Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 161-180 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/161.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄

Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ:

Η ΑΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ

Γενικά διατυπωμένες από το περιοδικό, οι σχέσεις των παιδιών και των νέων με την πολιτική είναι αρνητικές. Τα παιδιά, ακόμα και οι έφηβοι, δεν χρειάζεται να διαβάζουν εφημερίδες, να συμμετέχουν σε πολιτικές συζητήσεις, να ασχολούνται με προβλήματα που δεν τα αφορούν και δεν καταλαβαίνουν. Οι σχέσεις των παιδιών με τα κόμματα μπορεί να είναι καταστροφικές, ιδιαίτερα μέσα στα πλαίσια ενός συγκεκριμένου πολιτικού ήθους. Ο ρόλος του εκλογέως-κουμπάρου ή του υποψηφίου δημαγωγού δεν τους ταιριάζει, η προσκόλληση σε ένα κόμμα θα τους αφαιρέσει κάθε διάθεση για μόρφωση και επαγγελματική σταδιοδρομία, αφού εύκολα θα τους εξασφαλίσει κάποια αποκατάσταση. Η διαδεδομένη άποψη για τα πολιτικά πρόσωπα εξάλλου δεν είναι τόσο κολακευτική. Ο πολιτικός θεωρείται επαγγελματίας νουνός και φίλος, είναι αυτός που επιδιώκει με ψεύτικες υποσχέσεις και με ψηφοθηρία διάφορα αξιώματα.

Ο Γρ. Ξενόπουλος, που επίμονα έχει ερωτηθεί από τους συνδρομητές ποια πολιτική παράταξη υποστηρίζει, εξηγεί την απόστασή του από τα κόμματα: «Να λοιπόν, που αν σήμερα, σαν αχρωμάτιστος, μπορώ να κάνω ένα καλό, δεν θάκανα παρά μόνο το μισό αν ήμουν χρωματισμένος. Ή, ενώ έχω τώρα όλο το κοινό μαζί μου, τότε θα είχα το μισό... Το επάγγελμά μου το ίδιο μου επιβάλλει το "μακριά" και το "ψηλά". Ενώ γράφω τριανταπέντε

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/162.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τώρα χρόνια... δεν θα έβρισκε κανείς ούτε μια γραμμή μου, που να προδίδη ένα φρόνημα πολιτικό»1.

Η τελευταία δήλωση ισχύει όσον αφορά τη ρητά εκφρασμένη κομματική συμπαράταξη, όχι όμως και τη γενικότερη πολιτική τοποθέτηση. Μια προσεκτική ανάγνωση των στηλών του περιοδικού, αποκαλύπτει την ύπαρξη συγκεκριμένης πολιτικής θεώρησης και καμιά φορά συγκεκριμένων πολιτικών απόψεων.

Στο επίπεδο των θεσμών αποφεύγεται κάθε κριτική, έστω και έμμεση, στις πράξεις του βασιλιά, ακόμα και σε περιόδους που οι πράξεις και οι επιλογές της μοναρχίας αμφισβητήθηκαν ανοικτά (όπως την περίοδο του Διχασμού). Ο βασιλιάς εμφανίζεται σαν ο ελέω Θεού μονάρχης, υπεύθυνος για την ευτυχία του λαού του, του οποίου η εξουσία περιορίζεται ανάλογα με την ανεκτικότητα των υπηκόων του· η άδικη και καταπιεστική άσκηση εξουσίας είναι επικίνδυνη, γιατί μπορεί να προκαλέσει εξέγερση. Πιο συγκεκριμένα, οι αναφορές στους εκάστοτε βασιλείς είναι πάντοτε θετικές· το γεγονός ότι ο βασιλόπαις Χριστόφορος (το 1897) και ο πρίγκηψ Παύλος (το 1915) γίνονται συνδρομητές, τονίζεται ιδιαίτερα και όχι μόνο από τη Διάπλαση2. Η βασίλισσα Όλγα θα παρέμβει στις εκδοτικές δραστηριότητες του περιοδικού, υποδεικνύοντας

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 51, 21 Νοεμβρίου 1920, σ. 404. Ο Γρ. Ξενόπουλος είναι σαφής ως προς τους λόγους που δεν επιτρέπουν σ' ένα συγγραφέα να εκφράζει πολιτικές απόψεις: "Ώμορφο πράγμα να εκδίδω ένα φιλολογικό βιβλίο και να μη το παίρνουν παρά οι... πολιτικοί μου ομόφρονες", αυτ.

2. Στην πρώτη σελίδα του τεύχους της 1ης Μαρτίου 1897 (τόμ. 4, αρ. 9, σ. 65) της Διάπλασης διαβάζουμε το "Ευχάριστον Άγγελμα": "Περιφανές δείγμα Υψηλής εκτιμήσεως, μία έξοχος τιμή αληθώς, απενεμήθη κατ' αυτάς εις την Διάπλασιν των Παίδων. Η Αυτής Μεγαλειότης, η Βασίλισσα ημών Όλγα, η εκτιμώσα και προστατεύουσα παν ό,τι καλόν εν Ελλάδι... απέστειλεν εις το Γραφείον μας τον γραμματέα Αυτής με την Υψηλήν διαταγήν να εγγράψη συνδρομητήν μας την Α.Β. Υψηλότητα τον Βασιλόπαιδα Χριστόφορον". Για την εγγραφή του πρίγκηπα Παύλου, βλ. αυτ., τόμ. 22, αρ. 1, 6 Δεκεμβρίου 1914, σ. 11 και Αι Μούσαι, αρ. 523, 1 Ιανουαρίου 1915, σ. 3.

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/163.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τη μετάφραση του μυθιστορήματος της L.T. Meade Ο Άγγελος της αγάπης και προτείνοντας να συμπεριληφθεί στη Βιβλιοθήκη της Διάπλασης1. Τη μετάφραση έκανε η Ιουλία Σωμάκη, που το 1898 είχε αναλάβει τη μετάφραση των ευαγγελίων στη δημοτική. Εκτός από την πολιτική ιδιότητα των βασιλέων και των πριγκήπων, την οποία υπαινίσσεται ο τίτλος τους, αναφέρονται και σχολιάζονται γεγονότα και περιστατικά που αφορούν την οικογενειακή τους ζωή. Εξαίρεται η φροντίδα, η στοργή και η σωστή ανατροφή που παρέχει η βασιλική οικογένεια στα παιδιά της, καθώς και η επιμέλεια και η φιλομάθεια των τελευταίων, αρετές δηλαδή που θα έπρεπε να χαρακτηρίζουν κάθε ελληνική οικογένεια. Από την απόπειρα εναντίον του Γεωργίου το 1898, στους νεαρούς αναγνώστες τονίζεται όχι τόσο η πολιτική διάσταση του γεγονότος, όσο η ηθική ανωτερότητα και το μεγαλείο της "πατρικής καρδίας" του βασιλιά, ο οποίος αντιδρώντας κυρίως σαν φιλόστοργος πατέρας, έσπευσε στις κρίσιμες εκείνες στιγμές να σώσει την κόρη του Μαρία2.

Σχετικά με την ερμηνεία της οικονομικής ανισότητας, παρατηρούμε ότι οι αντιλήψεις για την πενία και τις αιτίες της αλλάζουν και πολλές φορές προέρχονται από τελείως διαφορετικά ερμηνευτικά πλαίσια. Αρχικά οι φτωχοί θεωρούνται (μόνοι) υπεύθυνοι για την κατάστασή τους, η εργατικότητα και η οικονομία που δημιουργεί το κεφάλαιο, αποτελούν διέξοδο από τις οικονομικές δυσκολίες. Μια σειρά άρθρων που δημοσιεύονται το 1894 και είναι μοναδικά για το περιεχόμενό τους, παρουσιάζουν μια απλουστευμένη

——————————————

1. Η Έκδοση αναγγέλλεται ως εξής: "Η Βασίλισσα των Ελλήνων Όλγα, μητρικώς μεριμνώσα διά το καλόν των Ελληνοπαίδων... ηυδόκησε να υποδείξη το έργον, το οποίον θ' αποτελέση τον προσεχή τόμον της Βιβλιοθήκης μας. Είνε το τρυφερώτατον παιδικόν μυθιστόρημα της Αγγλίδος συγγραφέως L. T. Meade, το ονομαζόμεναν ο Άγγελος της Αγάπης", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 6, αρ. 40, 15 Σεπτεμβρίου 1899, σ. 325.

