Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 25-44 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/25.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τους συνεργάτες της Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλο (γενν. το 1903) και Ιωάννη Μ. Παναγιωτόπουλο (1909 - 1982), των οποίων δημοσιεύει πεζά και ποιητικά κείμενα. Η Φούλα Χατζιδάκη υπογράφει μεταφράσεις κειμένων από τα δανέζικα το 1917 και το 1920 με τα αρχικά της και το 1922 με το όνομά της.

2. Το περιοδικό

Η Διάπλαση γράφεται για παιδιά και εφήβους, τη διαβάζουν ακόμα μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, φοιτητές Πανεπιστημίου και οι συγγενείς τους1.

Οι προγραμματικοί στόχοι του περιοδικού εξηγούνται στους "φιλόστοργους γονείς", στη δεύτερη σελίδα του φύλλου του Φεβρουαρίου 1879 2. Αυτοί είναι "το μεγαλείον και η ευημερία του έθνους" και επιτυγχάνονται "δια της διαπλάσεως των παίδων". Οι παιδαγωγικοί στόχοι συνδέονται με τους κοινωνικούς και τους εθνικούς στόχους της αποκατάστασης και της προόδου. Το περιοδικό απευθύνεται σε "αμφότερα τα γένη" και παρέχει "ύλην ηθικήν και διδακτικήν, συγκεκραμένην μετά του τερπνού". Μεταδίδει γνώσεις, διδάσκει συμπεριφορά και υποδεικνύει ηθικά πρότυπα αναζητώντας τη διατύπωση που προκαλεί το παιδικό ενδιαφέρον. Στην επιδίωξη των σκοπών του το περιοδικό, του οποίου οι εκδότες θεωρούν ότι συμπληρώνει ένα μεγάλο κενό, θα ακολουθήσει "το σύστημα της μεταδόσεως" (την οργάνωση και την επιλογή της ύλης) που έχουν υιοθετήσει τα ευρωπαϊκά περιοδικά, και ιδιαίτερα τα αγγλικά και τα γαλλικά.

——————————————

1. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Η μητέρα του μικρού Ευρυτάνος περνά, μερικάς ώρας αναγινώσκουσα τα διηγήματά μου και ευχαριστείται", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 2, αρ. 7, 18 Φεβρουαρίου 1895, σ. 55

2. Ένα μήνα αργότερα, το Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως με εγκύκλιό του συστήνει την εγγραφή συνδρομητών. Βλ. αυτ., τόμ. 1, αρ. 2, Μάρτιος 1879, σ. 32.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/26.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο πρώτος συνδρομητής της Διάπλασης ήταν ο Κωνσταντίνος Ρακτιβάν, που έγινε αργότερα δικηγόρος, βουλευτής, πρόεδρος της Βουλής, υπουργός, πρόεδρος του Συμβουλίου Επικρατείας και Ακαδημαϊκός. "Ο πρώτος αυτός συνδρομητής αποτελεί ίσως το καλύτερο σύμβολο της σταδιοδρομίας του περιοδικού", γράφει ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος1.

Η έκδοση του περιοδικού καλύπτει επτά περίπου δεκαετίες και χωρίζεται σε τέσσερις περιόδους. Η πρώτη περίοδος με αρχισυντάκτη τον Αρ. Κουρτίδη, αρχίζει το 1879, η δεύτερη, με αρχισυντάκτη τον Γρ. Ξενόπουλο, το 1894, η τρίτη τον Μάιο του 1945 και η τέταρτη το 1947. Στην πρώτη περίοδο του περιοδικού (1879-1894), το κάθε τεύχος με διαστάσεις 24x17 είχε δεκαέξι σελίδες δίστηλες και στη δεύτερη (1894 - 1945), το κάθε τεύχος με διαστάσεις 28x21 είχε οκτώ σελίδες τρίστηλες2.

Στην αρχή η Διάπλαση εκδίδεται κάθε μήνα, από το 1885 κάθε δεκαπέντε μέρες και τέλος από το 1894 κάθε βδομάδα (το Σάββατο). Οι συνδρομές αρχίζουν από την 1η Ιανουαρίου κάθε έτους και είναι προπληρωτέες για ένα χρόνο, στη δεύτερη περίοδο του περιοδικού, αρχίζουν από την πρώτη κάθε μήνα και είναι πάλι προπληρωτέες για ένα χρόνο και από το 1904 γίνεται δεκτή η κατά φύλλο πληρωμή. Στην Αθήνα, οι αναγνώστες μπορούν ν' αγοράζουν τη Διάπλαση απ' ευθείας από τα γραφεία της, στις επαρχίες και στο εξωτερικό μέσω πρακτόρων, δηλαδή συνδρομητών που

——————————————

1. Μιχ. Δ Στασινόπουλος, "Νικόλαος Π. ΙΙαπαδόπουλος", Νέα Εστία, τόμ. 29, τεύχ. 348, 1 Ιουνίου 1941, σ. 512· αναδημοσιεύεται στο ίδιο περιοδικό, τόμ. 105, τεύχ. 1243, 15 Απρ. 1979, σ. 498. Βλ. και Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 38, αρ. 24, 16 Μαΐου 1931, σ. 285.

2. Ο τίτλος και ο υπότιτλος του περιοδικού στην αρχή ήταν : Η Διάπλασις των παίδων άπαξ του μηνός εκδιδομένη μετά εικόνων τεσσάρων, και από το 1894: Η Διάπλασις των παίδων Εικονογραφημένον περιοδικού διά παιδία, εφήβους και νεάνιδας Συνιστώμενον υπό του Υπουργείου της Παιδείας ως το κατ' εξοχήν παιδικόν περιοδικόν σύγγραμμα, αληθείς παρασχόν εις την χώραν ημών υπηρεσίας· και υπό του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως ως ανάγνωσμα άριστον και χρησιμώτατον εις τους παίδας.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/27.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

έχουν προπληρώσει τα τεύχη που θα διανείμουν στους αναγνώστες. "Οι συνδρομηταί οι ευρίσκοντες αγοραστάς εβδομαδιαίους και αναλαμβάνοντες την εις αυτούς διανομήν του φύλλου, την είσπραξιν του αντιτίμου και την αποστολήν αυτού εις το Γραφείον μας... ονομάζονται Πράκτορες της Διαπλάσεως"1. Η βασική επομένως διακίνηση του περιοδικού γίνεται με τις συνδρομές, οι οποίες από το 1905 εκτός από ετήσιες, γίνονται και εξάμηνες ή τρίμηνες. Από την ίδια χρονιά, ο κάθε τόμος περιλαμβάνει τα τεύχη από 1ης Δεκεμβρίου του προηγούμενου έτους μέχρι 30 Νοεμβρίου του επόμενου και όχι από αρχές Ιανουαρίου μέχρι τέλη Δεκεμβρίου του ίδιου έτους, όπως γινόταν μέχρι τότε. "Όταν το έτος μας θα τελειόνη την 30 Νοεμβρίου, θα έχω καιρόν να ετοιμάζω, να χρυσοδένω και να εκθέτω εις τα βιβλιοπωλεία τον τόμον του έτους, διά να ειμπορούν να τον έχουν εγκαίρως όσοι θέλουν να τον κάμουν δώρον την Πρωτοχρονιάν"2.

Το περιοδικό δημοσιεύει αναγνώσματα για μικρά παιδιά, μυθιστορήματα σε συνέχειες (από το 1884), διηγήματα, ποιήματα, ευθυμογραφικά σκίτσα3, παιδικούς μονολόγους, διαλόγους, κωμωδίες και δράματα, διαγωνισμούς διηγήματος, ποίησης, σύνθεσης και λύσης πνευματικών ασκήσεων και μετάφρασης (συνήθως από τα γαλλικά). Με τη σταθερή στήλη της "Αλληλογραφίας της Διαπλάσεως", που αρχικά απευθυνόταν σε ολόκληρη την οικογένεια4, το περιοδικό καλλιεργεί την εικόνα της μητέρας, της αρχηγού μιας μεγάλης οικογένειας, "τα τέκνα της οποίας συνδέει και αδελφόνει η προς την κοινήν μητέρα αγάπη". Το οικογενειακό κλίμα και η προσωπική σχέση που θέλει ν' αποκαταστήσει το 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 1-2, 3-10 Δεκεμβρίου 1905, σ. 13.

