Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 141-160 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/141.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αναφέρουμε το αφήγημα Μαύρα χέρια, το οποίο απευθύνεται στα μικρά παιδιά και έχει σαν θέμα του την καθαριότητα. Όταν η ηρωίδα λερώνει τα χέρια της "κλαίει, κλαίει πολύ, διότι της ήλθε μία ιδέα πως ημπορεί τα χέρια της να μείνουν πάντα μαύρα, αράπικα!"1. Στο αφήγημα αυτό, το μαύρο ταυτίζεται έμμεσα με το βρώμικο και προκαλεί φόβο.

2. Τα γεγονότα: η προετοιμασία και οι αντιδράσεις

Από τα γεγονότα που χαρακτήρισαν θετικά ή αρνητικά τη νεοελληνική ιστορία, στη Διάπλαση, την περίοδο που εξετάζουμε, σχολιάζονται λιγότερο ή περισσότερο αναλυτικά ο πόλεμος του 1897, ο μακεδονικός αγώνας, το κρητικό ζήτημα, οι βαλκανικοί πόλεμοι, ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η μικρασιατική καταστροφή.

Ένα χρόνο πριν από τον πόλεμο του 1897, οι ενδείξεις της ιδεολογικής του αποδοχής και προετοιμασίας πυκνώνουν. Από τις στήλες των Αθηναϊκών επιστολών καταδικάζεται η ξενολατρεία και προβάλλεται το ελληνικό έθνος σαν το ευγενέστερο και φωτεινότερο2. Οι συνδρομητές του περιοδικού κυκλοφορούν με μικρές κυανόλευκες σημαίες3. Οι Ολυμπιακοί αγώνες θεωρούνται ένα από

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 167.

2. "Είμαι έλλην και υπερηφανεύομαι διότι είμαι έλλην. Ανήκω εις το αρχαιότατον, εις το ευγενέστερον, εις το φωτεινότερον των εθνών· έχω την ωραιοτέραν γλώσσαν, την ενδοξοτέραν ιστορίαν, τας θαυμαστοτέρας παραδόσεις... Και θέλετε λοιπόν να μην αγανακτώ όταν βλέπω ανθρώπους να αισχύνωνται διότι είνε έλληνες;" γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος αναφερόμενος στους εκπροσώπους "της ξενομανούς και ξενολάτριδος τάξεως", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 24, 22 Ιουνίου 1896, σ. 187.

3. Η Ποιμενική Φλογέρα έχει πάντοτε μαζί της "μίαν μικράν κυανόλευκον σημαίαν, την οποίαν δεν αποχωρίζεται ποτέ, διότι είνε Ελληνίς!", αυτ,, τόμ. 3, αρ. 40, 5 Οκτωβρίου 1896, σ. 319.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/142.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τα σημαντικότερα γεγονότα της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας και γίνονται αφορμή να κολακευθεί η εθνική φιλοτιμία. Από τον Φεβρουάριο του 1897 είχαν γίνει διαδοχικές επιστρατεύσεις και είχαν συγκροτηθεί αντάρτικα σώματα από την Εθνική Εταιρία1. Οι κινητοποιήσεις αυτές προκαλούν ψυχολογικές αντιδράσεις. "Κίνησις, συγκίνησις, ζωηρότης, ενέργεια πυρετώδης, διαδηλώσεις, ζητωκραυγαί. Κάτι μέγα ετοιμάζεται· κάτι μέγα τελείται... και πάσα καρδία ελληνική, οπουδήποτε ευρίσκεται, πάλλει με τους ιερωτέρους παλμούς", σημειώνει ο Γρ. Ξενόπουλος στις σελίδες "Εκ του ημερολογίου του Φαίδωνος"2. Ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου γίνεται αφορμή εθνικής έξαρσης. Η πόλη της Αθήνας διακοσμείται αποκλειστικά τη χρονιά εκείνη με ελληνικές σημαίες, το απόγευμα γίνεται μεγάλο συλλαλητήριο, το βράδυ η πόλη είναι εξαιρετικά φωτισμένη. Ο Γρ. Ξενόπουλος διαπιστώνει: "Ναι, σήμερον ο ουρανός κατήλθεν εις την γην!"3.

Από τα τέλη Απριλίου, όταν οι μάχες δεν φέρνουν το ποθητό για την Ελλάδα αποτέλεσμα, την ανησυχία και την προσμονή, διαδέχεται ο θρήνος και η απελπισία. Η συμπεριφορά των παιδιών και των νέων ακολουθεί τη συμπεριφορά του υπόλοιπου εθνικού σώματος, στα όρια που επιβάλλει η ηλικία τους. Κατατάσσονται εθελοντές, προσφέρουν υλική και οικονομική βοήθεια στους πρόσφυγες, θυσιάζουν την ανάπαυση των διακοπών τους, αγανακτούν με την εχθρική συμπεριφορά των Ευρωπαίων. "Ω, πόσον ησθάνθησαν την δυστυχίαν της πατρίδος οι ελληνόπαιδες... Έκλαυσαν, αρρώστησαν, άφησαν τα μαθήματά των, άφησαν τα

——————————————

1. Η Εθνική Εταιρία, οργάνωση στην οποία συμμετείχαν στρατιωτικοί και προσωπικότητες της ελληνικής κοινωνίας, ιδρύθηκε την άνοιξη του 1894 και απέβλεπε εις την "επαγρύπνησιν επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων και την παρασκευήν της απελευθερώσεως αυτών". Οι δραστηριότητές της επηρέασαν και τον Γρ. Ξενόπουλο. Βλ. Ιω. Πικρός, "Προς τον πόλεμο του 1897", Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ. 97.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 7, 15 Φεβρουαρίου 1897, σ. 51.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 15, 5 Απριλίου 1897, σ. 115.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/143.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παιγνίδιά των, άφησαν τας διασκεδάσεις των τα παιδία, και άλλο δεν σκέπτονται παρά την Πατρίδα, την πληγωμένην και την πάσχουσαν"1, παρατηρεί ο Γρ. Ξενόπουλος. Ο πόλεμος έχει άμεσες συνέπειες στην καθημερινή, πρακτική ζωή των παιδιών και ψυχολογικές επιπτώσεις στη συμπεριφορά τους. Από τα προβλήματα που προκάλεσε, το πρόβλημα των προσφύγων παρουσιάζεται αναλυτικά και ρεαλιστικά. Οι πρόσφυγες βρίσκονται σχεδόν παντού, στα σχολεία, στα δημόσια καταστήματα, στους στρατώνες. Οι συνθήκες διαβίωσής τους είναι άθλιες: "Κ' εγώ πριν να το ιδώ, πολύ ολίγον εφανταζόμην το θέαμα πεντήκοντα αίφνης και εξήκοντα ανθρώπων, ανδρών, γυναικών και παιδίων αναμίξ, συσσωρευμένων μέσα εις ένα θάλαμον, πολύ ολίγον ευρύχωρον και ευάερον, χωρίς έπιπλα, χωρίς σκεύη, σχεδόν χωρίς τίποτε!"2, διαβάζουμε στο ημερολόγιο του Φαίδωνος. Τα παιδιά θ' απαντήσουν στην περιγραφή αυτή με την ελεημοσύνη και τις φιλανθρωπικές δραστηριότητες.

Σημειώνουμε ότι εκτός από το ιδεολογικό κλίμα, τις συγκινησιακές αντιδράσεις και τις συνέπειες του πολέμου στον καθημερινό τρόπο ζωής, δεν αναφέρεται κανένα γεγονός ή συγκεκριμένη μάχη. Δεν μαθαίνουμε ούτε ποια ήταν τα μέτωπα του πολέμου. Το ιστορικό γεγονός δεν ενδιαφέρει τους συντάκτες του περιοδικού, αυτό που καταγράφεται είναι ο τρόπος με τον οποίο βιώνεται. Οι συλλογικές αντιδράσεις μάς δίνουν το μέτρο της σημασίας του γεγονότος.