2. Αυτ., τόμ. 5, αρ. 10, 7 Μαρτίου 1898, σ. 75. Η απόπειρα εναντίον του Γεωργίου έγινε στις 14 Φεβρουαρίου 1898 και προκάλεσε πολλές συζητήσεις σχετικές με τα αίτιά της.

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/164.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ανάλυση πολιτικής οικονομίας. Οι τίτλοι των άρθρων αυτών είναι χαρακτηριστικοί: "Η διαίρεσις της εργασίας", "Οικονομία", "Τι σημαίνει κεφάλαιον". Στο τελευταίο διαβάζουμε: "Το κεφάλαιον λοιπόν είνε το μέρος του κέρδους εκ της προηγουμένης εργασίας... είνε δυνάμεθα να είπωμεν συνηθροισμένη εργασία... Το κεφάλαιον είνε το σπουδαιότερον στοιχείον της παραγωγής. Όλα τα όργανα της εργασίας είνε κεφάλαιον. Ο ξυλουργός όστις κατέχει πέλεκυν, πρίονα και ροκάνιον είνε κεφαλαιούχος· ο σιδηρουργός είνε κεφαλαιούχος, ο βιομήχανος, όστις είναι ιδιοκτήτης μεγάλου εργοστασίου διαφέρει από τον απλούν σιδηρουργόν κατά τούτο μόνον, ότι είνε κάτοχος μεγαλειτέρου κεφαλαίου. Ο κόπος και η σχετική στέρησις, παράγουσι το κεφάλαιον· ηθικωτέρα και μάλλον σεβαστή καταγωγή του κεφαλαίου δεν δύναται να υπάρξη"1. Στο ίδιο άρθρο υποστηρίζεται ότι τα οικονομικά προβλήματα των εργατών οφείλονται στην έλλειψη ηθικότητας.

Από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών, θα αναπτυχθεί αργότερα μια άλλη προβληματική. Το 1909 φτωχοί είναι εκείνοι που εργάζονται πολύ και αμείβονται λίγο ή εκείνοι που δεν βρίσκουν να εργασθούν. Η εργασία δεν θεωρείται αυτόματη πηγή πλούτου, η πενία οφείλεται στην άνιση και άδικη κατανομή των αγαθών2. Την ίδια εποχή, συναντάμε την άποψη ότι ο κόσμος μπορεί να γίνει καλύτερος, ότι η αλλαγή της "κοινωνικής μορφής" είναι δυνατή. Η σχετική επιχειρηματολογία αντλείται από τον Τολστόι, ο οποίος θεωρείται ότι καταφέρεται εναντίον της "μεγαλοβιομηχανίας" των μεγάλων πόλεων, που εκμεταλλεύεται την εργασία των εργατών χωρίς να τους προσφέρει ανταλλάγματα3.

Στα συγκεκριμένα προβλήματα των εργατών θα γίνει υπαινιγμός με τον σχολιασμό της απεργίας των ταχυδρομικών υπαλλήλων (το 1905), των τυπογράφων (το 1914) και των ηλεκτροτεχνιτών και τροχιοδρομικών (το 1921). Με αφορμή την απεργία των

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 11, 30 Απριλίου 1984, σ. 84-5.

2. Αυτ., τόμ. 16, αρ. 26, 30 Μαΐου 1909, σ. 215.

3. Αυτ., τόμ. 18, αρ. 1, 4 Δεκεμβρίου 1910, σ. 5.

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/165.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τυπογράφων, διατυπώνεται η άποψη ότι η απεργία είναι ένας εξαναγκασμός ίσως μεν παράνομος (το δικαίωμα της απεργίας αναγνωρίστηκε το 1920 1), αλλά τίμιος και ηθικός. Τώρα που οι εργάτες έχουν τα δικά τους σωματεία, έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους εργοδότες, "ο εργάτης με άλλους λόγους, δεν είνε σκλάβος αγορασμένος από τον εργοδότην, διά να ειμπορή να τον κάμνη ό,τι θέλη..."2. Η ψήφιση των νόμων που προστατεύουν τους εργάτες, θεωρείται προκαταρκτικό βήμα για την αλλαγή της κοινωνικής οργάνωσης και η θέσπιση της κυριακάτικης αργίας νόμος σοσιαλιστικός3. Από την πλευρά των συνδρομητών θίγεται το 1916 και το πρόβλημα της εισαγωγής των μηχανών στα εργοστάσια. Στο επιχείρημα ότι οι μηχανές βλάπτουν την κοινωνία γιατί αντικαθιστούν τους εργάτες, το περιοδικό απαντά ότι δεν τους εκτοπίζουν τελείως και ότι συντελούν στην παραγωγή φθηνότερων προϊόντων, πράγμα που τελικά ωφελεί την κοινωνία.

Στο πρόβλημα της παιδικής εργασίας οι αντιδράσεις διαφέρουν. Το 1906 διαβάζουμε στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών: "Υπάρχουν βέβαια και άλλα παιδιά... τα οποία εργάζονται και κερδίζουν το ψωμί των. Είνε οι μικροί αφανείς εργάται, οι πρόωροι βιοπαλαισταί, οι μικροί υπηρέται, υπάλληλοι, μαθητευόμενοι, τεχνίται, οι πτωχοί ή ορφανοί, οι αναγκασθέντες να παραιτήσουν το σχολείον ενωρίς διά να μην αποθάνουν από την πείναν... Και θα ήσαν τα πλέον δυστυχισμένα παιδιά, αν αυτή καθ' εαυτήν η εργασία... δεν αποτελούσε μίαν εύτυχίαν"4. Πέντε χρόνια αργότερα

——————————————

1. A. Andréadès, La législation ouvrière en Grèce, Γενεύη 1922, σ. 28.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 9, 1 Φεβρουαρίου 1914, σ. 71.

3. Η αργία της Κυριακής ψηφίστηκε με τους νόμους της 3 Δεκεμβρίου 1909 και 22 Ιανουαρίου και 11 Μαρτίου 1910· το 1911 ψηφίζονται νόμοι για την υγιεινή και την ασφάλεια των εργατών. Βλ. A. Andréadès, ό.π., σ. 16-17.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, αρ. 4, 23 Δεκεμβρίου 1906, σ. 27. Ο Γρ. Ξενόπουλος επανέρχεται στο θέμα της παιδικής εργασίας το 1908, με την Αθηναϊκή επιστολή "Τα επαγγέλματα των μικρών": "Εδώ εις τας Αθήνας, το θέαμα των εργαζομένων νηπίων -αφίνω πλέον τα παιδιά κατά μέρος-,

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/166.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αναμένεται ο νόμος που θα απαγορεύσει κάθε εργασία στους ανήλικους (ο σχετικός νόμος ψηφίζεται το 1912 και απαγορεύει κάθε εργασία μέχρι την ηλικία των δώδεκα ετών1) και η αλλαγή των κοινωνικών όρων, που αναγκάζουν τους γονείς να "χρησιμοποιούν" τα παιδιά τους από τη νηπιακή ηλικία2. Τα παιδιά που εργάζονται από σχεδόν ευτυχισμένα, όπως χαρακτηρίζονται από το περιοδικό, θεωρούνται αξιολύπητα.