2. Αυτ., τόμ. 11, αρ. 12, 20 Μαρτίου 1904, σ. 95.

3. Το 1899 δημοσιεύεται η "Μηνιαία γελοιογραφική επιθεώρησις" του Δημητρίου Γαλάνη.

4. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 5, Ιούνιος 1879. σ. 80. Οι γονείς γράφουν στο περιοδικά και ζητούν συμβουλές για την ανατροφή των παιδιών τους.

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/28.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό με τους αναγνώστες του, δημιουργεί ένα πνεύμα φιλίας, εμπιστοσύνης και εξομολόγησης1. Για τη στήλη των "Πνευματικών Ασκήσεων" το περιοδικό γράφει: "Ο σκοπός των Πνευματικών Ασκήσεων δεν είνε να διδάσκουν αποκλειστικώς ιστορίαν, γεωγραφίαν και μυθολογίαν. Αυτός είναι σκοπός έμμεσος. Ο άμεσος, ο κύριος σκοπός είνε να οξύνουν, να γυμνάζουν το πνεύμα, και να προξενούν την ευχαρίστησιν εκείνην, την οποίαν αισθάνεταί τις όταν μετά πολλούς αγώνας εύρη την λύσιν"2. Με το "Παιδικόν Πνεύμα" συνδυάζεται η ψυχαγωγική διάθεση με την άσκηση της ευφυΐας: "ο δυνάμενος να εννοήση μίαν ευφυολογίαν, ο ευρίσκων τέρψιν εν αυτή είνε ήδη ευφυής"3.

Καινοτομίες θεωρούνται αι "Κυριακαί της Διαπλάσεως" (ερωτήσεις του περιοδικού, στις οποίες απαντούν με γράμματά τους οι συνδρομητές) και αι "Αθηναϊκαί επιστολαί" του Φαίδωνα (ψευδώνυμο του Γρ. Ξενόπουλου), που δημοσιεύονται από το 1896. "Αι λεγόμεναι Κυριακαί της Διαπλάσεως είνε είδος Διαγωνισμού. Δίδεται υπό της Διαπλάσεως μία Ερώτησις, εις την οποίαν οι φίλοι της απαντούν δι' επιστολών εντός ωρισμένης προθεσμίας. Η κρίσις των απαντήσεων... δημοσιεύεται εικονογραφημένη πλουσίως"4. Αι "Αθηναϊκαί επιστολαί" απευθύνονται στους μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, στους φοιτητές και γενικότερα στους εφήβους5. Η θεματολογία τους αντλείται από την 

——————————————

1. Σημειώνουμε ορισμένες χαρακτηριστικές απαντήσεις του περιοδικού από τη στήλη της αλληλογραφίας: "Βεβαιότατα θα σε αγαπώ, Π.Δ., θα ενδιαφέρωμαι διά τας προόδους σου... θα είμαι φίλη σου", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, τεύχ. 9, 15 Μαΐου 1892, σ. 142· "Ναι, θέλω να είμαι οδηγός σου και φίλη σου και παρήγορός σου", αυτ., τεύχ. 11, 15 Ιουνίου 1892, σ. 175· "Βέβαια, Σ.Ν., χαράς και λύπας, σκέψεις και πράξεις, σφάλματα και επιτυχίας, όλα ειμπορείς να μου τα λέγης, όπως εις την μητέρα σου", αυτ., τόμ. 8, αρ. 34, 25 Αυγούστου 1901, σ. 275.

2. Αυτ., τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 199.

3. Αυτ., τόμ. 23, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1893, σ. 30.

4. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1-2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 10.

5 Αυτ., τόμ. 15, αρ. 38, 16 Αυγούστου 1908, σ. 300.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/29.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

επικαιρότητα (ιστορική, πολιτική, κοινωνική, πολιτιστική) και συνοδεύεται από ένα ηθικό συμπέρασμα με τη μορφή διδάγματος, προτροπής ή προβολής ενός θετικού παραδείγματος. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει σχετικά: "Έπαιρνα αφορμή από ένα οποιοδήποτε περιστατικό της εβδομάδας... κι αφού το διηγόμουν ή το περιέγραφα, ή το εξέθετα, προσπαθούσα να δώσω στο νεαρό μου αναγνώστη μερικές σχετικές γνώσεις και στο τέλος μια συμβουλή, ένα ηθικό δίδαγμα. Άλλοτε πάλι... απαντούσα σε μίαν απορία ή έδινα πληροφορίες που μου ζητούσαν ή έλεγα τη γνώμη μου για ζητήματα φιλολογικά, κοινωνικά, παιδαγωγικά, φιλοσοφικά, ζητήματα που άρχιζαν πια να ενδιαφέρουν και τους εφήβους"1. Αθηναϊκές επιστολές δεν δημοσιεύονται το 1897, όταν αντικαθίστανται "εκ του ημερολογίου του Φαίδωνος", το 1900, όταν αντικαθίστανται από τους "Αθηναϊκούς περιπάτους" και το 1919, όταν ο Γρ. Ξενόπουλος απογοητευμένος από την άρνηση του Αριστείου των Γραμμάτων και των Τεχνών, αποφασίζει να μην ασχοληθεί με τη συγγραφή πρωτότυπου έργου2.

——————————————

1. Η Αθηναϊκή επιστολή αναδημοσιεύεται στο Ε.Ν. Μόσχος, "Το χρονογράφημα της Διαπλάσεως", Νέα Εστία, τόμ. 105, τεύχ. 1243, 15 Απριλίου 1979, σ. 515. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει για τις αντιδράσεις του Αρ. Κουρτίδη απέναντι στις καινοτομίες που προσπαθούσε να καθιερώσει: «Ο τέως αρχισυντάκτης, ζηλόφθονος, και μη συγχωρώντας με που τόλμησα να πάρω τη θέση που είχε αφήσει, κατηγορούσε στον Παπαδόπουλο ό,τι έκανα, του έλεγε πως "εχάλασα" τη Διάπλασι, έβρισκε "αντιπαιδαγωγικές" κι' αυτές τις επιστολές μου, και προσπαθούσε να μας φέρει σε ρήξη». Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 299.

2. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 26, αρ. 8, 19 Ιανουαρίου 1919, σ. 63. Το 1914 θεσπίσθηκε με νόμο το Βασιλικόν Μετάλλιον των Γραμμάτων και των Τεχνών για τη διάκριση λογίων και καλλιτεχνών, που το 1917 μετονομάζεται σε Εθνικόν Αριστείον των Γραμμάτων και των Τεχνών. Το 1915 δόθηκε στους Κ. Παλαμά, Αρ. Προβελέγγιο, Γ. Σουρή, Άγγ. Βλάχο, Μπ. Άννινο, το 1916 στον Γ. Δροσίνη, τα 1917 στον Ιω. Πολέμη, το 1918 σε κανένα και το 1919 στον Ιω. Γρυπάρη. Για το θέμα αυτό, βλ. Νόμος 1001 περί Εθνικού Αριστείου των Γραμμάτων και των Τεχνών, Αθήνα 1917 και Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 25, αρ. 19, 7 Απριλίου 1918, σ. 150· τόμ. 29,

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/30.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Τα "μικρά μυστικά" (λεύκωμα ερωτήσεων που διακινείται μεταξύ των συνδρομητών μέσω του γραφείου του περιοδικού, το οποίο δέχεται ή απορρίπτει τις απαντήσεις) και το δημοψήφισμα των συνδρομητών για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδωνύμου, αποτελούν τις καινοτομίες για το 1897. Η διάδοση των "μικρών μυστικών" ήταν πολύ μεγάλη. Σύμφωνα με το περιοδικό, στο διάστημα 1897 - 1901 είχαν περάσει από το γραφείο του είκοσι χιλιάδες τετράδια "μικρών μυστικών"1. Η Διάπλαση δεν εγκρίνει απαντήσεις "προσωπικάς, απρεπείς, πειρακτικάς, τολμηράς, αισθηματολογικάς". Με το δημοψήφισμα για τη βράβευση του καλύτερου ψευδωνύμου, προετοιμάζεται η εκλογική συμπεριφορά και υπενθυμίζεται έμμεσα ο αποκλεισμός των γυναικών από το εκλογικό δικαίωμα: "Δια πρώτην φοράν δίδεται [τοις μικροίς φίλοις] αφορμή να εξασκήσουν το ιερόν δικαίωμα της ψήφου. Μόνον διά τα κοράσια η πρώτη αυτή φορά θα είνε ίσως και η τελευταία, διότι αι γυναίκες δεν έχουν ψήφον... ειμή μόνον εφ' όσον είνε μικραί και συνδρομήτριαι της Διαπλάσεως"2.

