Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 39-58 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/39.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

η Διάπλαση, η οποία θεωρεί τα φυλλάδια αυτά άχρηστα και επικίνδυνα. Τη Διάπλαση εγκαταλείπουν ακόμα όσοι συνδρομητές της νομίζουν ότι η ηλικία τους δεν τους επιτρέπει πλέον να διαβάζουν παιδικά περιοδικά, σε μια προσπάθεια απόδειξης της ενηλικίωσής τους.

3. Οι αριθμοί

Ο αριθμός και τα ονόματα των συνδρομητών του περιοδικού καθώς και ο ακριβής αριθμός της κυκλοφορίας των φύλλων, θα παραμείνουν στο μεγαλύτερο μέρος τους άγνωστα, αφού το μητρώο των συνδρομητών της Διάπλασης καταστράφηκε με την ανατίναξη του γραφείου της, τον Δεκέμβριο του 1944 1. Σύμφωνα με τις αριθμητικές ενδείξεις που δίνει το περιοδικό, οι συνδρομητές υπολογίζονται σε 3.000 για το 1879 και είναι λιγότεροι από 5.000 το 1897 2.

——————————————

είναι ότι βγάζω από τον βόρβορο της διαφθοράς ευγενικές ψυχές παιδιών, που ανήξερα διαβάζουν αστυνομικά και ληστρικά μυθιστορήματα", αυτ., τόμ. 28, αρ. 45, 9 Οκτωβρίου 1921, σ. 359. Για το ίδιο θέμα βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 22, 28 Απριλίου 1912, σ. 195· τόμ. 21, αρ. 5, 4 Ιανουαρίου 1914, σ. 39· τόμ. 24, αρ. 20, 15 Απριλίου 1917, σ. 159· τόμ. 24, αρ. 21, 22 Απριλίου 1917, σ. 167

1. Ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των "Αθηναϊκών επιστολών" γράφει πέντε μήνες αργότερα: «κατοικούσα σαράντα ολάκερα χρόνια στο απάνω πάτωμα του ιστορικού εκείνου σπιτιού της οδού Ευριπίδου 42, όπου, στο κάτω, ήταν και τα πολυσύχναστα γραφεία της "Διαπλάσεως". Λίγες μέρες μετά την έκρηξη του κινήματος, το σπίτι αυτό, που βρέθηκε "εν μέσω δύο πυρών", άρχισε να γίνεται ακατοίκητο...». Όταν επιστρέφει μετά τη διάσωσή του σε φιλικό σπίτι, "από το πολύπαθο σπίτι της οδού Ευριπίδου δεν έμενε παρά το οικόπεδο. Το είχαν λεηλατήσει -οι επαναστάτες; άλλοι κακοποιοί και άρπαγες; δεν ξέρω- και του είχαν βάλει φωτιά". Η επιστολή αναδημοσιεύεται στην Ελληνική δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 191-192 και στη Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 126-127.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 24, 7 Ιουνίου 1897, σ. 187. Σύμφωνα με διαφήμιση του περιοδικού στο Μη Χάνεσαι (έτος Δ', αρ. 411, 25 Ιανουαρίου 1883, σ. 7), η Διάπλαση κυκλοφορούσε το 1883 σε 7.200