Οι πολιτικές απόψεις που εκφράζονται από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών και της αλληλογραφίας σχετικά με τα θέματα αυτά, πολλές φορές είναι αντιφατικές. Ο Γρ. Ξενόπουλος αναθεωρεί ή περιορίζει τη σημασία των όσων έχει υποστηρίξει, ανάλογα με τις αντιδράσεις των αναγνωστών και τις διαφορετικές προσωπικές του εκτιμήσεις. Κάποτε, ο φόβος να μην υποστηρίξει ή να μην ενθαρρύνει "ακραίες" θέσεις, τον οδηγεί στη διαπίστωση ανύπαρκτων κινδύνων και στην απόδοση πολιτικής πρόθεσης και εκεί όπου δεν υπάρχει. Όταν το 1909 γράφει ότι η φιλανθρωπία δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα της πενίας, της οποίας οι αιτίες είναι κοινωνικές και ότι ο πραγματικός φιλάνθρωπος είναι εκείνος που συντελεί στη "μέλλουσα αναμόρφωση", ένας συνδρομητής του απαντά ορίζοντας την πολιτική και ιδεολογική προέλευση των απόψεων αυτών. Σοσιαλιστές, επαναστάτες και αναρχικοί είναι αυτοί που διακηρύσσουν παρόμοιες θέσεις. Ο Γρ. Ξενόπουλος σπεύδει να δηλώσει ότι υπάρχουν δύο ειδών σοσιαλισμοί, ο "επιστημονικός" και ο "αγυρτικός". Ο πρώτος παραδέχεται τη βαθμιαία μεταβολή της κοινωνίας και ο δεύτερος την απότομη και βίαιη. Το σχόλιό του τελειώνει με την περιγραφή των Ελλήνων σοσιαλιστών: "Δυστυχώς, εις την Ελλάδα, εκτός ολιγίστων εξαιρέσεων, τοιούτοι

——————————————

είνε συχνότατον. Η μεγάλη συντεχνία των λούστρων και των εφημεριδοπωλών π.χ. αριθμεί πολλά μέλη ανήλικα... Αλλά το συνηθέστερον επάγγελμα των νηπίων εις τας Αθήνας, είνε το πλανόδιον εμπόριον", αυτ., τόμ. 15, αρ. 28, 7 Ιουνίου 1908, σ. 219.

1. A. Andréadès, ό.π., σ. 22 - 23.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 18, αρ. 28, 11 Ιουνίου 1911, σ. 223.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/167.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

είνε οι απόστολοι των σοσιαλιστικών ιδεών. Φυλαχθήτε από αυτούς! Είνε αγύρται ή τρελλοί επικίνδυνοι... Μη τους δώσετε ποτέ σημασίαν. Μόνον αν θέλετε, και αν τους λυπάσθε ως τρελλούς, ανικάνους να εργασθούν, δώσατέ τους ελεημοσύνην"1.

Το 1916 ένας φίλος του περιοδικού ζητά να μάθει τι είναι σοσιαλισμός· ο αρμοδιότερος να απαντήσει θεωρείται ο Πλάτων Δρακούλης, "ο πιο γνωστός και ο πιο σοφός από τους Έλληνας σοσιαλιστάς". Στη θέση του θα αναλάβει να εξηγήσει τις απορίες του νεαρού φίλου ο Γρ. Ξενόπουλος σε δύο Αθηναϊκές επιστολές. Οι σοσιαλιστές είναι εκείνοι που ζητούν "την κατάργησι της οικονομικής δουλείας, που εξακολουθεί να μαστίζη την ανθρωπότητα και ονειροπολούν μια καινούργια κοινωνία, όπου κάθε άνθρωπος θα έχη εξασφαλισμένα τέσσερα πράγματα: την τροφή του, υγιεινή και άφθονη, την κατοικία του, υγιεινή και άνετη, την ενδυμασία του και την εκπαίδευσί του"2. Η σοσιαλιστική ιδέα προοδεύει σιγά - σιγά, απόδειξη η εργατική νομοθεσία που βελτιώνει τη θέση του εργάτη και θέτει φραγμούς "στην πλεονεξία των εκμεταλλευτών"3. Τη χρονιά αυτη πυκνώνουν οι αναφορές στα σοσιαλιστικά ιδανικά και διατυπώνεται η πεποίθηση ότι η κοινωνία βρίσκεται στις παραμονές μιας αλλαγής4. Όταν ο Πρώτος Σοσιαλιστής θα εκφράσει

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 32, 11 Ιουλίου 1909, σ. 263.

2. Οι οικονομικές προϋποθέσεις της καινούργιας κοινωνίας θα εκπληρωθούν, "αν κάθε πολίτης, ανεξαιρέτως, υποχρεωθή να εργάζεται λίγες ώρες την ημέρα σε κοινά εργοστάσια, χωρίς άλλον εργοστασιάρχη κεφαλαιούχο, παρά το κράτος το ίδιο, που θα μοιράζη εξίσου και την εργασία και τα κέρδη της εργασίας", αυτ., τόμ. 23, αρ. 22, 30 Απριλίου 1916, σ. 175. Ο Γρ. Ξενόπουλος δηλώνει ότι δεν είναι ο ίδιος σοσιαλιστής. Σε σχετική ερώτηση συνδρομητή διευκρινίζει: "Ο κ. Φαίδων σας είπεν, ότι δεν είνε σοσιαλιστής, όχι διότι αποκρούει την σοσιαλιστικήν ιδέαν, - από τας επιστολάς του κάθε άλλο φαίνεται, - αλλά διότι δεν καταγίνεται ειδικώς εις αυτά τα ζητήματα, ώστε να γράφη με κύρος, όπως π.χ. ο κ. Δρακούλης", αυτ., τόμ. 23, αρ. 24,14 Μαΐου 1916, σ. 195.

3. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 23, 7 Μαΐου 1916, σ. 185.

4. Στη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών διαβάζουμε: "είτε με πόλεμο, είτε ειρηνικά, η κοινωνία, απ' αυτή τη μορφή, θα περάση σε μίαν άλλη. Και

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/168.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

την επιθυμία του να ιδρύσει σοσιαλιστικό σύλλογο με μέλη συνδρομητές της Διάπλασης, το περιοδικό απαντά ότι τέτοιες δραστηριότητες δεν ταιριάζουν στην παιδική ηλικία1. Ο ίδιος συνδρομητής έχει σχεδιάσει μαζί με άλλους τη δημιουργία βιβλιοθήκης· θεωρητικό κείμενο αναφοράς ήταν το Προς τους νέους του Κροπότκιν2.

Οι νεαροί συνδρομητές που έχουν επηρεασθεί από τις σοσιαλιστικές αναζητήσεις, στέλνουν στη Σελίδα συνεργασίας κείμενα των οποίων το περιεχόμενο μας πληροφορεί για τον τρόπο με τον οποίο φαντάζονται τον καινούριο κόσμο. Ο Παύλος Χλωμός [= Παύλος Παλαιολόγος] γράφει το 1916: "Ο σημερινός κόσμος είχε ένα σκοπό. Νάτονε. Παντού ερημιά, καταστροφή, φρίκη. Καινούργιο κόσμο θέλουμε. Αγάπη, ειρήνη, αδελφοσύνη στους λαούς. Είμαστε όλοι αδέρφια"3. Ένας διάλογος "φίλου με σοσιαλιστικάς ιδέας", που δεν δημοσιεύθηκε τελικά στη Σελίδα συνεργασίας, είχε σαν ήρωα ένα φτωχό παιδί που αντιγράφει κάτι για το παιδί ενός πλούσιου για πέντε δραχμές. Όταν ένας φίλος του του αναλύει ότι η κοινωνική ανισότητα επιβάλλει μια τέτοια κατάσταση, εξεγείρεται. Σύμφωνα με το περιοδικό, ο διάλογος απορρίφθηκε γιατί ένα φτωχό παιδί δεν ωφελείται σε τίποτα με το να θεωρεί την εργασία δουλεία και σκλαβιά4. Το 1918 στην ερώτηση της τριακοστής δεύτερης Κυριακής της Διάπλασης, ποιο μάθημα προτιμούν οι συνδρομητές της και γιατί, ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος απαντά (και κερδίζει το πρώτο βραβείο): "Βλέπω μεσ' στη γαλάζια ατμόσφαιρα

——————————————

η άλλη αυτή θα είνε καλλίτερη, ανώτερη, τελειότερη", αυτ., τόμ. 23, αρ. 24, 14 Μαΐου 1916, σ. 193.