Το 1897 αρχίζει και το "ξεσπάθωμα" των συνδρομητών για τη διάδοση του περιοδικού. "Ξεσπάθωμα λέγεται η φροντίς και η ενέργεια, την οποίαν καταβάλλουν οι φίλοι της Διαπλάσεως προς εγγραφήν νέων συνδρομητών ή αγοραστών κατά φύλλον"3. Τη λέξη

——————————————

26, αρ. 12, 16 Φεβρουαρίου 1919, σ. 95 αρ. 16, 16 Μαρτίου 1919, σ. 127 και αρ. 52, 23 Νοεμβρίου 1919, σ. 415. Βλ. επίσης, Ρήγας Γκόλφης, "Ο Ξενόπουλος και ο Νουμάς," Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 36. Ο Ξενόπουλος θεωρεί ότι η άρνηση της βράβευσής του οφείλεται σε λόγους πολιτικούς: "ο κ. Φαίδων δεν θα είναι βέβαια βενιζελικός, γιατί αν ήταν, θα τούδιναν και το Αριστείο... αλήθεια, το Αριστείο, κατά σύμπτωση, δεν το πήραν ως τώρα, παρά λόγιοι του κόμματος", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 51, 21 Νοεμβρίου 1920, σ. 403. Ένα χρόνο αργότερα δημοσιεύει την Κωμωδία του Αριστείου (Αθήνα 1921).

1. Αυτ., τόμ. 8, αρ. 41, 13 Οκτωβρίου 1901, σ. 330.

2. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 13, 22 Μαρτίου 1897, σ. 102.

3. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1 - 2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 12.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/31.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

πρότεινε συνδρομητής και υιοθέτησε το περιοδικό1. Οι ενέργειες για την ανεύρεση νέων συνδρομητών, συντελούν στην αύξηση των εσόδων του περιοδικού και μερικές φορές επιτρέπουν την έκδοση δωδεκασέλιδων τευχών, όπως συμβαίνει το 1912 2. Οι προσπάθειες για τη διάδοση του περιοδικού συμπληρώνονται την ίδια χρονιά με την ίδρυση των "μικρών συλλόγων". Ο πρώτος, με τυπωμένες εκκλήσεις, διπλώματα μελών και σχέδιο κανονισμού, ιδρύθηκε στη Χαλκίδα χάρη στις πρωτοβουλίες δύο συνδρομητών3.

Τα "Εύσημα", διακρίσεις που συνοδεύουν τις πιο ικανοποιητικές συμμετοχές στη στήλη της αλληλογραφίας, απονέμονται από το 1901, πέντε χρόνια αργότερα καταργούνται γιατί προκαλούν αντιζηλίες και τελικά μετατρέπονται σε ετήσια βράβευση απάντησης σε διαγωνισμό, σύνθεσης Παιδικού Πνεύματος ή δραστηριότητας για την εγγραφή νέων συνδρομητών. Το "Σήμα της Διαπλάσεως" είναι "μικρά καρφίς εξ αργύρου επίχρυσος, την οποίαν φέρουν [από το 1904] προς διάκρισιν και αναγνώρισιν οι συνδρομηταί και αι συνδρομήτριαι"4. Η επιθυμία για διάκριση προβάλλεται από τους συνδρομητές5 και από το περιοδικό: το σήμα σφραγίζει "το ευγενέστερον,

——————————————

1. "Εύγε εις τον φίλον μου Ορφέα! Μου γράφει ότι θα ξεσπαθώση -είνε η ιδία του λέξις...", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 28, 20 Ιουλίου 1896, σ. 223.

2. Αντίθετα, τα τεύχη του περιοδικού κυκλοφορούν με λιγότερες σελίδες, όταν εξαιτίας δυσμενών εξωτερικών συνθηκών η τιμή του χαρτιού ανεβαίνει, όπως το 1914 (τεύχη 36-45, 9 Αυγ. - 11 Οκτ.), λόγω του πρώτου Παγκοσμίου πολέμου και το 1918 (τεύχη 19-52, 7 Απρ. - 24 Νοεμ.), όταν η Διάπλαση τυπώνεται τετρασέλιδη. Σύμφωνα με το περιοδικό, το 1918 η τιμή του χαρτιού από 45 δρχ. η δεσμίδα έφτασε τις 90. Βλ. αυτ., τόμ. 25, αρ. 19, 1 Απριλίου 1918, σ. 151.

3. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 35, 23 Αυγούστου 1897, σ. 278-279.

4. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1-2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 13.

5. "Ο αγαπητός μου Κυματοθραύστης του Ευξείνου έλαβε το Σήμα, το εφόρεσε την περασμένην Κυριακήν, και πρώτα - πρώτα επήγε με αυτό εις την Εκκλησίαν, διά να ευχαριστήση τον Θεόν που τον αξίωσε να είνε συνδρομητής της Διαπλάσεως, και να φορή Σήμα, και να διακρίνεται από τα άλλα παιδιά", όχι βέβαια κατά το Σήμα αλλά κατά την ιδέα που συμβολίζει, προσθέτει το

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/32.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

το εκλεκτότερον τμήμα της πανελληνίου νεότητος"1.

Με την "Μετοχήν της Διαπλάσεως"2 (από το 1905), οι πρώτοι χίλιοι συνδρομητές που γράφονται για ένα χρόνο, μπορούν ν' αγοράσουν τεύχη της επόμενης χρονιάς ή βιβλία ορισμένης αξίας από τη Βιβλιοθήκη της3. Το 1908 προκηρύσσεται ο "μικρός διαγωνισμός λευκών λέξεων": οι αναγνώστες καλούνται να συμπληρώσουν τα κενά που αφήνουν οι συντάκτες του περιοδικού. Δύο χρόνια αργότερα, ολοκληρώνονται οι καινοτομίες στη διάρθρωση της ύλης, που επινόησε και εγκαινίασε ο αρχισυντάκτης του περιοδικού Γρ. Ξενόπουλος, με τα "Νέα και Περίεργα από όλον τον κόσμον" (που αντικαθιστά την παλαιότερη στήλη "Ολίγον απ' όλα") και κυρίως με τη "Σελίδα Συνεργασίας Συνδρομητών". Για τα "Νέα και Περίεργα από όλον τον κόσμον" το περιοδικό απευθυνόμενο στους αναγνώστες του, γράφει: "θα είνε μία σελίς μοναδική δι' ελληνικόν περιοδικόν, και θα σας παρέχη την μεγαλητέραν τέρψιν, ενώ συγχρόνως πολλά πράγματα θα σας μανθάνη"4. Η

——————————————

περιοδικό. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 10, 4 Φεβρουαρίου 1906, σ. 79.

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 1-2, 3 και 10 Ιανουαρίου 1904, σ. 6.

2. Βλ. αυτ., τόμ. 12, αρ. 47, 22 Οκτωβρίου 1905, σ. 374-375.

