Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 3-22 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/3.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Η ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ

(1879 -1922)

Σελ. 3
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/4.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΠΙΤΡΟΠΗ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΣΠΥΡΟΣ Ι. ΑΣΔΡΑΧΑΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΙΑΝΝΟΥΛΟΠΟΥΛΟΣ,

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΗΛΙΟΥ, ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΣ Ε. ΣΚΛΑΒΕΝΙΤΗΣ

© ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

Αχαρνών 417, τηλ. 25 30 872 και 25 30 873

Σελ. 4
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/5.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΒΙΚΥ ΠΑΤΣΙΟΥ

H ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ

(1879-1922)

ΤΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΤΟΥ

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΡΧΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΝΕΑΣ ΓΕΝΙΑΣ

—————————————— 15 ———————————————

ΑΘΗΝΑ 1987

Σελ. 5
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/6.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/7.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στη μελέτη που ακολουθεί, γίνεται προσπάθεια να περιγραφεί ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του.

Η επιλογή του πρώτου χρονικού ορίου (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Η επιλογή του δεύτερου χρονικού ορίου (1922) είναι συμβατική και δανείζεται τη σημασία της από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίζεται κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.

Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές. Στα όρια της μελέτης αυτής δεν εξετάζονται γενικότερα θέματα που αφορούν τον ορισμό του διδακτικού και του ψυχαγωγικού αφηγήματος, τη σχέση του με τα πρωτότυπα (συνήθως γαλλικά) κείμενα (πρόκειται για μετάφραση, διασκευή ή προσαρμογή) και με τα κείμενα που εξυπηρετούν εκπαιδευτικές σκοπιμότητες (αναγνωστικά).Ορισμένα, τέλος, από τα θέματα που θίγονται, δεν αναπτύσσονται με τρόπο εξαντλητικό (όπως ο εντοπισμός των προτύπων και η αποκάλυψη όσο το δυνατόν μεγαλύτερου αριθμού ψευδωνύμων).

Ευχαριστώ την Επιτροπή Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/8.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Νεολαίας που δέχτηκε να συμπεριλάβει στο πρόγραμμά της τη μελέτη αυτή και προσωπικά τους Σπύρο Ασδραχά, Φίλιππο Ηλιού και Γιάννη Γιαννουλόπουλο, που την παρακολούθησαν σε όλα τα στάδιά της και ανέλαβαν τον άχαρο ρόλο του πρώτου - κριτικού - αναγνώστη.

Θέλω ακόμα να ευχαριστήσω τον Αλέξη Πολίτη, ο όποιος ευγενικά μου παραχώρησε το μισό και πλέον μέρος από τους πενήντα τρεις τόμους της Διαπλάσεως των παίδων που εξετάζονται εδώ. Ευχαριστώ, τέλος, τον Μάνο Χαριτάτο, ο οποίος μου έδωσε τη δυνατότητα να συμβουλευτώ ορισμένους από τους τόμους της Διαπλάσεως που βρίσκονται στο "Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο", και την Οντέτ Βαρών που επιμελήθηκε με ιδιαίτερη φροντίδα την έκδοση.

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/9.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Παιδική "λογοτεχνία" ή λογοτεχνία "παιδική";

Η παιδική λογοτεχνία, όπως και η λογοτεχνία για τη νεότητα, απουσιάζουν σταθερά από την ιστορία της λογοτεχνίας, τουλάχιστον στο μεγαλύτερό τους μέρος και αποτελούν ανεξάρτητο, αυτόνομο αντικείμενο ιστορικής και φιλολογικής μελέτης με τον τίτλο "ιστορία της παιδικής λογοτεχνίας", ελληνικής ή ξένης, ευρωπαϊκής ή παγκόσμιας. Αν η διεύρυνση προς την πλευρά της γεωγραφίας δεν δημιουργεί προβλήματα, η συγγένειά της με τα παραδοσιακά είδη της λογοτεχνικής έκφρασης προκαλεί αντιδράσεις. Πολλές φορές, τα έργα που απευθύνονται στα παιδιά και στους νέους δεν θεωρούνται "λογοτεχνικά".

