Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 126-145 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/126.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό- απόφοιτος της Φυσικομαθηματικής Σχολής ήταν η Ουρανία Μακρή, συνδρομήτρια της Διάπλασης1. Με θαυμασμό αναφέρονται και όσες συνδρομήτριες εργάζονται (όχι βέβαια από ανάγκη) σε τράπεζες, σαν δικηγόροι κλπ. Το 1916 ο Γρ. Ξενόπουλος παρατηρεί: «προ πολλού η γυναίκες εξασκούν "ανδρικά" επαγγέλματα. Άλλη φορά εγίνοντο μόνο διδασκάλισσες ή μοδίστρες. Σήμερα γίνονται γιατροί, δικηγόροι, καθηγηταί, υπάλληλοι, δακτυλογράφοι, ταμίαι... "2. Ο ίδιος υποβάλλει από το 1920 την άποψη ότι το δικαίωμα της ψήφου πρέπει να διευρυνθεί και στο γυναικείο εκλογικό σώμα. Ένα χρόνο αργότερα, γίνεται πιο σαφής ως προς την έκταση των γυναικείων πολιτικών δικαιωμάτων: "η γυναίκα... μπορεί και πρέπει να 'χη και ψήφο, μπορεί και πρέπει να γίνεται βουλευτής, δήμαρχος, υπουργός, πρωθυπουργός"3.

Στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, τα ήθη που αφορούν τις σχέσεις αγοριών - κοριτσιών έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Δνις Φοξ - τροτ, αλληλογραφούμε απ' ευθείας; Είμαι φιλελεύθερος..."4.

3. Η παράσταση της κοινωνίας

Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα, προβάλλεται και μια κοινωνική οργάνωση σε ιδανική

——————————————

φεμινίστριες" και εκδότριας της εφημερίδας Εύα Νικήτρια, βλ. αυτ., αρ. 24, 15 Μαρτίου 1921, σ. 188.

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 28, 9 Ιουνίου 1912, σ. 247. Η Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ιδρύθηκε το 1903.

2. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1916, σ. 227.

3. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140. Η άποψη ότι πρέπει να ψηφίζουν και οι γυναίκες, δεν αποτελεί νεωτερισμό. Στο καταστατικό του Συνδέσμου των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος, που ιδρύθηκε το 1908 από τον Πλ. Δρακούλη, υπήρχε η προγραμματική διακήρυξη της διεκδίκησης του εκλογικού δικαιώματος για τις γυναίκες. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία τον ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 1972, σ. 151.

4 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 34, 24 Ιουλίου 1921, σ. 272.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/127.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και ιδεατή μορφή, χωρίς συγκρούσεις και αδιέξοδα. Ο ιδεατός κόσμος των μεγάλων, θα αποτελέσει το πρότυπο για την ηθική ανάπλαση των νεοτέρων. Το πρότυπο αυτό δεν ανταποκρίνεται στον πραγματικό κόσμο των ενηλίκων, ούτε εκφράζει τις πραγματικότητες της ζωής των νεοτέρων. Εδώ το κατ' εικόνα και καθ' ομοίωση αντιστοιχεί σ' ένα είδωλο. Για τη δημιουργία αυτής της παράστασης (που δεν γίνεται αναπαράσταση) χρησιμοποιείται η εξιδανίκευση, η παράλειψη και η αποσιώπηση. Το ζητούμενο κάθε φορά είναι η προσωπική ευτυχία και αποκατάσταση μέσα στην κοινωνική αρμονία.

Σύμφωνα με το περιοδικό, το κοινωνικό σώμα αποτελούν αι "ανώτεραι τάξεις", η "μεσαία τάξις" και οι κατώτερες. Η έννοια των "κοινωνικών τάξεων" φαίνεται να αντιστοιχεί σε ομάδες επαγγελμάτων και κατηγορίες αξιωμάτων1. Η βασική όμως διχοτόμηση (η πιο συχνά επαναλαμβανόμενη) του κοινωνικού σώματος, είναι η διχοτόμησή του σε "πλούσιους" και "φτωχούς". Οι πλούσιοι είναι έμποροι, δικηγόροι, κτηματίες, τραπεζίτες και επιχειρηματίες. Φτωχοί μπορεί να είναι ο παπάς, ο ζητιάνος, ο βοσκός, ο ξυλουργός, ο ψωμάς, ο μπαλωματής, ο εργάτης, ο ψαράς, ο τεχνίτης, ο γεωργός, ο μυλωνάς, ο κηπουρός. Ο γιατρός εμφανίζεται σαν ευεργέτης· ο δανειστής, ο βουλευτής, ο δήμαρχος και ο αστυφύλακας υποδηλώνουν την κοινωνική τους λειτουργία. Τα φτωχά, ορφανά παιδιά, συνήθως χωρίς πατέρα, εργάζονται. Τα κορίτσια μεταφέρουν ασπρόρρουχα ή εργάζονται κοντά σε μοδίστρες, τα αγόρια είναι πωλητές σε καταστήματα ή ταξιδεύουν. Τα γυναικεία επαγγέλματα είναι δασκάλα, οικοδιδάσκαλος, παιδαγωγός και τροφός. Η σχολική εκπαίδευση των κοριτσιών γίνεται σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία και συμπληρώνεται στο σπίτι από τη μητέρα και τον δάσκαλο μουσικής και ζωγραφικής.

Η αποκατάσταση των φτωχών παιδιών, που γίνεται χάρη στη

——————————————

1. Βλ. την περιγραφή των "κοινωνικών τάξεων" στο Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 195.

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/128.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μεγαλοψυχία των πλουσίων, συνίσταται στη φροντίδα για τις σπουδές τους και τις περισσότερες φορές για τον επαγγελματικό τους προσανατολισμό. Τα φτωχά παιδιά-ήρωες των διδακτικών αφηγηματικών μορφών, γίνονται γραμματείς των πλουσίων, υπάλληλοι του τραπεζίτη, επιστάτες του κτηματία και εργάτες του εργοστασιάρχη, με προοπτική να τον αντικαταστήσουν στο μέλλον. Η ιδιωτική επιχείρηση, η περιουσία και η αγαθή διάθεση των πλουσίων περιορίζουν τη δυστυχία των φτωχών, που συνήθως οφείλεται σε αρρώστεια ή θάνατο συγγενικού προσώπου. Εκτός από τις φυσικές αιτίες που εξηγούν την οικονομική στέρηση, αναφέρονται και κοινωνικές αιτίες που εξηγούν την απότομη οικονομική μετάπτωση από ευημερία σε ένδεια. Οι αιτίες αυτές μπορεί να είναι η οικονομική καταστροφή μιας τράπεζας ή μιας εμπορικής επιχείρησης.

Οι σχέσεις ανάμεσα στα δύο μέλη του κοινωνικού σώματος είναι αρμονικές, αμοιβαίες και συμπληρωματικές. Οι πλούσιοι δεν πρέπει να περιφρονούν τους φτωχούς, γιατί τους προσφέρουν υπηρεσίες: "Η Ευφροσύνη... ενόησεν ότι εις τον κόσμον τούτον δεν πρέπει κανένα να περιφρονώμεν, διότι πολλάκις είνε ενδεχόμενον να λάβωμεν την ανάγκην εκείνων, τους οποίους ουδέποτε υπεθέτομεν ότι ηδύναντο να μας φανώσι χρήσιμοι"1, γιατί εργάζονται: "Να το σέβεσαι [το παιδί του κτίστη], διότι είνε παιδί ενός ανθρώπου, ο οποίος εργάζεται για να ζήση!"2 και γιατί μπορεί να έχουν ηθικές αρετές: "Ο λερωμένος εκ της εργασίας επενδύτης του εργάτου, ειμπορεί να σκεπάζη την καθαρωτέραν καρδίαν"3. Τα μεγαλύτερα προτερήματα των φτωχών είναι η τιμιότητα και η αφοσίωση και κύριο χαρακτηριστικό τους η ευτυχία.

