Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 118-137 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/118.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σου, οι οποίοι ήσαν τόσον καλά παιδία και έγιναν μεγάλοι άνδρες ωφέλιμοι εις την πατρίδα των"1, ή με τρόπο πιο απλό και αυθόρμητο, που προβάλλει τα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την αυστηρότητα του ηθικού παραδείγματος και την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ χάριν της επιμελείας μου και της προόδου ήτις διά σου επετεύχθη"2.

2. Οι σχέσεις των δύο φύλων

Μέσα από το συνολικό σύστημα αξιών με βάση τις οποίες πρέπει να ανατραφεί το παιδί, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν "ανδρικές" και "γυναικείες" αρετές και ελαττώματα. Η σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος τη μοναδική ανδρική: "ατέργιαστα θα μείνουν 'ς τον κόσμο αυτό δύο πράγματα, ο άνδρας και ο φόβος"3. Η μητρότητα εμφανίζεται σαν "ιερό και άγιο αίσθημα", οι οικιακές ασχολίες θεωρούνται απαραίτητες για τα κορίτσια, μαζί με την εκπαίδευση και τη μόρφωση: "μ' αρέσουν τα ευπειθή, τα επιμελή παιδία, μ' αρέσουν όσα έχουν τάξιν", όπως η Αρσινόη που "παίρνει πάντα άριστα εις το σχολείον... αλλά θέλει να είνε και καλή οικοκυρούλα", γράφει το περιοδικό4. Πολλές φορές η αντιπαράθεση είναι εμφανής και επιδιωκόμενη όχι μόνο στα χαρακτηριστικά: "αι γυναίκες δεν έχουν απόλυτον ανάγκην γενναιότητος και

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 5, 15 Μαρτίου 1891, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 187.

3. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 18, 11 Μαΐου 1896, σ. 140.

4. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 22, 3 Ιουνίου 1895, σ. 173.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/119.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

9. «Παίζουσαι αι μικραί κόραι ενησχολούντο εις οικιακάς εργασίας.»

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/120.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ηρωισμού, εν ω οι άνδρες οφείλουν να είνε γενναίοι και ηρωικοί"1, αλλά και στον ορισμό του φύλου: "αν ένα αγόρι που δεν ξεύρει γρυ από μαγειρικήν, ειμπορεί να 'πή ότι κάτι του λείπει, ένα κορίτσι που δεν ξεύρει να μαγειρεύη εις την εντέλειαν, τουλάχιστον τα κυριώτερα, είνε ανάξιον να λέγεται κορίτσι"2.

Ο προβληματισμός που αφορά τις ιδιαιτερότητες των δύο φύλων, αναπτύσσεται και έξω από το πλαίσιο των διδακτικών αφηγημάτων (στα οποία, όπως αναφέραμε, σχολιάζονται κυρίως οι διαφορές του χαρακτήρα), στη στήλη της αλληλογραφίας, των Αθηναϊκών επιστολών και της "Σελίδος Συνεργασίας Συνδρομητών" και απασχολεί τους συντάκτες του περιοδικού καθώς και τους συνδρομητές του.

Εκτός από τις παιδαγωγικές σκοπιμότητες που ορίζουν και επιβάλλουν τη δημιουργία διαφορετικών χαρακτήρων, οι θεωρητικές απόψεις που διατυπώνονται στη Διάπλαση και φέρνουν σε αντιπαράθεση τα δύο φύλα, είναι σχετικές με τις πνευματικές επιδόσεις, την κατασκευή του εγκεφάλου, τη μόρφωση, την επαγγελματική αποκατάσταση και τα πολιτικά δικαιώματα.

Από την πλευρά των συνδρομητριών, η Συριανή Σφιγξ γράφει το 1896: "Ο ανήρ διά της ισχυράς αυτού φύσεως ανέρχεται εις υψηλάς σφαίρας διανοητικώς και κατορθώνει μεγάλα έργα· όταν δε κουρασθή δύναται νάσχολήται εις κοινά έργα κατά βούλησιν. Η γυνή όμως, καίτοι νομίζουσα εαυτήν ίσην προς τον άνδρα, ουδέποτε δύναται να φθάση εις το ύψος της φυσικής και διανοητικής αυτού δυνάμεως". Η Διάπλαση σχολιάζει αρνητικά τις απόψεις της συνδρομήτριάς της3. Το περιοδικό και οι συνδρομητές του

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1888, σ. 79.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 29-30, 27 Ιουλίου 1896, σ. 227.

3. Η Διάπλαση γράφει: "Α, Συριανή Σφιγξ, τι θα έκαμνες, αν τα ήκουες αυτά από κανένα άνδρα; Και τι θα είπουν αι ομόφυλοί σου, αι οποίαι τακούουν τώρα από γυναίκα; Εγώ τουλάχιστον, δεν άνέγνωσα με μεγάλην μου ευχαρίστησιν την απάντησίν σου, το ομολογώ", αυτ., τόμ. 3, αρ. 31, 3 Αυγούστου 1896, σ. 247.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/121.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παρακολουθούν την κατά φύλο επίδοση στους διαγωνισμούς που προκηρύσσονται. Τη χρονιά που εγκαινιάζονται αι "Κυριακαί της Διαπλάσεως" (1896) βραβεύονται οι απαντήσεις των κοριτσιών1. Το 1900 σύμφωνα με στατιστική συνδρομητών είχαν βραβευθεί σε διαγωνισμούς 89 αγόρια και 48 κορίτσια2. Το 1912 ο Έσπερος θέτει το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης των αγοριών και των κοριτσιών στη στοιχειώδη και στη μέση εκπαίδευση. Το γεγονός ότι οι μαθητές και οι μαθήτριες φοιτούν χωριστά, θεωρείται από το περιοδικό φραγμός "κατ' ουσίαν περιττός" αλλά όμως απαραίτητος3. Τρία χρόνια αργότερα, ο διάλογος μεταξύ συνδρομητών και συνδρομητριών από τη στήλη της αλληλογραφίας, αφορά περισσότερα θέματα: τη συμμετοχή των αγοριών στις δουλειές του σπιτιού, την προεκλογική τους συμπεριφορά στα πλαίσια του δημοψηφίσματος για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου και την κατασκευή του γυναικείου εγκεφάλου. Η Ελληνική Αίγλη [ = Στ. Μαρκέτου] δεν επιδοκιμάζει την προεκλογική κίνηση των αγοριών και το περιεχόμενο των Μικρών Αγγελιών που δημοσιεύουν επιδιώκοντας τη βράβευση των ψευδωνύμων τους και προτρέπει τα κορίτσια να υιοθετήσουν τη δική τους εκλογική συμπεριφορά, "να ψηφίσουν ως εντελώς ανεξάρτητοι και σύμφωνα με την καλαισθησία των"4.

Ο Υιός της Σεμέλης διατυπώνει απόψεις σχετικά με τις 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 38, 21 Σεπτεμβρίου 1896, σ. 303.

2. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 4, 27 Ιανουαρίου 1901, σ. 35.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1912, σ. 387. "Η εις το αυτό διδακτήριον φοίτησις αρρένων και θηλέων απηγόρευται ήδη προ πολλού διά της από 10 Σεπτεμβρίου 1852... εγκυκλίου του Υπουργείου", επαναλαμβάνει το 1871 η εγκύκλιος του Υπουργού Παιδείας προς τους Νομάρχες και Επάρχους. Βλ. Αλ. Δημαράς (επιμ.), ό.π., σ. 211. Ο νόμος του 1895 για τα δημοτικά σχολεία προβλέπει ότι "η εκπαίδευσις των θηλέων γίγνεται εν ιδίοις σχολείοις". Η συνεκπαίδευση μαθητών και μαθητριών (της στοιχειώδους εκπαίδευσης) καθιερώνεται το 1929. Βλ. αυτ., τόμ. Β', Αθήνα 1984, σ. 6, 171.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 3, 19 Δεκεμβρίου 1915, σ. 27.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/122.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διανοητικές ικανότητες των κοριτσιών παρόμοιες με εκείνες της Συριανής Σφιγγός, ενισχυμένες όμως από τα πορίσματα της "επιστήμης" γράφοντας στο περιοδικό: "Δικαιολογώ πληρέστατα τα κορίτσια, που δεν ειμπορούν να κάμουν τίποτε το ωραίον. Διότι κατά τινα Άγγλον σοφόν, ο εγκέφαλος της γυναικός υπολείπεται κατά τριάντα γραμμάρια του ανδρικού, και άλλας πολλάς ατελείας έχει"1. Η συνείδηση όμως της διαφοράς έχει χάσει πια την αξιολογική της διάσταση για τα κορίτσια. Από τις απαντήσεις των συνδρομητριών στο γράμμα του Υιού της Σεμέλης, παραθέτουμε ένα διάλογο με πρόσωπα τον Υιό της Σεμέλης και τη Φούλα και τίτλο Το μυαλό των αγοριών, που δημοσιεύεται στη Σελίδα Συνεργασίας Συνδρομητών:

"Υ ―Τάμαθες, κυρά Φούλα; Εμείς τ' αγόρια έχουμε 30 γραμμάρια μυαλό περισσότερο από σας τα κορίτσια. Τώπε ο άγγλος σοφός... δεν ξέρω πώς τον λένε...

Φ ―Καλημέρα, εξάδελφε.

Τ ―Καλημέρα... Με συγχωρ...

Φ ―Μα δεν ήτανε, καϊμένε, ανάγκη να το πη ο άγγλος σοφός Δεν-ξέρω-πώς-τον-λένε, για να το μάθουμε αυτό... Εγώ τώξερα καιρό.

Υ ―Μπα! Και πώς τώξερες;

Φ ―Έκαμα πειράματα.

Υ ―Και πού τάβρες τα μυαλά;

——————————————

1 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 22, αρ. 49, 7 Νοεμβρίου 1915, σ. 396. Το περιοδικό, υπολογίζοντας ίσως τις αντιδράσεις, συμπληρώνει ότι η διαφορά μεταξύ ανδρικού και γυναικείου εγκέφαλου, εμφανίζεται μετά την ενηλικίωση "Μέχρι της ηλικίας δηλαδή των 15 έως 18 ετών, αγόρια και κορίτσια έχουν τας ιδίας διανοητικάς δυνάμεις". Η άποψη ότι η γυναίκα έχει λιγότερο αναπτυγμένο εγκέφαλο από τον άντρα είναι παλιά. Κατά τον Ε. Εμμανουήλ ("Περί των ηθικών χαρακτήρων της γυναικός", Όμηρος Σμύρνης, έτος Γ', φ. ε', 1875, σ. 177), "Και αυτός ο εγκέφαλος της γυναικός είναι σχετικώς μικρότερος από του ανδρός κατά τρεις ή τέσσαρας ουγγίας, και το δη λεγόμενον, ότι η γυνή έχει ολιγωτέραν ή ο ανήρ κρίσιν, έχει πραγματικήν υπόστασιν και επιστημονικήν τινα απόδειξιν".

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/123.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Φ ―Μυαλά έχω τα δικά μου... Έπειτα βλέπω τα δικά σου...

Υ ―Άσε της κουταμάρες! Για να κάμης πειράματα, χρειάζονται μυαλά πεθαμένων· όχι τα δικά σου και τα δικά μου!

Φ ―Αμ' καϊμένε, τα μυαλά των πεθαμένων δεν αξίζουν μια πεντάρα. Των ζωντανών τα μυαλά πρέπει να ζυγιάσης, για να καταλάβης πόσο αξίζει ο καθένας σας, και πόσο η καθεμιά μας!

Υ ―Των ζωντανών!... Και πώς ζυγιάζονται τα μυαλά των ζωντανών;

Φ ―Τι, δεν ξέρεις; αλήθεια!;

Υ ―Δεν ξέρω, σ' ορκίζομαι...

Φ ―Πάρα πολύ εύκολα... Πας στον μπακάλη και ζυγιάζεσαι στην πλάστιγγά του...

Υ ―Τι! Πώς;

Φ ―Ναι, έτσι όπως το λέω... Ύστερα αφαιρείσαι και ξαναζυγιάζεσαι αφηρημένος. Γράφεις τότε δύο ζύγια σ' ένα χαρτί, το ένα κάτω απ' τάλλο· τ' αφαιρείς, κ' έχεις, το καθαρό βάρος του μυαλού σου. Κατάλαβες;

Υ ―Τόσο εύκολο πράμμα και να μη το συλλογισθώ ποτέ μου! ... Τρέχω, τώρα κιόλα στον μπακάλη να ζυγιάσω το... μυαλό μου!

Φ ―(Τρέχει με γέλια και του φωνάζει απ' τη πόρτα:) ―Πρόσεξε να μη ζυγιασθής και της δυο φορές αφηρημένος, και φανή πως δεν έχης κουκούτσι μυαλό!1".

Ο διαφορετικός καταμερισμός των καθηκόντων και ο διαφορετικός προορισμός των δύο φύλων, φαίνεται ότι έχει συνειδητοποιηθεί από τους συνδρομητές από πολύ μικρή ηλικία. Σε ερώτηση του περιοδικού σχετική με την προετοιμασία ενός γεύματος νεαρός συνδρομητής απαντά: "Αγαπητή μου Διάπλασις, προτιμώ τα φαγητά ταύτα: μακαρόνια, πιλάφι και πατατοκεφτέδες. Μόνον δεν ηξεύρω πώς τα κατασκευάζουν, μα δεν πειράζει να μην ειξεύρω πώς τα κατασκευάζουν, διότι είμαι αγόρι και πρέπει να μάθω πολλά γράμματα και όχι φαγητά. Είμαι μικρός επτά ετών. 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 1, 5 Δεκεμβρίου 1915, σ. 6.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/124.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Σπυρίδων Κ. Τρικούπης"1. Ο διαφορετικός καταμερισμός των καθηκόντων θεωρείται από τη Διάπλαση φυσικός και αυθόρμητος (και όχι κοινωνικά καθορισμένος), ακόμα και όταν δεν δηλώνεται άμεσα. Το περιοδικό απαντά σε παρατήρηση συνδρομητή: "Άψε - Σβύσε, που το ξεύρεις ότι η Μικρά Μάγισσα δεν ηξεύρει να ράπτη ; Είνε δυνατόν, αφ' ου είνε κορίτσι;"2.