Η διφορούμενη έννοια της παιδικής λογοτεχνίας έχει άμεση σχέση με τη δυσκολία του ορισμού της νεότητας, αφού τα χρονικά όρια της παιδικής ηλικίας, της εφηβείας και της ενηλικίωσης μετατίθενται ανάλογα με την εποχή. Μέχρι τον 18ο αιώνα περίπου, το παιδί θεωρείται μικρογραφία του ενήλικος, του οποίου η ανάπτυξη δεν ακολουθεί το ενδιάμεσο στάδιο της νεότητας. Ορισμένοι παιδαγωγοί και φιλόσοφοι είχαν ήδη από τον 17ο αιώνα σχολιάσει την ανάγκη να προσαρμοσθεί η εκπαίδευση στις ικανότητες και στα ενδιαφέροντα των παιδιών, η ιδιαιτερότητα όμως της παιδικής ηλικίας αναγνωρίζεται και επισημαίνεται από τον Jean Jacques Rousseau, ο οποίος με τον Émile (1762) διατυπώνει τις αρχές της εκπαίδευσης που θα λαμβάνουν υπόψη τους τη φύση του παιδιού, αρχές των οποίων η σκοπιμότητα έγκειται στην 

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/10.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

προστασία και όχι στη διαμόρφωση του νεαρού ατόμου. Η δημιουργία του κοινωνικού ανθρώπου, σύμφωνα με τον Rousseau, θα επιτευχθεί μακριά από την εχθρική για το παιδί κοινωνία, κοντά στη φύση. Την ίδια εποχή γενικεύονται και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες (Γερμανία, Αγγλία, Ελβετία) οι παιδαγωγικές αναζητήσεις, που χαρακτηρίζονται από τη μελέτη της παιδικής συμπεριφοράς και ιδιοσυγκρασίας. Μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα, η παιδική ηλικία έχει ανακαλυφθεί, μαζί με την ιδέα μιας ειδικής, ανάλογης λογοτεχνίας.

Δύο χαρακτηριστικά διαφοροποιούν κυρίως την παιδική λογοτεχνία από το σώμα της γενικής λογοτεχνίας: ο ιδιαίτερος ρόλος του αποδέκτη της και ο σκοπός για τον οποίο γράφεται. Ο συγγραφέας των αναγνωσμάτων για παιδιά, έχει διαρκώς υπόψη του το κοινό στο οποίο απευθύνεται προσαρμόζοντας ανάλογα το υλικό του. Ο καθορισμένος (από την άποψη της ηλικίας) δέκτης, προϋποθέτει ή απαιτεί τη διατύπωση καθορισμένου αφηγηματικού μηνύματος. Το μήνυμα αυτό δεν επιλέγεται "ελεύθερα", υπακούει στην ανάγκη της μετάδοσης γνώσεων και της ηθικής και κοινωνικής διαπαιδαγώγησης. Διαπλαστικός και διαμορφωτικός είναι ο ρόλος της παιδικής λογοτεχνίας, που προορίζεται για περιορισμένες και μεταβατικές ομάδες ηλικιών.

Μια από τις πρώτες μορφές της παιδικής λογοτεχνίας (της λογοτεχνίας για παιδιά ή και για παιδιά), είναι η διδακτική λογοτεχνία, παιδαγωγική (σχολικά εγχειρίδια) ή ηθική (μύθοι, παραμύθια). Τα σχολικά εγχειρίδια προϋποθέτουν τη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης και εκτός από αναγνωστικά, χρησιμεύουν και σαν φορείς των ηθικών, θρησκευτικών και κοινωνικών (κυρίαρχων) αξιών. Οι μύθοι, διδακτικοί και παράλληλα ψυχαγωγικοί, δεν ήταν γραμμένοι ειδικά για παιδιά, η απλή τους όμως σύνθεση και η ηθική τους διάσταση, τους καθιστούσε αυτόματα κατάλληλους για το παιδικό αναγνωστικό κοινό. Δεν είναι τυχαίο ότι η αρχή της παιδικής λογοτεχνίας και της λογοτεχνίας για τη νεότητα, θεωρείται ότι συμπίπτει με τη δημοσίευση των Histoires ou Contes du temps passé avec Moralités του Charles Perrault (το

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/11.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

1697)1. Ο τίτλος έχει μεγαλύτερη σημασία από τον καθορισμό της χρονικής ένδειξης, αφού μας τοποθετεί στον χώρο της παράδοσης, αφηγηματικής (ο Perrault γράφει Ιστορίες η παραμύθια του παρελθόντος) και διδακτικής (ο'ι Ιστορίες συνοδεύονται από ηθικά συμπεράσματα). Η ηθική των ιστοριών αυτών, η προβολή των αρετών της τιμιότητας, της υπομονής, της υπακοής και της εργατικότητας και αντίθετα η τιμωρία της κακίας, θα χαρακτηρίσει τα περισσότερα από τα μεταγενέστερα αναγνώσματα για παιδιά.