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/40.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο αριθμός των συνδρομητών, την πρώτη χρονιά της κυκλοφορίας του περιοδικού (1879), θεωρείται από τη Διάπλαση ικανοποιητικός1. Το 1906 η Διάπλαση απαντά σε συνδρομητή της: "οι αναγνώσται του περιοδικού μας (συνδρομηταί και αδέλφια των) πρέπει να είνε 8 έως 10 χιλιάδες"2. Το 1909 και το 1920 οι συνδρομητές υπολογίζονται αντίστοιχα σε 3.000 και 6.000 3. Ο Γρ. Ξενόπουλος πολλαπλασιάζει τον αριθμό συνδρομητών επί 3, για να υπολογίσει τον αριθμό των παιδιών κάθε οικογενείας που διαβάζει τη Διάπλαση και επί 10, για να υπολογίσει τον μέγιστο δυνατό αριθμό αναγνωστών. Το 1909 γράφει, απαντώντας σε ερώτηση συνδρομήτριας: "συνδρομητάς έχω εν όλω περί τας τρεις χιλιάδας. Εννοείς όμως ότι με ταδέλφια των που λαμβάνουν μέρος εις την κίνησιν, ο αριθμός αυτός μεγαλόνει πολύ. Βάλε τώρα και τους απλούς αναγνώστας, και θα ιδής ότι την απάντησιν αυτήν που διαβάζεις τώρα, την διαβάζουν συγχρόνως τριάντα χιλιάδες Ελληνόπουλα το ολιγώτερον!"4. Το 1922, ο ίδιος υπολογίζει σε 90.000 τα παιδιά που κατοικούν στην Αθήνα και στα περίχωρα και σε 3.000, τα παιδιά που διαβάζουν το περιοδικό στην περιοχή αυτή5 (ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί στο 3,33 % του συνολικού υποθετικού αναγνωστικού κοινού). Με βάση τις αριθμητικές ενδείξεις που μας δίνει το περιοδικό, καταλήγουμε στη διαπίστωση ότι οι συνδρομητές του δεν ξεπέρασαν τις 6.000 και οι αναγνώστες του τις 30.000, τη χρονική περίοδο που εξετάζουμε εδώ.

Οι σχέσεις του ελληνικού κράτους με τα γειτονεύοντα κράτη επηρεάζουν, συνήθως αρνητικά, την κυκλοφορία του περιοδικού.

——————————————

αντίτυπα. Στο τέλος της ίδιας χρονιάς η Διάπλαση πληροφορεί τους αναγνώστες της ότι "εξετυπούτο εις 8.700 αντίτυπα κατά φύλλον, εις αριθμόν δηλαδή αντιτύπων τον οποίον ουδέν άλλο έλληνικόν περιοδικόν έφθασεν ποτέ", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 6, τεύχ. 11, Νοέμβριος 1883, σ. 169.

1. Βλ. Αυτ., τόμ. 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. β'.

2. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 26, 27 Μαΐου 1906, σ. 207.

3. Ο Νουμάς, αρ. 672, 24 Φεβρουαρίου 1920, σ. 125.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 18, 4 Απριλίου 1909, σ. 152.

5. Αυτ,, τόμ. 29, αρ. 33, 16 Ιουλίου 1922, σ. 260.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/41.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Το 1897 η Διάπλαση χάνει χίλιους συνδρομητές: "εις όλην την Θεσσαλίαν, Διάπλασις δεν πηγαίνει πλέον· από πολλά μέρη της Ηπείρου και της Μακεδονίας, καθώς και απότινα της Θράκης, τα φύλλα μάς επεστράφησαν ως απηγορευμένα. Ούτως απωλέσαμεν διαμιάς υπέρ τους χιλίους συνδρομητάς, με τους οποίους δεν ευρισκόμεθα πλέον εις ουδεμίαν έπικοινωνίαν"1. Το 1906, οι συνδρομητές της ελαττώνονται κατά εκατοντάδες, λόγω του αποκλεισμού της Βουλγαρίας και της Ρουμανίας2 και το 1922, η Διάπλαση χάνει χίλιους συνδρομητές από τις περιοχές της Μ. Ασίας που κατείχε (προσωρινά) ο ελληνικός στρατός3. Εκτός από τις συγκεκριμένες περιόδους όξυνσης, οι κατά διαστήματα ταραγμένες ελληνοτουρκικές σχέσεις είχαν σαν αποτέλεσμα την απαγόρευση της κυκλοφορίας του περιοδικού στην τουρκική επικράτεια, επικράτεια όπου βρίσκονταν συγκεντρωμένοι πολλοί συνδρομητές της Διάπλασης4.