Ο Γρ. Ξενόπουλος διατυπώνει τις απόψεις του για τις σχέσεις των δύο φύλων στη στήλη της αλληλογραφίας και στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών, θεωρώντας φυσιολογικές για τη γυναίκα (και μόνο) τις οικιακές ασχολίες, επιμένει στην ανάγκη της γυναικείας μόρφωσης και αργότερα στη δυνατότητα της εργασίας. Αλλαγές στα ήθη δεν σχολιάζονται, παρά μόνον αρνητικά στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε3· η ελευθερία στο επίπεδο αυτό πρέπει να είναι σχετική. Τα πολιτικά δικαιώματα αναφέρονται την ίδια εποχή σαν η διεκδίκηση που εξισώνει τα δύο φύλα. Το 1912 ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει για "μετρημένη και φρόνιμη γυναικεία χειραφεσία"4· οκτώ χρόνια αργότερα διαπιστώνει: "ολοένα χάνεται ο τύπος του παληού κοριτσιού, που μάθαινε λίγα γράμματα όσο που να διαβάζη το μυθιστόρημά του, ή λίγο πιάνο, όσο που να παίζη μια καντρίλια στο απρεμιντί... Σήμερα το κορίτσι εννοεί να εργασθή..."5.

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 29-30, 27 Ιουλίου 1896, σ. 232. Το 1909 μία συνδρομήτρια φαίνεται να διαφωνεί. "Η Αιγυπτία Βασιλόπαις, έχει την ιδέαν ότι και ο άνδρας πρέπει να εργάζεται εις το σπίτι και να μαγειρεύη ακόμη εν ανάγκη". Το περιοδικό σχολιάζει: "Ας είνε! δεν πιστεύω να τα λέγη αυτά σοβαρά", αυτ., τόμ. 16, αρ. 28-29, 13 και 20 Ιουνίου 1909, σ. 235.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 19, 3 Μαΐου 1897, σ. 151.

3. Το 1921 ο Γρ. Ξενόπουλος περιγράφει τον "αρνητικό" τύπο της χειραφετημένης. Είναι αυτή με "το αυθάδικο ύφος, το πολύ ιδιότροπο κι' ασυνείθιστο ντύσιμο, το κάπνισμα, το ούζο...", αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140.

4. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 26, 26 Μαΐου 1912, σ. 223. Για την "χειραφετικήν εξέλιξιν της γυναικός", έγραψε η Εστία της 13ης Μαρτίου 1896.

5. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 14, 7 Μαρτίου 1920, σ. 108.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/125.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Η -διαδεδομένη- άποψη ότι ο ρόλος της γυναίκας περιορίζεται αποκλειστικά στα οικιακά έργα και στα μητρικά καθήκοντα, θεωρείται από τον Γρ. Ξενόπουλο κοινωνική πρόληψη. Ο ίδιος από τη στήλη της αλληλογραφίας επαινεί τις συνδρομήτριες της Διάπλασης που αποφασίζουν να φοιτήσουν στο Γυμνάσιο και να εκπαιδευθούν όπως και τα αγόρια και δεν διστάζει να υποδείξει και τη δυνατότητα Πανεπιστημιακών σπουδών. Επαινετικά σχολιάζεται (και έμμεσα προβάλλεται) το παράδειγμα της Αλεξάνδρας και της Αγγελικής Παναγιωτάτου, που υπήρξαν δύο από τις πρώτες Ελληνίδες φοιτήτριες1. Το 1912 η πρώτη -κατά το

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 13, 29 Φεβρουαρίου 1920, σ. 100. Το Πανεπιστήμιο της Αθήνας δέχεται για πρώτη φορά φοιτήτριες το 1890. Η Αλεξάνδρα και η Αγγελική Παναγιωτάτου γράφονται στην Ιατρική Σχολή το 1892. Βλ. Εφημερίς των Κυριών, έτος ΣΊ", αρ. 268, 12 Ιουλίου 1892, σ. 7. Το περιοδικό αναφέρει ακόμα ορισμένες από τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες της Ενώσεως "των Ελληνίδων", αμέσως μετά την ίδρυσή της. Σχολιάζει τα εγκαίνια του πρώτου Λαϊκού Νηπιαγωγείου, που λειτουργούσε με πρωτοβουλία της Αικατερίνης Λασκαρίδου κατά το φροβελιανό σύστημα. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 44-45, 25 Οκτωβρίου 1897, σ. 359 και τόμ. 8, αρ. 15, 14 Απριλίου 1901, σ. 119-120. Για το φροβελιανό σύστημα, βλ. Αικ. Λασκαρίδου, "Περί Φροβελιανών νηπιακών κήπων", Παρνασσός, τόμ. 4, τεύχ. ιβ', 31 Δεκεμβρίου 1880, σ. 946-949· "Περί του Φροβελιανού συστήματος", Παρνασσός, τόμ. 9, τεύχ. α', 31 Ιανουαρίου 1885, σ. 51 - 64/τεύχ. β', 28 Φεβρουαρίου 1885, σ. 113 - 124· τεύχ. γ', Μάρτιος 1885, σ. 214 - 227· τεύχ. δ'-στ', Απρίλιος - Ιούνιος 1885, σ. 301 - 322· "Το φροβελιανόν σύστημα εν Ελλάδι", Εστία, τόμ. 20, αρ. 505, 1 Σεπτεμβρίου 1885, σ. 608 - 610. Ενημερώνει τέλος για την ίδρυση της "Ακαδημίας Γυναικείας Παιδεύσεως" από τον Ηλία Κωνσταντινίδη το 1917, στο πρόγραμμα της οποίας προβλεπόταν και η διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας από τον Γρ. Ξενόπουλο. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 45, 7 Οκτωβρίου 1917, σ. 363 και αρ. 46, 14 Οκτωβρίου 1917, σ. 367. Ο Γρ. Ξενόπουλος συμμετείχε στο Α' Εθνικό Γυναικείο Συνέδριο (το 1921), στο οποίο μίλησε για τις γυναίκες που διακρίθηκαν στη λογοτεχνία. Στην Ελισάβετ Μαρτινέγκου αφιέρωσε δύο Αθηναϊκές επιστολές. Βλ. αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140· αρ. 19, 10 Απριλίου 1921, σ. 148· αρ. 20, 17 Απριλίου 1921, σ. 156. Με αφορμή το ίδιο συνέδριο, σχολιάζει τις δραστηριότητες της Μ. Γιαννοπούλου, μιας από τις πιο "ενθερμες

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/126.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό- απόφοιτος της Φυσικομαθηματικής Σχολής ήταν η Ουρανία Μακρή, συνδρομήτρια της Διάπλασης1. Με θαυμασμό αναφέρονται και όσες συνδρομήτριες εργάζονται (όχι βέβαια από ανάγκη) σε τράπεζες, σαν δικηγόροι κλπ. Το 1916 ο Γρ. Ξενόπουλος παρατηρεί: «προ πολλού η γυναίκες εξασκούν "ανδρικά" επαγγέλματα. Άλλη φορά εγίνοντο μόνο διδασκάλισσες ή μοδίστρες. Σήμερα γίνονται γιατροί, δικηγόροι, καθηγηταί, υπάλληλοι, δακτυλογράφοι, ταμίαι... "2. Ο ίδιος υποβάλλει από το 1920 την άποψη ότι το δικαίωμα της ψήφου πρέπει να διευρυνθεί και στο γυναικείο εκλογικό σώμα. Ένα χρόνο αργότερα, γίνεται πιο σαφής ως προς την έκταση των γυναικείων πολιτικών δικαιωμάτων: "η γυναίκα... μπορεί και πρέπει να 'χη και ψήφο, μπορεί και πρέπει να γίνεται βουλευτής, δήμαρχος, υπουργός, πρωθυπουργός"3.

Στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, τα ήθη που αφορούν τις σχέσεις αγοριών - κοριτσιών έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Δνις Φοξ - τροτ, αλληλογραφούμε απ' ευθείας; Είμαι φιλελεύθερος..."4.

3. Η παράσταση της κοινωνίας

Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα, προβάλλεται και μια κοινωνική οργάνωση σε ιδανική

——————————————

φεμινίστριες" και εκδότριας της εφημερίδας Εύα Νικήτρια, βλ. αυτ., αρ. 24, 15 Μαρτίου 1921, σ. 188.

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 28, 9 Ιουνίου 1912, σ. 247. Η Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ιδρύθηκε το 1903.

2. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1916, σ. 227.

3. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140. Η άποψη ότι πρέπει να ψηφίζουν και οι γυναίκες, δεν αποτελεί νεωτερισμό. Στο καταστατικό του Συνδέσμου των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος, που ιδρύθηκε το 1908 από τον Πλ. Δρακούλη, υπήρχε η προγραμματική διακήρυξη της διεκδίκησης του εκλογικού δικαιώματος για τις γυναίκες. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία τον ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 1972, σ. 151.

4 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 34, 24 Ιουλίου 1921, σ. 272.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/127.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και ιδεατή μορφή, χωρίς συγκρούσεις και αδιέξοδα. Ο ιδεατός κόσμος των μεγάλων, θα αποτελέσει το πρότυπο για την ηθική ανάπλαση των νεοτέρων. Το πρότυπο αυτό δεν ανταποκρίνεται στον πραγματικό κόσμο των ενηλίκων, ούτε εκφράζει τις πραγματικότητες της ζωής των νεοτέρων. Εδώ το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση αντιστοιχεί σ' ένα είδωλο. Για τη δημιουργία αυτής της παράστασης (που δεν γίνεται αναπαράσταση) χρησιμοποιείται η εξιδανίκευση, η παράλειψη και η αποσιώπηση. Το ζητούμενο κάθε φορά είναι η προσωπική ευτυχία και αποκατάσταση μέσα στην κοινωνική αρμονία.

Σύμφωνα με το περιοδικό, το κοινωνικό σώμα αποτελούν αι "ανώτεραι τάξεις", η "μεσαία τάξις" και οι κατώτερες. Η έννοια των "κοινωνικών τάξεων" φαίνεται να αντιστοιχεί σε ομάδες επαγγελμάτων και κατηγορίες αξιωμάτων1. Η βασική όμως διχοτόμηση (η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη) του κοινωνικού σώματος, είναι η διχοτόμησή του σε "πλούσιους" και "φτωχούς". Οι πλούσιοι είναι έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες και επιχειρηματίες. Φτωχοί μπορεί να είναι ο παπάς, ο ζητιάνος, ο βοσκός, ο ξυλουργός, ο ψωμάς, ο μπαλωματής, ο εργάτης, ο ψαράς, ο τεχνίτης, ο γεωργός, ο μυλωνάς, ο κηπουρός. Ο γιατρός εμφανίζεται σαν ευεργέτης· ο δανειστής, ο βουλευτής, ο δήμαρχος και ο αστυφύλακας υποδηλώνουν την κοινωνική τους λειτουργία. Τα φτωχά, ορφανά παιδιά, συνήθως χωρίς πατέρα, εργάζονται. Τα κορίτσια μεταφέρουν ασπρόρρουχα ή εργάζονται κοντά σε μοδίστρες, τα αγόρια είναι πωλητές σε καταστήματα ή ταξιδεύουν. Τα γυναικεία επαγγέλματα είναι δασκάλα, οικοδιδάσκαλος, παιδαγωγός και τροφός. Η σχολική εκπαίδευση των κοριτσιών γίνεται σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία και συμπληρώνεται στο σπίτι από τη μητέρα και τον δάσκαλο μουσικής και ζωγραφικής.

Η αποκατάσταση των φτωχών παιδιών, που γίνεται χάρη στη

——————————————

1. Βλ. την περιγραφή των "κοινωνικών τάξεων" στο Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 195.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/128.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μεγαλοψυχία των πλουσίων, συνίσταται στη φροντίδα για τις σπουδές τους και τις περισσότερες φορές για τον επαγγελματικό τους προσανατολισμό. Τα φτωχά παιδιά-ήρωες των διδακτικών αφηγηματικών μορφών, γίνονται γραμματείς των πλουσίων, υπάλληλοι του τραπεζίτη, επιστάτες του κτηματία και εργάτες του εργοστασιάρχη, με προοπτική να τον αντικαταστήσουν στο μέλλον. Η ιδιωτική επιχείρηση, η περιουσία και η αγαθή διάθεση των πλουσίων περιορίζουν τη δυστυχία των φτωχών, που συνήθως οφείλεται σε αρρώστεια ή θάνατο συγγενικού προσώπου. Εκτός από τις φυσικές αιτίες που εξηγούν την οικονομική στέρηση, αναφέρονται και κοινωνικές αιτίες που εξηγούν την απότομη οικονομική μετάπτωση από ευημερία σε ένδεια. Οι αιτίες αυτές μπορεί να είναι η οικονομική καταστροφή μιας τράπεζας ή μιας εμπορικής επιχείρησης.

Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο μέλη του κοινωνικού σώματος είναι αρμονικές, αμοιβαίες και συμπληρωματικές. Οι πλούσιοι δεν πρέπει να περιφρονούν τους φτωχούς, γιατί τους προσφέρουν υπηρεσίες: "Η Ευφροσύνη... ενόησεν ότι εις τον κόσμον τούτον δεν πρέπει κανένα να περιφρονώμεν, διότι πολλάκις είνε ενδεχόμενον να λάβωμεν την ανάγκην εκείνων, τους οποίους ουδέποτε υπεθέτομεν ότι ηδύναντο να μας φανώσι χρήσιμοι"1, γιατί εργάζονται: "Να το σέβεσαι [το παιδί του κτίστη], διότι είνε παιδί ενός ανθρώπου, ο οποίος εργάζεται για να ζήση!"2 και γιατί μπορεί να έχουν ηθικές αρετές: "Ο λερωμένος εκ της εργασίας επενδύτης του εργάτου, ειμπορεί να σκεπάζη την καθαρωτέραν καρδίαν"3. Τα μεγαλύτερα προτερήματα των φτωχών είναι η τιμιότητα και η αφοσίωση και κύριο χαρακτηριστικό τους η ευτυχία.