Σχετικά με την επιλογή αφηγηματικών κειμένων, παρατηρούμε ότι το 1897 δημοσιεύονται ένα ιστορικό μυθιστόρημα, Ο ακόλουθος του μεγάλου Ναπολέοντος και τέσσερις ιστορικές διηγήσεις, εκ των οποίων η μία έχει και ηρωικό περιεχόμενο. Πρόκειται για τον Δωδεκαετή ήρωα, αυτόν που επιθυμεί να πολεμήσει. Στους αναγνώστες του περιοδικού προτείνεται και ένα μυθιστόρημα από τη σειρά της Βιβλιοθήκης της Διάπλασης, η Μαρουσία, που

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 163.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 39, 20 Σεπτεμβρίου 1897, σ. 308.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/144.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

γίνεται επίκαιρο λόγω των περιστάσεων1. Η δεκαετής ηρωίδα του μυθιστορήματος αγνοεί κάθε κίνδυνο, όταν κινδυνεύει η πατρίδα της. Το αφηγηματικό - διδακτικό πρότυπο που προβάλλεται είναι ηρωικό, υπέρτατη αρετή γίνεται η θυσία για την πατρίδα. Η πρόταση αυτή δεν θα μείνει χωρίς ανταπόκριση. Ο Ρωμύλος θα γράψει στη Διάπλαση: "Ανέγνωσα την Μαρουσίαν και ακόμη δεν ειμπορώ να συνέλθω, όταν συλλογίζωμαι το ένδοξον τέλος της μικράς αυτής ηρωίδος. Κλαίω, χωρίς να το θέλω"2.

Η ποίηση θα περιγράψει και αυτή τις εθνικές περιστάσεις. Ο Αργ. Εφταλιώτης γράφει:

Τάκουσε ο μικρός Παυλής

πώς θ' αγωνιστούμε,

πώς κινάει στρατός πολύς

και φωτιά θα δούμε...3.

Η προσωπική παιδική μαρτυρία των συνδρομητών κατατίθεται στη στήλη της αλληλογραφίας, εις τας "Κυριακάς της Διαπλάσεως", στο διαγωνισμό ψευδωνύμων, στις Μικρές αγγελίες και στα τετράδια "μικρών μυστικών". Διαπιστώνουμε ότι οι προθέσεις των συντακτών του περιοδικού δεν βρίσκονται σε διάσταση με τις αντιδράσεις των αναγνωστών του. Στην ερώτηση τετραδίου "μικρών μυστικών": "Ποίον ξένον έθνος αγαπάτε περισσότερον;" οι συνδρομητές απαντούν: "Δεν αγαπώ κανέν, εκτός της Ελλάδος!" ή "Πας μη Έλλην βάρβαρος". Στην ερώτηση "Εις ποίον μέρος ηθέλατε να κατοικήτε;", συνδρομήτρια απαντά: "Δεν απευθύνουν τοιαύτας ερωτήσεις προς τον κατοικούντα εις την Ελλάδα!"4. Στο δημοψήφισμα για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου, ψηφίζεται

——————————————

1. "Ωραίον, υψηλόν, θαυμάσιον βιβλίον η Μαρουσία. Και μετά τας τελευταίας της πατρίδος μας περιπετείας, αποκτά νέον θέλγητρον διά τον έλληνα αναγνώστην...", παρατηρεί ο Γρ. Ξενόπουλος. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 25, 14 Ιουνίου 1897, σ. 195.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 31, 26 Ιουλίου 1897, σ. 247.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 99.

4. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 7, 15 Φεβρουαρίου 1897, σ. 51.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/145.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και παίρνει το πρώτο βραβείο, το ψευδώνυμο Ελληνική σημαία1. Πολλοί συνδρομητές ζητούν τη χρονιά αυτη ν' αλλάξουν ψευδώνυμο και να πάρουν καινούρια, ηρωικά και επαναστατικά, πράγμα που η Διάπλαση δεν επιτρέπει, επειδή φοβάται μήπως απαγορευθεί η κυκλοφορία της στην Τουρκική επικράτεια2. Στην ερώτηση της τέταρτης Κυριακής της Διάπλασης, ποια ηλικία αρέσει περισσότερο στους συνδρομητές της και για ποιο λόγο, πολλοί προτιμούν το εικοστό πρώτο έτος, όταν θα υπηρετήσουν την πατρίδα τους σαν στρατιώτες. Το πρώτο βραβείο παίρνει το Αρχιζιζάνιον, που θεωρεί σαν καλύτερη ηλικία, την ηλικία κατάταξης στο στρατό3.

Οι νεαροί αναγνώστες εμφανίζονται πρόθυμοι να υπερασπισθούν την πατρίδα τους, αισθάνονται εθνική υπερηφάνεια και συμμετέχουν στην εθνική συλλογική έξαρση. Μετά το τέλος του πολέμου, την ήττα και την απογοήτευση, το εθνικό τους φρόνημα πρέπει να συντηρηθεί. Μετά την καταστροφή, χρειάζεται η παρηγοριά: "Θάρρος! Η Πατρίς επληγώθη αλλά δεν απέθανε, διότι η Πατρίς είνε αθάνατος", διαβεβαιώνει ο Γρ. Ξενόπουλος4. Στις 17 Μαΐου (δώδεκα μέρες μετά την τελευταία μεγάλη μάχη του πολέμου στο Δομοκό), δημοσιεύεται το ποίημα του Δ. Γρ. Καμπούρογλου Ο κισσός, όταν η υπεροχή της ελληνικής φυλής χρειάζεται να υπογραμμισθεί ξανά:

Σ' ένα πλούσιο περιβόλι

οπού το θαυμάζουν όλοι,

τι δεν είνε φυτεμένο

ακριβό, ξενοφερμένο!

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 166. Το δημοψήφισμα αφορά ψευδώνυμα που δημοσιεύθηκαν μέχρι τις 22 Μαρτίου της ίδιας χρονιάς.

2. "Επί τέλους μάθετέ το όλοι: Επαναστατικά ψευδώνυμα δεν δέχομαι δι' ευνόητον λόγον", διαβάζουμε στη στήλη της αλληλογραφίας, αυτ., τόμ. 4, αρ. 9, 1 Μαρτίου 1897, σ. 71. Οι προφυλάξεις της Διάπλασης ήταν μάταιες, αφού τον Μάιο επιστρέφονται τα φυλλάδιά της από την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη σαν απαγορευμένα.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 11 - 12, 15 Μαρτίου 1897, σ. 91.

4. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 163.

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/146.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

...

Ήρθε βαρυχειμωνιά,

παγωνιά μεγάλη

και τον κήπο μ' απονιά

κάνει σε μεγάλο χάλι.

Ένα μόνο ζωντανό,

καταπράσινο, τρανό,

θάβρης μέσα 'ς τα καϊμένα,

τα κιτρινομαυρισμένα

φραγκοσέλινα:

τον κισσό τον Έλληνα!1.

Στη νεότητα επιφυλάσσεται και ένας άλλος ρόλος, ο ρόλος της εκδίκησης και της αποκατάστασης. Η νέα γενιά καλείται να ξεπεράσει τις εθνικές αδυναμίες, να κατορθώσει ό,τι δεν κατόρθωσαν οι προηγούμενες γενιές, να γίνει η εγγύηση για ένα ένδοξο μέλλον. Ο καιρός της δόξας θα έρθει, "όταν αι μικραί παιδικαί καρδίαι γίνουν μεγάλαι καρδίαι, ανδρικαί και ασχυραί".