1. "Σου εγκρίνω το ψευδώνυμον, Πρώτε Σοσιαλιστά, αλλά δεν θα σε βοηθήσω να κάμης σοσιαλιστικόν σύλλογον από παιδιά της Διαπλάσεως. Ο κ. Φαίδων σάς έγραψε περί σοσιαλισμού απλώς διά να έχετε μίαν ιδέαν. Αλλά τίποτε άλλο. Τα κοινωνικά ζητήματα, - εννοώ η δράσις εις τα κοινωνικά ζητήματα, - δεν είνε διά την ηλικίαν σας", απαντά ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη της αλληλογραφίας. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 23, αρ. 26, 28 Μαΐου 1916, σ. 211.

2. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 48, 29 Οκτωβρίου 1916, σ. 388.

3. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 5, 31 Δεκεμβρίου 1916, σ. 42.

4. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 9, 28 Ιανουαρίου 1917, σ. 73.

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/169.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

της υδρογείου μια κοινωνία από έθνη ευτυχή, πολιτισμένα και ειρηνικά, -όχι χωνεμένα σε μια άμορφη μάζα, όπως τα θέλουν η ηλίθιες σοσιαλιστικές θεωρίες, αλλά ανεξάρτητα, δυνατά και υπερήφανα... Κι' επάνω στην ιδανική αυτή οικουμένη, βλέπω να ρίχνη θερμές και ολόφωτες της αχτίνες του ένας χρυσός ήλιος... το Διεθνές Δίκαιον"1. Η απάντηση αυτή προκαλεί έντονες αντιδράσεις. Ο Αλ. Αλεξάνδρου και το Παγκόσμιο Όνειρο γράφουν από τη στήλη των Μικρών Αγγελιών: «Μόνον ένας θαυμαστής της καταλυθείσης τυραννίας μπορούσε να θεωρή το Σοσιαλισμό ηλιθιότητα» και «Μονάχα οι μιλιταριστές κι' οι πλουτοκράτες, καθώς κι' εκείνοι που δε σκαμπάζουνε τίποτα απ' αυτές, βρίζουνε "ηλίθιες" τις σοσιαλιστικές θεωρίες»2. Το περιοδικό προσπαθεί να μετριάσει τη βιαιότητα των απαντήσεων γράφοντας ότι ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος ονομάζει ηλίθιες τις υπερβολικές σοσιαλιστικές θεωρίες, γιατί θεωρεί προφανώς σωστές κάποιες άλλες3.

Το 1920, τρία χρόνια μετά από τη ρωσική επανάσταση, όταν σύμφωνα με τη Διάπλαση την ελευθερία του ρώσικου λαού δεν καταπατεί πια ο τσαρισμός, αλλά ο μπολσεβικισμός4, ορισμένα 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 25, αρ. 49, 3 Νοεμβρίου 1918, σ. 270. Υπενθυμίζουμε ότι ο Βασίλειος ο Βουλγαροκτόνος (διαπλασιακό ψευδώνυμο του Βασιλείου Παπαδάκη) ακολούθησε το διπλωματικό στάδιο και ότι υπήρξε στενός συνεργάτης του Ιω. Μεταξά. Βλ. και σ. 65, σημ. 7.

2. Αυτ., τόμ. 25, αρ. 50, 10 Νοεμβρίου 1918, σ. 276.

3. "Βλέπω, από κάτι Μικρές Αγγελίες, ότι οι νεαροί μου σοσιαλισταί εξηγέρθησαν διά μίαν φράσιν, από την βραβευθείσαν απάντησιν του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου αν ονομάζη ηλίθιες κάποιες σοσιαλιστικές θεωρίες, - της υπερβολικές, υποθέτω, - είνε μόνο γιατί θεωρεί φρόνιμες, σωστές, κάποιες άλλες. Έτσι τουλάχιστο το πήραμε εμείς. Γιατί βέβαια, να καταδικάζη κανείς σήμερα κάθε σοσιαλιστική ιδέα, αυτό θα ήταν ηλιθιότης", διαβάζουμε στη στήλη της αλληλογραφίας, αυτ., σ. 275. Σχετικά με τις απαντήσεις στην ερώτηση της επόμενης, τριακοστής τρίτης Κυριακής, η Διάπλαση διευκρινίζει ότι δεν θα πάρει υπ' όψη της "φαντασίες" που αφορούν την κοινωνία και την πολιτεία του μέλλοντος. Βλ. αυτ., τόμ. 26, αρ. 4, 22 Δεκεμβρίου 1918, σ. 31.

4. Βλ. αυτ., τόμ. 27, αρ. 10, 8 Φεβρουαρίου 1920, σ. 76.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/170.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

παραδείγματα λογοκρισίας κειμένων που προορίζονται για τη Σελίδα συνεργασίας, μαρτυρούν για τη μεταστροφή των πνευμάτων όχι τόσο των αναγνωστών όσο των συντακτών της. Από το κείμενο του Φρέντου "Στον κήπο", με την αλληγορική σημασία ότι οι προλήψεις των γερόντων μάς εμποδίζουν κάποτε να χαρούμε τα καλά της ζωής, αφαιρείται μια φράση που κατά την εκτίμηση του περιοδικού θα μπορούσε να εξωθήσει στον μπολσεβικισμό1. Αντίθετα, σε άλλη συνεργασία συνδρομητή με τίτλο "Στην εξοχή", προστίθεται μια φράση από φόβο μήπως η ανάγνωσή της οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η χειρωνακτική και η πνευματική εργασία έχουν την ίδια αξία. Το περιοδικό εξηγεί την αναγκαιότητα της συμπλήρωσης του κειμένου: "Αναγκάσθηκα να προσθέσω δυο λόγια στο τέλος, για να μη φανή πολύ... επαναστατικό. Μόνο ένας Μπολσεβίκος μπορεί να φρονή πως έχουν την ίδια αξία και κάνουν την ίδια δουλειά, ένας τσοπανάκος κι' ο Νεύτων ή ο Έδισσων. Γιατί χωρίς την προσθήκη μου, αυτό το συμπέρασμα θα έβγαινε"2. Η απόδοση συγκεκριμένων προθέσεων και εκεί όπου δεν υπάρχουν, μαρτυρεί

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 7, 18 Ιανουαρίου 1920, σ. 55. Τα σχόλια αυτά διαβάζουμε στην Κριτική της Σελίδος Συνεργασίας Συνδρομητών.

2. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 44, 3 Οκτωβρίου 1920, σ. 351. Όπως βεβαιώνει ο Δημ. Δελακώτσος, ο συνδρομητής που είχε γράψει το κομμάτι αυτό, μαθητής 16 ετών, είχε θαυμάσει το τσοπανόπουλο σε σχέση με την προσωπική του αδεξιότητα και δεν είχε υποπτευθεί ότι το έργο του θα αποκτούσε "κοινωνική" διάσταση. Βλ. Δημ. Δελακώτσος, "Η Διάπλασις των παίδων, η δημοτική και η εποχή", Νέα Εστία, τόμ. 105, τεύχ. 1243, 15 Απριλίου 1979, σ. 521. Παραθέτουμε το επίμαχο κείμενο: "Ο μικρός τσοπανάκος πότιζε την ώρα εκείνη τα πρόβατά του στο ποτάμι. Ο Αλέκος με θαυμασμό τον κοίταζε. ―Πώς μπορείς και τα καταφέρνεις με τόσα πρόβατα; ―Κοροϊδεύεις; ―Μα τι, είναι εύκολο; ―Χα, χα! Αμ' τι γράμματα είναι; ―Άιντε ! ―Ακούς να μην το ξέρεις! μη θαρρείς πως τα γράμματα μόνο είναι που έχουν αξία; Η δουλειά έχει αξία, πάντα δουλειά είναι. ―Ώστε το ίδιο είμαι εγώ με σένα; ―Το ίδιο; καλύτερος! [Γιατί εγώ ετοιμάζουμαι ακόμα για δουλειά, ενώ εσύ δουλεύεις]". Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 43, 26 Σεπτεμβρίου 1920, σ. 342. Σε αγκύλες σημειώνεται η φράση που, κατά τον Δ. Δελακώτσο, πρόσθεσε το περιοδικό.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/171.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

όχι τόσο τον κίνδυνο της διάδοσης ορισμένων πολιτικών πεποιθήσεων, όσο τον φόβο που εκδηλώνεται με τις υπερβολικές προφυλάξεις που παίρνουν οι συντάκτες του περιοδικού, απέναντι σε μια υποθετική παρανάγνωση, που θα επέτρεπε να δοθούν πολιτικές προεκτάσεις στα κείμενα που δημοσιεύονται. Από την πλευρά των συνδρομητών, ο Προλετάριος θα ρωτήσει την Τρισεύγενη από τη στήλη των Μικρών Αγγελιών: «Τι λέτε για την κριτική του κομματιού "Στην εξοχή";». Η Τρισεύγενη απαντά: "επηρεασμένη από αστική αντίληψη"1. Ο διάλογος ανάμεσα στους δύο συνδρομητές θα κλείσει με το σχόλιο του Προλετάριου: "Όχι απλώς επηρεασμένη, Τρισεύγενη, αλλά τέλεια αστική (όπως ήταν επόμενο)" και τη δήλωση της Διάπλασης ότι αυτή ήταν η τελευταία αγγελία που δημοσιεύθηκε για τέτοια ζητήματα2.

Την ίδια εποχή παρατηρείται από την πλευρά των συνδρομητών η αμφισβήτηση της θεμελίωσης των δογμάτων της θρησκείας, η οποία θεωρείται ότι έρχεται σε αντιπαράθεση με την επιστήμη. Οι παιδικές απορίες, που χαρακτηρίζονται από τη Διάπλαση σοφίσματα, είναι απλοϊκές (π.χ. γιατί ο θεός, αφού είναι πανταχού παρών, δεν υπάρχει στη ψυχή των κακών ανθρώπων) ή αντλούνται από ξένους συγγραφείς, όπως ο Ernest Renan. Για να μην επηρεαστούν από τις υλιστικές θεωρίες και τις αθεϊστικές τάσεις, το περιοδικό προτείνει στους συνδρομητές του την ανάγνωση της εισαγωγής του Ιωάννη Ζερβού στο βιβλίο του L. Büchner Δύναμις και Ύλη. Οι συνδρομητές θα διαπιστώσουν "από την σοφήν εισαγωγήν,

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 45, 10 Οκτωβρίου 1920, σ. 360 και αρ. 46, 17 Οκτωβρίου 1920, σ. 368. Η Διάπλαση σχολιάζει: "Ώστε για την Τρισεύγενη δεν υπάρχει παρά ή αστική αντίληψη, ή... μπολσεβικική. Εγώ όμως νομίζω ότι υπάρχει και μια σοσιαλιστική, που είναι η πιο φρόνιμη κι' η πιο σωστή", αυτ., σ. 367.

2. Αυτ., τόμ. 27, αρ. 47, 24 Οκτωβρίου 1920, σ. 376. Σε αντίθεση με τα γράμματα που έστελναν οι συνδρομητές στο περιοδικό, από τα οποία μπορούσε η Διάπλαση, αν ήθελε, να δημοσιεύσει ένα μέρος στη στήλη της αλληλογραφίας, οι Μικρές Αγγελίες δημοσιεύονταν ολόκληρες έναντι ορισμένου αντιτίμου.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/172.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ότι αι θεωρίαι αυταί, που ένα καιρό είχαν πέρασιν, έπεσαν πλέον"1. Η άποψη ότι καμιά επιστημονική θεωρία δεν μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα της ανυπαρξίας του θεού, έχει διατυπωθεί τρία χρόνια πριν από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών, με αφορμή τη δίκη "των αθέων του Βόλου" που έγινε στο Ναύπλιο τον Απρίλιο του 1914 2. Απαντώντας σε σχετική ερώτηση συνδρομητών, ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει ότι παρακολουθώντας την υπόθεση από τις περιλήψεις των πρακτικών της δίκης που δημοσιεύονται στις εφημερίδες, σχημάτισε την εντύπωση ότι οι περισσότεροι από τους κατηγορουμένους είναι άνθρωποι "με χαλασμένα κεφάλια, οι οποίοι, είτε εδιάβασαν φυλλάδες άλλων παλαβών, είτε δεν ημπόρεσαν να καταλάβουν και να χωνεύσουν μερικάς επιστημονικάς θεωρίας

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 24, αρ. 19, 8 Απριλίου 1917, σ. 115. Οι απόψεις του γερμανού γιατρού και υλιστή φιλόσοφου του 19ου αιώνα, αποτέλεσαν, όπως γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος, το έναυσμα για τις προσωπικές εφηβικές του αναζητήσεις. Όταν διάβασε Flammarion από άθεος έγινε πανθεϊστής. Βλ. Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 132, 135-136. Ο Ιω. Ζερβός, στην εισαγωγή του στην έκδοση του 1915, θέλει να αποδείξει ότι οι αρχές του υλισμού δεν συμφωνούν με την επιστημονική εμπειρία, δεν εξάγονται με βάση μια λογική-μαθηματική ακολουθία και δεν προσαρμόζονται στην πραγματικότητα, όσον αφορά τις ηθικές και κοινωνικές τους προεκτάσεις. Τελειώνοντας διαπιστώνει ότι: "Δια του υλισμού αγόμεθα αναποδράστως εις την αντίληψιν απανθρώπων ή υπανθρώπων όντων - πεισιθανάτων και ανηθικιστών". Βλ. Ιω. Ζερβού, "Βιογραφικόν και κριτικόν σημείωμα" στο L. Büchner, Δύναμις και ύλη, μετάφραση Ν. Καζαντζάκης, Αθήνα 1915, σ. 203. Το 1920 το περιοδικό επανέρχεται γράφοντας σε συνδρομήτριά του: "Να είσαι βεβαία, ότι αν είχες τη δύναμη να εκφράσης τας ιδέας σου, θα έβγαζες την εξαδέλφη σου από την πλάνη των υλιστικών θεωριών. Και για να την αποκτήσης, σου συνιστώ να διαβάσης την εισαγωγή του κ. Ζερβού στη μετάφραση του συγγράμματος του Μπύχνερ Δύναμίζ και Ύλη", αυτ., τόμ. 27, αρ. 20, 18 Απριλίου 1920, σ. 159.

2. Σχετικά με τη λειτουργία του Ανώτερου Παρθεναγωγείου του Βόλου και τη δίκη του διευθυντή του, βλ. Αλ. Δελμούζος, Το Κρυφό Σχολειό 1908-1911, Αθήνα 1950· Η Δίκη του Ναυπλίου (16 - 28 Απριλίου 1914), Αθήνα 1915 και Αλ. Δημαράς (επιμ.), ό.π , τόμ. Β', Αθήνα 1984, σ. 101 - 114.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/173.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

-π.χ. την δαρβινικήν θεωρίαν της εξελίξεως- έφθασαν εις τα παραλογώτερα των συμπερασμάτων, π.χ. ότι δεν υπάρχει Θεός!"1. Η αυστηρότητα του χαρακτηρισμού μετριάζεται ωστόσο από τη δήλωση ότι δεν πρέπει να διώκεται κανείς για τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, εσφαλμένες ή μη.