Η διάδοση της λογοτεχνίας που απευθύνεται ειδικά ή κυρίως στα παιδιά, προϋποθέτει εκτός από τη θεωρητική αναγνώριση της παιδικής ηλικίας, την εκδήλωση παιδαγωγικού ενδιαφέροντος και τη γενίκευση της στοιχειώδους εκπαίδευσης. Η καθυστερημένη ανάπτυξή της θα αναπληρωθεί σχετικά εύκολα, αφού η λογοτεχνική παραγωγή που αρχικά προοριζόταν για το ενήλικο αναγνωστικό κοινό, αποτέλεσε ανάγνωσμα των παιδιών πολύ πριν εμφανισθούν τα ειδικευμένα έργα της παιδικής λογοτεχνίας, συντομευμένη και διασκευασμένη κατάλληλα. Τα ιπποτικά μυθιστορήματα, τα εξωτικά, τα περιπετειώδη και τα ιστορικά μυθιστορήματα, όπως και τα κλασικά έργα των εθνικών λογοτεχνιών (Δον Κιχώτης, Ροβινσών Κρούσος, Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ, τα μυθιστορήματα του Walter Scott και του Alexandre Dumas), ανταποκρίθηκαν στις ψυχαγωγικές ανάγκες της παιδικής ηλικίας και στις καλλιτεχνικές απαιτήσεις της.

Μετά την ανακάλυψη της παιδικής ηλικίας από τους παιδαγωγούς, η γενίκευση στις χώρες της Ευρώπης της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, που ολοκληρώθηκε στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, επηρέασε σημαντικά το μέγεθος και τη φύση του κοινού, στο οποίο θα μπορούσε να απευθυνθεί μια ιδιαίτερη λογοτεχνία. Η ιδιαιτερότητα του παιδικού αναγνωστικού κοινού αναγνωρίζεται στην Αγγλία από τον John Newbery (1713-1767), ο οποίος υπήρξε από τους πρώτους εκδότες που ειδικεύθηκαν στην παιδική 

——————————————

1. Βλ. D. Escarpit, La littérature d'enfance et de jeunesse, Παρίσι 1981, σ 37.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/12.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

λογοτεχνία. Ανάλογο ρόλο θα παίξει, στη Γαλλία, έναν αιώνα αργότερα, ο Pierre-Jules Hetzel (1814-1886).

Το παιδί, αρχικά αντικείμενο αγωγής και παιδείας και αργότερα αναγνώστης, μετατρέπεται προοδευτικά σε θέμα, πρόσωπο και ήρωα της λογοτεχνίας. Με τον Victor Hugo γίνεται θέμα ποιητικής εκμετάλλευσης και με τον Charles Dickens κεντρικό πρόσωπο μυθιστορήματος. Η είσοδος του παιδιού στη λογοτεχνία είναι ένα καινούριο γεγονός για τον 19ο αιώνα και συνοδεύεται από έναν διδακτισμό νέου τύπου. Την εποχή αυτή γράφονται τα πρώτα ιστορικά μυθιστορήματα που απευθύνονται στους νέους και αντανακλούν τις πολλαπλές χρήσεις της ιστορίας: συχνά το ιστορικό γεγονός γίνεται πρόσχημα για την ανάπτυξη του ηθικού μηνύματος, το μυθιστόρημα αναπλάθει (και δεν εξηγεί) μια παρελθούσα ιστορική περίοδο μέσω των πραγματικών περιπετειών ιστορικών προσώπων ή περιγράφει το ιστορικό πλαίσιο μιας υποθετικής δράσης μυθικών προσώπων. Την ίδια εποχή εμφανίζονται και τα μυθιστορήματα που προορίζονται για τα κορίτσια. Η διάκριση αυτή ανάμεσα στο γυναικείο και στο αντρικό αναγνωστικό κοινό, δεν επιβάλλεται τόσο από τη διαπίστωση διαφορετικών λογοτεχνικών προτιμήσεων, όσο από την κοινωνική επιλογή του διαφορετικού προσανατολισμού των δύο φύλων. Έτσι τα μυθιστορήματα για παιδιά μπορούν να διακριθούν σε περιπετειώδη (για τα αγόρια) και σε οικογενειακά (για τα κορίτσια) με την ανάλογη θεματική επεξεργασία και την επιλογή των ηρώων. Ένας άλλος καινούριος τύπος λογοτεχνίας είναι, τέλος, εκείνος που αναφέρεται στην επιστήμη, στη φύση και στη γεωγραφία και θέλει να συμπληρώσει τη σχολική διδασκαλία. Στη Γαλλία, ο P.-J. Hetzel θα εγκαινιάσει στο περιοδικό του (Magasin d' éducation et de récréation, 1864-1915), μια μόνιμη επιστημονική στήλη. Η μετάδοση των γνώσεων επιτυγχάνεται με την παρουσίαση ενός φυσικού ή επιστημονικού φαινομένου στα πλαίσια μιας αφήγησης με πρωταγωνιστές παιδιά ή με τον παραδοσιακό αλλά απλουστευμένο αφηγηματικό τρόπο.