Ο μακεδονικός αγώνας αναφέρεται έμμεσα για πρώτη φορά το 1906, όταν από τη στήλη της αλληλογραφίας επαινούνται οι μαθητές που είπαν τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς υπέρ της Μακεδονίας και οι φίλοι του περιοδικού, που ανέβασαν θεατρική παράσταση υπέρ του Μακεδονικού συλλόγου2. Τη χρονιά αυτή τα εθνικά οράματα ξαναζωντανεύουν, ακόμα και όταν κάτι τέτοιο δεν βρίσκεται μέσα στις προθέσεις των συντακτών του περιοδικού. Στην ερώτηση της εικοστής πρώτης Κυριακής της Διάπλασης, πώς φαντάζονται οι συνδρομητές τον κόσμο μετά από είκοσι αιώνες, ο Ονειροπόλος της δόξης γράφει ότι επικοινώνησε «με το

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 21, 17 Μαΐου 1897, σ. 163.

2. Βλ. αυτ., τόμ. 13 αρ. 7, 14 Ιανουαρίου 1906, σ. 55 και αρ. 12, 18 Φεβρουαρίου 1906, σ. 95.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/147.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

θέατρον της Νέας Υόρκης, όπου επαριστάνετο έν παλαιόν δράμα "Η ανάκτησις της Πόλεως υπό των Ελλήνων"...» χάρη σε μια σύγχρονη μηχανή, τον "τηλεφωνόγραφο"1. Η μελλοντική τεχνολογική πρόοδος υποχωρεί σε σημασία μπροστά στην εθνική ολοκλήρωση, που θεωρείται δεδομένη. Στο δημοψήφισμα των ψευδωνύμων θα βραβευθεί το ψευδώνυμο ο Ύμνος της Ελευθερίας. Από τη στήλη των Μικρών Αγγελιών η Φιλελευθέρα Κρήσσα θα καλέσει τα "Μακεδονόπουλα, Κρητικόπουλα, Θράκης τέκνα και τα ελεύθερα Ελληνόπουλα", να ψηφίσουν υπέρ του ψευδωνύμου Ζήτω η Ένωσις2.

Οι συντάκτες του περιοδικού αποφεύγουν τις σαφείς αναφορές στο μακεδονικό πρόβλημα· τις ιδεολογικές διαθέσεις μπορούμε να τις αναπαραστήσουμε από τις αντιδράσεις των αναγνωστών του. Τον Αύγουστο του 1906 ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών γράφει για ένα κράτος απροετοίμαστο και ανέτοιμο να ανταποκριθεί στις εθνικές προσδοκίες. Η ανυπαρξία στρατού και στόλου, η σπατάλη του δημοσίου χρήματος, η προγονολατρεία και η φροντίδα για το ατομικό συμφέρον, θεωρούνται τα αίτια της αδυναμίας που προκαλούν εθνική αγανάκτηση: "Εις την περίστασιν πού ωφείλαμεν να έλθωμεν αρωγοί και προστάται ή να επιπέσωμεν ως εκδικηταί, περιωρίσθημεν εις μνημόσυνα και εις συλλαλητήρια, εις δάκρυα και εις λόγια"3. Οι ελπίδες για μια Ελλάδα ελεύθερη θα εναποτεθούν πάλι στους νέους.

Το 1907 το μακεδονικό πρόβλημα υπενθυμίζουν οι συνδρομητές, οι οποίοι αποκαλούν τους Βούλγαρους "θηρία" και τις πράξεις τους "θηριωδίες"4. Το τουρκικό σύνταγμα του 1908, που

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 16 - 17, 18 και 25 Μαρτίου 1906, σ. 126.

2. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 47, 21 Οκτωβρίου 1906, σ. 375.

3 Αυτ, τόμ. 13, αρ. 37, 12 Αυγούστου 1906, σ. 291.

4. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 19, 7 Απριλίου 1907, σ. 151 και αρ. 22-23, 28 Απριλίου-5 Μαΐου 1907, σ. 183. "Τα θηρία οι Βούλγαροι αφήρεσαν παν αγαθόν (από τους αδελφούς μας)", γράφει η Ρέμβη.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/148.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

θεωρητικά εξασφάλιζε τη θρησκευτική και την πολιτιστική αυτοτέλεια των λαών του οθωμανικού κράτους και εγκαινίαζε μία περίοδο φιλελευθερισμού και ισονομίας, προκάλεσε ανακούφιση στα αντίπαλα μέρη του μακεδονικού αγώνα και προσωρινά έδωσε διέξοδο στις εθνικές ανησυχίες. Ο αντίκτυπος της αναγνώρισής του (από τον σουλτάνο τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς) είναι μεγάλος στους συνδρομητές του περιοδικού που ζουν στην Τουρκία και προκαλεί ενθουσιασμό. Συνδρομήτρια της Διάπλασης γράφει: «Όλα αυτά μου φαίνονται, Διάπλασίς μου, σαν ψέμματα. Φαντάσου ναλληλοασπάζωνται Τούρκοι και Χριστιανοί και να φωνάζουν "Ζήτω η Ελλάς!", "Ζήτω ο Γεώργιος!", "Ζήτω η Ελευθερία !"... και να παίζουν τον ελληνικόν ύμνον, οι δε Τούρκοι να σηκώνονται και να ζητωκραυγάζουν»1. Η ίδια πεποίθηση για (μερική) εθνική αποκατάσταση διατυπώνεται και από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών: "Ποία ανακούφισις, το Τουρκικόν σύνταγμα απέδωσε την πατρίδα εις τόσα εκατομμύρια Ελλήνων!"2, σημειώνει ο Γρ. Ξενόπουλος.

Οι αντιβουλγαρικές πάντως διαθέσεις των συνδρομητών διατηρούνται και το 1909 -είναι η χρονιά που έχει αρχίσει πάλι η δραστηριότητα των ανταρτικών σωμάτων στη Μακεδονία-, στη φαινομενικά ουδέτερη ερώτηση της εικοστής ογδόης Κυριακής της Διάπλασης αν οι συνδρομήτριες και οι συνδρομητές της ήταν οικοδέσποινες ή οικοδεσπότες πόσους υπηρέτες θα είχαν και τι εργασία θα ανέθεταν στον καθένα, ο Έλληνας Βουλγαρομάχος απαντά ότι θα γύμναζε ένα στρατό από χίλιους στρατιώτες "προς καταπολέμησιν των Βουλγάρων". Ο Παρήγορος Άγγελος γράφει ότι θα

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 38, 16 Αυγούστου 1908, σ. 303.

2. Αυτ., τόμ. 15, αρ. 46, 11 Οκτωβρίου 1908, σ. 367. Στην ίδια επιστολή σχολιάζεται γράμμα συνδρομήτριας στο οποίο διαβάζουμε: "Δεν φαντάζεσαι αγαπητή μου Διάπλασις, με τι χαράν πηγαίνω φέτος εις το Σχολείον. Διότι τώρα που έχομεν Σύνταγμα και Ελευθερίαν, η λογοκρισία κατηργήθη. Μανθάνομεν ακόμη και Ελληνικήν Ιστορίαν, μάθημα που έως τώρα μας ήτο απηγορευμένον... ακόμη και εις την Καλλιγραφίαν, μας δίδουν να γράφωμεν στίχους από τον Ύμνον εις την Ελευθερίαν του Σολωμού".