Εκτός από την υπόδειξη μιας πολιτικής θεώρησης της οργάνωσης της κοινωνίας και τη διαπίστωση της ύπαρξης συγκεκριμένων πολιτικών απόψεων ή απόψεων που μπορούν να οδηγήσουν σε μια πολιτική εκτίμηση, οι νεαροί συνδρομητές ασκούνται από νωρίς στο κλίμα, τις προϋποθέσεις και τα δικαιώματα των εκλογικών αναμετρήσεων. Για πρώτη φορά ψηφίζουν, αγόρια και κορίτσια, το 1897 στο δημοψήφισμα των ψευδωνύμων. Για τα κορίτσια η πράξη αυτή αποτελεί ιδιαίτερο προνόμιο, αφού μπορούν να ψηφίζουν μόνο όσο έχουν την ηλικία και την ιδιότητα της συνδρομήτριας της Διάπλασης. Τα παιδιά καλούνται να μην ψηφίζουν με βάση τις προσωπικές σχέσεις αλλά την "εκτίμηση", συμπεριφορά που αν εφαρμοζόταν, πολύ θα διέφερε από την αντίστοιχη του ενήλικος ψηφοφόρου. Γύρω από τα ψευδώνυμα σχηματίζονται ομάδες, σύλλογοι ή κόμματα και πολλές φορές η αντιπαράθεση αντιπάλων συνδυασμών φθάνει σε οξύτητα. Δεν θα λείψουν και τα τυπικά συμπτώματα προεκλογικής ή εκλογικής συμπεριφοράς: πλαστά ψηφοδέλτια, καταγγελίες, εκλογικές περιοδείες, τυπωμένα επισκεπτήρια, προσπάθεια με διάφορους τρόπους προσεταιρισμού των συνδρομητών-ψηφοφόρων.

Το 1907 οι προεκλογικές Μικρές Αγγελίες που στέλνουν στο περιοδικό οι συνδρομητές, αντανακλούν το κλίμα των προεκλογικών προετοιμασιών αλλά και τη συγκεκριμένη πολιτική κατάσταση της εποχής. Ο Μαρμαρωμένος Βασιληάς, επικεφαλής ψηφοδελτίου

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 21, 26 Απριλίου 1914, σ. 167.

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/174.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και οργανωτής μιας συστηματικής προεκλογικής εκστρατείας1, που τελικά θα πάρει το πρώτο βραβείο, "είνε ο μόνος εθνομάρτυς, ον η δημώδης ποίησις και η παράδοσις του λαού περιέβαλον διά μυστηριώδους αίγλης" και θεωρείται ότι συμβολίζει την "Μεγάλην Ιδέαν εις ην ως εις ιεράν παρακαταθήκην αποβλέπει σύμπας ο Ελληνισμός"2. Η αναφορά στα εθνικά συλλογικά οράματα και η προβολή της μυθικής διάστασής τους, κρίνονται κατάλληλες να υποστηρίξουν τον νεαρό υποψήφιο. Από την άλλη μεριά, συνδρομητής γράφει στο περιοδικό ότι θα ήταν ενδιαφέρον εκείνη τη χρονιά να ψηφισθεί κάποιος που "εκλεκτικώς" θα συγκέντρωνε τα προσόντα, που αποδίδονταν στους "Ιάπωνες"3. Γρήγορα δημιουργείται

——————————————

1. Ο Μαρμαρωμένος Βασιληάς [=Δ. Κουκορίκος] τυπώνει επισκεπτήριο με την ένδειξη: "υποψήφιος προς βράβευσιν διά το δημοψήφισμα του 1907" και αναχωρεί για προεκλογική περιοδεία. Όταν επιστρέφει γράφει από τη στήλη των Μικρών Αγγελιών: "Επανελθών εκ της ανά την Θεσσαλίαν εκλογικής μου περιοδείας, εκφράζω τας μυρίας μου ευχαριστίας προς τους εν Βόλω, Καρδίτση και Τρικκάλοις συνδρομητάς της Διαπλάσεως διά την θερμήν δεξίωσιν ην μου έκαμον...", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, αρ. 51 - 52, 17 και 24 Νοεμβρίου 1907, σ. 414, 416. Ο συνδρομητής αναρωτιέται αργότερα αν η προεκλογική εξάσκηση και η εκλογική νίκη θα του είναι χρήσιμες στο μέλλον. Η Διάπλαση απαντά: "Βεβαίως, Μαρμαρωμένε Βασιληά, αυταί, αι επανειλημμέναι εκλογικαί επιτυχίαι προοιωνίζουν ότι θα είσαι ο μέλλων βουλευτής της επαρχίας σου και δεν μου μένει αμφιβολία ότι θα είσαι και επιφανές μέλος του Κοινοβουλίου", αυτ., τόμ. 15, αρ. 32, 5 Ιουλίου 1908, σ. 255.

2. Αυτ., τόμ. 15, αρ. 4, 22 Δεκεμβρίου 1907, σ. 32 και αρ. 3, 15 Δεκεμβρίου 1907, σ. 23.

3. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 49, 3 Νοεμβρίου 1907, σ. 391. Η πρόταση υιοθετείται χωρίς δισταγμούς. Στο μεθεπόμενο φύλλο, συνδρομητής δημοσιεύει την ακόλουθη αγγελία: "αποχωρώ μεθ' ολοκλήρου, γνωστής ισχύος, Πειραϊκού κόμματος και απανταχού φίλων μου προς σχηματισμόν συνδυασμού Ιαπωνικού...", αυτ., τόμ. 14, αρ. 51 - 52, 17 και 24 Νοεμβρίου 1907, σ. 416. Ιάπωνες ονόμασε για τη μαχητικότητά τους ο διευθυντής της Ακροπόλεως Βλ. Γαβριηλίδης, σε κύριο άρθρο του στις 10 Φεβρουαρίου 1907, την ομάδα των βουλευτών γύρω από τον Στ. Δραγούμη, την οποία αποτελούσαν οι Δ. Γούναρης. Π. Πρωτοπαπαδάκης, Ε. Ρέπουλης, Χ. Βοζίκης, Α. Αλεξανδρής. Βλ. Ν. Οικονόμου, "Εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις 1905-1909", Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ. 186.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/175.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ο "Ιαπωνικός συνδυασμός" που ζητά "δικαιότατα ψήφους καλαισθήτων συναδέλφων". Από τη στήλη των Μικρών Αγγελιών υπογραμμίζεται το ήθος των υποψηφίων, οι οποίοι δεν απευθύνονται σε όλους τους συνδρομητές, αλλά σε ορισμένους (τους "καλαισθήτους").

Η ενεργή συμμετοχή των συνδρομητών στο δημοψήφισμα για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου, σχολιάζεται ευνοϊκά από τη Διάπλαση1, η οποία υποστηρίζει ότι οι δραστηριότητες αυτές προετοιμάζουν και τη μελλοντική κοινωνική επιτυχία, αφού για να επιτύχει κανείς την εκπλήρωση των σκοπών του, δεν πρέπει να στηριχθεί μόνο στην αξία του, αλλά να ενεργήσει και να αγωνισθεί με όλα τα μέσα, αρκεί να είναι "τίμια και νόμιμα".