Η εργασία, που πολλές φορές ταυτίζεται με την εργατικότητα, αποτελεί την κατ' εξοχήν κοινωνική αρετή. Πρέπει να 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 19, 15 Οκτωβρίου 1888, σ. 104.

2. Αυτ., τόμ. 3, αρ. 11, 16 Μαρτίου 1896, σ. 85.

3. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 14, 21 Μαΐου 1894, σ. 109.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/129.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εργάζονται όλοι, ακόμα και οι ευγενείς και οι πλούσιοι. Η εργασία είναι το νόημα και ο σκοπός της ζωής, πηγή ικανοποίησης και χαράς και αφορμή ηθικής ολοκλήρωσης1. Το αντίθετο της είναι η οκνηρία. Η εργασία μαζί με την οικονομία και την εγκαρτέρηση, μπορεί να οδηγήσει στην απόκτηση πλούτου. Η εργατικότητα αποτελεί αναγκαία αλλά όχι ικανή προϋπόθεση της υλικής ευημερίας, αντίθετα η φτώχεια οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στην αρνητική στάση του ατόμου απέναντι στην εργασία. Η έλλειψη του πλούτου, όταν υπάρχει η εργατικότητα, αντισταθμίζεται από το ηθικό αντίβαρο της τιμιότητας: "Ο Σταμάτης ωρκίσθη να είνε και να μείνη τίμιος, και να εργασθή, να εργασθή, να εργασθή... αλλ' αν δεν κατορθώση ν' αποκτήση [πολλά] ... προτιμά να μείνη εις το χαμόσπιτό των, εις το Βαθρακονήσι, πτωχός αλλά τίμιος!"2.

Όταν η μετάβαση από την ένδεια στην ευημερία δεν εξασφαλίζεται με την ευεργεσία ή με την εργατικότητα, τότε η κοινωνική κινητικότητα αντικαθίσταται από την κοινωνική ισορροπία και σταθερότητα. "Ο καθείς ας κάθεται εις την γωνίαν όπου του αρμόζει", είναι το δίδαγμα του αφηγήματος Η περιήγησις του Ασπροπόδη3. Πολλά είναι τα παραδείγματα μύθων που δείχνουν ότι στην αντίθετη περίπτωση της επιθυμίας αλλαγής θέσης ή ρόλου, οι συνέπειες είναι συχνά καταστροφικές (ο αητός που προσπαθεί να πιάσει το ψάρι πνίγεται, όταν ο βάτραχος ανεβαίνει στην ξηρά τον τρώει η αλεπού κλπ.)4 αλλά και διδακτικών αφηγημάτων που υποδηλώνουν ότι και στην περίπτωση μιας υποθετικής αλλαγής, η αρχική κατάσταση είναι η προτιμότερη5. Αυτή η θετική και

——————————————

1. Η εργασία είναι "μήτηρ της υπακοής, της εγκράτειας, της επιμελείας και της επιμονής", διαβάζουμε στο αφήγημα "Η εργασία", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 30, 28 Ιουνίου 1914, σ. 240.

2. Αυτ., τόμ. 5, αρ. 7, Ιούλιος 1883, σ. 101.

3. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 12, Δεκέμβριος 1883, σ. 186.

4. Βλ. αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 8, 30 Απριλίου 1891, σ. 120 και τόμ. 10, τεύχ. 14, 31 Ιουλίου 1886, σ. 24.

5. Βλ. το αφήγημα "Έκαστος εις το έργον του", στο οποίο όταν ο ιδιότροπος πλούσιος ορίζει τυχαία τα καθήκοντα στο προσωπικό του, επικρατεί

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/130.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

η αρνητική διατύπωση του ίδιου μηνύματος συμπληρώνεται από τον ορισμό της ευτυχίας σαν κοινωνικής αρετής: "Η αληθινή ευτυχία είνε να μένη κανείς ευχαριστημένος από την τύχη του"1 και την προβολή της ολιγάρκειας: "όστις αρκείται εις ελάχιστα πράγματα, αυτός ευκολώτατα ικανοποιεί τας επιθυμίας του"2. Ο δρόμος είναι μονόδρομος ή αδιέξοδος.

——————————————

τέτοια αταξία και ακαταστασία, ώστε η επιστροφή στον προηγούμενο καθορισμό των ρόλων γίνεται απαραίτητη. Αυτ., τόμ. 2, αρ. 24, 17 Ιουνίου 1895, σ. 191.

1. Η Διάπλασις των παίδων τόμ. 16, αρ. 40, 5 Σεπτεμβρίου 1909, σ. 328.

2. Αυτ., τόμ. 19, τεύχ. 12, 30 Ιουνίου 1891, σ. 184.

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/131.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Η ΙΣΤΟΡΙΑ

1. Χρήσεις και απηχήσεις

Εκτός από την παιδαγωγική διάσταση του περιοδικού, που διαπιστώνεται από την υπόδειξη ηθικών προτύπων και τη σκιαγράφηση μιας συγκεκριμένης κοινωνικής οργάνωσης, ένας άλλος θεματικός άξονας ορίζεται από τα πραγματικά γεγονότα και την ιδεολογική τους αντανάκλαση, όπως διατυπώνονται και βιώνονται από τη νεότητα. Σε όλη την έκταση της Διάπλασης, ο όρος και οι σημασίες της λέξης ιστορία επαναπροσδιορίζονται, αλληλοσυμπληρώνονται, αλλάζουν περιεχόμενο και εξυπηρετούν διαφορετικές σκοπιμότητες. Η ιστορία γίνεται παιδαγωγικό μέσο, παρελθόν, παρόν, επικαιρότητα· διαμορφώνει την εθνική συνείδηση και το εθνικό φρόνημα, εμπνέει και καθοδηγεί.

Το παράδειγμα της ανατροφής των παιδιών σε μια καθορισμένη και περιορισμένη ιστορική περίοδο, γίνεται διαχρονικό και ελληνικό γενικά. Εκείνο που ενδιαφέρει τους συντάκτες του περιοδικού δεν είναι τόσο η ιστορική ακρίβεια, όσο το διδακτικό περιεχόμενο. Η μικρή Έλλη πρέπει να μάθει να ανατρέφεται σαν Σπαρτιάτις. Οι Σπαρτιάτες "εμάνθανον [τα παιδιά τους] να μη ζητούν ό,τι δεν ειμπορούσαν ή δεν ήθελον να τοις δώσουν, να υποφέρουν με υπομονήν κάθε πράγμα το οποίον τα δυσηρέστει, να μην έχουν ανοήτους ιδέας, να μη φοβούνται, να κρατούν τα δάκρυά των"1, 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 10, τεύχ. 13, 15 Ιουλίου 1886, σ. 7.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/132.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διαβάζουμε στο αφήγημα Το πρώτον μάθημα της ιστορίας. Το πρώτο μάθημα της ιστορίας, είναι μάθημα καθημερινής συμπεριφοράς.