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/149.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ήθελε να έχει δούλους όλους τους Βούλγαρους, "διά να τους τυρανvή όπως τυραννούν εκείνοι τους Έλληνας"1. Οι απαντήσεις αυτές προκαλούν τα σχόλια της Διάπλασης: "Το μίσος εναντίον των εχθρών της πατρίδος μας ενέπνευσεν όχι και πολύ λογικάς απαντήσεις... Εγώ τουλάχιστον δεν επερίμενα ποτέ ότι μία απάντησις εις την 28ην Κυριακήν θα ημπορούσε να σχετισθή με τους Βουλγάρους. Και όμως ευρέθησαν τόσαι!"2. Παρατηρούμε ότι η εθνική έξαρση των αναγνωστών έχει ξεπεράσει τα όρια στα οποία θα ήθελε να τη συγκρατήσει το περιοδικό.

Την ίδια χρονιά θα συναντήσουμε και τις απηχήσεις του κρητικού ζητήματος, πάλι από την πλευρά των συνδρομητών. Ο Μικρός κωπηλάτης γράφει ότι περιμένει κάθε Σάββατο το φυλλάδιο της Διάπλασης "όπως οι Ιουδαίοι τον Μεσσίαν και οι Κρήτες την Ένωσιν"3. Τον Σεπτέμβριο του 1909 στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Έν εκ των ονείρων των τέκνων της αιματοβαφούς Κρήτης ήτο να υψωθή η Γαλανή μας Σταυροφόρα, και υψωθείσαν κατόπιν πολυετών αγώνων, έβλεπον υπερηφάνως κυματίζουσαν επί των φρουρίων των... Όταν χάριν της μητρός αυτών Ελλάδος υπεχώρησαν και κατεβιβάσθη, πάντες έκλαυσαν ορκισθέντες ίνα την υψώσωσι και πάλιν..."4. Η αντανάκλαση του ιστορικού γεγονότος είναι άμεση: στις 18 Αυγούστου 1909 μικτό άγημα των προστάτιδων Δυνάμεων είχε κατεβάσει την ελληνική σημαία από το φρούριο των Χανίων.

Οι πρώτες ελπίδες για την εκπλήρωση των εθνικών πόθων διατυπώνονται με αφορμή το Κίνημα του Αυγούστου του 1909. Ο Γρ. Ξενόπουλος υπογραμμίζει την εθνική σημασία του: "Ο Στρατός

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 28 - 29, 13 και 20 Ιουνίου 1909, σ. 230.

2. Αυτ., σ. 231.

3. Αυτ., τόμ. 16, αρ. 25, 23 Μαΐου 1909, σ. 211.

4. Αυτ., τόμ. 16, αρ. 43, 26 Σεπτεμβρίου 1909, σ. 356. Η αγγελία δημοσιεύθηκε για να παρακινήσει τους συνδρομητές να ψηφίσουν υπέρ του ψευδωνύμου η Γαλανή μας Σταυροφόρα Η αμφισημία των λέξεων είναι προφανής.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/150.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εσηκώθη ζητών την ανόρθωσιν του Κράτους, γενικώς, και ιδιαιτέρως την παρασκευήν ισχυρού στρατού και στόλου, προς υποστήρηξιν των απαράγραπτων δικαιωμάτων του Ελληνισμού"1.

Το 1910, όταν οι Νεότουρκοι έχουν εγκαταλείψει τις διακηρύξεις τους για ελευθερία και ισονομία όλων των πολιτών του πολυεθνικού κράτους και οι αυθαιρεσίες και οι διώξεις εις βάρος των μη μουσουλμάνων υπηκόων έγιναν πάλι αισθητές, υπενθυμίζεται στους νεαρούς αναγνώστες ότι η Ελλάδα δεν έχει αποκατασταθεί ακόμα ούτε σαν έθνος ούτε σαν κράτος και ότι για την επίτευξη της εθνικής ολοκλήρωσης και η μεγαλύτερη θυσία είναι απαραίτητη. Χάρη στο αφηγηματικό (διδακτικό) πρόσχημα η εικόνα της καταδίωξης του ελληνικού στοιχείου γίνεται έντονα παραστατική. Στο αφήγημα Η μεγάλη μητέρα του Αρ. Κουρτίδη ο ήρωας διηγείται: "Τον αδελφόν μου τον εσκότωσαν οι Βούλγαροι... Εξεψύχησεν εις την αγκαλιά μου. Το αίμα του επότισε τα φορέματά μου, έφθασε έως 'ςτην καρδιά μου... και αιμάτωσεν η καρδιά μου και όσο ζω θα είναι αίματωμένη"2. Την ίδια εποχή εμφανίζονται και οι πρώτες ελληνικές (πρωτότυπες και όχι μεταφρασμένες) ηρωικές διηγήσεις με θέματα από τον αγώνα της ανεξαρτησίας και τον πόλεμο του 1897, διηγήσεις που θα δημοσιευθούν και τα επόμενα χρόνια μέχρι το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε.

Δύο χρόνια αργότερα, τα εξωτερικά δείγματα της προετοιμασίας για τους βαλκανικούς πολέμους πυκνώνουν. Το Πάσχα του 1912 εκτός από την καθιερωμένη δοξολογία, γιορτάστηκε και με παρέλαση στρατευμάτων: "μυριάδες λαού κατέκλυσαν το Σύνταγμα... και εχαιρέτων επί δύο ώρας την επίδειξιν της στρατιωτικής μας δυνάμεως"3. Τη χρονιά αύτη οι υποψήφιοι για τις Στρατιωτικές

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 42, 19 Σεπτεμβρίου 1909, σ. 344.

2. Αυτ., τόμ. 17, αρ. 5, 2 Ιανουαρίου 1910, σ. 44.

3. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 18, 31 Μαρτίου 1912, σ. 156. Στην παρέλαση συμμετείχαν και οι πρόσκοποι: «Εις την παράταξιν έλαβε μέρος και ο "Μικρός Στρατός", τα σκάουτς-μπόυς... Και ήτο πραγματικώς ωραίον και ευοίωνον

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/151.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σχολές είναι περισσότεροι από άλλοτε. Ο θάνατος του Αλέξανδρου Καραμανλάκη, του νέου που ήθελε να δημιουργήσει εναέριο στόλο πολεμικό1, συγκινεί τους συνδρομητές του περιοδικού, οι οποίοι αφιερώνουν ολόκληρη τη Σελίδα Συνεργασίας τους στον "ένδοξο νεκρό"2. Η γενική επιστράτευση βρίσκει τους νέους ενθουσιασμένους. Σύμφωνα με το περιοδικό, ο πόλεμος εναντίον των Τούρκων είναι τίμιος, ιερός και ευγενής, τον αγώνα αυτόν περίμενε, ονειροπολούσε και προετοίμαζε το έθνος από χρόνια. Όλα έτειναν σ' ένα σκοπό, τη δημιουργία ανθρώπων ικανών να νικήσουν σ' έναν πόλεμο. Η εθνική ετοιμότητα και η διαφορετική διαπαιδαγώγηση των νέων (αποφασισμένων να νικήσουν και όχι απλώς να πολεμήσουν), οφείλεται σε συγκεκριμένη πολιτική επιλογή. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει: "Η επανάστασις αυτή [του 1909] έφερε τον Άνδρα, ο οποίος θα εκυβερνούσε την Ελλάδα και θα την ωδήγει κατ' ευθείαν προς την εκπλήρωσιν των ιδανικών της. Δύο έτη 

——————————————

το θέαμα των μικροσκοπικών αυτών στρατιωτών, οι οποίοι μαζί με τους Δοκίμους και τους Ευέλπιδας, εσυμβόλιζον το μέλλον...»

1. Ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών σχολιάζει το παράδειγμα του "ηρωικού πατριωτισμού" του Αλ. Καραμανλάκη: "Ήθελε να γίνη τέλειος αεροπόρος, διά να υπηρετήση την πατρίδα του εν καιρώ πολέμου. Ήθελε να δώση το παράδειγμα διά να γίνουν αεροπόροι και άλλοι. Ήθελε να δώση την ώθησιν εις μίαν κίνησιν νέαν και δημιουργίαν εναερίου στόλου πολεμικού... Ήρως και μάρτυς της Ιδέας. Όχι απλώς και μόνον της κατακτήσεως του αέρος, αλλά και του μεγαλείου της Πατρίδος. Αεροπόρος, αλλά και πατριώτης. Τοιούτος υπήρξεν ο Αλέξανδρος Καραμανλάκης...", Η Διάπλασις των παίδων, αρ. 41, 8 Σεπτεμβρίου 1912, σ. 361. Παρατηρούμε ότι ο ηρωικός θάνατος συνδέεται για τον Γρ. Ξενόπουλο με το θάνατο για τη πατρίδα. Το θάνατο του "ήρωα ποιητή" Λ. Μαβίλη στο Δρίσκο θα σχολιάσει αργότερα, πάλι από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών, αυτ., τόμ. 20, αρ. 28, Δεκεμβρίου 1912, σ. 15 - 16.

2. Ο Τέλλος Άγρας γράφει στο ποίημά του "Επιτάφιο στον νέον Ίκαρο" :

Κι' αν άφρισε κι' αν φούσκωσε η θάλασσα, ω διαβάτη,

να σε δεχτή στην κρύα της, ω Ίκαρε, αγκαλιά,

Εσύ ψηλά στ' αέρινα και 'ςτα αιθέρια πλάτη

μ' άλλες φτερούγες έστησες αέρινη φωλιά,

αυτ , τόμ. 19, αρ. 42, 15 Σεπτεμβρίου 1912, σ. 370.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/152.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ήρκεσαν εις τον κ. Βενιζέλον διά να αναδιοργανώση κράτος, στρατόν και στόλον... Όμως εν τω μεταξύ είχαν γίνει άλλοι άνθρωποι. Οι νέοι προπάντων ήσαν τόσον διαφορετικοί"1.

Οι συνδρομητές κατατάσσονται εθελοντές, άλλοι στον τακτικό στρατό και άλλοι στα "σώματα των Γαριβαλδινών". Οι Γαριβαλδινοί θεωρούνται από την Κρητικοπούλα γενναίοι υπερασπιστές της ελευθερίας των λαών και σύμμαχοι κάθε αδικουμένου ανεξαρτήτως φυλής και θρησκείας2. Οι πρόσκοποι υπηρετούν σαν αγγελιοφόροι σε διάφορες στρατιωτικές υπηρεσίες αντικαθιστώντας τους τακτικούς στρατιώτες. Οι συνδρομητές εκτός από την άμεση, προσωπική συμμετοχή στον πόλεμο, θα εκφράσουν τις ελπίδες και τις βεβαιότητές τους για το μέλλον της Ελλάδας με τις συμμετοχές τους στη Σελίδα Συνεργασίας. Ο Έσπερος γράφει: "Ελλάδα αναγεννιέσαι. Χρόνε! Βούτηξε την πέννα σου στο αίμα, αν είν' ανάγκη, ακόμη μια φορά. Χρόνε! η Ελλάδα αναγεννιέται"3. Η χρονιά τελειώνει με ευοίωνες ενδείξεις για την τύχη του ελληνισμού:

Απ' τη Πρέβεζα ως τη Λήμνο

κι' απ' το Μέτσοβο ως στη Κω

της Ελευθερίας τον Ύμνο

πινδαρόφωνο αγροικώ,

γράφει ο Γ. Περγιαλίτης (ψευδώνυμο του Ιω. Γιαννούκου) στα Τραγούδια του στόλου4. Στα πλαίσια του γενικότερου εθνικού συναγερμού, η ανάκτηση της Πόλης δεν θεωρείται απίθανη. Συνδρομητής γράφει στη Σελίδα Συνεργασίας: "σκέπτομαι ότι το ίδιον

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, αρ. 52, 24 Νοεμβρίου 1912, σ. 449. Οι απόψεις του Γρ. Ξενόπουλου οι σχετικές με τον Ελ. Βενιζέλο αλλάζουν αργότερα.

2. Αυτ., τόμ. 20, αρ. 1, 1 Δεκεμβρίου 1912, σ. 6.

3. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 45, 6 Οκτωβρίου 1912, σ. 394.

4. Αυτ., τόμ. 20, αρ. 1, 1 Δεκεμβρίου 1912, σ. 5. Στην τελευταία Αθηναϊκή επιστολή της χρονιάς, ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει: "Η Ελλάς μας διπλασιάζεται και κατ' έκτασιν και κατά πληθυσμόν . Όλα τώρα θαναπτυχθούν, όλα θα προοδεύσουν", αυτ., τόμ. 20, αρ. 5, 29 Δεκεμβρίου 1912, σ. 39.

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/153.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σιωπητήριον σημαίνει τώρα στην Ελασσώνα, στη Κοζάνη, στη Θεσσαλονίκη, στα Γιάννενα και αύριο... ποιος ξέρει!"1.

Μέσα στο ηρωικό κλίμα που κυριαρχεί, ο Γρ. Ξενόπουλος υπενθυμίζει την κοινωνική διάσταση των συνεπειών του πολέμου για όσους δεν πολεμούν: "Αν κάποιαι τάξεις εις τας Αθήνας δεν ησθάνθησαν διόλου τον πόλεμον, κάποιαι άλλαι όμως τον ησθάνθησαν πολύ, βαθειά ως το κόκκαλο. Είνε οι αμέτρητοι πτωχοί άνθρωποι, τα σπιτάκια που εστερήθησαν διά μιας κάθε πόρου, και όχι πλέον διά να χαρούν και να διασκεδάσουν αλλά και απλώς διά να ζήσουν, διά να μην πεθάνουν της πείνας. Περιμένουν τώρα από τον Θεόν και την φιλανθρωπίαν"2.

Από τις στήλες του περιοδικού θα σχολιασθούν συγκεκριμένα γεγονότα και περιστατικά του πολέμου, όπως η απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, η κατάληψη της Χίου, η πτώση του Μπιζανίου και η είσοδος του ελληνικού στρατού στα Ιωάννινα. Η εικοστή πρώτη Φεβρουαρίου (1913), ημέρα της παράδοσης των Ιωαννίνων στους Έλληνες, θα αποτελέσει τίτλο Αθηναϊκής επιστολής. Ο βασιλιάς Γεώργιος, που χαρακτηρίζεται από το περιοδικό "αγαθός, πράος, δίκαιος, πατρικός και λαοφίλητος", θεωρείται ότι ενσαρκώνει τους εθνικούς πόθους. Μετά τη δολοφονία του, ο νέος βασιλιάς Κωνσταντίνος, που θ' αποκληθεί διαδοχικά "Βουλγαροκτόνος"3 και "στρατάρχης", θα παραλληλιστεί με τους ομώνυμούς του αυτοκράτορες του Βυζαντίου. Η αναβίωση του Βυζαντίου γίνεται με αφορμή τους βαλκανικούς πολέμους. Μέχρι τότε, από το παρελθόν της φυλής εξαίρονταν κυρίως οι Μαραθωνομάχοι και οι "γιγαντομάχοι" της επανάστασης του '21. Οι συνδρομητές γράφουν πολλά ποιητικά και πεζά κείμενα με κεντρικό πρόσωπο τον βασιλιά, η φιλοβασιλική όμως έξαρση δεν θα δικαιολογήσει τις περιορισμένες

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 20, αρ. 2, 8 Δεκεμβρίου 1912, σ. 18.