Μετά το Κίνημα του Αυγούστου του 1909 το περιοδικό δηλώνει ότι δεν αναγνωρίζει πλέον κόμματα, ενώσεις και συνδυασμούς· η πολιτικομανία ωστόσο των συνδρομητών συνεχίζεται, και στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε, διαβάζουμε ότι "κατήντησε αρρώστια ανίατη". Τον Μάρτιο του 1912 τα παιδιά είναι μοιρασμένα σε οπαδούς του Ράλλη και του Βενιζέλου, τρέχουν στις διαδηλώσεις, στολίζονται με τις εικόνες των υποψηφίων που υποστηρίζουν και γράφουν συνθήματα στους τοίχους, υιοθετώντας μια τυπικά προεκλογική συμπεριφορά2. Η αντανάκλαση του συγκεκριμένου πολιτικού κλίματος στις παιδικές αντιδράσεις συνεχίζεται τον Δεκέμβριο του 1915, όταν η Ελληνική Αίγλη υπενθυμίζει στα κορίτσια, με αφορμή το δημοψήφισμα για τη βράβευση του καλύτερου ψευδωνύμου, την αποχή των Βενιζελικών από τις εκλογές (της 6ης Δεκ. 1915)3 και το 1921, όταν η πολιτική και κυβερνητική κρίση (η διαμάχη Φιλελευθέρων-κυβέρνησης Γούναρη)

——————————————

1. "Αυτήν την φοράν τα παιδιά της Διαπλάσεως παίζουν εκλογές... Δεν υπάρχει συνδρομητής ψηφοφόρος που να μην έλαβε 5, 10, 20 μπιλλιέτα με παρακλήσεις προς υποστήριξιν. Μερικοί μάλιστα εδέχθησαν και επισκέψεις", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 6, 5 Ιανουαρίου 1908, σ. 43.

2. Βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 14, 3 Μαρτίου 1912, σ. 119.

3. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 3, 19 Δεκεμβρίου 1915, σ. 27.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/176.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

θα επηρεάσει την επιλογή και την ερμηνεία των ψευδωνύμων των συνδρομητών. Το ψευδώνυμο Κλάδος ελαίας θεωρείται Κωνσταντινικό, δηλ. γουναρικό, το Φιλελεύθερος Μακεδών, Βενιζελικό. Ακόμα και το ψευδώνυμο Αλλιέ, θεωρείται ότι αναγραμματισμένο υποκρύπτει το γνωστό βασιλικό σύνθημα Ελιά.

Συμπερασματικά διαπιστώνουμε ότι το περιοδικό δεν μένει πάντα, παρά τις διακηρύξεις του, πολιτικά ουδέτερο, αφού στις στήλες του εύκολα μπορεί να εντοπισθεί το εκάστοτε πολιτικό κλίμα της εποχής, το οποίο προκαλεί ή ενθαρρύνει την "πολιτική" συμπεριφορά των συνδρομητών της Διάπλασης.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/177.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Η αντανάκλαση του γλωσσικού προβλήματος στις στήλες της Διάπλασης (η σημασία της ελληνικής γλώσσας, το δίλημμα δημοτική ή καθαρεύουσα, ο ρόλος της γλώσσας στην εκπαίδευση και στη νεοελληνική κοινωνία), εντοπίζεται στην επιλογή της γλωσσικής μορφής και στη διατύπωση απόψεων σχετικών με τις εξελίξεις του γλωσσικού ζητήματος.

Η επιλογή των γλωσσικών τύπων αλλάζει όταν η Διάπλαση εγκαταλείπει το δικό της σύστημα ορθογραφίας για να υιοθετήσει την ορθογραφία της δημοτικής, μετά την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917 1. Η υιοθέτηση της δημοτικής ακολουθεί την εισαγωγή της στις πρώτες τάξεις της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και εμφανίζεται σαν διάθεση προσαρμογής στη γλώσσα του σχολείου. Οι απόψεις οι σχετικές με το γλωσσικό ζήτημα, εκτός από τη σταθερή αναφορά στην άρνηση της αρχαΐζουσας, προσαρμόζονται ανάλογα με το κλίμα της εποχής και τις πρωτοβουλίες των συντακτών του περιοδικού.

Στο θεωρητικό επίπεδο η ελληνική γλώσσα προβάλλεται σαν η "γλυκυτέρα, η ωραιοτέρα και η αρμονικωτέρα" γλώσσα, όταν μάλιστα "προφέρεται από ελληνικά χείλη". Δεν είναι κατώτερη από τις ξένες γλώσσες και μπορεί να αναπτυχθεί εξίσου μ' αυτές στον επιστημονικό και στον φιλολογικό τομέα. Η έλλειψη επίμονης διάθεσης για την καλλιέργεια της ελληνικής γλώσσας συνδυάζεται

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 26, αρ. 2, 8 Δεκεμβρίου 1918, σ. 11.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/178.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

με την έλλειψη ισχυρού εθνικού φρονήματος1. Το μέγεθος της αγάπης προς κάθε τι ελληνικό καθορίζει και την αγάπη προς την ελληνική γλώσσα. Εκτός από την εθνική διάσταση, που σχετίζεται με την υιοθέτηση και την ενίσχυση της γλώσσας, τονίζεται και η κοινωνική διάσταση της χρήσης της: την ελληνική γλώσσα περιφρονούν ορισμένα αριστοκρατικά κοινωνικά στρώματα, τα οποία εξάλλου δεν φαίνονται να προβάλλουν έντονα τα στοιχεία της εθνικής τους ταυτότητας.

Όταν αρχίζει να εκδίδεται η Διάπλαση (Φεβρουάριος 1879), γράφεται στο γλωσσικό ιδίωμα της καθαρεύουσας, που προοδευτικά, από τη δεύτερη κυρίως περίοδο της έκδοσής της, μετατρέπεται σε απλή καθαρεύουσα, μικτή και τέλος δημοτική (από το 1919). Οι όροι αυτοί είναι διφορούμενοι, όχι μόνο για τους αναγνώστες του περιοδικού, αλλά και για τους συντάκτες του καθώς και γι' αυτούς που το κρίνουν.

Η υιοθέτηση της αρχικής, αρχαιότροπης γλώσσας (με τις υπερβολικές και ακατανόητες για την παιδική ηλικία λέξεις, όπως "εμβάδες", "οψοφυλάκιον", "βουκόλιον" κλπ.), δεν σημαίνει την ταύτισή της με την αρχαΐζουσα. Το περιοδικό επιμένει, δεν θέλει "ελληνικούρες", όχι μόνο γιατί υπερασπίζεται τη δική του επιλογή των γλωσσικών τύπων, αλλά γιατί θέλει να προφυλάξει τους νεαρούς αναγνώστες από τις ασυνταξίες και τις νοηματικές ασυναρτησίες. Το 1883 ένας συνδρομητής γράφει στο περιοδικό όταν του στέλνει τις λύσεις των πνευματικών ασκήσεων: "Φίλη Διάπλασις, αν τας αντιλήβδας της εφημερίδος σας, τολμώ να φανερώσω οίον τα εξής κάτωθεν λελυμένα...". Το περιοδικό απαντά: "Μα παιδί μου, γιατί δεν γράφεις όπως ομιλείς;"2. Η ορθογραφημένη αλλά παράλογη αυτή διατύπωση πρέπει να αποδοθεί στην οργάνωση της στοιχειώδους εκπαίδευσης, στη διάρκεια της οποίας

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 5, αρ. 16, 18 Απριλίου 1898, σ. 123.

2. Αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 5, Μαΐου 1883, σ. 79.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/179.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και μέχρι το 1917 τα παιδιά δεν μαθαίνουν να γράφουν όπως "ομιλούν", άλλα όπως έγραφαν "οι αρχαίοι τους πρόγονοι"1.