Η ελληνική (αντρική) ανατροφή συμπληρώνεται από τη σωματική άσκηση και επιδιώκει την απόκτηση ρωμαλέου σώματος. Τα εξασκημένα ελληνόπουλα είναι αυτά που θα συντελέσουν στον θρίαμβο της πατρίδας. Οι ελληνόπαιδες πρέπει να συνηθίζουν "εις τον κόπον, εις την σκληραγωγίαν, να γίνουν δυνατοί, ανδρικοί... να έχουν και την ψυχήν γενναίαν και το σώμα ρωμαλέον, όταν η Πατρίς τους φωνάξη: Παιδιά μου εμπρός!"1. Μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897, επανέρχεται η εικόνα του νέου σαν μέλλοντος στρατιώτη και υπερασπιστή της πατρίδας του. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών το 1906: "Οι μαθηταί θέλομεν να γίνουν πρώτα αθληταί, διά να γίνουν έπειτα στρατιώται. Η ερχόμενη αθλητική γενεά θα υπερασπισθή την πατρίδα πολύ καλλίτερα από την παρελθούσαν, που είχε παραμελήση τον αθλητισμόν"2. Το "πατριωτικό" καθήκον της νεότητας υπενθυμίζεται και πριν από τους βαλκανικούς πολέμους. Το 1911 διαβάζουμε στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών: "Η ελληνική νεολαία... πρέπει να είνε πρώτη εις όλα: και εις τα γράμματα και εις τα όπλα"3. Ο νέος, μελλοντικός στρατιώτης, μπορεί να γυμνάζεται και να ασκείται συστηματικά από την παιδική του ηλικία στα πλαίσια του προσκοπικού σώματος, το οποίο σχηματίστηκε από τους αξιωματικούς Μελά, Πασπάτη, Πάνα και Χρυσοβελώνη το 1910 κατά το αγγλικό υπόδειγμα των "boy scouts". Ένας από τους πρώτους προσκόπους και συνδρομητής της Διάπλασης, ο Δώρος Μιχαηλίδης (γιος του διευθυντή των Παναθηναίων 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 5, τεύχ. 8, Αύγουστος 1883, σ. 114.

2. Αυτ., τόμ.. 13, αρ. 22, 29 Απριλίου 1906, σ. 171.

Ο Γρ. Ξενόπουλος συνεχίζει: "Οι νεαροί μαθηταί γυμνάζουνται και καθώς απέδειξαν με την εμφάνισίν των και με τας ασκήσεις των, κάμνουν θαύματα. Δι' αυτό μας εμπνέουν τόσας ελπίδας και από χαράν και υπερηφάνειαν αναιβάζουν τα δάκρυα εις τα μάτια μας".

3. Αυτ., τόμ. 18, αρ. 18, 2 Απριλίου 1911, σ. 143.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/133.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Κίμωνος Μιχαηλίδη), δήλωσε σχετικά με την εκπαίδευση και την προετοιμασία των προσκόπων: "Στρατιώτης πρέπει να είνε κανείς εις όλην του την ζωήν, χρήσιμος εις κάθε στιγμήν εις την πατρίδα και την κοινωνίαν"1.

Η προβολή των εθνικών χαρακτηριστικών και η προσπάθεια της δημιουργίας της εθνικής φυσιογνωμίας, αποτελούν μια από τις κύριες φροντίδες των συντακτών του περιοδικού. Ο "εθνισμός" αφορά κυρίως τα ονόματα, τη γλώσσα, τη μουσική παράδοση και τις συνήθειες, ορίζεται σε αντιπαράθεση με τα ξένα πρότυπα (γαλλικά, γερμανικά και αγγλικά), υποστηρίζεται από το ένδοξο παρελθόν και προκαλεί υπερηφάνεια. Οι λαμπρότερες εθνικές περίοδοι θεωρούνται εκείνες της κλασικής Ελλάδας και του αγώνα για την ανεξαρτησία.

Το πρώτο καθήκον των ελληνοπαίδων είναι να μαθαίνουν και να μιλούν μεταξύ τους ελληνικά. Προς παραδειγματισμό επιστρατεύεται το 1888 σαν αφηγηματικός ήρωας και ο πρίγκηπας Ανδρέας, ο οποίος σχολιάζει αρνητικά τα δύο αρχοντόπουλα που μιλούν μεταξύ τους γαλλοελληνικά. Η μητέρα του, η βασίλισσα, επιδοκιμάζει: "Μάλιστα, Ανδρέα μου, καλά λέγεις· τα ελληνόπουλα πρώτα πρώτα ελληνικά πρέπει να μανθάνουν"2. Η αποστροφή προς κάθε τι ελληνικό δεν είναι σύμπτωμα της συμπεριφοράς ολόκληρου του κοινωνικού συνόλου, αλλά ενός συγκεκριμένου τμήματός του. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει το 1908: "Είνε μία τάξις ανθρώπων λαμπροφανής, από τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, των οποίων το κυριώτερον χαρακτηριστικόν είνε η περιφρόνησις

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 13, 25 Φεβρουαρίου 1912, σ. 111. Ο ίδιος συμπληρώνει: "Εις τα πέριξ των Αθηνών... μανθάνομεν τα συνήθη στρατιωτικά γυμνάσια, κάμνομεν ανιχνεύσεις, κατοπτεύσεις, διαιρούμεθα εις στρατόπεδα αντίθετα, παρατασσόμεθα εις μάχην και εν γένει διδασκόμεθα κάθε τέχνην στρατιωτικήν. Όταν ο αριθμός μας θαυξήση θαποτελέσωμεν λόχους, έπειτα τάγματα, και θα παίρνωμεν βαθμούς αναλόγως της αξίας μας".

2. Αυτ., τόμ. 14, τεύχ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1888, σ. 77.

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/134.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παντός ελληνικού". Τα παιδιά τους, όταν ακούν για Διάπλαση, αηδιάζουν και μιλούν για "πεγιοδικά γεγμανικά, ανκλικά και γαλλικά"1. Ανάλογη είναι η διαπίστωση και τέσσερα χρόνια αργότερα: "Η σημερινή ανατροφή, εις τας μεγάλας μάλιστα πόλεις και εις τας ανωτέρας τάξεις, δεν είνε πλέον ελληνοπρεπής. Και αν θα εξακολουθήσουν έτσι οι Έλληνες να εξευρωπαΐζονται, και αν ο ευρωπαϊσμός αυτός των ανωτέρων τάξεων περάση σιγά - σιγά και εις τον λαόν, τι θα συμβή με τον καιρόν ;"2. Τον κίνδυνο θα απομακρύνει η ζωή του ελληνικού λαού με την ιστορία, τις παραδόσεις και τα έθιμά του.

Μια άλλη έννοια σχετική με τον "εθνισμό", είναι η έννοια του πατριωτισμού και της φιλοπατρίας. Το 1901 πατριώτης θεωρείται όποιος εργάζεται με τιμιότητα3. Πέντε χρόνια αργότερα, η φιλοπατρία μεταφράζεται κυρίως σε αγάπη προς τους συμπατριώτες4, η οποία το 1911 διευρύνεται στην αγάπη ολόκληρου του κόσμου2. Η φιλοπατρία συνδυάζεται με την τίμια εργασία, 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 18, 29 Μαρτίου 1908, σ. 143. Τα σχόλια αυτά διατυπώνει ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών με αφορμή τις απορίες που προκάλεσε σε ορισμένους συνδρομητές της Διάπλασης η δημοσίευση του ποιήματος του Αλ. Πάλλη Ο πλάτανος (αρ. 17, 22 Μαρτίου 1908, σ. 131). Στο ποίημα αυτό, που γράφτηκε το 1897 και δημοσιεύτηκε στην Τέχνη με τίτλο Κηβισσά το 1899 (τόμ. Α', αρ. 4, Φεβρουάριος 1899, σ. 90), ο Αλ. Πάλλης αναφερόταν στα "κοπάδια -άντρες, γυναίκες και παιδιά-, που χάσανε κάθε εθνισμό".