Αν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα έχουν διαγραφεί οι 

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/13.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

κυριότερες τάσεις και οι μορφές της παιδικής λογοτεχνίας (με εξαίρεση τα κόμικς), ο ορισμός της παραμένει ασαφής, αφού δεν πρόκειται για έναν αλλά για πολλούς ορισμούς, που μπορούν να προταθούν ανάλογα με την οπτική γωνία που γίνεται η αφορμή της παρατήρησης: το παιδί-αναγνώστης (παιδικής ή μη λογοτεχνίας), το παιδί-θέμα της λογοτεχνίας, το παιδί-ήρωας των αφηγηματικών μορφών, το παιδί-αντικείμενο αγωγής.

Παράλληλα σχεδόν με την παιδική λογοτεχνία εξελίσσονται και τα περιοδικά για παιδιά1, αφού διατηρούν τον ψυχαγωγικό και ηθικό προσανατολισμό των έργων της, απευθύνονται στο ίδιο αναγνωστικό κοινό και δημοσιεύουν τα είδη της (μύθους, παραμύθια, ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα). Τα παιδικά περιοδικά εμφανίζονται στο τέλος του 18ου αιώνα σε ορισμένες χώρες της Ευρώπης (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Ισπανία) και γενικεύονται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα2 (στην Ελλάδα το πρώτο παιδικό περιοδικό, η Παιδική Αποθήκη, εκδίδεται το 1836).

Τα ελληνικά παιδικά περιοδικά του 19ου αιώνα (Παιδική Αποθήκη, Εφημερίς των μαθητών, Η Φιλόστοργος μήτηρ, Εφημερίς των παίδων, Παιδική Βιβλιοθήκη, Παιδικόν Περιοδικόν, Περιοδικόν των μαθητών, Παιδική Εφημερίς,3) ακολουθούν τους αρχικούς προσανατολισμούς της παιδικής λογοτεχνίας, αφού έχουν σαν κύριο στόχο την ηθική και την θρησκευτική διαπαιδαγώγηση των αναγνωστών τους. Τα περιοδικά αυτά αντιμετωπίζουν την παιδική ηλικία και τη νεότητα σαν αποκλειστικό αντικείμενο αγωγής και

——————————————

1. Πολλές φορές η σχέση είναι αντίστροφη. Τα μυθιστορήματα του Ιουλίου Βερν π.χ. δημοσιεύθηκαν σε συνέχειες στο παιδικό περιοδικό του P.-J. Hetzel, πριν εκδοθούν σε βιβλία και αποτελέσουν το αγαπημένο ανάγνωσμα όχι μόνο των παιδιών άλλα και των ενηλίκων.

2. Βλ. D. Escarpit, ό.π., σ. 112.

3. Για τα παιδικά περιοδικά του 19ου αι., βλ. Μάρθα Καρπόζηλου, Ελληνικός Νεανικός Τύπος (1836 - 1914). Καταγραφή, ΙΑΕΝ 12, Αθήνα 1987.