3. "Η διεύθυνσις της Διαπλάσεως των παίδων εκδίδει εκάστοτε και τόμους, ανεξαρτήτους του περιοδικού, περιέχοντας έκαστος από έν τερπνόν και ηθικόν ανάγνωσμα, -ως επί το πλείστον μυθιστόρημα εικονογραφημένον. Οι τόμοι ούτοι τιτλοφορούνται Βιβλιοθήκη της Διαπλάσεως", αυτ., τόμ. 11, αρ. 1-2, 3 και 10 Ιανουαρίου 1904, σ. 13. Η Βιβλιοθήκη της Διάπλασης ιδρύεται το 1883, και ο πρώτος τόμος που εκδίδει είναι οι Παιδικοί διάλογοι του Αρ. Κουρτίδη. Ακολουθούν σε μετάφραση Σ. Δήμου, Ο αγροτικός οικίσκος και το Βαϊτάν Ζεράη· σε μετάφραση Αρ. Κουρτίδη, το Εις την θάλασσαν, Η Ανθούλα και Οι μαθηταί του Ενσεβίου σε μετάφραση Π.Ι. Φέρμπου, Τα θύμα του φθόνου, Η Μαρουσία, Ο πυρειοπώλης, Η Νίνα, και σε μετάφραση Κ. Παλαμά, ο Πρόας ο Νικίου. Εκδόθηκαν ακόμα το Παιδικόν πνεύμα συλλεγέν υπό Ν. Παπαδοπούλου, Η Μούσα των παίδων, του Αλ. Κατακουζηνού, το Παιδικόν θέατρον του Γρ. Ξενόπουλου και ο Φώτης του Χρ. Σαμαρτσίδη.

4. Αυτ., τόμ. 16, αρ. 48, 31 Οκτωβρίου 1909, σ. 395.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/33.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

"Σελίς Συνεργασίας Συνδρομητών" είναι μια σελίδα "ποικίλη και διασκεδαστικότατη, η οποία θα περιλαμβάνη σύντομα διηγηματάκια, πρωτότυπα ή μεταφρασμένα, ποιηματάκια, περιγραφάς, ανέκδοτα, παντός είδους περίεργα, Παιδικά Πνεύματα..."1. Στη "Σελίδα Συνεργασίας" που φιλοξενεί μεταφράσεις και πρωτότυπα έργα, πεζά και ποιητικά, των συνδρομητών του περιοδικού, επιθυμούν να προβληθούν με συχνές δημοσιεύσεις μελλοντικοί λόγιοι και μη2. Η σελίδα αυτή θα προκαλέσει εκτός από τις διαμαρτυρίες συνδρομητών των οποίων τα έργα δεν δημοσιεύονται και τις αντιδράσεις ορισμένων γονέων, που θεωρούν ότι καλλιεργεί ανόητες φιλοδοξίες3.

Άλλες δημοσιεύσεις είναι οι "ασπασμοί" και οι πληροφορίες (που από το 1903 τυπώνονται μόνον επί πληρωμή), οι προτάσεις "μικρών μυστικών" (επί πληρωμή από το 1908) και αι "Μικραί Αγγελίαι, "όπου έκαστος δύναται να δημοσιεύση πάσαν πληροφορίαν, ή ερώτησιν, ή πρότασιν, ή αγγελίαν, -τη εγκρίσει πάντοτε της Διαπλάσεως- προκαταβάλλων το αντίτιμον". "Μικρές Αγγελίες"

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 47, 24 Οκτωβρίου 1909, σ. 387.

2. Ο Μυστηριώδης Ιππότης γράφει στο περιοδικό, ότι κλαίει, κλαίει πολύ, επειδή δεν δημοσιεύονται τα κομμάτια του στη Σελίδα, βλ. αυτ., τόμ. 26, αρ. 17, 23 Μαρτίου 1919, σ. 135· η Διάπλαση απαντά σε γράμμα του Τέλλου Άγρα: "Πάλι παράπονα; Συχνότερα δεν δύνασαι να φαίνεσαι. Να μη δημοσιεύω κανενός άλλου ποίημα, παρά μόνον τα δικά σου;" αυτ., τόμ. 20, αρ. 18, 30 Μαρτίου 1913, σ. 147. Οι συνδρομητές στην προσπάθειά τους να εξασφαλίσουν τη δημοσίευση των συνεργασιών τους, αντιγράφουν γνωστούς ποιητές, όπως τον Γ. Δροσίνη και τον Ζ. Παπαντωνίου (το 1920), βλ. αυτ., τόμ. 27, αρ. 39, 29 Αυγούστου 1920, σ. 311.

3. Πατέρας συνδρομητή γράφει στο περιοδικό: "Τι τα θέλετε, αυτά τα φιλολογικά γυμνάσματα στη Διάπλασι; Δεν το εννοείτε λοιπόν ότι με την άμιλλα, με το παράδειγμα, ξεσηκώνετε τα μυαλά των παιδιών και δημιουργείτε μέλλοντας λογίους, δηλαδή ανθρώπους ανωφελείς και δυστυχισμένους;", αυτ., τόμ. 27, αρ. 37, 15 Αυγούστου 1920, σ. 292. Για το ίδιο θέμα βλ. και Γ. Ταρσούλη, "Ο Ξενόπουλος της Διαπλάσεως", Ελληνική δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 215.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/34.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

προσβλητικές, υβριστικές και απρεπείς δεν δημοσιεύονται. Μέσω της στήλης αυτής γίνονται και οι προτάσεις αλληλογραφίας μεταξύ ομοφύλων (και μόνο) συνδρομητών. Το "Ταμείον υπέρ των απόρων επιμελών μαθητών και μαθητριών" ιδρύθηκε το 1883, με σκοπό τη δωρεάν παροχή τόμων της Διάπλασης και της Βιβλιοθήκης της στους αριστεύσαντες μαθητές και μαθήτριες των σχολείων "της Ελευθέρας Ελλάδος και όλων των άλλων μερών όπου υπάρχουσιν ελληνικαί κοινότητες". Η εθνική διάσταση της ίδρυσης του Ταμείου, συμπληρώνεται από την κοινωνική σημασία που του αποδίδεται το 1891 με την ανασύστασή του. Οι προσφορές των συνδρομητών για την αγορά και τη διανομή των τόμων της Διάπλασης, θα είναι ευεργετικές αφού: "των απόρων παιδιών οι γονείς παιδεύονται και συλλογίζονται πώς να κερδίσωσι τον άρτον της οικογενείας των και δεν έχουσι πολύν καιρόν να ενασχοληθώσιν εις την ανατροφήν των και την ηθικοποίησίν των"1.

Η Διάπλαση απευθύνεται αλλά δεν αγοράζεται από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Όπως γράφει το περιοδικό, οι περισσότεροι φίλοι του ανήκουν σε εύπορες οικογένειες2. Πρόκειται για παιδιά των οποίων οι γονείς (ο πατέρας) είναι "ηγεμόνες, υπουργοί, νομάρχες, δήμαρχοι, βουλευτές, στρατηγοί, ναύαρχοι, τραπεζίτες, μεγαλέμποροι αλλά και έμποροι απλοί, μικροϋπάλληλοι, εργάτες"3. Η αντιπροσώπευση των ανωτέρων κοινωνικών τάξεων στην κοινωνική διαστρωμάτωση που περιγράφει το περιοδικό, είναι πιο ισχυρή. Τα μη εύπορα παιδιά είτε δανείζονται τα φυλλάδια της Διάπλασης, είτε γράφονται συνδρομητές χάρη στην ευεργεσία των

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 19, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1891, σ. 30.

2. Βλ. αυτ., τόμ. 11, αρ. 21, 15 Μαΐου 1904, σ. 163. Η οικονομική και κοινωνική προέλευση των συνδρομητών της Διάπλασης, δηλώνεται και έμμεσα. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Ο Ολυμπιονίκης μου γράφει ένα σωρό πράγματα από την εν Κηφισσία έπαυλίν του. Μεταξύ των άλλων, λυπείται ότι δεν ημπορεί να ξεσπαθώση, διότι εκεί μόνον παιδιά καλών οικογενειών κατοικούν, τα οποία όλα είνε συνδρομηταί μου", αυτ., τόμ. 4, αρ. 35, 23 Αυγούστου 1897, σ. 279.