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 17, 24 Μαρτίου 1912, σ. 144.

3. "Μόνον όσοι δεν εργάζονται, αλλά νομίζουν πως υπηρετούν την πατρίδα αν αναφέρουν κάθε στιγμήν τόνομά της, οι εκπροσωπούντες μ' άλλους λόγους τον αρνητικόν πατριωτισμόν, είνε περιττοί", γράφει ο Δ.Π Ταγκόπουλος. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 28, 14 Ιουλίου 1901, σ. 223.

4. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 27, 3 Ιουνίου 1906, σ. 211. Την άποψη αυτή διατυπώνει ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών.

5. "Η αληθινή αγάπη της πατρίδος -δηλαδή ενός μικρού μέρους της ανθρωπότητος- υποχωρεί όπου έρχεται εις σύγκρουσιν με την αληθινή αγάπη όλης της ανθρωπότητας", διαβάζουμε στον "Δεκάλογο του πατριωτισμού", που υπογράφει ο Φώτης Βορεινός (ψευδώνυμο προφανώς του Νικ. 

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/135.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μετατρέπεται σε διαπροσωπική συναισθηματική σχέση ατόμων του ίδιου έθνους και τέλος ξεπερνά την εθνική διάσταση για ν' αποκτήσει παγκόσμια.

Η Μεγάλη Ιδέα διατυπώνεται σαν λεκτικό σχήμα το 1897 με αφορμή τον πρώτο "πληγωθέντα διά την μεγάλην ιδέαν της πατρίδος" (πρόκειται για ένα παιδί δέκα ετών)1, που αποκτά περιεχόμενο μόνο το 1912: "...από την Ανατολήν προήλθε το φως, που φωτίζει σήμερον την Δύσιν και πάλιν μίαν ημέραν - ποίος ειξεύρει! - η Ανατολή θα φωτίση τον κόσμον"2. Το 1918 ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει ότι "η Μεγάλη Ιδέα πλησιάζει να πραγματοποιηθή"3. Δύο χρόνια αργότερα, η Μεγάλη Ιδέα επαναπροσδιορίζεται σαν αποστολή του ελληνικού έθνους να εμπνεύσει με τον πολιτισμό του, που θα μιμείται τον κλασικό πολιτισμό, ολόκληρο τον κόσμο. Αφού πραγματοποιηθεί το όνειρο της εδαφικής επέκτασης, η Μεγάλη Ιδέα "θα είναι η Ιδέα εκείνη, που θέλει την Ελλάδα φωτεινό κέντρο πολιτισμού, προωρισμένο να 

——————————————

Χατζιδάκη). Το κείμενο αυτό, με διατυπώσεις όπως: "πολύ μεγαλήτερη αγάπη για την πατρίδα από το να σκοτωθής γι' αυτή, είνε να ζήσης γι' αυτή", αποτελεί εξαίρεση στο ιδεολογικά κλίμα που προηγείται και προετοιμάζει τους βαλκανικούς πολέμους και προκαλεί τις αντιδράσεις ορισμένων συνδρομητών που περιμένουν έναν πόλεμο που θα απελευθέρωνε τους υπόδουλους Έλληνες. Βλ. αυτ., τόμ. 18, αρ. 19, 9 Απριλίου 1911, σ. 151 και αρ. 20, 16 Απριλίου 1911, σ. 163.

1. Το παιδί πληγώνεται πριν ακόμα αρχίσουν οι εχθροπραξίες στην προσπάθειά του να χαιρετίσει τους στρατιώτες "τους απερχομένους διά ναποθάνουν υπέρ της πατρίδος", που μετέφερε αμαξοστοιχία. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 100. Το 1895 θεωρείται γνωστό από τα μικρά παιδιά το τραγουδάκι:

Καράβι, καραβάκι, πού πας γιαλό - γιαλό;

Αν είσαι για την Πόλι, νάρθω κ' εγώ να ιδώ,

αυτ., τόμ. 2, αρ. 8, 25 Φεβρουαρίου 1895, σ. 61.

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 18, 31 Μαρτίου 1912, σ. 157.

3. Ο Γρ. Ξενόπουλος συνεχίζει: "Λίγο ακόμα και η Ελλάδα αγκαλιάζει όλα της τα παιδιά ελεύθερα και γίνεται μεγάλη, όπως ήταν πριν περάσουν οι Τούρκοι στην Ευρώπη", αυτ., τόμ. 25, αρ. 15, 24 Μαρτίου 1918, σ. 135.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/136.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ξαναφωτίση όχι μόνον την Ανατολή, άλλα τον κόσμο όλο. Ενός πολιτισμού ανώτερου από τον Βυζαντινό, που ήταν ο ανώτερος της εποχής του· ενός πολιτισμού όμοιου με τον Αρχαίο Ελληνικό, που ήταν ο ανώτερος απ' όσους είδε ο κόσμος"1.

Μέσα στα πλαίσια των οραματισμών που εμπνέει η Μεγάλη Ιδέα, η οποία μέχρι την οριστική της συντριβή (το 1922) προσανατόλισε και κατεύθυνε τις γενεές των Ελλήνων, βασική θέση καταλαμβάνει το πρόβλημα του αλύτρωτου ελληνισμού. Το πρόβλημα αυτό στην αρχή υπονοείται και υποβάλλεται. Στο αφήγημα Μετά τέσσαρας μήνας, με αφορμή μια φανταστική εκδρομή σε χωριό της Θράκης το 1883, οι γέροντες του χωριού συζητούν μεταξύ τους: "Ποιος να τώλεγε πως και 'ς τας Αθήνας λογαριάζουν πώς ζούμε κ' ημείς. Οι 'λεύθεροι θυμούνται τους... (την άλλην λέξιν την είπεν τόσον σιγανά, ώστε μόλις την ήκουσαν οι πλησιέστεροί του)"2. Η λέξη "σκλάβοι" αποσιωπάται ή ψιθυρίζεται, οπωσδήποτε όμως υπενθυμίζεται. Ο ίδιος υπαινικτικός τρόπος συναντάται και αργότερα, με αφορμή τον πόλεμο του 1897: "Δια να είνε αμιγής η χαρά μας, δεν μένει παρά να λυθή αισίως και το άλλο μέγα δράμα... Και σήμερον είνε απελπιστικαί αι φάσεις αύται· θρήνος και κοπετός... Ω, πότε θα εορτάσωμεν την πατριωτικήν πανήγυριν των πανηγύρεων!"3. Η διατύπωση αυτή, που υποδηλώνει ότι το μήνυμα γίνεται άμεσα κατανοητό, γίνεται σαφέστατη το 1910: "Έλληνες δεν είνε μόνον οι κάτοικοι του βασιλείου της Ελλάδος. Τα όρια αυτά τα εχάραξαν άκαρδοι ξένοι και όχι η ελληνική ψυχή. Έλληνες είνε ακόμη και εκατομμύρια ολόκληρα αλύτρωτων αδελφών μας... Η Ελλάς του μέλλοντος θ' αποτελεσθή από όλας τας ελληνικάς χώρας, αι οποίαι στενάζουν εις την σκλαβιάν"4.