Σημαντική είναι επομένως η συμβολή της Διάπλασης στην εξοικείωση των αναγνωστών της με τη γραπτή γλώσσα που πλησιάζει την προφορική της εκφορά και στην ανάπτυξη των εκφραστικών τους δυνατοτήτων μέσω της αλληλογραφίας, των διαγωνισμών σύνθεσης διηγήματος (με απαγορευτικό όρο τη χρήση της σχολαστικής καθαρεύουσας) και αργότερα της Σελίδος Συνεργασίας Συνδρομητών, αφού "είνε αδύνατον να μάθη κανείς να γράφη εύμορφα, αληθινά, όταν γυμνάζεται εις μίαν γλώσσαν, η οποία δεν γράφεται παρά εις τα σχολεία"2.

Αν η θεωρητική αποδοχή της δημοτικής ακολούθησε την κυβερνητική επίσημη πρωτοβουλία, η χρήση της και η προοδευτική επέκτασή της στις στήλες του περιοδικού διαπιστώνεται αρκετά νωρίς. Η πρώτη δειλή εμφάνισή της γίνεται με τη δημοσίευση του παιδικού μυθιστορήματος του Γρ. Ξενόπουλου Η Αδελφούλα μου το 1891. Ακολουθεί δύο χρόνια αργότερα η δημοσίευση αποσπάσματος από τη ραψωδία Ζ' της Οδύσσειας σε μετάφραση Δημ. Βικέλα (η μετάφραση είχε εκδοθεί το 1872), συνοδευμένη με σχόλια για την αφέλεια και τη χάρη "της δημώδους γλώσσης" και την εκφραστική γλώσσα των "δημοτικών ασμάτων". Το 1905 η δημοσίευση στίχων του Δ. Σολωμού προκαλεί μεγάλη εντύπωση στους συνδρομητές. Το περιοδικό επαινεί την ικανότητά τους να εκτιμήσουν την αληθινή ποίηση και τη γλώσσα στην οποία γράφεται, τη ζωντανή, φυσική γλώσσα, τη γλώσσα του αισθήματος.

Η δημοσίευση των παιδικών ποιημάτων του Αλ. Πάλλη (το

——————————————

1. Σύμφωνα με το σχετικό Διάταγμα του 1856, "Γραμματική της ελληνικής γλώσσης διά τα δημοτικά σχολεία ορίζεται η της αρχαίας και μόνη, συντεταγμένη όμως επί το απλούστατον, και περιέχουσα μόνους τους εις το καθαρώς γραφόμενον και λαλούμενον ύφος συνήθεις τύπους, εκτός των δυϊκών, των Αττικών, των εις -μι, και των μήπω εν χρήσει ανωμάλων ονομάτων και ρημάτων", Αλ. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τόμ. Α', 'Αθήνα 1983, σ. 136.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 16, 21 Μαρτίου 1909, σ. 135.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/180.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

1890 και το 1908) προϋποθέτει περισσότερη τόλμη για λόγους που αφορούν όχι μόνο τη γλώσσα αλλά και το περιεχόμενο. Το 1908 το περιοδικό χρειάζεται να αποδείξει πως τα ποιήματα του Αλ. Πάλλη δεν είναι "μαλλιαρά", όπως τρία χρόνια αργότερα θα χρειασθεί να υποστηρίξει τη γλώσσα στην οποία γράφονται τα ποιήματα του Ιω. Πολέμη. Αν η δημοτική υιοθετείται πιο εύκολα σαν η φυσική γλώσσα της ποίησης, όταν πρόκειται για την πεζογραφία, οι αντιστάσεις είναι μεγαλύτερες. Τα διηγήματα του Αδάμ, που δημοσιεύονται από το 1910 έως το 1918, γράφονται σε ιδιωματική γλώσσα και αποτελούν τη μεγαλύτερη παραχώρηση προς την πλευρά της δημοτικής. Σύμφωνα με το περιοδικό, η αγνή και καθαρή γλώσσα του χωριού ταιριάζει απόλυτα στα ηθογραφικά "χωριάτικα" διηγήματα· το περιεχόμενο δικαιολογεί τη μορφή1. Το 1917, με αφορμή τη δημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Γ. Βλαχογιάννη, Τα πρώτα ταχυδρομεία, η δημοτική δικαιολογείται όχι μόνο σαν η γλώσσα της ποίησης και της πεζογραφίας, αλλά και σαν η γλώσσα στην οποία μπορεί να γραφεί ιστορική μελέτη.

Η σημασία της Διάπλασης στην προβολή της δημιουργικής παραγωγής που έχει γραφεί στη δημοτική, αλλά και γενικότερα η συμβολή της στη γνωριμία των αναγνωστών της με το νεοελληνικό λογοτεχνικό έργο, διαπιστώνεται όχι μόνο σε σχέση με την εξέλιξη του γλωσσικού ζητήματος, αλλά και σε σύγκριση με τη σπουδαιότητα την οποία αποδίδει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα στη νέα ελληνική φιλολογία. Οι μαθητές δεν διαβάζουν Έλληνες πεζογράφους, γιατί δεν καταλαβαίνουν τη γλώσσα τους και αγνοούν τα

——————————————

1. Το 1911 η Διάπλαση θεωρείται "μαλλιαρή" επειδή δημοσιεύει και τα διηγήματα του Φαιδρού Αδάμαντος (Αδάμ από το 1914). Το περιοδικό απαντά: "Ο Φαιδρός Αδάμας δεν κατασκευάζει γλώσσαν, δεν πλάττει λέξεις, αλλά γράφει αγνήν και καθαράν την γλώσσαν του χωριού του. Αυτό επιτρέπεται εις ένα ηθογραφικόν χωριάτικον διηγηματάκι", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 18, αρ. 13, 26 Φεβρουαρίου 1911, σ. 102. Τα διηγήματα του Αδάμ που έχουν δημοσιευθεί στη Διάπλαση την περίοδο 1910-1913, θα εκδοθούν το 1913 στη σειρά της Βιβλιοθήκης του Εκπαιδευτικού Ομίλου.

Σελ. 180
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 161
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄

    Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΑΠΟΨΕΩΝ:

    Η ΑΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ

    Γενικά διατυπωμένες από το περιοδικό, οι σχέσεις των παιδιών και των νέων με την πολιτική είναι αρνητικές. Τα παιδιά, ακόμα και οι έφηβοι, δεν χρειάζεται να διαβάζουν εφημερίδες, να συμμετέχουν σε πολιτικές συζητήσεις, να ασχολούνται με προβλήματα που δεν τα αφορούν και δεν καταλαβαίνουν. Οι σχέσεις των παιδιών με τα κόμματα μπορεί να είναι καταστροφικές, ιδιαίτερα μέσα στα πλαίσια ενός συγκεκριμένου πολιτικού ήθους. Ο ρόλος του εκλογέως-κουμπάρου ή του υποψηφίου δημαγωγού δεν τους ταιριάζει, η προσκόλληση σε ένα κόμμα θα τους αφαιρέσει κάθε διάθεση για μόρφωση και επαγγελματική σταδιοδρομία, αφού εύκολα θα τους εξασφαλίσει κάποια αποκατάσταση. Η διαδεδομένη άποψη για τα πολιτικά πρόσωπα εξάλλου δεν είναι τόσο κολακευτική. Ο πολιτικός θεωρείται επαγγελματίας νουνός και φίλος, είναι αυτός που επιδιώκει με ψεύτικες υποσχέσεις και με ψηφοθηρία διάφορα αξιώματα.

    Ο Γρ. Ξενόπουλος, που επίμονα έχει ερωτηθεί από τους συνδρομητές ποια πολιτική παράταξη υποστηρίζει, εξηγεί την απόστασή του από τα κόμματα: «Να λοιπόν, που αν σήμερα, σαν αχρωμάτιστος, μπορώ να κάνω ένα καλό, δεν θάκανα παρά μόνο το μισό αν ήμουν χρωματισμένος. Ή, ενώ έχω τώρα όλο το κοινό μαζί μου, τότε θα είχα το μισό... Το επάγγελμά μου το ίδιο μου επιβάλλει το "μακριά" και το "ψηλά". Ενώ γράφω τριανταπέντε

    11