3. Αυτ., τόμ. 12, αρ. 25, 21 Μαΐου 1905, σ. 195.

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/35.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

5. «Οι βραβευθέντες εις τον Η΄ Διαγωνισμόν ξεσπαθώματος»

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/36.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

πλουσιοτέρων παιδιών- μέσω του Ταμείου υπέρ των απόρων αλλά επιμελών μαθητών, είτε δεν τη διαβάζουν καθόλου. Την περιγραφή και τον ορισμό του Διαπλασιόπουλου θα μας δώσει ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών: "Διαπλασιόπουλο είναι το παιδί της καλής ελληνικής οικογενείας, που είτε πλούσιο, είτε απλώς εύπορο, είτε καμμία φορά και φτωχό, ανατρέφεται με την μεγαλύτερη προσοχή και επιμέλεια· το παιδί που οι καλοί του γονείς και συγγενείς, ξέροντας καλά τι θα πη Διάπλασις και ανατροφή, δεν του αφίνουν στα χέρια του, όσο είναι μικρό, παρά το περιοδικό μας, τις εκδόσεις του και τα βιβλία του Σχολείου· το παιδί που διακρίνεται τόσο στη Διάπλασι όσο και στο Σχολείο, που διαπρέπει στους διαγωνισμούς, που προβιβάζεται με άριστα ή με λίαν καλώς· το παιδί που δεν κάνει παρά το καθήκον του και δεν δείχνει παντού παρά την σεμνότερη και κοσμιώτερη συμπεριφορά, ας είναι κάποτε και κακοντυμένο· το παιδί τέλος που γίνεται ύστερα ένας λαμπρός επιστήμονας, ένας διαπρεπής λόγιος ή καλλιτέχνης, ένας τίμιος έμπορος, τραπεζίτης ή βιομήχανος, ένας τέλειος άνθρωπος του κόσμου μορφωμένος και καλαίσθητος, ένας καλός οικογενειάρχης, ένας χρήσιμος πολίτης"1. Το Διαπλασιόπουλο λοιπόν έχει ορισμένη καταγωγή, ανατροφή, συμπεριφορά και επαγγελματικό μέλλον, διακρίνεται για την επιμέλειά του και έχει συγκεκριμένα ηθικά, πνευματικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά.

Εκτός από τη μελλοντική κοινωνική ένταξη των αναγνωστών του, το περιοδικό ασχολείται και με τους χώρους που τους αφορούν άμεσα: το σπίτι και το σχολείο. Τα διδακτικά αφηγήματα και οι απαντήσεις στη στήλη της αλληλογραφίας ορίζουν την πρέπουσα συμπεριφορά των παιδιών μέσα στην οικογένεια, την οποία υποστηρίζουν ηθικά και συναισθηματικά2. Το περιοδικό ενθαρρύνει

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 29, αρ. 33, 16 Ιουλίου 1922, σ. 260.

2. "Ο δε Κωστάκης... εξηκολούθησε να μανθάνη ωραία τα μαθήματά του, θεωρών ως μεγίστην του αμοιβήν την ευχαρίστησιν του πατρός του", διαβάζουμε

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/37.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τις μαθητικές δραστηριότητες και προσπάθειες των αναγνωστών του, επαινεί εκείνους που αρίστευσαν και παρακινεί όλους να επιτύχουν1. Από την άλλη μεριά, οι συντάκτες του περιοδικού προσπαθούν να καλύψουν το εκπαιδευτικό κενό που προκαλείται από την εκμάθηση μιας γλώσσας δύσχρηστης, που δεν επιτρέπει την ελεύθερη καλλιέργεια της έκφρασης και τη συσσώρευση γνώσεων περιττών και ίσως άχρηστων. Το περιοδικό συμπληρώνει ή διορθώνει τον διαπαιδαγωγητικό ρόλο της οικογενείας και του σχολείου2. Οι αναγνώστες του πρέπει να διασκεδάζουν, να εμπνέονται και να καθοδηγούνται με τα κατάλληλα αναγνώσματα. Τον ορισμό του παιδαγωγικού έργου μάς τον δίνει πάλι ο Γρ. Ξενόπουλος: έργα παιδαγωγικά "είνε εκείνα που εμπνέουν την χαράν, την ελπίδα, την αγάπην της ζωής και δείχνουν αμέσως ή εμμέσως, ότι ο κόσμος αυτός είνε ένας κόσμος ωραίος, καλός, τον οποίον κυβερνά μία υπερτάτη Δικαιοσύνη και εις τον οποίον διά τούτο

——————————————

στο αφήγημα "Πώς Ο Κωστάκης έγινεν επιμελής" αυτ., τόμ. 5, τεύχ. 8, Αύγουστος 1883, σ. 120.

1. "Μελετάτε! Με θάρρος, με αγάπην, με ειλικρίνειαν, με πεποίθησιν", γράφει ο Γρ. Ξενόπουλος την περίοδο των σχολικών εξετάσεων, Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 17, αρ. 27, 5 Ιουνίου 1910, σ. 223.

2. Αγγελίες για την έκδοση της Διάπλασης είχαν σταλεί στους δασκάλους των δημοτικών και ελληνικών σχολείων, οι οποίοι μπορούσαν να γράψουν συνδρομητές (στις πόλεις όπου δεν είχαν ορισθεί από το περιοδικό αντιπρόσωποί του). Η θέση όμως του περιοδικού απέναντι στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος είναι σαφής. Η Διάπλαση απαντά σε γράμμα γονέα συνδρομητή: "Βεβαίως πάντα τα παιδαγωγικά συστήματα τούτο υποστηρίζουσιν ότι: η ανατροφή των παίδων δεν έγκειται εις το να πλουτίσωμεν την διάνοιαν αυτών διά γνώσεων αίτινες μετ' ολίγον δύνανται να εξαλειφθώσιν από της μνήμης των, αλλ' εις το να ενισχύσωμεν την κρίσιν αυτών, ήτις είνε διαρκής και σταθερά. Απατάσθε όμως, εάν φρονήτε ότι εις τούτο τείνει και το μέχρι τούδε διέπον την κατωτέραν παίδευσιν σύστημα εν τη πατρίδι μας", αυτ., τόμ. 1, αρ. 5, Ιούνιος 1879, σ. 80. Πρόθεσή της είναι να συμπληρώσει τα κενά που αφήνει το διδακτικό πρόγραμμα. Σε γράμμα συνδρομητή απαντά: "Διατί να δημοσιεύσω εγώ Ιστορίαν της Ελληνικής Επαναστάσεως; Εγώ προσπαθώ να δημοσιεύσω ό,τι δεν είνε δυνατόν να μάθετε εις το Σχολείον", αυτ , τόμ. 16, αρ. 31, 4 Ιουλίου 1909, σ. 260.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/38.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

προσωρινώς μόνον ειμπορεί να νικά η Κακία, αλλά πάντοτε εις το τέλος θριαμβεύει η Αρετή"1.

Τη Διάπλαση των παίδων προσπαθούν να μιμηθούν πολλά παιδικά περιοδικά (όπως το Παιδικόν Περιοδικόν, 1889 - 1891 και το Περιοδικόν των μαθητών, 1891) υιοθετώντας το "ξεσπάθωμα", τα "μικρά μυστικά", τους διαγωνισμούς και την αλληλογραφία, τα οποία θα επιδιώξουν ν' αποκτήσουν το αναγνωστικό τους κοινό μέσα από τον κύκλο των συνδρομητών της Διάπλασης2. Το περιοδικό δεν κινδυνεύει από τις απομιμήσεις του. Ανταγωνιστικά του περιοδικά είναι τα αντίστοιχα ευρωπαϊκά (γαλλικά και αγγλικά)3 και τα λαϊκά σατιρικά και αστυνομικά φυλλάδια, που όπως φαίνεται προτιμά να διαβάζει ένας σημαντικός αριθμός παιδιών. «Είνε πραγματικώς δυστύχημα, ότι η νεολαία των σχολείων αγοράζει φύλλα ως τον ''Παληάνθρωπον" και τα παρόμοια»4, διαπιστώνει

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 22, αρ. 52, 28 Νοεμβρίου 1915, σ. 415.