Η εργασία, που πολλές φορές ταυτίζεται με την εργατικότητα, αποτελεί την κατ' εξοχήν κοινωνική αρετή. Πρέπει να 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 19, 15 Οκτωβρίου 1888, σ. 104.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 11, 16 Μαρτίου 1896, σ. 85.

3. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 14, 21 Μαΐου 1894, σ. 109.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/129.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εργάζονται όλοι, ακόμα και οι ευγενείς και οι πλούσιοι. Η εργασία είναι το νόημα και ο σκοπός της ζωής, πηγή ικανοποίησης και χαράς και αφορμή ηθικής ολοκλήρωσης1. Το αντίθετο της είναι η οκνηρία. Η εργασία μαζί με την οικονομία και την εγκαρτέρηση, μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση πλούτου. Η εργατικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση της υλικής ευημερίας, αντίθετα η φτώχεια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αρνητική στάση του ατόμου απέναντι στην εργασία. Η έλλειψη του πλούτου, όταν υπάρχει η εργατικότητα, αντισταθμίζεται από το ηθικό αντίβαρο της τιμιότητας: "Ο Σταμάτης ωρκίσθη να είνε και να μείνη τίμιος, και να εργασθή, να εργασθή, να εργασθή... αλλ' αν δεν κατορθώση ν' αποκτήση [πολλά] ... προτιμά να μείνη εις το χαμόσπιτό των, εις το Βαθρακονήσι, πτωχός αλλά τίμιος!"2.

Όταν η μετάβαση από την ένδεια στην ευημερία δεν εξασφαλίζεται με την ευεργεσία ή με την εργατικότητα, τότε η κοινωνική κινητικότητα αντικαθίσταται από την κοινωνική ισορροπία και σταθερότητα. "Ο καθείς ας κάθεται εις την γωνίαν όπου του αρμόζει", είναι το δίδαγμα του αφηγήματος Η περιήγησις του Ασπροπόδη3. Πολλά είναι τα παραδείγματα μύθων που δείχνουν ότι στην αντίθετη περίπτωση της επιθυμίας αλλαγής θέσης ή ρόλου, οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές (ο αητός που προσπαθεί να πιάσει το ψάρι πνίγεται, όταν ο βάτραχος ανεβαίνει στην ξηρά τον τρώει η αλεπού κλπ.)4 αλλά και διδακτικών αφηγημάτων που υποδηλώνουν ότι και στην περίπτωση μιας υποθετικής αλλαγής, η αρχική κατάσταση είναι η προτιμότερη5. Αυτή η θετική και

——————————————

1. Η εργασία είναι "μήτηρ της υπακοής, της εγκράτειας, της επιμελείας και της επιμονής", διαβάζουμε στο αφήγημα "Η εργασία", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 30, 28 Ιουνίου 1914, σ. 240.

2. Αυτ., τόμ. 5, αρ. 7, Ιούλιος 1883, σ. 101.

3. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 12, Δεκέμβριος 1883, σ. 186.

4. Βλ. αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 8, 30 Απριλίου 1891, σ. 120 και τόμ. 10, τεύχ. 14, 31 Ιουλίου 1886, σ. 24.

5. Βλ. το αφήγημα "Έκαστος εις το έργον του", στο οποίο όταν ο ιδιότροπος πλούσιος ορίζει τυχαία τα καθήκοντα στο προσωπικό του, επικρατεί

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/130.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

η αρνητική διατύπωση του ίδιου μηνύματος συμπληρώνεται από τον ορισμό της ευτυχίας σαν κοινωνικής αρετής: "Η αληθινή ευτυχία είνε να μένη κανείς ευχαριστημένος από την τύχη του"1 και την προβολή της ολιγάρκειας: "όστις αρκείται εις ελάχιστα πράγματα, αυτός ευκολώτατα ικανοποιεί τας επιθυμίας του"2. Ο δρόμος είναι μονόδρομος ή αδιέξοδος.

——————————————

τέτοια αταξία και ακαταστασία, ώστε η επιστροφή στον προηγούμενο καθορισμό των ρόλων γίνεται απαραίτητη. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 24, 17 Ιουνίου 1895, σ. 191.

1. Η Διάπλασις των παίδων τόμ. 16, αρ. 40, 5 Σεπτεμβρίου 1909, σ. 328.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 184.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/131.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Η ΙΣΤΟΡΙΑ

1. Χρήσεις και απηχήσεις

Εκτός από την παιδαγωγική διάσταση του περιοδικού, που διαπιστώνεται από την υπόδειξη ηθικών προτύπων και τη σκιαγράφηση μιας συγκεκριμένης κοινωνικής οργάνωσης, ένας άλλος θεματικός άξονας ορίζεται από τα πραγματικά γεγονότα και την ιδεολογική τους αντανάκλαση, όπως διατυπώνονται και βιώνονται από τη νεότητα. Σε όλη την έκταση της Διάπλασης, ο όρος και οι σημασίες της λέξης ιστορία επαναπροσδιορίζονται, αλληλοσυμπληρώνονται, αλλάζουν περιεχόμενο και εξυπηρετούν διαφορετικές σκοπιμότητες. Η ιστορία γίνεται παιδαγωγικό μέσο, παρελθόν, παρόν, επικαιρότητα· διαμορφώνει την εθνική συνείδηση και το εθνικό φρόνημα, εμπνέει και καθοδηγεί.

Το παράδειγμα της ανατροφής των παιδιών σε μια καθορισμένη και περιορισμένη ιστορική περίοδο, γίνεται διαχρονικό και ελληνικό γενικά. Εκείνο που ενδιαφέρει τους συντάκτες του περιοδικού δεν είναι τόσο η ιστορική ακρίβεια, όσο το διδακτικό περιεχόμενο. Η μικρή Έλλη πρέπει να μάθει να ανατρέφεται σαν Σπαρτιάτις. Οι Σπαρτιάτες "εμάνθανον [τα παιδιά τους] να μη ζητούν ό,τι δεν ειμπορούσαν ή δεν ήθελον να τοις δώσουν, να υποφέρουν με υπομονήν κάθε πράγμα το οποίον τα δυσηρέστει, να μην έχουν ανοήτους ιδέας, να μη φοβούνται, να κρατούν τα δάκρυά των"1, 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 10, τεύχ. 13, 15 Ιουλίου 1886, σ. 7.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/132.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διαβάζουμε στο αφήγημα Το πρώτον μάθημα της ιστορίας. Το πρώτο μάθημα της ιστορίας, είναι μάθημα καθημερινής συμπεριφοράς.