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/14.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

διαμόρφωσης και έχουν έντονο διδακτικό χαρακτήρα. Όταν αρχίζει να κυκλοφορεί Η Διάπλασις των παίδων (τον Φεβρουάριο του 1879), ένα μόνο από τα παιδικά περιοδικά του 19ου αιώνα που αναφέραμε συνεχίζει να εκδίδεται, η Εφημερίς των παίδων (1868 - 1893), περιοδικό με έντονο θρησκευτικό χαρακτήρα που κατηγορείται από τη Διάπλαση για απόκλιση από το ορθόδοξο δόγμα και προβάλλεται σαν "ευαγγελικό" και επομένως απαγορευμένο από την Ιερά Σύνοδο. Η Διάπλασις των παίδων αποτελεί καινοτομία σε σχέση με τα άλλα παιδικά περιοδικά, γιατί αναγνωρίζει και προβάλλει την ψυχαγωγική της διάσταση, αναζητεί το ύφος και τη διατύπωση που ταιριάζουν στην παιδική ηλικία, επιδιώκει και προκαλεί τη συμμετοχή και τον διάλογο με τους αναγνώστες της. Δεν θέλει μόνο να διδάξει, θέλει να κινήσει το ενδιαφέρον. Στην προγραμματική της διακήρυξη διαβάζουμε: "... θέλομεν παρέχει τοις μικροίς ημών αναγνώσταις... ύλην ηθικήν και διδακτικήν, συγκεκραμένην μετά του τερπνού, διότι η εξεύρεσις ύλης καταλλήλου δεν ήθελε παρέχει τοσαύτην δυσκολίαν, όσην η διάγνωσις της γλώσσης και του τρόπου, δι' ων κινείται το ενδιαφέρον της μικράς ηλικίας"1.

Οι συντάκτες του περιοδικού μεταφέρουν στην Ελλάδα τις καινούριες παιδαγωγικές και εκπαιδευτικές αναζητήσεις της εποχής τους, συνοδεύοντας έτσι την επιλογή του λογοτεχνικού υλικού με τις απαραίτητες θεωρητικές και ιδεολογικές προϋποθέσεις της εκτίμησης της παιδικής ηλικίας. Αναφέρονται ή σχολιάζονται ο Ελβετός παιδαγωγός Johann-Heinrich Pestalozzi (1746-1827), ο οποίος επηρεασμένος από τις απόψεις του Rousseau τονίζει τον ρόλο της εκπαίδευσης στην επίτευξη της κοινωνικής ισορροπίας, η Σουηδός συγγραφεύς σχολικών βιβλίων Selma Lagerlöf (1859-1940) και ο Ιταλός Edmondo de Amicis (1846-1908), των οποίων τα έργα συνδυάζουν τη μυθική αφήγηση με την παροχή των γνώσεων και σκοπό έχουν την ηθική και πολιτιστική καλλιέργεια

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. 2

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/15.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

των αναγνωστών. Το έργο του Ed. de Amicis Cuore, που είχε τη μορφή ημερολογίου μαθητή με σελίδες πάνω στα ηθικά, ιστορικά αλλά και κοινωνικά προβλήματα και χρησιμοποιήθηκε σαν αναγνωστικό του δημοτικού σχολείου, θεωρήθηκε από τον Γρηγόριο Ξενόπουλο υπόδειγμα σχολικού βιβλίου1.

Παράλληλα παρακολουθείται η εξέλιξη και η ιστορία της παιδικής λογοτεχνίας. Το μεταφρασμένο λογοτεχνικό έργο που δημοσιεύει το περιοδικό, εκφράζει και αντανακλά τις μορφές και τις τάσεις που ακολούθησε η ευρωπαϊκή παιδική λογοτεχνία τον 19ο αιώνα: ιδιοποίηση από το παιδικό αναγνωστικό κοινό έργων που δεν προορίζονταν γι' αυτό, ιστορικά μυθιστορήματα που απευθύνονται στους νέους, μυθιστορήματα για κορίτσια, απλοποιημένες αφηγηματικές μορφές επιστημονικού περιεχομένου. Τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, παρατηρείται η τάση της ιδιοποίησης από το ευρωπαϊκό παιδικό αναγνωστικό κοινό αφηγηματικών μορφών που προορίζονταν για τους ενήλικες. Ο Ροβινσών Κρούσος του Daniel Defoe, μυθιστόρημα περιπετειών, γνώρισε για δύο αιώνες μετά την έκδοσή του ένα πλήθος παραλλαγών και προσαρμογών στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης. Στη Διάπλαση των παίδων θα δημοσιευθούν Ο Κληρονόμος του Ροβινσώνος του André Laurié και οι Μικροί Ροβινσώνες του βράχου της A. Gennevraye. Ένα άλλο παράδειγμα ιδιοποίησης ιστορικού μυθιστορήματος αυτή τη φορά (των Τριών Σωματοφυλάκων του Al. Dumas), είναι η δημοσίευση των Τριών μικρών Σωματοφυλάκων και των Τριών μικρών ακολούθων του Αρτανιάν.