2. Αυτ., τόμ. 20, αρ. 6, 5 Ιανουαρίου 1913, σ. 47.

3. Ο Ιω. Πολέμης αφιερώνει το ποίημα του "Βάδιζ' εμπρός" στον Κωνσταντίνο Βουλγαροκτόνο, αυτ., τόμ. 20, αρ. 31, 29 Ιουνίου 1913, σ. 248.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/154.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

καλλιτεχνικές αξιώσεις. Παρόλο που το ιδεολογικό κλίμα θα το επέτρεπε, στον ποιητικό διαγωνισμό με θέμα "Ο στρατάρχης Βασιλεύς Κωνσταντίνος", κανείς δε θα πάρει το πρώτο βραβείο.

Ο δεύτερος βαλκανικός πόλεμος θα χαρακτηρισθεί "ευλογημένος". Σύμφωνα με το περιοδικό, ο ελληνισμός θα ζήσει και θα υπερισχύσει μόνον όταν θα νικηθούν οι Βούλγαροι. Οι παιδικές αντιδράσεις είναι άμεσες και χαρακτηριστικές. Όταν τα παιδιά θέλουν να παίξουν (τον ελληνοβουλγαρικό) πόλεμο, δεν μπορούν να συγκροτηθούν αντίπαλα στρατόπεδα, αφού κανένα δεν είναι διατεθειμένο να παίξει τον ρόλο του Βούλγαρου1. Μετά την υπογραφή της ειρήνης, στη "Μεγάλη" πλέον Ελλάδα το κλίμα της έξαρσης αντικαθιστά η πρόσκληση για εργασία και η αυτοπεποίθηση.

Η κήρυξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου, του "πανευρωπαϊκού πολέμου" (αλλά και τα γεγονότα που ακολουθούν μέχρι τον αποκλεισμό των Αθηνών, με εξαίρεση μια σύντομη αναφορά, από την πλευρά των συνδρομητών, στην κατάληψη της Κέρκυρας από τους Συμμάχους), δεν σχολιάζεται από το περιοδικό, που εφαρμόζει, όπως και το κράτος, πολιτική "ουδετερότητας". Από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών διατυπώνεται η αισιόδοξη προοπτική, ότι η Ευρώπη μετά τον πόλεμο "θα εξέλθη μεταμορφωμένη και ανανεωμένη"2. Όσον αφορά τις σχέσεις της Ελλάδας με τις αντίπαλες παρατάξεις, η Διάπλαση υποδεικνύοντας σαν δυνάμει συμμάχους τους Γάλλους, (υπόδειξη που θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν φιλογαλλισμός), υποστηρίζει ότι οι Γερμανοί θα έπρεπε να περιορίσουν "την ιδέαν της κοσμοκρατορίας"3. Το 1915 ένα από τα καινούρια ψευδώνυμα που παίρνει συνδρομητής, ο Ευρωπαϊκός

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 20, αρ. 32, 6 Ιουλίου 1913, σ. 255.

2. Αυτ., τόμ. 21, αρ. 34, 26 Ιουλίου 1914, σ. 271. Τον Αύγουστο δηλώνεται ότι λόγω του πολέμου υπάρχει, έλλειψη χαρτιού. Βλ. αυτ., τόμ. 21, αρ. 35, 2 Αυγούστου 1914, σ. 283.

3. Αυτ., τόμ. 21, αρ. 50, 15 Νοεμβρίου 1914, σ. 359. Η διαφωνία μεταξύ βασιλιά και πρωθυπουργού για τη θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό πόλεμο και η ουδετερόφιλη και έμμεσα φιλογερμανική πολιτική του βασιλιά Κωνσταντίνου, αποτέλεσαν την κυριότερη αιτία του εθνικού διχασμού.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/155.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

πόλεμος, υπενθυμίζει την εμπόλεμη κατάσταση. Στο αφηγηματικό επίπεδο, πυκνώνουν οι ηρωικές πολεμικές διηγήσεις που προβάλλουν τους προγενέστερους νικηφόρους πολέμους, συνδυάζοντας έμμεσα τον πόλεμο με την εδαφική επέκταση.

Από την περίοδο της έντασης στις σχέσεις μεταξύ των Συμμάχων της Entente και της κυβέρνησης του Κωνσταντίνου αναφέρεται (από τη στήλη της αλληλογραφίας) ο έλεγχος του ελληνικού στόλου και η κατάληψη της Κέρκυρας από τους συμμάχους. Η Τρελλή Κορφιατοπούλα γράφει στο περιοδικό: "Οι Γάλλοι είνε ευγενέστατοι και τους αγαπώ πολύ. Έχουν μεγάλην ομοιότητα με τους Έλληνας και κατά την ευγένειαν της ψυχής και κατά τη μορφήν. Δια τούτο δεν μας κάμνει και τόσην εντύπωσιν η κατάληψις". Η Διάπλαση απαντά: "Φυσικά, φαντασθήτε αν κατελάμβανον την Κέρκυραν Αραπάδες!"1. Η γνώμη της συνδρομήτριας θα συναντήσει την αντίδραση πολλών αναγνωστριών από την Κέρκυρα.

Ο αποκλεισμός του κράτους των Αθηνών γίνεται ιδιαίτερα αισθητός. Τις αποκριές του 1917 η Entente "απαγορεύει το άσπρο ψωμί"2, το ζωηρό φως και τις μάσκες (στο δρόμο). Η Ιερά Σύνοδος, εξαιτίας της μεγάλης έλλειψης των τροφίμων, καταργεί τη νηστεία. Τα παιδιά μπορούν να τρώνε ό,τι θέλουν, δηλαδή ό,τι βρουν. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει: "μας έλειψε το ψωμί... κι' όλα εκείνα που μοιάζουν με ψωμί: μακαρόνια, πάστες, ρύζι, όσπρια. Τρεφόμαστε με κρέατα, χόρτα, γαλακτερά, φρούτα και γλυκίσματα χωρίς αλεύρι"3. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε ότι

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 7, 16 Ιανουαρίου 1916, σ. 58.

2. Σε Αθηναϊκή επιστολή με τίτλο "Το ψωμί" ο Γρ. Ξενόπουλος προβλέπει την έλλειψή του και συμβουλεύει τους συνδρομητές να αλλάξουν συνήθειες διατροφής. Βλ. αυτ., τόμ. 24, αρ. 3, 17 Δεκεμβρίου 1916, σ. 23.

3. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 14, 4 Μαρτίου 1917, σ. 111. Η πείνα όμως δεν απασχολεί όλα τα παιδιά. Με αφορμή το γεγονός ότι στα ιδιωτικά σχολεία θα γίνουν εξετάσεις, ο Γρ. Ξενόπουλος σχολιάζει: "Φαίνεται ότι εκεί πηγαίνουν όλο πλουσιόπαιδα, που και τώρ' ακόμη ειμπορούν να τρέφωνται καλά". Αυτ., τόμ. 24, αρ. 24, 13 Μαΐου 1917, σ. 196.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/156.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

συνδρομητής "βρήκε στους παληούς τόμους, κάτι πολύ σκανδαλιστικό για τας σημερινάς περιστάσεις: την εικόνα ενός παχυτάτου ανθρώπου, ο οποίος τρώγει ένα κομμάτι ψωμί, μεγάλο σαν κι' αυτόν -και- φαντασθήτε άσπρο!"1. Οι επικλήσεις στην ειρήνη είναι συχνές, "τώρα που η ανθρωπότητα με τον παγκόσμιό της πόλεμο έδειξε καθαρή χρεωκοπία και στην πνευματική και στην ψυχική της μόρφωση", όπως γράφει ο Ζέφυρος Βραδυνός (ψευδώνυμο του Νικ. Χατζιδάκη) στα "Γράμματα για την ερχόμενη γενεά"2.