Το πρόβλημα της Κύπρου εμφανίζεται από τις αρχές του 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 36, 8 Αυγούστου 1920, σ. 284. "Η Μεγάλη Ιδέα" είναι τίτλος Αθηναϊκής επιστολής.

2. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 5, Μάιος 1883, σ. 68.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 17, 19 Απριλίου 1897, σ. 132.

4. Αυτ., τόμ. 17, αρ. 5, 2 Ιανουαρίου 1910, σ. 44.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/137.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αιώνα μας και η ειρηνική και ποθητή λύση του (η ένωση με την Ελλάδα), θεωρείται βέβαιη. Η ένωση δεν θα επιτευχθεί με την άσκηση βίας, άλλα χάρη στη "δίκαιη, φιλελεύθερη και μεγαλόψυχη" πολιτική των Άγγλων, οι οποίοι θα αποδώσουν στους Κύπριους την ελευθερία τους1. Η ελπίδα ότι η Κύπρος θα γίνει ελληνική διατυπώνεται ξανά την περίοδο των βαλκανικών πολέμων καθώς και το 1920 2. Είναι η εποχή που η επέκταση των εδαφικών ορίων της Ελλάδας επιτρέπει την αναβίωση των ανεκπλήρωτων εθνικών οραματισμών.

Η εδαφική επέκταση, η εθνική ολοκλήρωση και η πνευματική κυριαρχία των Ελλήνων, θεωρείται από το περιοδικό δίκαιη και ανταποκρινόμενη στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της φυλής. Οι Έλληνες είναι φυλή "ανώτερη, ευγενέστερη, εξυπνότερη, πιο πολιτισμένη, πιο πνευματική"3. Οι σχέσεις των νεότερων Ελλήνων με τους προγόνους τους είναι πολύπλευρες. Από το κλασικό παρελθόν ξεχωρίζει ο πολιτισμός της αρχαίας Αθήνας πρώτα και ύστερα της Σπάρτης, πολιτισμός μοναδικός και αξεπέραστος, από τη βυζαντινή αυτοκρατορία η μεγάλη της εδαφική έκταση και από την τουρκοκρατία, οι ηρωικοί αγώνες κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Πνευματικός πολιτισμός, εδαφικά όρια και αγωνιστικό φρόνημα αποτελούν τα στοιχεία εκείνα από τις τρεις ιστορικές 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 8, αρ. 16, 21 Απριλίου 1901, σ. 131.

2. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Η Νεφέλη είδε εις τον ύπνον της ότι ήλθε στας Αθήνας και ότι επεσκέφθη εις το γραφείον του τον κ. Ξενόπουλον, ο οποίος της υπεσχέθη να της ανταποδώση την επίσκεψη στην πατρίδα της Κύπρο όταν θα γίνη Ελληνική... αυτό το όνειρο είναι από εκείνα που πραγματοποιούνται...", αυτ., τόμ. 27, αρ. 30, 27 Ιουνίου 1920, σ. 239.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 25, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1918, σ. 250. Η ανωτερότητα της ελληνικής φυλής υποστηρίζεται και από την ελληνική φύση. Η ελληνική φύση, όπως και στο παρελθόν, θα ξανακάνει τους Έλληνες τους τελειότερους ανθρώπους του κόσμου: "χάρις εις την απαράμιλλον φύσιν της Ελλάδος, οι αρχαίοι Έλληνες ανεδείχθησαν οι τελειότεροι άνθρωποι του κόσμου. Τοιούτοι θάναδειχθούν και οι νεώτεροι ", αυτ., τόμ. 14, αρ. 9, 27 Ιανουαρίου 1907, σ. 67.

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/138.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιόδους του ελληνισμού, που θα έπρεπε να συνθέτουν το πρότυπο για τη συμπεριφορά, τις επιδιώξεις και τις κατακτήσεις της νεότερης γενεάς. Το ένδοξο παρελθόν δεν θεωρήθηκε ποτέ ικανή αφορμή υπερηφάνειας και εθνικής αυταρέσκειας, όταν δεν συνοδεύεται από ένα εξίσου λαμπρό παρόν. Η πεποίθηση αυτή διατυπώνεται άλλοτε με μετριοπάθεια: "Το να καυχάται τις ότι κατάγεται εκ προγόνων επιφανών δεν είνε έπαινος του λέγοντος, αλλά των προγόνων του"1 και άλλοτε, όταν μάλιστα η αναφορά στο ένδοξο παρελθόν έχει οδηγήσει στην εθνική αδράνεια ή στην ήττα, με ιδιαίτερη οξύτητα:

Αχ! το παρελθόν το σεβαστό

είν' αιώνες, σκέψου, πεθαμένο

πλάσ' ένα παρόν σπαρταριστό

ένα μέλλον πλάσε τιμημένο2.

Η εντύπωση ότι το μέλλον θα αποτελέσει μια καινούρια ιστορική εποχή σχηματίζεται το 1909, όταν το Κίνημα του Αυγούστου (στο Γουδί) θεωρείται σαν η αρχή νέας εθνικής περιόδου, περιόδου οικονομικής και στρατιωτικής αναδιοργάνωσης. Για πρώτη φορά το παρόν και το μέλλον θα επισκιάσουν το παρελθόν.

Όσον αφορά την αντιμετώπιση των άλλων εθνών, η Αμερική θεωρείται η χώρα των νέων ιδεών και του μέλλοντος, η χώρα που αγωνίζεται για την ελευθερία3. Η Αμερική, της οποίας η εικόνα εμφανίζεται πάντοτε θετική, έχει από νωρίς προκαλέσει τη 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 165. Το 1907 ο Γρ. Ξενόπουλος με αφορμή την πρόταση να γιορτασθεί με λαμπρότητα η επέτειος της μάχης του Μαραθώνα γράφει: "Δια να εορτάσωμεν υπερηφάνως, ως απόγονοι, ένα Μαραθώνα, πρέπει να είμεθα εις θέσιν να τον επαναλάβωμεν", αυτ., τόμ. 14, αρ. 12, 17 Φεβρουαρίου 1907, σ. 91 - 92.

2. Από το ποίημα του Νικ. Χατζιδάκη "Στην Ελλάδα τη Νέα", αυτ., τόμ. 15, αρ. 9, 26 Ιανουαρίου 1908, σ. 70.

3. Βλ. αυτ., τόμ. 5, αρ. 18, 2 Μαΐου 1898, σ. 139. Η άποψη αυτή διατυπώνεται με αφορμή τον ισπανοαμερικανικό πόλεμο.

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/139.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

δημιουργία του μύθου της χώρας των ευκαιριών και συγκεντρώνει το μεταναστευτικό ρεύμα των νέων, κυρίως αγροτών, που το 1909 θεωρείται από τη Διάπλαση ανησυχητικό: "Η Αμερική είνε τώρα το όνειρον των μικρών χωρικών της Ελλάδος, θα έλεγε κανείς ότι μεγαλόνουν, ανατρέφονται με την ιδέα να φύγουν μόλις ημπορέσουν. Και φεύγουν όλοι. Χωριά ολόκληρα ερημόνουν. Δεν μένουν παρά οι γέροντες και τα γυναικόπαιδα, όπως εις τους καιρούς των μεγάλων πολέμων"1. Από τους άλλους λαούς, οι οποίοι χαρακτηρίζονται πάντα σε σχέση με την Ελλάδα, αναφέρονται οι Ρουμάνοι (το 1901 θεωρούνται "αδελφός λαός")2, οι Τούρκοι ("βάρβαροι και άτιμοι"), οι Βούλγαροι ("εχθροί", με εξαίρεση τον πρώτο Βαλκανικό πόλεμο), οι Γάλλοι (δυνάμει "σύμμαχοι" στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο)3 και οι Γερμανοί (θεωρούνται σαν η ευρωπαϊκή δύναμη που δεν υποστηρίζει τα ελληνικά συμφέροντα). Στις σχέσεις των λαών γενικά, το περιοδικό υποστηρίζει ότι δεν επικρατεί διαρκής ειρήνη και διαρκής πόλεμος, οι φιλικές και οι εχθρικές σχέσεις μεταξύ των εθνών εναλλάσσονται: "Το ολιγώτερον σταθερόν εις αυτόν τον κόσμον, είνε αι φιλίαι μεταξύ λαών, εθνών, κρατών... Δια τον ίδιον λόγον, φυσικά, δεν ειμπορούν να είνε και αιωνίως εχθροί"4.