Το ιστορικό μυθιστόρημα που έχει γραφεί ειδικά για παιδιά, εμφανίζεται όταν η Διάπλαση δημοσιεύει τη Μαρουσία του P.-J. Stahl (ψευδώνυμο του P.-J. Hetzel), της οποίας το θέμα είναι η συμμετοχή της δεκαετούς ηρωίδας στην εξέγερση εναντίον του κατακτητή της πατρίδας της. Η ιδεολογική σημασία της δημοσίευσης

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 16, 15 Μαρτίου 1908, σ. 123 -124.

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/16.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

του μυθιστορήματος είναι ενδεικτική, αφού επιλέγεται μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897. Η δημοσίευση του πιο γνωστού μυθιστορήματος της Joséphine Colomb, της Κόρης του γερο-Θωμά, εγκαινιάζει το είδος των μυθιστορημάτων που απευθύνονται στα κορίτσια. Ο καινούριος διδακτισμός ολοκληρώνεται με τη διάδοση των επιστημονικών γνώσεων. Η Διάπλασις των παίδων θα επιλέξει τη μυθική εκμετάλλευση του επιστημονικού παραδείγματος: "Φρονούντες ότι θέλομεν καταστή ωφέλιμοι, εάν από της νεαράς ηλικίας εκριζώσωμεν [τας προλήψεις], θέλομεν παρέχει σειρά άρθρων μεταφέροντες αυτά εις την γλώσσαν των παίδων και πλέκοντες την υπόθεσιν με μύθον δυνάμενον να κινήση το ενδιαφέρον αυτών"1. Στο περιοδικό θα δημοσιευθούν άρθρα του Jean Macé, επιστημονικού συνεργάτη του P.-J. Hetzel.

Αν η Διάπλαση παρακολούθησε τις εξελίξεις της ευρωπαϊκής παιδικής λογοτεχνίας, η σημασία της για την ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας είναι αντίστροφη, αφού το περιοδικό δημοσιεύει και εκδίδει στη σειρά της Βιβλιοθήκης του, ένα σημαντικό μέρος της ελληνικής ψυχαγωγικής παιδικής λογοτεχνίας. Στη Διάπλαση θα δημοσιευθούν οι Παιδικοί διάλογοι και τα Παιδικά διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη, το Παιδικόν θέατρον του Γρηγόριου Ξενόπουλου, ο Τρομάρας του Γεωργίου Βιζυηνού, οι Μύθοι και διάλογοι προς χρήσιν των ανήβων του Δημητρίου Καμπούρογλου, τα Τραγουδάκια για παιδιά του Αλέξανδρου Πάλλη. Οι σχέσεις όμως λογοτεχνίας-παιδιού δεν εξαντλούνται με την εμφάνιση της παιδικής λογοτεχνίας. Ενισχύονται και συμπληρώνονται από την πεζογραφία και την ποίηση. Στα τέλη του 19ου αιώνα, το παιδί θα κάνει την εμφάνισή του σαν πρόσωπο και θέμα της νεοελληνικής λογοτεχνίας: "... η θεματική πρωτοτυπία της γενιάς του 1880 φανερώνεται χαρακτηριστικότερα... στην παρουσία του σπιτιού και της οικογενειακής ζωής. Αποδραματοποιημένος

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. 12.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/17.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

χώρος, το σπίτι... συνδέεται και με μια άλλη παρουσία που θα την δούμε να κυριαρχεί ολοένα και περισσότερο μετά το 1880: την παρουσία του παιδιού... Σπίτι-οικογένεια-παιδί: ο χώρος γίνεται οικείος, στενός, αστικός"1.

——————————————

1. Π. Μουλλάς, "Η λογοτεχνία από το 1880 ως τον Α' Παγκόσμιο πόλεμο", Ιστορία του ελληνικού έθνους, τόμ. ΙΔ', Αθήνα 1977, σ. 415.