Η άρση του αποκλεισμού (με την άφιξη του Βενιζέλου στην Αθήνα), και η διανομή σιταριού γίνονται δεκτές με ανακούφιση. Οι εθνικές διαφορές, στις οποίες δεν έγινε ποτέ αναφορά, εξαφανίζονται σ' ένα κλίμα συμφιλίωσης και αισιοδοξίας: "ευτυχώς τα πράγματα ησύχασαν, το διχασμένον Κράτος ενώθη, ο στρατός αδελφώθη και όλοι οι Έλληνες, με μίαν ιδέαν, θα επιδιώξουν το μεγαλείον και την δόξαν της Πατρίδος"3. Η επιτροπή Λογοκρισίας του υπουργείου Εσωτερικών, που λειτουργούσε στα πλαίσια της εφαρμογής του στρατιωτικού νόμου, επιβάλλει ορισμένους περιορισμούς στην επιλογή των ψευδωνύμων, στις απαντήσεις στα τετράδια των μικρών μυστικών και στην αλληλογραφία των συνδρομητών με το περιοδικό. Απαγορεύονται τα ξένα ή αντισυμμαχικά ψευδώνυμα, οι αντικαθεστωτικές και αντισυμμαχικές απαντήσεις και οι απαντήσεις σε ξένη γλώσσα, οι επιστολές προς τη Διάπλαση πρέπει να είναι σύντομες, καθαρογραμμένες και "ανεπίληπτες"4.

Την εποχή αυτή παρατηρείται από την πλευρά των συνδρομητών μια τάση αμφισβήτησης του πολέμου, που θεωρείται ότι "εξαγριώνει" τον άνθρωπο, η οποία συνοδεύεται από ειρηνόφιλες και ανθρωπιστικές απόψεις. Τα επιχειρήματα αντλούνται από τον

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 15, 11 Μαρτίου 1917, σ. 123.

2. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 21, 22 Απριλίου 1917, σ. 170.

3. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 30, 24 Ιουνίου 1917, σ. 243. Τα σχόλια αυτά διαβάζουμε στη στήλη της αλληλογραφίας.

4. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 45, 7 Οκτωβρίου 1917, σ. 362.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/157.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ουγκώ, τον Καρλάυλ και τον Φενελόν. Αρχικά το περιοδικό κρατά συμβιβαστική στάση, διακρίνοντας τους πολέμους σε ιερούς και μη, σε κατακτητικούς και απελευθερωτικούς· αργότερα, δημοσιεύει ένα κείμενο μεταφρασμένο "εκ του αγγλικού" από τον Πλάτωνα Δρακούλη, "Το άγριο θηρίο που μας κάνει κομμάτια"1, στο οποίο διατυπώνεται η άποψη ότι ο πόλεμος είναι πάντοτε φόνος. Σύμφωνα με τον ίδιο συγγραφέα, οι αιτίες του πολέμου πρέπει να αναζητηθούν στη φιλοδοξία, στην αντιζηλία και στο μίσος των ανθρώπων, δηλαδή στις προβληματικές διαπροσωπικές σχέσεις.

Μετά την ενεργή συμπαράταξη της Ελλάδας στο πλευρό των συμμάχων, οι ειρηνόφιλες διαθέσεις των αναγνωστών συνεχίζονται, αντλώντας αυτή τη φορά επιχειρήματα από τη θρησκεία. Νεαρός στρατιώτης και πρώην συνδρομητής χαρακτηρίζει τον λόγο του νέου μητροπολίτη σάλπισμα πολεμιστήριο. Ο Γρ. Ξενόπουλος απαντά ότι τα λόγια του Χριστού δεν στρέφονται εναντίον κάθε μορφής βίας, το Χριστιανικό "ου φονεύσης" ισχύει μεταξύ ομοθρήσκων2.

Στα γεγονότα του πολέμου μετά τη συμμετοχή του ελληνικού στρατού στο μακεδονικό μέτωπο, δεν θα γίνει καμία συγκεκριμένη αναφορά. Γι' αυτά θα μας πληροφορήσουν (καθυστερημένα) τα νέα ψευδώνυμα (Νικητής του Σκρα, Ιούλιος 1918). Οι συνδρομητές της Διάπλασης έχουν επιστρατευθεί και ζητούν να τους στείλουν στο μέτωπο τόμους του περιοδικού και της Βιβλιοθήκης του, αφού, όπως γράφουν, η Διάπλαση είναι ένα από τα πιο ευχάριστα αναγνώσματα των νεαρών στρατιωτών. Οι μεταπολεμικές προοπτικές διαγράφονται ευοίωνες: «μετά τον πόλεμο, θα γίνη μια μεγάλη "Κοινωνία Εθνών". Αυτή θα λύνη ειρηνικά, διαιτητικά, όλα

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 22, αρ. 47, 24 Οκτωβρίου 1915, σ. 377.

2. Αυτ., τόμ. 25, αρ. 16, 17 Μαρτίου 1918, σ. 127. Το μέγεθος των ειρηνόφιλων αντιδράσεων των συνδρομητών μάς επιτρέπει να το υποθέσουμε το γεγονός ότι ο Γρ. Ξενόπουλος απαντά από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/158.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τα ζητήματα που θα παρουσιάζονται στο μέλλον ανάμεσα στα διάφορα Κράτη... Για πολλά χρόνια, για πολλούς αιώνες ίσως, πόλεμος δεν θα γίνη κανένας, πουθενά»1, γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος.

Την επόμενη χρονιά, η νέα συλλογή ποιημάτων από την οποία δημοσιεύονται αποσπάσματα, έχει τον τίτλο Ειρηνικά. Το 1920 η είδηση για την "επικύρωση της ειρήνης" ενθουσιάζει: "Το μεγάλο άγγελμα αναστατώνει την πόλη και τη γεμίζει δάφνες, μυρσίνες, σημαίες κι' εθνική αγαλλίαση. Η Ειρήνη έκλεισε!... Ζήτω η Μεγάλη Ελλάς! Και στην Πόλη!"2. Η χρονιά θα τελειώσει με την ήττα των Φιλελευθέρων και την επιστροφή του Κωνσταντίνου. Τα αποτελέσματα των εκλογών της 1ης Νοεμβρίου (1920) θα γιορτασθούν με διαδηλώσεις με την εικόνα του Κωνσταντίνου, αμαξοδρομίες, λαμπαδηφορίες, μουσικές, πιστολιές και κόκκινα αυγά3. Η νέα γενιά καλείται να κατοχυρώσει τις καινούριες κτήσεις και να ενισχύσει τον θρίαμβο της Ελλάδας. Οι αντιπολεμικές όμως αντιδράσεις των συνδρομητών δεν έχουν εξαφανιστεί. Το περιοδικό χρειάζεται να εξηγήσει την επιλογή του να δημοσιεύσει πολεμικό μυθιστόρημα: «αν λιγοστοί διαμαρτυρήθηκαν για τα "σπαθιά και τα κανόνια"... δεν εσκέφθηκαν ίσως το εξής: ότι όσο υπάρχουν αλύτρωτοι αδελφοί μας, τα σπαθιά και τα κανόνια μάς χρειάζονται... ούτε ο ηρωισμός θα λείψη ποτέ από τον κόσμο, ούτε ο στρατός, ούτε ο πόλεμος». Η συνέχεια του σχολίου μάς επιτρέπει να υποθέσουμε από ποιους προήλθαν οι αντιδράσεις: "Το σοσιαλιστικό καθεστώς που ονειρεύονται οι νεωτερισταί, αυτά δεν θα τα καταργήση. Ακόμα κι' οι Μπολσεβίκοι, βλέπετε, με την ένοπλη δύναμη προσπαθούν να επιβληθούν"4.