2. "Εκ του Γραφείου της Διαπλάσεως, ή εν γνώσει της Διαπλάσεως, ουδέποτε εστάλη προς συνδρομητάς της ως δείγμα φύλλον άλλου περιοδικού. Όσοι τυχόν έλαβαν τοιούτον με την διεύθυνσιν, την οποίαν έδωσαν μόνον εις το γραφείον της Διαπλάσεως, πρέπει να μάθουν ότι η διεύθυνσίς των υπεξηρέθη", δηλώνει το περιοδικό, αυτ., τόμ. 11, αρ. 9, 28 Φεβρουαρίου 1904, σ. 71. Την ίδια χρονιά, κάποιος υπογράφει με ψευδώνυμο γνωστού συνδρομητή της Διάπλασης την ακόλουθη δημοσίευση: «Δηλώ υμίν ότι μετά μεγάλης χαράς έπαυσα πλέον να είμαι συνδρομητής της "Διαπλάσεως των παίδων" ως και όλη η παρέα μου, ήτις ενεγράφη κατά σύστασίν μου εις το λαμπρόν περιοδικόν, τον περιφανή "Έσπερον", όστις είναι το μόνον κατάλληλον περιοδικόν διά την νεολαίαν», "Εσπερος, έτος β', φ. 8, 15 Απριλίου 1904, σ. 84. Για το ίδιο θέμα βλ. αυτ., φ. 10, 15 Μαΐου 1904, σ. 99-100 και στη Διάπλαση των παίδων, τόμ. 11, αρ. 20, 8 Μαΐου 1904, σ. 159.

3. "Γνωρίζω, ότι όλοι οι μικροί μου φίλοι, σχεδόν ανεξαιρέτως, σπουδάζουν την γαλλικήν", γράφει η Διάπλαση (Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 20, 10 Μαΐου 1897, σ. 158). Από το 1878 μπορεί κανείς να προμηθευθεί από τα γραφεία της Αθηναΐδος, τα ξένα παιδικά περιοδικά Lectures illustrées pour les enfants (Ελβετία) και Children's Prize, Child's companion, Children's friend (Λονδίνο).

4. Αυτ., τόμ. 18, αρ. 29, 18 Ιουνίου 1911, σ. 235 Συνδρομήτρια της Διάπλασης γράφει: "η μεγαλύτερη αμοιβή του ξεσπαθώματος για μένα, 

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/39.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

η Διάπλαση, η οποία θεωρεί τα φυλλάδια αυτά άχρηστα και επικίνδυνα. Τη Διάπλαση εγκαταλείπουν ακόμα όσοι συνδρομητές της νομίζουν ότι η ηλικία τους δεν τους επιτρέπει πλέον να διαβάζουν παιδικά περιοδικά, σε μια προσπάθεια απόδειξης της ενηλικίωσής τους.

3. Οι αριθμοί

Ο αριθμός και τα ονόματα των συνδρομητών του περιοδικού καθώς και ο ακριβής αριθμός της κυκλοφορίας των φύλλων, θα παραμείνουν στο μεγαλύτερο μέρος τους άγνωστα, αφού το μητρώο των συνδρομητών της Διάπλασης καταστράφηκε με την ανατίναξη του γραφείου της, τον Δεκέμβριο του 1944 1. Σύμφωνα με τις αριθμητικές ενδείξεις που δίνει το περιοδικό, οι συνδρομητές υπολογίζονται σε 3.000 για το 1879 και είναι λιγότεροι από 5.000 το 1897 2.

——————————————

είναι ότι βγάζω από τον βόρβορο της διαφθοράς ευγενικές ψυχές παιδιών, που ανήξερα διαβάζουν αστυνομικά και ληστρικά μυθιστορήματα", αυτ., τόμ. 28, αρ. 45, 9 Οκτωβρίου 1921, σ. 359. Για το ίδιο θέμα βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 22, 28 Απριλίου 1912, σ. 195· τόμ. 21, αρ. 5, 4 Ιανουαρίου 1914, σ. 39· τόμ. 24, αρ. 20, 15 Απριλίου 1917, σ. 159· τόμ. 24, αρ. 21, 22 Απριλίου 1917, σ. 167

1. Ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των "Αθηναϊκών επιστολών" γράφει πέντε μήνες αργότερα: «κατοικούσα σαράντα ολάκερα χρόνια στο απάνω πάτωμα του ιστορικού εκείνου σπιτιού της οδού Ευριπίδου 42, όπου, στο κάτω, ήταν και τα πολυσύχναστα γραφεία της "Διαπλάσεως". Λίγες μέρες μετά την έκρηξη του κινήματος, το σπίτι αυτό, που βρέθηκε "εν μέσω δύο πυρών", άρχισε να γίνεται ακατοίκητο...». Όταν επιστρέφει μετά τη διάσωσή του σε φιλικό σπίτι, "από το πολύπαθο σπίτι της οδού Ευριπίδου δεν έμενε παρά το οικόπεδο. Το είχαν λεηλατήσει -οι επαναστάτες; άλλοι κακοποιοί και άρπαγες; δεν ξέρω- και του είχαν βάλει φωτιά". Η επιστολή αναδημοσιεύεται στην Ελληνική δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 191-192 και στη Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 126-127.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 24, 7 Ιουνίου 1897, σ. 187. Σύμφωνα με διαφήμιση του περιοδικού στο Μη Χάνεσαι (έτος Δ', αρ. 411, 25 Ιανουαρίου 1883, σ. 7), η Διάπλαση κυκλοφορούσε το 1883 σε 7.200

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/40.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο αριθμός των συνδρομητών, την πρώτη χρονιά της κυκλοφορίας του περιοδικού (1879), θεωρείται από τη Διάπλαση ικανοποιητικός1. Το 1906 η Διάπλαση απαντά σε συνδρομητή της: "οι αναγνώσται του περιοδικού μας (συνδρομηταί και αδέλφια των) πρέπει να είνε 8 έως 10 χιλιάδες"2. Το 1909 και το 1920 οι συνδρομητές υπολογίζονται αντίστοιχα σε 3.000 και 6.000 3. Ο Γρ. Ξενόπουλος πολλαπλασιάζει τον αριθμό συνδρομητών επί 3, για να υπολογίσει τον αριθμό των παιδιών κάθε οικογενείας που διαβάζει τη Διάπλαση και επί 10, για να υπολογίσει τον μέγιστο δυνατό αριθμό αναγνωστών. Το 1909 γράφει, απαντώντας σε ερώτηση συνδρομήτριας: "συνδρομητάς έχω εν όλω περί τας τρεις χιλιάδας. Εννοείς όμως ότι με ταδέλφια των που λαμβάνουν μέρος εις την κίνησιν, ο αριθμός αυτός μεγαλόνει πολύ. Βάλε τώρα και τους απλούς αναγνώστας, και θα ιδής ότι την απάντησιν αυτήν που διαβάζεις τώρα, την διαβάζουν συγχρόνως τριάντα χιλιάδες Ελληνόπουλα το ολιγώτερον!"4. Το 1922, ο ίδιος υπολογίζει σε 90.000 τα παιδιά που κατοικούν στην Αθήνα και στα περίχωρα και σε 3.000, τα παιδιά που διαβάζουν το περιοδικό στην περιοχή αυτή5 (ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί στο 3,33 % του συνολικού υποθετικού αναγνωστικού κοινού). Με βάση τις αριθμητικές ενδείξεις που μας δίνει το περιοδικό, καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι οι συνδρομητές του δεν ξεπέρασαν τις 6.000 και οι αναγνώστες του τις 30.000, τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε εδώ.

Οι σχέσεις του ελληνικού κράτους με τα γειτονεύοντα κράτη επηρεάζουν, συνήθως αρνητικά, την κυκλοφορία του περιοδικού.