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/18.gif&w=600&h=91215. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Το εξώφυλλο του πρώτου τεύχους της Διαπλάσεως των Παίδων

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/19.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α'

ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΥΓΚΡΙΣΕΙΣ

1. Τα πρόσωπα

Δύο τουλάχιστον λόγοι ξεχωρίζουν τη Διάπλαση των παίδων από τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά: η μακροβιότητά της (εκδίδεται από το 1879 έως το 1948 -έτος κατά το οποίο ο Γρηγόριος Ξενόπουλος παύει να είναι διευθυντής του περιοδικού)1 και η συμμετοχή των αναγνωστών στη διαμόρφωση των θεματικών ενοτήτων της (από το 1910, στις οκτώ σελίδες κάθε τεύχους, οι δύο εκφράζουν ή αντανακλούν τις αναζητήσεις της παιδικής ηλικίας και της νεότητας).

Διευθυντής και εκδότης του περιοδικού ήταν ο ιδρυτής του Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος, Υδραίος (1858-1941)1, μετά τον θάνατο του οποίου (στις 26 Ιουνίου 1941), τη διεύθυνση ανέλαβε

——————————————

1. Βλ. Ε. Νάτσιου-Ξενοπούλου, "Παραλείψεις", Νέα Εστία, τόμ. 116, τεύχ. 1368, 1 Ιουλίου 1984, σ. 885. Για τη σημασία του χρονικού ορίου του 1948 γράφει και ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος, στα "Στεφάνια των συγχρόνων", Νέα Εστία, τόμ 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951,σ. 164: «Η κοσμαγάπητη "Διάπλαση των παίδων" ύστερα από ένα βραδύ ψυχορράγημα... έσβυσε οριστικά πριν από τρία - τέσσερα χρόνια». Τη σημασία και την προσωπική συμβολή του Γρ. Ξενόπουλου στην ιστορία του περιοδικού επισημαίνει και ο Δ. Γιάκος, στην Ιστορία της ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1981 3, σ. 44.

2. Την προγραμματική διακήρυξη του περιοδικού υπογράφει και ο Ν. Σπυλιόπουλος, Κορίνθιος.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/20.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (1867-1951). Την απόφαση του Νικολάου Π. Παπαδόπουλου, φοιτητή της Νομικής και απόφοιτου του Ωδείου, να ιδρύσει ένα περιοδικό για παιδιά, ενίσχυσε οικονομικά ο Αντώνιος Κονοπισόπουλος, βιομήχανος του Πειραιά1. Η συμπαράσταση και η ανοχή του ιδρυτή του περιοδικού απέναντι στους αρχισυντάκτες του, εξασφάλισαν την κυκλοφορία και τη διάδοση της Διάπλασης. Ο Αριστοτέλης Κουρτίδης (1858-1928) ήταν αρχισυντάκτης του περιοδικού μέχρι το 1894 και υπέγραφε με το ψευδώνυμο Αιμίλιος Ειμαρμένος. Από τις στήλες της Διάπλασης δημοσιεύθηκαν ορισμένα από τα Παιδικά Διηγήματά του και από τους Παιδικούς Διαλόγους του. Οι σχέσεις του με τον διάδοχό του Γρ. Ξενόπουλο, του οποίου τις πρωτοβουλίες θεωρούσε αντιπαιδαγωγικές και τολμηρές, δεν ήταν αρμονικές. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει στην Αυτοβιογραφία του: «Δεν τα πηγαίναμε καθόλου καλά στην αρχή. [Ο Αρ. Κουρτίδης] με ζήλευε και νόμιζε πως τον ζηλεύω. Και μόνο μετά από χρόνια, όταν γύρισε από τη Γερμανία κι έγινε καθηγητής και διευθυντής διδασκαλείου... κι' άρχισε να βλέπει με αδιαφορία και τη "Διάπλασι"... εγίναμε και καλοί φίλοι»2.