Το 1921 η νικηφόρα προέλαση του ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία θα συνοψισθεί σε μία φράση Αθηναϊκής επιστολής: "Ο

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 25, αρ. 44, 29 Σεπτεμβρίου 1918, σ. 250.

2. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 35, 1 Αυγούστου 1920, σ. 279.

3 Βλ. αυτ., τόμ. 27, αρ. 50, 14 Νοεμβρίου 1920, σ. 396.

4. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 51, 21 Νοεμβρίου 1920, σ. 407.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/159.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

γενναίος ελληνικός στρατός κατατρόπωσε τον κεμαλικό κι' αφού τον έδιωξε απ' όλα του τα χαρακώματα, τον κυνηγά ολοένα στο τελευταίο. Κάθε φορά λοιπόν που έφθανε μια τέτοια χαρμόσυνη είδηση, -Αφιόν-Καραϊσσάρ, Κιουτάχεια, Εσκή-Σεχίρ και καθεξής,- άρχιζαν στας Αθήνας οι καμπάνες..."1. Αν και οι εξωτερικές περιστάσεις θα το επέτρεπαν, το περιοδικό δεν καλλιεργεί συστηματικά καμιά θριαμβολογική διάθεση.

Οι συνέπειες της μικρασιατικής καταστροφής ολοκληρώνουν τον αντίκτυπο των γεγονότων στο περιοδικό. Αυτή τη φορά μάρτυρες της ιστορίας είναι οι συνδρομητές της Ιωνίας. Από τη στήλη της αλληλογραφίας μαθαίνουμε για το δράμα της καταστροφής: "Μου τάσφαξαν τα παιδιά μου! Α, μου τάκαψαν μαζί με τα σπίτια τους! Ή μου τάπνιξαν στη θάλασσα!"2. Το Πυροβολιτάκι περιγράφει την κατάσταση των προσφύγων: "Τον μπαμπά μου τον πήραν αιχμάλωτο οι Τούρκοι, εμείς μένουμε στη Γούβα. Δεν έχουμε καθόλου ρούχα. Μας έδωσαν τρία σακιά και μία κουβέρτα, αλλά κρυώνουμε πολύ. Χρήματα δεν έχουμε, θέλω να εγγραφώ στο Γυμνάσιο και δεν έχω ούτε ρούχα ούτε παπούτσια να πηγαίνω. Ζητώ προστασία από τα Διαπλασιόπουλα των Αθηνών"3. Οι απαντήσεις του περιοδικού στους συνδρομητές του μαρτυρούν το μέγεθος της απελπισίας4.

Η ζωή στην πόλη της Αθήνας έχει αλλάξει· με την μικρασιατική καταστροφή μια ιστορική περίοδος έκλεισε. Την ελπίδα

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 33, 17 Ιουλίου 1921, σ. 260. Στην επιστολή αυτή σχολιάζονται κυρίως οι αντιδράσεις των πολιτών, που απαντούν με πυροβολισμούς στο άγγελμα της νίκης του ελληνικού στρατού.

2. Αυτ., τόμ. 29, αρ. 41, 10 Σεπτεμβρίου 1922, σ. 326.

3. Αυτ., τόμ. 29, αρ. 46, 15 Οκτωβρίου 1922, σ. 367. Για το Πυροβολιτάκι και άλλους συνδρομητές από τη Μ. Ασία συγκεντρώνονται ρούχα και χρήματα.

4. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Ωραία Ρόδος, αν ήταν ν' αυτοκτονούν όλοι όσοι δεν έχουν ν' αλλάξουν φανέλλα, σε βεβαιώ ότι πολύ λίγοι άνθρωποι θα έμεναν στον κόσμο", αυτ., τόμ. 29, αρ. 50, 12 Νοεμβρίου 1922, σ. 398.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/160.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αντικατέστησε η θλίψη. Ο Γρ. Ξενόπουλος διαπιστώνει: "Μέσα σ' αυτό τον ποικίλο κόσμο των διαβατών, οι αραιοί περιπατητές, οι κομψοί, οι λουσαρισμένοι, οι αμέριμνοι, κύριοι ή κυρίες, νέοι ή κορίτσια, που βγήκαν όπως τον παλιό καιρό να πάρουν λίγο ήλιο στην Δεντροστοιχία, μου φαίνονται -πώς να σας πω;- σαν ερείπια, σαν λείψανα ενός ωραίου κι' ευτυχισμένου παρελθόντος"1.

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 29, αρ. 50, 12 Νοεμβρίου 1922, σ. 395.

Σελ. 160
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 141
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    αναφέρουμε το αφήγημα Μαύρα χέρια, το οποίο απευθύνεται στα μικρά παιδιά και έχει σαν θέμα του την καθαριότητα. Όταν η ηρωίδα λερώνει τα χέρια της "κλαίει, κλαίει πολύ, διότι της ήλθε μία ιδέα πως ημπορεί τα χέρια της να μείνουν πάντα μαύρα, αράπικα!"1. Στο αφήγημα αυτό, το μαύρο ταυτίζεται έμμεσα με το βρώμικο και προκαλεί φόβο.

    2. Τα γεγονότα: η προετοιμασία και οι αντιδράσεις

    Από τα γεγονότα που χαρακτήρισαν θετικά ή αρνητικά τη νεοελληνική ιστορία, στη Διάπλαση, την περίοδο που εξετάζουμε, σχολιάζονται λιγότερο ή περισσότερο αναλυτικά ο πόλεμος του 1897, ο μακεδονικός αγώνας, το κρητικό ζήτημα, οι βαλκανικοί πόλεμοι, ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος και η μικρασιατική καταστροφή.

    Ένα χρόνο πριν από τον πόλεμο του 1897, οι ενδείξεις της ιδεολογικής του αποδοχής και προετοιμασίας πυκνώνουν. Από τις στήλες των Αθηναϊκών επιστολών καταδικάζεται η ξενολατρεία και προβάλλεται το ελληνικό έθνος σαν το ευγενέστερο και φωτεινότερο2. Οι συνδρομητές του περιοδικού κυκλοφορούν με μικρές κυανόλευκες σημαίες3. Οι Ολυμπιακοί αγώνες θεωρούνται ένα από

    ——————————————

    1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, τεύχ. 23, 15 Δεκεμβρίου 1888, σ. 167.

    2. "Είμαι έλλην και υπερηφανεύομαι διότι είμαι έλλην. Ανήκω εις το αρχαιότατον, εις το ευγενέστερον, εις το φωτεινότερον των εθνών· έχω την ωραιοτέραν γλώσσαν, την ενδοξοτέραν ιστορίαν, τας θαυμαστοτέρας παραδόσεις... Και θέλετε λοιπόν να μην αγανακτώ όταν βλέπω ανθρώπους να αισχύνωνται διότι είνε έλληνες;" γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος αναφερόμενος στους εκπροσώπους "της ξενομανούς και ξενολάτριδος τάξεως", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 24, 22 Ιουνίου 1896, σ. 187.

    3. Η Ποιμενική Φλογέρα έχει πάντοτε μαζί της "μίαν μικράν κυανόλευκον σημαίαν, την οποίαν δεν αποχωρίζεται ποτέ, διότι είνε Ελληνίς!", αυτ,, τόμ. 3, αρ. 40, 5 Οκτωβρίου 1896, σ. 319.