Η ελληνική (αντρική) ανατροφή συμπληρώνεται από τη σωματική άσκηση και επιδιώκει την απόκτηση ρωμαλέου σώματος. Τα εξασκημένα ελληνόπουλα είναι αυτά που θα συντελέσουν στον θρίαμβο της πατρίδας. Οι ελληνόπαιδες πρέπει να συνηθίζουν "εις τον κόπον, εις την σκληραγωγίαν, να γίνουν δυνατοί, ανδρικοί... να έχουν και την ψυχήν γενναίαν και το σώμα ρωμαλέον, όταν η Πατρίς τους φωνάξη: Παιδιά μου εμπρός!"1. Μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897, επανέρχεται η εικόνα του νέου σαν μέλλοντος στρατιώτη και υπερασπιστή της πατρίδας του. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών το 1906: "Οι μαθηταί θέλομεν να γίνουν πρώτα αθληταί, διά να γίνουν έπειτα στρατιώται. Η ερχόμενη αθλητική γενεά θα υπερασπισθή την πατρίδα πολύ καλλίτερα από την παρελθούσαν, που είχε παραμελήση τον αθλητισμόν"2. Το "πατριωτικό" καθήκον της νεότητας υπενθυμίζεται και πριν από τους βαλκανικούς πολέμους. Το 1911 διαβάζουμε στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών: "Η ελληνική νεολαία... πρέπει να είνε πρώτη εις όλα: και εις τα γράμματα και εις τα όπλα"3. Ο νέος, μελλοντικός στρατιώτης, μπορεί να γυμνάζεται και να ασκείται συστηματικά από την παιδική του ηλικία στα πλαίσια του προσκοπικού σώματος, το οποίο σχηματίστηκε από τους αξιωματικούς Μελά, Πασπάτη, Πάνα και Χρυσοβελώνη το 1910 κατά το αγγλικό υπόδειγμα των "boy scouts". Ένας από τους πρώτους προσκόπους και συνδρομητής της Διάπλασης, ο Δώρος Μιχαηλίδης (γιος του διευθυντή των Παναθηναίων 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 8, Αύγουστος 1883, σ. 114.

2. Αυτ., τόμ.. 13, αρ. 22, 29 Απριλίου 1906, σ. 171.

Ο Γρ. Ξενόπουλος συνεχίζει: "Οι νεαροί μαθηταί γυμνάζουνται και καθώς απέδειξαν με την εμφάνισίν των και με τας ασκήσεις των, κάμνουν θαύματα. Δι' αυτό μας εμπνέουν τόσας ελπίδας και από χαράν και υπερηφάνειαν αναιβάζουν τα δάκρυα εις τα μάτια μας".

3. Αυτ., τόμ. 18, αρ. 18, 2 Απριλίου 1911, σ. 143.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/133.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Κίμωνος Μιχαηλίδη), δήλωσε σχετικά με την εκπαίδευση και την προετοιμασία των προσκόπων: "Στρατιώτης πρέπει να είνε κανείς εις όλην του την ζωήν, χρήσιμος εις κάθε στιγμήν εις την πατρίδα και την κοινωνίαν"1.

Η προβολή των εθνικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια της δημιουργίας της εθνικής φυσιογνωμίας, αποτελούν μια από τις κύριες φροντίδες των συντακτών του περιοδικού. Ο "εθνισμός" αφορά κυρίως τα ονόματα, τη γλώσσα, τη μουσική παράδοση και τις συνήθειες, ορίζεται σε αντιπαράθεση με τα ξένα πρότυπα (γαλλικά, γερμανικά και αγγλικά), υποστηρίζεται από το ένδοξο παρελθόν και προκαλεί υπερηφάνεια. Οι λαμπρότερες εθνικές περίοδοι θεωρούνται εκείνες της κλασικής Ελλάδας και του αγώνα για την ανεξαρτησία.

Το πρώτο καθήκον των ελληνοπαίδων είναι να μαθαίνουν και να μιλούν μεταξύ τους ελληνικά. Προς παραδειγματισμό επιστρατεύεται το 1888 σαν αφηγηματικός ήρωας και ο πρίγκηπας Ανδρέας, ο οποίος σχολιάζει αρνητικά τα δύο αρχοντόπουλα που μιλούν μεταξύ τους γαλλοελληνικά. Η μητέρα του, η βασίλισσα, επιδοκιμάζει: "Μάλιστα, Ανδρέα μου, καλά λέγεις· τα ελληνόπουλα πρώτα πρώτα ελληνικά πρέπει να μανθάνουν"2. Η αποστροφή προς κάθε τι ελληνικό δεν είναι σύμπτωμα της συμπεριφοράς ολόκληρου του κοινωνικού συνόλου, αλλά ενός συγκεκριμένου τμήματός του. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει το 1908: "Είνε μία τάξις ανθρώπων λαμπροφανής, από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, των οποίων το κυριώτερον χαρακτηριστικόν είνε η περιφρόνησις

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 13, 25 Φεβρουαρίου 1912, σ. 111. Ο ίδιος συμπληρώνει: "Εις τα πέριξ των Αθηνών... μανθάνομεν τα συνήθη στρατιωτικά γυμνάσια, κάμνομεν ανιχνεύσεις, κατοπτεύσεις, διαιρούμεθα εις στρατόπεδα αντίθετα, παρατασσόμεθα εις μάχην και εν γένει διδασκόμεθα κάθε τέχνην στρατιωτικήν. Όταν ο αριθμός μας θαυξήση θαποτελέσωμεν λόχους, έπειτα τάγματα, και θα παίρνωμεν βαθμούς αναλόγως της αξίας μας".

2. Αυτ., τόμ. 14, τεύχ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1888, σ. 77.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/134.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παντός ελληνικού". Τα παιδιά τους, όταν ακούν για Διάπλαση, αηδιάζουν και μιλούν για "πεγιοδικά γεγμανικά, ανκλικά και γαλλικά"1. Ανάλογη είναι η διαπίστωση και τέσσερα χρόνια αργότερα: "Η σημερινή ανατροφή, εις τας μεγάλας μάλιστα πόλεις και εις τας ανωτέρας τάξεις, δεν είνε πλέον ελληνοπρεπής. Και αν θα εξακολουθήσουν έτσι οι Έλληνες να εξευρωπαΐζονται, και αν ο ευρωπαϊσμός αυτός των ανωτέρων τάξεων περάση σιγά - σιγά και εις τον λαόν, τι θα συμβή με τον καιρόν ;"2. Τον κίνδυνο θα απομακρύνει η ζωή του ελληνικού λαού με την ιστορία, τις παραδόσεις και τα έθιμά του.