Ένα άλλο πρόβλημα που θίγεται από τις στήλες της Διάπλασης και δεν ενδιαφέρει άμεσα το ελληνικό αναγνωστικό κοινό,

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 48, 31 Οκτωβρίου 1909, σ. 391. Από το 1891 έως το 1909 μετανάστευσαν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες 157.610 άτομα· το 1909 είχαν μεταναστεύσει 14.111 άτομα. Βλ. Στατιστική Επετηρίς της Ελλάδος 1930, σ. 136.

2. Βλ. την Αθηναϊκή επιστολή "Τραγιάσκα Ρομάνια!" (Ζήτω η Ρουμανία!), που γράφτηκε με αφορμή την επίσκεψη Ρουμάνων φοιτητών στην Αθήνα, Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 8, αρ. 36, 8 Σεπτεμβρίου 1901, σ. 287.

3. Αυτ., τόμ. 21, αρ. 50, 15 Νοεμβρίου 1914, σ. 359. Η άποψη αυτή διατυπώνεται από τη στήλη των "Αθηναϊκών επιστολών.

4. Αυτ., αρ. 25, 24 Μαΐου 1914, σ. 198.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/140.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αφού η Ελλάδα δεν υπήρξε ποτέ αποικιοκρατική δύναμη, είναι το πρόβλημα της αποικιοκρατίας. Τα αφηγηματικά κείμενα που σχολιάζουν το θέμα αυτό (συνήθως διηγήματα και μυθιστορήματα) με τις αντιδράσεις των ηρώων (κατακτητών ή κατακτημένων) ή με τη διατύπωση θέσεων που δεν έχουν άμεση σχέση με την εξέλιξη της δράσης, είναι μεταφρασμένα και όχι πρωτότυπα, με αποτέλεσμα η Διάπλαση να μεταφέρει διδακτικές σκοπιμότητες που υποστηρίζουν την αγγλική ή τη γαλλική εξωτερική πολιτική. Στο αφήγημα Ο κοπτήρ του Ινδού ηγεμόνος διαβάζουμε: "Προ τινων ετών έζη εν Καλκούτα πλούσιός τις ραγιάχ, όστις αγαπών πολύ τους κατακτητάς της πατρίδος του έμαθε να ομιλή και να γράφη την γλώσσα των· υπερηφανεύετο δε διά τούτο..."1. Θα συναντήσουμε ακόμα και τη θεωρητική υποστήριξη της αποικιοκρατίας και τη γνωστή και από αλλού άποψη ότι ο πολιτισμός είναι ευρωπαϊκός: "Εις την Δαχομέην, μακρυνήν αποικιακήν της κτήσιν, η Γαλλία πολλάκις ευρέθη εις την ανάγκην να επιχειρήση εκστρατείας εναντίον των αγρίων, οι οποίοι επέμενον εις αντίστασιν ανυπότακτων θηρίων προς την εξευγενίζουσαν ορμήν του Ευρωπαϊκού πολιτισμού"2.

Σχετικά με τις φυλετικές διακρίσεις, τέλος, δεν υπάρχει άμεσα διατυπωμένη η υπεροχή της λευκής φυλής. Το χρώμα της επιδερμίδας δεν παίζει κανένα ρόλο στην απόκτηση πνευματικών και ηθικών αρετών. Διαφορετική όμως εντύπωση δημιουργεί ο (προσεκτικός) αναγνώστης διδακτικών αφηγημάτων, των οποίων το κύριο θέμα δεν είναι το πρόβλημα αυτό. Σαν παράδειγμα 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 21, 15 Νοεμβρίου 1888, σ. 129.

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 3, 17 Δεκεμβρίου 1911, σ. 23. Σημειώνουμε ότι από ελληνικής πλευράς, τα κυριότερα στοιχεία φυλετικών θεωριών που αναπτύχθηκαν στην Ευρώπη, μεταφέρει ο Π. Βλαστός στο άρθρο του "Η Φυλή", που δημοσιεύεται στο Νουμά το 1908 (αρ. 279, 20 Ιανουαρίου 1908, σ. 1 - 6). Βλ. Ρ. Σταυρίδη - Πατρικίου (επιμ.), Δημοτικισμός και κοινωνικό πρόβλημα, Αθήνα 1976, σ. ξα' - ξδ'. Σχετικά με την αγωγή του παιδιού στην Ελλάδα ο Π. Βλαστός παρατηρεί: "Αφού δεν μπορούμε ν' αλλάξουμε το αίμα του, ας δοκιμάσουμε να του αλλάξουμε τη μόρφωση", αυτ., σ. 87.

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/141.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αναφέρουμε το αφήγημα Μαύρα χέρια, το οποίο απευθύνεται στα μικρά παιδιά και έχει σαν θέμα του την καθαριότητα. Όταν η ηρωίδα λερώνει τα χέρια της "κλαίει, κλαίει πολύ, διότι της ήλθε μία ιδέα πως ημπορεί τα χέρια της να μείνουν πάντα μαύρα, αράπικα!"1. Στο αφήγημα αυτό, το μαύρο ταυτίζεται έμμεσα με το βρώμικο και προκαλεί φόβο.

2. Τα γεγονότα: η προετοιμασία και οι αντιδράσεις

Από τα γεγονότα που χαρακτήρισαν θετικά ή αρνητικά τη νεοελληνική ιστορία, στη Διάπλαση, την περίοδο που εξετάζουμε, σχολιάζονται λιγότερο ή περισσότερο αναλυτικά ο πόλεμος του 1897, ο μακεδονικός αγώνας, το κρητικό ζήτημα, οι βαλκανικοί πόλεμοι, ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η μικρασιατική καταστροφή.

Ένα χρόνο πριν από τον πόλεμο του 1897, οι ενδείξεις της ιδεολογικής του αποδοχής και προετοιμασίας πυκνώνουν. Από τις στήλες των Αθηναϊκών επιστολών καταδικάζεται η ξενολατρεία και προβάλλεται το ελληνικό έθνος σαν το ευγενέστερο και φωτεινότερο2. Οι συνδρομητές του περιοδικού κυκλοφορούν με μικρές κυανόλευκες σημαίες3. Οι Ολυμπιακοί αγώνες θεωρούνται ένα από

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 167.

2. "Είμαι έλλην και υπερηφανεύομαι διότι είμαι έλλην. Ανήκω εις το αρχαιότατον, εις το ευγενέστερον, εις το φωτεινότερον των εθνών· έχω την ωραιοτέραν γλώσσαν, την ενδοξοτέραν ιστορίαν, τας θαυμαστοτέρας παραδόσεις... Και θέλετε λοιπόν να μην αγανακτώ όταν βλέπω ανθρώπους να αισχύνωνται διότι είνε έλληνες;" γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος αναφερόμενος στους εκπροσώπους "της ξενομανούς και ξενολάτριδος τάξεως", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 24, 22 Ιουνίου 1896, σ. 187.