——————————————

αντίτυπα. Στο τέλος της ίδιας χρονιάς η Διάπλαση πληροφορεί τους αναγνώστες της ότι "εξετυπούτο εις 8.700 αντίτυπα κατά φύλλον, εις αριθμόν δηλαδή αντιτύπων τον οποίον ουδέν άλλο έλληνικόν περιοδικόν έφθασεν ποτέ", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 6, τεύχ. 11, Νοέμβριος 1883, σ. 169.

1. Βλ. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. β'.

2. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 26, 27 Μαΐου 1906, σ. 207.

3. Ο Νουμάς, αρ. 672, 24 Φεβρουαρίου 1920, σ. 125.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 18, 4 Απριλίου 1909, σ. 152.

5. Αυτ,, τόμ. 29, αρ. 33, 16 Ιουλίου 1922, σ. 260.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/41.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Το 1897 η Διάπλαση χάνει χίλιους συνδρομητές: "εις όλην την Θεσσαλίαν, Διάπλασις δεν πηγαίνει πλέον· από πολλά μέρη της Ηπείρου και της Μακεδονίας, καθώς και απότινα της Θράκης, τα φύλλα μάς επεστράφησαν ως απηγορευμένα. Ούτως απωλέσαμεν διαμιάς υπέρ τους χιλίους συνδρομητάς, με τους οποίους δεν ευρισκόμεθα πλέον εις ουδεμίαν έπικοινωνίαν"1. Το 1906, οι συνδρομητές της ελαττώνονται κατά εκατοντάδες, λόγω του αποκλεισμού της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας2 και το 1922, η Διάπλαση χάνει χίλιους συνδρομητές από τις περιοχές της Μ. Ασίας που κατείχε (προσωρινά) ο ελληνικός στρατός3. Εκτός από τις συγκεκριμένες περιόδους όξυνσης, οι κατά διαστήματα ταραγμένες ελληνοτουρκικές σχέσεις είχαν σαν αποτέλεσμα την απαγόρευση της κυκλοφορίας του περιοδικού στην τουρκική επικράτεια, επικράτεια όπου βρίσκονταν συγκεντρωμένοι πολλοί συνδρομητές της Διάπλασης4.

Η κυκλοφορία του περιοδικού (μέγιστος γνωστός αριθμός συνδρομητών 6.000 και αναγνωστών 30.000), ήταν αρκετά σημαντική, αν λάβουμε υπόψη μας ότι σύμφωνα με τις δύο Στατιστικές του Τύπου για τις χρονιές 1892 και 1900, η Διάπλαση τυπώνεται σε 6.000 και 5.000 φύλλα αντίστοιχα και βρίσκεται στην τρίτη θέση σε σχέση με τον αριθμό των εκτυπούμενων φύλλων των άλλων περιοδικών5. Αν και η σύγκριση ενδεικτική μόνο σημασία 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 23, 31 Μαΐου 1897, σ. 180.

2. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 48, 28 Οκτωβρίου 1906, σ. 382.

3. Αυτ., τόμ. 29, αρ. 40, 3 Σεπτεμβρίου 1922, σ. 319.

4. Το 1893 το περιοδικό γράφει: "η οθωμανική κυβέρνησις, εις το μέτρον της απαγορεύσεως εις την Τουρκικήν επικράτειαν των ελληνικών περιοδικών, συμπεριέλαβε, δυστυχώς και την Διάπλασιν", αυτ., τόμ. 24, τεύχ. 16, 31 Αυγούστου 1893, σ. 56.

5 Βλ. Υπουργείον Εσωτερικών, Γραφείον Στατιστικής, Στατιστική του Ελληνικού Τύπου κατά τους έξ πρώτους μήνας του έτους 1892, Αθήνα 1892 και Ο Τύπος εν Ελλάδι, Υπουργείον Εσωτερικών, Δημοσιεύματα του Τμήματος της Δημοσίας Οικονομίας αρ. 5, Αθήνα 1900. Οι στατιστικές αυτές αποτελούν τις μοναδικές "επίσημες" πηγές πληροφοριών σχετικά με τα τραβήγματα των περιοδικών. Μετά το 1900, η επόμενη στατιστική συντάσσεται με βάση την απογραφή που γίνεται το 1927 και εκδίδεται τα 1931 (Υπουργείον

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/42.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μπορεί να έχει, σημειώνουμε ότι ο Παληάνθρωπος, δισεβδομαδιαία σατιρική εφημερίδα, το 1883 γράφει ότι πουλά 7.000 αντίτυπα, αριθμός που θεωρείται μεγάλος εκείνη την εποχή1. Η Ακρόπολις, πουλά το 1886 8.000 αντίτυπα, που φθάνουν τα 20.000 (μέγιστη κυκλοφορία) τα Χριστούγεννα του 1896 2. Το 1911 η Εσπερινή, λαϊκή εφημερίδα με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία από όλες τις σύγχρονές της ελληνικές εφημερίδες, διέθετε κάθε μέρα 17.000 φύλλα· η ανταγωνίστριά της Πατρίς, που κυκλοφορεί από το 1905, γράφει ότι διέθετε κάθε μέρα εντός και εκτός Ελλάδος 25.000 φύλλα, όπως ανέφερε καθημερινά στην πρώτη σελίδα3.

Η γεωγραφική υποδοχή της Διάπλασης είναι ευρύτατη. Από ένα δείγμα 300 ατόμων για τις χρονιές 1896, 1897 και 1901 4 των οποίων δημοσιεύεται το όνομα και ο τόπος διαμονής -με αφορμή το γεγονός ότι κέρδισαν σε κλήρωση των δώρων της Διάπλασης (από το 1903, στην κλήρωση των δώρων σημειώνονται αριθμοί, χωρίς ονόματα και τόπο διαμονής και έτσι δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη διάδοση του περιοδικού)- διαπιστώνουμε ότι το περιοδικό φτάνει σε 135 πόλεις του τότε ελληνικού κράτους και του εξωτερικού και ότι στηρίζεται κατά πρώτο λόγο (67 %) στους αναγνώστες του ελληνικού κράτους και κατά δεύτερο (23 %), στους αναγνώστες που βρίσκονται στην Οθωμανική αυτοκρατορία. 

——————————————

Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστική του Ελληνικού Περιοδικού Τύπου κατά το 1927, Αθήνα 1931). Όπως μας προειδοποιούν και οι ίδιες οι στατιστικές, θα πρέπει να δεχθούμε με επιφύλαξη τον αριθμό των φύλλων κυκλοφορίας των περιοδικών (όπως και των εφημερίδων), αριθμό που συνήθως δηλώνουν οι ίδιοι οι εκδότες ή οι διευθυντές των εντύπων. Το 1892 η Εφημερίς των παίδων τυπωνόταν σε 6.000 φύλλα, το Παιδικόν Περιοδικόν σε 5.000 και το 1900 η Εθνική Αγωγή σε 2.000 φύλλα.

1. Κ. Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού τύπου, τόμ. Α', Αθήνα 1957, σ. 170.

2. Αυτ., σ. 195, 197.

3. Αυτ., τόμ. Β', Αθήνα 1959, σ. 49, 70.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 9, 2 Μαρτίου 1896, σ. 70-71· τόμ. 4, αρ. 4, 25 Ιανουαρίου 1897, σ. 30-31 και τόμ. 8, αρ. 44, 3 Νοεμβρίου 1901, σ. 354 - 355.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/43.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι από τους 300 συνδρομητές που κληρώθηκαν, 92 κατοικούν στην Αθήνα, 15 στην Κωνσταντινούπολη, 11 στη Σμύρνη, 11 στην Πάτρα, 10 στον Πειραιά, 10 στην Κέρκυρα, 8 στο Βόλο, 8 στη Σύρο, 4 στην Αλεξάνδρεια., 2 στη Θεσσαλονίκη. Από τις χώρες του εξωτερικού, μετά την Οθωμανική αυτοκρατορία ακολουθούν κατά σειρά σημασίας η Ρωσία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Κύπρος, η Αγγλία, η Ιταλία και η Αμερική. Το 1904 στο εσωτερικό, μετά από την Αθήνα η Διάπλαση έχει τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στο Βόλο και στο εξωτερικό, μετά από την Κωνσταντινούπολη, στην Αλεξάνδρεια1.