Μια άλλη έννοια σχετική με τον "εθνισμό", είναι η έννοια του πατριωτισμού και της φιλοπατρίας. Το 1901 πατριώτης θεωρείται όποιος εργάζεται με τιμιότητα3. Πέντε χρόνια αργότερα, η φιλοπατρία μεταφράζεται κυρίως σε αγάπη προς τους συμπατριώτες4, η οποία το 1911 διευρύνεται στην αγάπη ολόκληρου του κόσμου2. Η φιλοπατρία συνδυάζεται με την τίμια εργασία, 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 18, 29 Μαρτίου 1908, σ. 143. Τα σχόλια αυτά διατυπώνει ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών με αφορμή τις απορίες που προκάλεσε σε ορισμένους συνδρομητές της Διάπλασης η δημοσίευση του ποιήματος του Αλ. Πάλλη Ο πλάτανος (αρ. 17, 22 Μαρτίου 1908, σ. 131). Στο ποίημα αυτό, που γράφτηκε το 1897 και δημοσιεύτηκε στην Τέχνη με τίτλο Κηβισσά το 1899 (τόμ. Α', αρ. 4, Φεβρουάριος 1899, σ. 90), ο Αλ. Πάλλης αναφερόταν στα "κοπάδια -άντρες, γυναίκες και παιδιά-, που χάσανε κάθε εθνισμό".

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 17, 24 Μαρτίου 1912, σ. 144.

3. "Μόνον όσοι δεν εργάζονται, αλλά νομίζουν πως υπηρετούν την πατρίδα αν αναφέρουν κάθε στιγμήν τόνομά της, οι εκπροσωπούντες μ' άλλους λόγους τον αρνητικόν πατριωτισμόν, είνε περιττοί", γράφει ο Δ.Π Ταγκόπουλος. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 28, 14 Ιουλίου 1901, σ. 223.

4. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 27, 3 Ιουνίου 1906, σ. 211. Την άποψη αυτή διατυπώνει ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών.

5. "Η αληθινή αγάπη της πατρίδος -δηλαδή ενός μικρού μέρους της ανθρωπότητος- υποχωρεί όπου έρχεται εις σύγκρουσιν με την αληθινή αγάπη όλης της ανθρωπότητας", διαβάζουμε στον "Δεκάλογο του πατριωτισμού", που υπογράφει ο Φώτης Βορεινός (ψευδώνυμο προφανώς του Νικ. 

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/135.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μετατρέπεται σε διαπροσωπική συναισθηματική σχέση ατόμων του ίδιου έθνους και τέλος ξεπερνά την εθνική διάσταση για ν' αποκτήσει παγκόσμια.

Η Μεγάλη Ιδέα διατυπώνεται σαν λεκτικό σχήμα το 1897 με αφορμή τον πρώτο "πληγωθέντα διά την μεγάλην ιδέαν της πατρίδος" (πρόκειται για ένα παιδί δέκα ετών)1, που αποκτά περιεχόμενο μόνο το 1912: "...από την Ανατολήν προήλθε το φως, που φωτίζει σήμερον την Δύσιν και πάλιν μίαν ημέραν - ποίος ειξεύρει! - η Ανατολή θα φωτίση τον κόσμον"2. Το 1918 ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει ότι "η Μεγάλη Ιδέα πλησιάζει να πραγματοποιηθή"3. Δύο χρόνια αργότερα, η Μεγάλη Ιδέα επαναπροσδιορίζεται σαν αποστολή του ελληνικού έθνους να εμπνεύσει με τον πολιτισμό του, που θα μιμείται τον κλασικό πολιτισμό, ολόκληρο τον κόσμο. Αφού πραγματοποιηθεί το όνειρο της εδαφικής επέκτασης, η Μεγάλη Ιδέα "θα είναι η Ιδέα εκείνη, που θέλει την Ελλάδα φωτεινό κέντρο πολιτισμού, προωρισμένο να 

——————————————

Χατζιδάκη). Το κείμενο αυτό, με διατυπώσεις όπως: "πολύ μεγαλήτερη αγάπη για την πατρίδα από το να σκοτωθής γι' αυτή, είνε να ζήσης γι' αυτή", αποτελεί εξαίρεση στο ιδεολογικά κλίμα που προηγείται και προετοιμάζει τους βαλκανικούς πολέμους και προκαλεί τις αντιδράσεις ορισμένων συνδρομητών που περιμένουν έναν πόλεμο που θα απελευθέρωνε τους υπόδουλους Έλληνες. Βλ. αυτ., τόμ. 18, αρ. 19, 9 Απριλίου 1911, σ. 151 και αρ. 20, 16 Απριλίου 1911, σ. 163.

1. Το παιδί πληγώνεται πριν ακόμα αρχίσουν οι εχθροπραξίες στην προσπάθειά του να χαιρετίσει τους στρατιώτες "τους απερχομένους διά ναποθάνουν υπέρ της πατρίδος", που μετέφερε αμαξοστοιχία. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 100. Το 1895 θεωρείται γνωστό από τα μικρά παιδιά το τραγουδάκι:

Καράβι, καραβάκι, πού πας γιαλό - γιαλό;

Αν είσαι για την Πόλι, νάρθω κ' εγώ να ιδώ,

αυτ., τόμ. 2, αρ. 8, 25 Φεβρουαρίου 1895, σ. 61.

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 18, 31 Μαρτίου 1912, σ. 157.

3. Ο Γρ. Ξενόπουλος συνεχίζει: "Λίγο ακόμα και η Ελλάδα αγκαλιάζει όλα της τα παιδιά ελεύθερα και γίνεται μεγάλη, όπως ήταν πριν περάσουν οι Τούρκοι στην Ευρώπη", αυτ., τόμ. 25, αρ. 15, 24 Μαρτίου 1918, σ. 135.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/136.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ξαναφωτίση όχι μόνον την Ανατολή, άλλα τον κόσμο όλο. Ενός πολιτισμού ανώτερου από τον Βυζαντινό, που ήταν ο ανώτερος της εποχής του· ενός πολιτισμού όμοιου με τον Αρχαίο Ελληνικό, που ήταν ο ανώτερος απ' όσους είδε ο κόσμος"1.

Μέσα στα πλαίσια των οραματισμών που εμπνέει η Μεγάλη Ιδέα, η οποία μέχρι την οριστική της συντριβή (το 1922) προσανατόλισε και κατεύθυνε τις γενεές των Ελλήνων, βασική θέση καταλαμβάνει το πρόβλημα του αλύτρωτου ελληνισμού. Το πρόβλημα αυτό στην αρχή υπονοείται και υποβάλλεται. Στο αφήγημα Μετά τέσσαρας μήνας, με αφορμή μια φανταστική εκδρομή σε χωριό της Θράκης το 1883, οι γέροντες του χωριού συζητούν μεταξύ τους: "Ποιος να τώλεγε πως και 'ς τας Αθήνας λογαριάζουν πώς ζούμε κ' ημείς. Οι 'λεύθεροι θυμούνται τους... (την άλλην λέξιν την είπεν τόσον σιγανά, ώστε μόλις την ήκουσαν οι πλησιέστεροί του)"2. Η λέξη "σκλάβοι" αποσιωπάται ή ψιθυρίζεται, οπωσδήποτε όμως υπενθυμίζεται. Ο ίδιος υπαινικτικός τρόπος συναντάται και αργότερα, με αφορμή τον πόλεμο του 1897: "Δια να είνε αμιγής η χαρά μας, δεν μένει παρά να λυθή αισίως και το άλλο μέγα δράμα... Και σήμερον είνε απελπιστικαί αι φάσεις αύται· θρήνος και κοπετός... Ω, πότε θα εορτάσωμεν την πατριωτικήν πανήγυριν των πανηγύρεων!"3. Η διατύπωση αυτή, που υποδηλώνει ότι το μήνυμα γίνεται άμεσα κατανοητό, γίνεται σαφέστατη το 1910: "Έλληνες δεν είνε μόνον οι κάτοικοι του βασιλείου της Ελλάδος. Τα όρια αυτά τα εχάραξαν άκαρδοι ξένοι και όχι η ελληνική ψυχή. Έλληνες είνε ακόμη και εκατομμύρια ολόκληρα αλύτρωτων αδελφών μας... Η Ελλάς του μέλλοντος θ' αποτελεσθή από όλας τας ελληνικάς χώρας, αι οποίαι στενάζουν εις την σκλαβιάν"4.