3. Η Ποιμενική Φλογέρα έχει πάντοτε μαζί της "μίαν μικράν κυανόλευκον σημαίαν, την οποίαν δεν αποχωρίζεται ποτέ, διότι είνε Ελληνίς!", αυτ,, τόμ. 3, αρ. 40, 5 Οκτωβρίου 1896, σ. 319.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/142.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και γίνονται αφορμή να κολακευθεί η εθνική φιλοτιμία. Από τον Φεβρουάριο του 1897 είχαν γίνει διαδοχικές επιστρατεύσεις και είχαν συγκροτηθεί αντάρτικα σώματα από την Εθνική Εταιρία1. Οι κινητοποιήσεις αυτές προκαλούν ψυχολογικές αντιδράσεις. "Κίνησις, συγκίνησις, ζωηρότης, ενέργεια πυρετώδης, διαδηλώσεις, ζητωκραυγαί. Κάτι μέγα ετοιμάζεται· κάτι μέγα τελείται... και πάσα καρδία ελληνική, οπουδήποτε ευρίσκεται, πάλλει με τους ιερωτέρους παλμούς", σημειώνει ο Γρ. Ξενόπουλος στις σελίδες "Εκ του ημερολογίου του Φαίδωνος"2. Ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου γίνεται αφορμή εθνικής έξαρσης. Η πόλη της Αθήνας διακοσμείται αποκλειστικά τη χρονιά εκείνη με ελληνικές σημαίες, το απόγευμα γίνεται μεγάλο συλλαλητήριο, το βράδυ η πόλη είναι εξαιρετικά φωτισμένη. Ο Γρ. Ξενόπουλος διαπιστώνει: "Ναι, σήμερον ο ουρανός κατήλθεν εις την γην!"3.

Από τα τέλη Απριλίου, όταν οι μάχες δεν φέρνουν το ποθητό για την Ελλάδα αποτέλεσμα, την ανησυχία και την προσμονή, διαδέχεται ο θρήνος και η απελπισία. Η συμπεριφορά των παιδιών και των νέων ακολουθεί τη συμπεριφορά του υπόλοιπου εθνικού σώματος, στα όρια που επιβάλλει η ηλικία τους. Κατατάσσονται εθελοντές, προσφέρουν υλική και οικονομική βοήθεια στους πρόσφυγες, θυσιάζουν την ανάπαυση των διακοπών τους, αγανακτούν με την εχθρική συμπεριφορά των Ευρωπαίων. "Ω, πόσον ησθάνθησαν την δυστυχίαν της πατρίδος οι ελληνόπαιδες... Έκλαυσαν, αρρώστησαν, άφησαν τα μαθήματά των, άφησαν τα

——————————————

1. Η Εθνική Εταιρία, οργάνωση στην οποία συμμετείχαν στρατιωτικοί και προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνίας, ιδρύθηκε την άνοιξη του 1894 και απέβλεπε εις την "επαγρύπνησιν επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων και την παρασκευήν της απελευθερώσεως αυτών". Οι δραστηριότητές της επηρέασαν και τον Γρ. Ξενόπουλο. Βλ. Ιω. Πικρός, "Προς τον πόλεμο του 1897", Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ. 97.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 7, 15 Φεβρουαρίου 1897, σ. 51.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 15, 5 Απριλίου 1897, σ. 115.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/143.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παιγνίδιά των, άφησαν τας διασκεδάσεις των τα παιδία, και άλλο δεν σκέπτονται παρά την Πατρίδα, την πληγωμένην και την πάσχουσαν"1, παρατηρεί ο Γρ. Ξενόπουλος. Ο πόλεμος έχει άμεσες συνέπειες στην καθημερινή, πρακτική ζωή των παιδιών και ψυχολογικές επιπτώσεις στη συμπεριφορά τους. Από τα προβλήματα που προκάλεσε, το πρόβλημα των προσφύγων παρουσιάζεται αναλυτικά και ρεαλιστικά. Οι πρόσφυγες βρίσκονται σχεδόν παντού, στα σχολεία, στα δημόσια καταστήματα, στους στρατώνες. Οι συνθήκες διαβίωσής τους είναι άθλιες: "Κ' εγώ πριν να το ιδώ, πολύ ολίγον εφανταζόμην το θέαμα πεντήκοντα αίφνης και εξήκοντα ανθρώπων, ανδρών, γυναικών και παιδίων αναμίξ, συσσωρευμένων μέσα εις ένα θάλαμον, πολύ ολίγον ευρύχωρον και ευάερον, χωρίς έπιπλα, χωρίς σκεύη, σχεδόν χωρίς τίποτε!"2, διαβάζουμε στο ημερολόγιο του Φαίδωνος. Τα παιδιά θ' απαντήσουν στην περιγραφή αυτή με την ελεημοσύνη και τις φιλανθρωπικές δραστηριότητες.

Σημειώνουμε ότι εκτός από το ιδεολογικό κλίμα, τις συγκινησιακές αντιδράσεις και τις συνέπειες του πολέμου στον καθημερινό τρόπο ζωής, δεν αναφέρεται κανένα γεγονός ή συγκεκριμένη μάχη. Δεν μαθαίνουμε ούτε ποια ήταν τα μέτωπα του πολέμου. Το ιστορικό γεγονός δεν ενδιαφέρει τους συντάκτες του περιοδικού, αυτό που καταγράφεται είναι ο τρόπος με τον οποίο βιώνεται. Οι συλλογικές αντιδράσεις μάς δίνουν το μέτρο της σημασίας του γεγονότος.

Σχετικά με την επιλογή αφηγηματικών κειμένων, παρατηρούμε ότι το 1897 δημοσιεύονται ένα ιστορικό μυθιστόρημα, Ο ακόλουθος του μεγάλου Ναπολέοντος και τέσσερις ιστορικές διηγήσεις, εκ των οποίων η μία έχει και ηρωικό περιεχόμενο. Πρόκειται για τον Δωδεκαετή ήρωα, αυτόν που επιθυμεί να πολεμήσει. Στους αναγνώστες του περιοδικού προτείνεται και ένα μυθιστόρημα από τη σειρά της Βιβλιοθήκης της Διάπλασης, η Μαρουσία, που

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 163.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 39, 20 Σεπτεμβρίου 1897, σ. 308.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/144.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

γίνεται επίκαιρο λόγω των περιστάσεων1. Η δεκαετής ηρωίδα του μυθιστορήματος αγνοεί κάθε κίνδυνο, όταν κινδυνεύει η πατρίδα της. Το αφηγηματικό - διδακτικό πρότυπο που προβάλλεται είναι ηρωικό, υπέρτατη αρετή γίνεται η θυσία για την πατρίδα. Η πρόταση αυτή δεν θα μείνει χωρίς ανταπόκριση. Ο Ρωμύλος θα γράψει στη Διάπλαση: "Ανέγνωσα την Μαρουσίαν και ακόμη δεν ειμπορώ να συνέλθω, όταν συλλογίζωμαι το ένδοξον τέλος της μικράς αυτής ηρωίδος. Κλαίω, χωρίς να το θέλω"2.

Η ποίηση θα περιγράψει και αυτή τις εθνικές περιστάσεις. Ο Αργ. Εφταλιώτης γράφει:

Τάκουσε ο μικρός Παυλής

πώς θ' αγωνιστούμε,

πώς κινάει στρατός πολύς

και φωτιά θα δούμε...3.