Ο Γρ. Ξενόπουλος υπήρξε συνδρομητής της Διάπλασης με τα ψευδώνυμα Εύοσμον Μυριάνθεμον και Κόμης Μοντεχρίστος3. Το όνομά του σαν λύτη άσκησης συναντάμε στο τεύχος του Ιουλίου του 1879. Όπως γράφει ο ίδιος, το πρώτο του έργο που 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 51 - 52, 27 Νοεμβρίου 1904, σ. 166. Ο Αντ. Κονοπισόπουλος διέθεσε στον ιδρυτή του περιοδικού δέκα χιλιάδες δραχμές. Λίγο πριν γίνει η Διάπλαση δεκαπενθήμερη, ιδρύθηκε Ανώνυμη Εταιρεία με εταιρικό κεφάλαιο εξήντα χιλιάδες δραχμές, η οποία ανέλαβε την έκδοση του περιοδικού από τον Ιανουάριο του 1885. Βλ. αυτ., τόμ. 6, αρ. 9, Σεπτέμβριος 1884, σ. 142.

2. Γρ. Ξενόπουλος, Αυτοβιογραφία, δημοσιεύεται στα "Άπαντα", τόμ. 1ος, Αθήνα 1958, σ. 276.

3. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 25, 14 Ιουνίου 1897, σ. 196 και τόμ. 45, αρ. 1, 4 Δεκεμβρίου 1937, σ. 3.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/21.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

2. Νικόλαος Π. Παπαδόπουλος

ΕΙΚΟΝΑ

3. Αριστοτέλης Π. Κουρτίδης

ΕΙΚΟΝΑ

4. Γρηγόριος Ξενόπουλος

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/22.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τυπώθηκε, ήταν ένα έμμετρο αίνιγμα στη Διάπλαση του 1880 1. Από το 1891, με τη δημοσίευση του παιδικού του μυθιστορήματος Η Αδελφούλα μου, γίνεται έκτακτος συνεργάτης του περιοδικού, για ν' αναλάβει τη σύνταξή του από το 1895. "Το έτος 1895 ήτο έτος κρίσιμον διά την Διάπλασιν. Η συνδρομή της ήτο μικρά, τα έξοδά της μεγάλα, και κατ' έτος εζημιόνετο σημαντικώς. Έπρεπε να γίνη κάτι γενναίον, να ληφθή έν μέτρον σωτηρίας ριζικόν"2. Η τιμή της συνδρομής αυξάνεται και κυρίως υιοθετούνται οι καινοτομίες που εισηγήθηκε και καθιέρωσε ο Γρ. Ξενόπουλος. Η Γεωργία Ταρσούλη, συνδρομήτρια, συνεργάτρια και για ένα διάστημα αρχισυντάκτις του περιοδικού, γράφει: "Η Διάπλασις των παίδων... ήταν ένα σεμνό τριανταφυλλί φυλλαδιάκι, δεκαεξασέλιδο, που έβγαινε κάθε δεκαπέντε μέρες και δημοσίευε ψυχωφελή διηγήματα του Αριστοτέλη Κουρτίδη σε άψογη καθαρεύουσα, αρχαιότροπα ποιήματα του Αλέξανδρου Κατακουζηνού και νηπιακά αναγνώσματα, που είχαν για τίτλο Η Εύχαρις και το κυνάριόν της... Κι' ο νεαρός λογοτέχνης... Γρηγόριος Ξενόπουλος, δεν είχε κλείσει ακόμη τα εικοσιτρία, σπούδαζε φυσικομαθηματικά, που τα παράτησε στη μέση, κι' ερχόταν... να τινάξει στον αέρα όλο το συντηρητικό οικοδόμημα της Διαπλάσεως των παίδων"3.

Ο Γρ. Ξενόπουλος, του οποίου το όνομα σαν διευθυντή του περιοδικού γράφεται για πρώτη φορά στην προμετωπίδα του φύλλου της 26ης Ιουλίου 1941 (τόμ. 48, αρ. 34), ασχολείται ουσιαστικά με τη σύνταξη της Διάπλασης από πολύ νωρίς, αφού γράφει

——————————————

1. Βλ. Γρ. Ξενόπουλος, "Σύντομη αυτοβιογραφία", Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 6. Για τη συμμετοχή του στον πρώτο διαγωνισμό διηγήματος του 1881 και τη βεβαιότητά του ότι θα βραβευθεί, βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 15, 11 Μαρτίου 1906, σ. 115

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 51 - 52, 27 Νοεμβρίου 1904, σ. 404.

3. Γ. Ταρσούλη, "Ο Ξενόπουλος της Διαπλάσεως", Ελληνική Δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 213.

Σελ. 22
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 3
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    Η ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΩΝ

    (1879 -1922)