Το πρόβλημα της Κύπρου εμφανίζεται από τις αρχές του 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 36, 8 Αυγούστου 1920, σ. 284. "Η Μεγάλη Ιδέα" είναι τίτλος Αθηναϊκής επιστολής.

2. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 5, Μάιος 1883, σ. 68.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 17, 19 Απριλίου 1897, σ. 132.

4. Αυτ., τόμ. 17, αρ. 5, 2 Ιανουαρίου 1910, σ. 44.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/137.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αιώνα μας και η ειρηνική και ποθητή λύση του (η ένωση με την Ελλάδα), θεωρείται βέβαιη. Η ένωση δεν θα επιτευχθεί με την άσκηση βίας, άλλα χάρη στη "δίκαιη, φιλελεύθερη και μεγαλόψυχη" πολιτική των Άγγλων, οι οποίοι θα αποδώσουν στους Κύπριους την ελευθερία τους1. Η ελπίδα ότι η Κύπρος θα γίνει ελληνική διατυπώνεται ξανά την περίοδο των βαλκανικών πολέμων καθώς και το 1920 2. Είναι η εποχή που η επέκταση των εδαφικών ορίων της Ελλάδας επιτρέπει την αναβίωση των ανεκπλήρωτων εθνικών οραματισμών.

Η εδαφική επέκταση, η εθνική ολοκλήρωση και η πνευματική κυριαρχία των Ελλήνων, θεωρείται από το περιοδικό δίκαιη και ανταποκρινόμενη στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της φυλής. Οι Έλληνες είναι φυλή "ανώτερη, ευγενέστερη, εξυπνότερη, πιο πολιτισμένη, πιο πνευματική"3. Οι σχέσεις των νεότερων Ελλήνων με τους προγόνους τους είναι πολύπλευρες. Από το κλασικό παρελθόν ξεχωρίζει ο πολιτισμός της αρχαίας Αθήνας πρώτα και ύστερα της Σπάρτης, πολιτισμός μοναδικός και αξεπέραστος, από τη βυζαντινή αυτοκρατορία η μεγάλη της εδαφική έκταση και από την τουρκοκρατία, οι ηρωικοί αγώνες κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Πνευματικός πολιτισμός, εδαφικά όρια και αγωνιστικό φρόνημα αποτελούν τα στοιχεία εκείνα από τις τρεις ιστορικές 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 8, αρ. 16, 21 Απριλίου 1901, σ. 131.

2. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Η Νεφέλη είδε εις τον ύπνον της ότι ήλθε στας Αθήνας και ότι επεσκέφθη εις το γραφείον του τον κ. Ξενόπουλον, ο οποίος της υπεσχέθη να της ανταποδώση την επίσκεψη στην πατρίδα της Κύπρο όταν θα γίνη Ελληνική... αυτό το όνειρο είναι από εκείνα που πραγματοποιούνται...", αυτ., τόμ. 27, αρ. 30, 27 Ιουνίου 1920, σ. 239.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 25, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1918, σ. 250. Η ανωτερότητα της ελληνικής φυλής υποστηρίζεται και από την ελληνική φύση. Η ελληνική φύση, όπως και στο παρελθόν, θα ξανακάνει τους Έλληνες τους τελειότερους ανθρώπους του κόσμου: "χάρις εις την απαράμιλλον φύσιν της Ελλάδος, οι αρχαίοι Έλληνες ανεδείχθησαν οι τελειότεροι άνθρωποι του κόσμου. Τοιούτοι θάναδειχθούν και οι νεώτεροι ", αυτ., τόμ. 14, αρ. 9, 27 Ιανουαρίου 1907, σ. 67.

Σελ. 137
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 118
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    σου, οι οποίοι ήσαν τόσον καλά παιδία και έγιναν μεγάλοι άνδρες ωφέλιμοι εις την πατρίδα των"1, ή με τρόπο πιο απλό και αυθόρμητο, που προβάλλει τα αιτήματα της παιδικής ηλικίας κάτω από την αυστηρότητα του ηθικού παραδείγματος και την ψυχρότητα της καθαρεύουσας: "Εις τα ηθικά σου παραγγέλματα, φιλτάτη Διάπλασις, οφείλω την μεγάλην προς εμέ αγάπην των γονέων μου, εις σε οφείλω τους επαίνους των διδασκάλων μου και των συγγενών και φίλων μας. Εις σε, φιλτάτη Διάπλασις χρεωστώ τέλος το παν, και το προ πολλού ποθούμενον ποδήλατον, το οποίον παρήγγειλον οι γονείς μου δι' εμέ χάριν της επιμελείας μου και της προόδου ήτις διά σου επετεύχθη"2.

    2. Οι σχέσεις των δύο φύλων

    Μέσα από το συνολικό σύστημα αξιών με βάση τις οποίες πρέπει να ανατραφεί το παιδί, μπορούμε να διακρίνουμε τις κατ' εξοχήν "ανδρικές" και "γυναικείες" αρετές και ελαττώματα. Η σπατάλη, ο εγωισμός και η φιλαρέσκεια αποτελούν τις κυριότερες γυναικείες αδυναμίες, ο φόβος τη μοναδική ανδρική: "ατέργιαστα θα μείνουν 'ς τον κόσμο αυτό δύο πράγματα, ο άνδρας και ο φόβος"3. Η μητρότητα εμφανίζεται σαν "ιερό και άγιο αίσθημα", οι οικιακές ασχολίες θεωρούνται απαραίτητες για τα κορίτσια, μαζί με την εκπαίδευση και τη μόρφωση: "μ' αρέσουν τα ευπειθή, τα επιμελή παιδία, μ' αρέσουν όσα έχουν τάξιν", όπως η Αρσινόη που "παίρνει πάντα άριστα εις το σχολείον... αλλά θέλει να είνε και καλή οικοκυρούλα", γράφει το περιοδικό4. Πολλές φορές η αντιπαράθεση είναι εμφανής και επιδιωκόμενη όχι μόνο στα χαρακτηριστικά: "αι γυναίκες δεν έχουν απόλυτον ανάγκην γενναιότητος και

    ——————————————

    1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 5, 15 Μαρτίου 1891, σ. 79.

    2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 187.

    3. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 18, 11 Μαΐου 1896, σ. 140.

    4. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 22, 3 Ιουνίου 1895, σ. 173.