένη κανείς ευχαριστημένος από την τύχη του"1 και την προβολή της ολιγάρκειας: "όστις αρκείται εις ελάχιστα πράγματα, αυτός ευκολώτατα ικανοποιεί τας επιθυμίας του"2. Ο δρόμος είναι μονόδρομος ή αδιέξοδος.

——————————————

τέτοια αταξία και ακαταστασία, ώστε η επιστροφή στον προηγούμενο καθορισμό των ρόλων γίνεται απαραίτητη. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 24, 17 Ιουνίου 1895, σ. 191.

1. Η Διάπλασις των παίδων τόμ. 16, αρ. 40, 5 Σεπτεμβρίου 1909, σ. 328.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 184.

Σελ. 130
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 111
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β'

    Ο ΔΙΔΑΚΤΙΣΜΟΣ

    1. Τα ηθικά πρότυπα

    Η διδακτική πρόθεση της Διαπλάσεως των παίδων είναι προφανής από τον τίτλο του περιοδικού, τη διακήρυξη των εκδοτών του και τις δηλώσεις του. Τη Διάπλαση μπορεί να αγοράζει κάθε μαθητής το Σάββατο (από το 1894), "να την αναγινώσκη την Κυριακήν, να διασκεδάζη, να συγκινήται, να τέρπεται, να διδάσκεται, να εμπνέεται και να ςξυπνά την Δευτέραν καλλίτερος από ό,τι έξύπνησεν την Κυριακήν"1. Η ύλη του περιοδικού επιβεβαιώνει την πρόθεση αυτή. Οι σύντομες αφηγηματικές μορφές, που δημοσιεύονται σε κάθε τεύχος της Διάπλασης, είναι εκείνες στις οποίες τις περισσότερες φορές η εξέλιξη της δράσης υπακούει στην ανάγκη να γίνει σαφές ένα ηθικό δίδαγμα· η πλοκή, ο ήρωας και η λύση προκαθορίζονται από τις ηθικές σκοπιμότητες. Οι ήρωες των αφηγηματικών αυτών μορφών είναι παιδιά και τα υπόλοιπα πρόσωπα είναι οι γονείς, ο δάσκαλος, οι υπηρέτες, οι γείτονες, τα άλλα παιδιά, πρόσωπα δηλαδή του άμεσου οικογενειακού και κοινωνικού περιβάλλοντος των αναγνωστών του περιοδικού. Πολλές φορές ο κόσμος των ζώων προσφέρει τη δυνατότητα της ελεύθερης μεταφοράς των ανθρώπινων ελαττωμάτων και αρετών και τότε ήρωες γίνονται ο αητός, το ποντίκι, ο βάτραχος, το λιοντάρι, η αλεπού, η

    ——————————————

    1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 16, 31 Αυγούστου 1893, σ. 57.