Η προσωπική παιδική μαρτυρία των συνδρομητών κατατίθεται στη στήλη της αλληλογραφίας, εις τας "Κυριακάς της Διαπλάσεως", στο διαγωνισμό ψευδωνύμων, στις Μικρές αγγελίες και στα τετράδια "μικρών μυστικών". Διαπιστώνουμε ότι οι προθέσεις των συντακτών του περιοδικού δεν βρίσκονται σε διάσταση με τις αντιδράσεις των αναγνωστών του. Στην ερώτηση τετραδίου "μικρών μυστικών": "Ποίον ξένον έθνος αγαπάτε περισσότερον;" οι συνδρομητές απαντούν: "Δεν αγαπώ κανέν, εκτός της Ελλάδος!" ή "Πας μη Έλλην βάρβαρος". Στην ερώτηση "Εις ποίον μέρος ηθέλατε να κατοικήτε;", συνδρομήτρια απαντά: "Δεν απευθύνουν τοιαύτας ερωτήσεις προς τον κατοικούντα εις την Ελλάδα!"4. Στο δημοψήφισμα για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου, ψηφίζεται

——————————————

1. "Ωραίον, υψηλόν, θαυμάσιον βιβλίον η Μαρουσία. Και μετά τας τελευταίας της πατρίδος μας περιπετείας, αποκτά νέον θέλγητρον διά τον έλληνα αναγνώστην...", παρατηρεί ο Γρ. Ξενόπουλος. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 25, 14 Ιουνίου 1897, σ. 195.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 31, 26 Ιουλίου 1897, σ. 247.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 99.

4. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 7, 15 Φεβρουαρίου 1897, σ. 51.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/145.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και παίρνει το πρώτο βραβείο, το ψευδώνυμο Ελληνική σημαία1. Πολλοί συνδρομητές ζητούν τη χρονιά αυτη ν' αλλάξουν ψευδώνυμο και να πάρουν καινούρια, ηρωικά και επαναστατικά, πράγμα που η Διάπλαση δεν επιτρέπει, επειδή φοβάται μήπως απαγορευθεί η κυκλοφορία της στην Τουρκική επικράτεια2. Στην ερώτηση της τέταρτης Κυριακής της Διάπλασης, ποια ηλικία αρέσει περισσότερο στους συνδρομητές της και για ποιο λόγο, πολλοί προτιμούν το εικοστό πρώτο έτος, όταν θα υπηρετήσουν την πατρίδα τους σαν στρατιώτες. Το πρώτο βραβείο παίρνει το Αρχιζιζάνιον, που θεωρεί σαν καλύτερη ηλικία, την ηλικία κατάταξης στο στρατό3.

Οι νεαροί αναγνώστες εμφανίζονται πρόθυμοι να υπερασπισθούν την πατρίδα τους, αισθάνονται εθνική υπερηφάνεια και συμμετέχουν στην εθνική συλλογική έξαρση. Μετά το τέλος του πολέμου, την ήττα και την απογοήτευση, το εθνικό τους φρόνημα πρέπει να συντηρηθεί. Μετά την καταστροφή, χρειάζεται η παρηγοριά: "Θάρρος! Η Πατρίς επληγώθη αλλά δεν απέθανε, διότι η Πατρίς είνε αθάνατος", διαβεβαιώνει ο Γρ. Ξενόπουλος4. Στις 17 Μαΐου (δώδεκα μέρες μετά την τελευταία μεγάλη μάχη του πολέμου στο Δομοκό), δημοσιεύεται το ποίημα του Δ. Γρ. Καμπούρογλου Ο κισσός, όταν η υπεροχή της ελληνικής φυλής χρειάζεται να υπογραμμισθεί ξανά:

Σ' ένα πλούσιο περιβόλι

οπού το θαυμάζουν όλοι,

τι δεν είνε φυτεμένο

ακριβό, ξενοφερμένο!

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 166. Το δημοψήφισμα αφορά ψευδώνυμα που δημοσιεύθηκαν μέχρι τις 22 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς.

2. "Επί τέλους μάθετέ το όλοι: Επαναστατικά ψευδώνυμα δεν δέχομαι δι' ευνόητον λόγον", διαβάζουμε στη στήλη της αλληλογραφίας, αυτ., τόμ. 4, αρ. 9, 1 Μαρτίου 1897, σ. 71. Οι προφυλάξεις της Διάπλασης ήταν μάταιες, αφού τον Μάιο επιστρέφονται τα φυλλάδιά της από την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη σαν απαγορευμένα.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 11 - 12, 15 Μαρτίου 1897, σ. 91.

4. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 163.

10

Σελ. 145
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 126
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    περιοδικό- απόφοιτος της Φυσικομαθηματικής Σχολής ήταν η Ουρανία Μακρή, συνδρομήτρια της Διάπλασης1. Με θαυμασμό αναφέρονται και όσες συνδρομήτριες εργάζονται (όχι βέβαια από ανάγκη) σε τράπεζες, σαν δικηγόροι κλπ. Το 1916 ο Γρ. Ξενόπουλος παρατηρεί: «προ πολλού η γυναίκες εξασκούν "ανδρικά" επαγγέλματα. Άλλη φορά εγίνοντο μόνο διδασκάλισσες ή μοδίστρες. Σήμερα γίνονται γιατροί, δικηγόροι, καθηγηταί, υπάλληλοι, δακτυλογράφοι, ταμίαι... "2. Ο ίδιος υποβάλλει από το 1920 την άποψη ότι το δικαίωμα της ψήφου πρέπει να διευρυνθεί και στο γυναικείο εκλογικό σώμα. Ένα χρόνο αργότερα, γίνεται πιο σαφής ως προς την έκταση των γυναικείων πολιτικών δικαιωμάτων: "η γυναίκα... μπορεί και πρέπει να 'χη και ψήφο, μπορεί και πρέπει να γίνεται βουλευτής, δήμαρχος, υπουργός, πρωθυπουργός"3.

    Στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, τα ήθη που αφορούν τις σχέσεις αγοριών - κοριτσιών έχουν αρχίσει να αλλάζουν. Στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Δνις Φοξ - τροτ, αλληλογραφούμε απ' ευθείας; Είμαι φιλελεύθερος..."4.

    3. Η παράσταση της κοινωνίας

    Μέσα από τις σύντομες αφηγηματικές μορφές διδακτικού χαρακτήρα, προβάλλεται και μια κοινωνική οργάνωση σε ιδανική

    ——————————————

    φεμινίστριες" και εκδότριας της εφημερίδας Εύα Νικήτρια, βλ. αυτ., αρ. 24, 15 Μαρτίου 1921, σ. 188.

    1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 28, 9 Ιουνίου 1912, σ. 247. Η Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών ιδρύθηκε το 1903.

    2. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1916, σ. 227.

    3. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 18, 3 Απριλίου 1921, σ. 140. Η άποψη ότι πρέπει να ψηφίζουν και οι γυναίκες, δεν αποτελεί νεωτερισμό. Στο καταστατικό του Συνδέσμου των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος, που ιδρύθηκε το 1908 από τον Πλ. Δρακούλη, υπήρχε η προγραμματική διακήρυξη της διεκδίκησης του εκλογικού δικαιώματος για τις γυναίκες. Βλ. Γ. Κορδάτος, Ιστορία τον ελληνικού εργατικού κινήματος, Αθήνα 1972, σ. 151.

    4 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 34, 24 Ιουλίου 1921, σ. 272.