Η τιμή της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού και η τιμή του κάθε φύλλου, που αυξάνονται τα έτη 1896, 1906, 1918, 1919 και 1920 (από 5 σε 16 δρχ. και από 10 σε 40 λεπτά αντίστοιχα), δεν είναι απαγορευτική. Δεν είναι μάλλον οικονομικοί οι λόγοι που εμποδίζουν την αγορά του περιοδικού, περιοριστικό ρόλο παίζουν το μορφωτικό επίπεδο και οι ιδεολογικοί παράγοντες. Το 1902 η τιμή φύλλου της Διάπλασης αντιστοιχεί στο 3,65 % του μέσου ανδρικού εργατικού ημερομίσθιου, το 1911 στο 5,64 % και το 1920 στο 2,63 %2. Η αύξηση της τιμής της συνδρομής του περιοδικού, δεν ακολουθεί σε καμιά περίπτωση την αύξηση ορισμένων βασικών καταναλωτικών αγαθών, τουλάχιστον για τη δεκαετία 1912 - 1922 3. Σημειώνουμε ακόμη ότι, ενώ η κατά φύλλο τιμή των εφημερίδων την περίοδο 1900 - 1922 αυξήθηκε κατά 500 % (από 5 σε 30 λεπτά)4, η αντίστοιχη αύξηση της τιμής του φύλλου

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 21, 15 Μαΐου 1904, σ. 168 και αρ. 23, 29 Μαΐου 1904, σ. 183.

2. Για τα εργατικά ημερομίσθια, βλ. Ξ. Ζολώτας, Η Ελλάς εις το στάδιον της εκβιομηχανίσεως, β' έκδοση, Αθήνα 1964· Οι Εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911· Συγκριτικός πίναξ εργατικών ημερομισθίων και μισθών των ετών 1914 - 1920, Αθήνα 1920.

3. Για τις τιμές των βασικών καταναλωτικών αγαθών, βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Στατιστικόν δελτίον των μέσων τιμών των κυριωτέρων ειδών καταναλώσεως, Αθήνα 1912-1940.

4. Για την τιμή των εφημερίδων, βλ. Κ Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/44.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

της Διάπλασης ήταν κατά 166 % (από 15 σε 40 λεπτά). Οι τιμές της ετήσιας συνδρομής των άλλων παιδικών περιοδικών που εκδίδονται στην Αθήνα, ήταν ανάλογες: η ετήσια συνδρομή εσωτερικού ήταν το 1852 12 δρχ. για την Εφημερίδα των μαθητών, το 1862 6 δρχ. για την Φιλόστοργο μητέρα, το 1874 1 δρχ. για την Εφημερίδα των παίδων, το 1891 3 δρχ. για το Παιδικόν Περιοδικόν και 5 δρχ. για το Περιοδικόν των μαθητών, το 1896 2 δρχ. για την Παιδικήν Εφημερίδα, το 1911 4 δρχ. για τον Παιδικόν Αστέρα και το 1921 20 δρχ. για την Παιδική Χαρά. Οι πολύ χαμηλές τιμές (1 δρχ., 2 δρχ.), αντιστοιχούν σε θρησκευτικά περιοδικά, τα οποία ενδιαφέρονται για την κυκλοφορία τους περισσότερο απ' ότι για τα έσοδά τους.

Ιδεολογικοί παράγοντες που αφορούν τη μόρφωση και την ηθική, παρακινούν αντίθετα ορισμένους γονείς να γράψουν τα παιδιά τους συνδρομητές στη Διάπλαση. Ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος περιγράφει τη σημασία της δικής του εγγραφής, που έγινε με ένα ασημένιο τάλληρο, δώρο στη βάφτισή του. "Έτσι εγράφτηκα στη Διάπλαση, πληρώνοντας τη συνδρομή μου, όχι με κοινό χαρτονόμισμα, αλλά με καθαρά ασήμι, και μάλιστα ασήμι συμβολικό και ευλογημένο"1. Ο Γ. Τσοκόπουλος, μαθητής της πρώτης τάξης του ελληνικού σχολείου, είχε ικανοποιητική απόδοση στα μαθήματα και διαγωγή "αξία παραινέσεων". Για να χαρακτηρισθεί η διαγωγή του κοσμιωτάτη, θεωρήθηκε αναγκαία η εγγραφή του στο περιοδικό. Όπως γράφει ο ίδιος, "έν απόγευμα έλαβα την διαταγήν να φορέσω όχι του σχολείου, αλλά του περιπάτου τα φορέματα. Υπήκουσα χωρίς να ερωτήσω γιατί. Εις τας τέσσαρας, όταν ετελείωσε το μάθημα, ο επιστάτης με ειδοποίησεν ότι η μητέρα μου μ' επερίμενεν εις το γραφείον. ― Πάμε να σ' εγγράψω εις την "Διάπλασιν", μου είπε"2.

——————————————

τύπου, τόμ. Β', Αθήνα 1959, σ. 13.

1. Μιχ. Δ. Στασινόπουλος, "Μικρό αφιέρωμα", Νέα Εστία, τόμ. 105, τευχ. 1243, 15 Απριλίου 1979, σ. 494.

2 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 20-21, 18 και 25 Απριλίου 1909, σ. 170.

Σελ. 44
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 25
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    τους συνεργάτες της Μιχαήλ Δ. Στασινόπουλο (γενν. το 1903) και Ιωάννη Μ. Παναγιωτόπουλο (1909 - 1982), των οποίων δημοσιεύει πεζά και ποιητικά κείμενα. Η Φούλα Χατζιδάκη υπογράφει μεταφράσεις κειμένων από τα δανέζικα το 1917 και το 1920 με τα αρχικά της και το 1922 με το όνομά της.

    2. Το περιοδικό

    Η Διάπλαση γράφεται για παιδιά και εφήβους, τη διαβάζουν ακόμα μαθητές των τελευταίων τάξεων του Γυμνασίου, φοιτητές Πανεπιστημίου και οι συγγενείς τους1.

    Οι προγραμματικοί στόχοι του περιοδικού εξηγούνται στους "φιλόστοργους γονείς", στη δεύτερη σελίδα του φύλλου του Φεβρουαρίου 1879 2. Αυτοί είναι "το μεγαλείον και η ευημερία του έθνους" και επιτυγχάνονται "δια της διαπλάσεως των παίδων". Οι παιδαγωγικοί στόχοι συνδέονται με τους κοινωνικούς και τους εθνικούς στόχους της αποκατάστασης και της προόδου. Το περιοδικό απευθύνεται σε "αμφότερα τα γένη" και παρέχει "ύλην ηθικήν και διδακτικήν, συγκεκραμένην μετά του τερπνού". Μεταδίδει γνώσεις, διδάσκει συμπεριφορά και υποδεικνύει ηθικά πρότυπα αναζητώντας τη διατύπωση που προκαλεί το παιδικό ενδιαφέρον. Στην επιδίωξη των σκοπών του το περιοδικό, του οποίου οι εκδότες θεωρούν ότι συμπληρώνει ένα μεγάλο κενό, θα ακολουθήσει "το σύστημα της μεταδόσεως" (την οργάνωση και την επιλογή της ύλης) που έχουν υιοθετήσει τα ευρωπαϊκά περιοδικά, και ιδιαίτερα τα αγγλικά και τα γαλλικά.

    ——————————————

    1. Στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Η μητέρα του μικρού Ευρυτάνος περνά, μερικάς ώρας αναγινώσκουσα τα διηγήματά μου και ευχαριστείται", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 2, αρ. 7, 18 Φεβρουαρίου 1895, σ. 55

    2. Ένα μήνα αργότερα, το Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως με εγκύκλιό του συστήνει την εγγραφή συνδρομητών. Βλ. αυτ., τόμ. 1, αρ. 2, Μάρτιος 1879, σ. 32.