Η κυκλοφορία του περιοδικού (μέγιστος γνωστός αριθμός συνδρομητών 6.000 και αναγνωστών 30.000), ήταν αρκετά σημαντική, αν λάβουμε υπόψη μας ότι σύμφωνα με τις δύο Στατιστικές του Τύπου για τις χρονιές 1892 και 1900, η Διάπλαση τυπώνεται σε 6.000 και 5.000 φύλλα αντίστοιχα και βρίσκεται στην τρίτη θέση σε σχέση με τον αριθμό των εκτυπούμενων φύλλων των άλλων περιοδικών5. Αν και η σύγκριση ενδεικτική μόνο σημασία 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 23, 31 Μαΐου 1897, σ. 180.

2. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 48, 28 Οκτωβρίου 1906, σ. 382.

3. Αυτ., τόμ. 29, αρ. 40, 3 Σεπτεμβρίου 1922, σ. 319.

4. Το 1893 το περιοδικό γράφει: "η οθωμανική κυβέρνησις, εις το μέτρον της απαγορεύσεως εις την Τουρκικήν επικράτειαν των ελληνικών περιοδικών, συμπεριέλαβε, δυστυχώς και την Διάπλασιν", αυτ., τόμ. 24, τεύχ. 16, 31 Αυγούστου 1893, σ. 56.

5 Βλ. Υπουργείον Εσωτερικών, Γραφείον Στατιστικής, Στατιστική του Ελληνικού Τύπου κατά τους έξ πρώτους μήνας του έτους 1892, Αθήνα 1892 και Ο Τύπος εν Ελλάδι, Υπουργείον Εσωτερικών, Δημοσιεύματα του Τμήματος της Δημοσίας Οικονομίας αρ. 5, Αθήνα 1900. Οι στατιστικές αυτές αποτελούν τις μοναδικές "επίσημες" πηγές πληροφοριών σχετικά με τα τραβήγματα των περιοδικών. Μετά το 1900, η επόμενη στατιστική συντάσσεται με βάση την απογραφή που γίνεται το 1927 και εκδίδεται τα 1931 (Υπουργείον

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/42.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

μπορεί να έχει, σημειώνουμε ότι ο Παληάνθρωπος, δισεβδομαδιαία σατιρική εφημερίδα, το 1883 γράφει ότι πουλά 7.000 αντίτυπα, αριθμός που θεωρείται μεγάλος εκείνη την εποχή1. Η Ακρόπολις, πουλά το 1886 8.000 αντίτυπα, που φθάνουν τα 20.000 (μέγιστη κυκλοφορία) τα Χριστούγεννα του 1896 2. Το 1911 η Εσπερινή, λαϊκή εφημερίδα με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία από όλες τις σύγχρονές της ελληνικές εφημερίδες, διέθετε κάθε μέρα 17.000 φύλλα· η ανταγωνίστριά της Πατρίς, που κυκλοφορεί από το 1905, γράφει ότι διέθετε κάθε μέρα εντός και εκτός Ελλάδος 25.000 φύλλα, όπως ανέφερε καθημερινά στην πρώτη σελίδα3.

Η γεωγραφική υποδοχή της Διάπλασης είναι ευρύτατη. Από ένα δείγμα 300 ατόμων για τις χρονιές 1896, 1897 και 1901 4 των οποίων δημοσιεύεται το όνομα και ο τόπος διαμονής -με αφορμή το γεγονός ότι κέρδισαν σε κλήρωση των δώρων της Διάπλασης (από το 1903, στην κλήρωση των δώρων σημειώνονται αριθμοί, χωρίς ονόματα και τόπο διαμονής και έτσι δεν μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη διάδοση του περιοδικού)- διαπιστώνουμε ότι το περιοδικό φτάνει σε 135 πόλεις του τότε ελληνικού κράτους και του εξωτερικού και ότι στηρίζεται κατά πρώτο λόγο (67 %) στους αναγνώστες του ελληνικού κράτους και κατά δεύτερο (23 %), στους αναγνώστες που βρίσκονται στην Οθωμανική αυτοκρατορία. 

——————————————

Εθνικής Οικονομίας, Γενική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος, Στατιστική του Ελληνικού Περιοδικού Τύπου κατά το 1927, Αθήνα 1931). Όπως μας προειδοποιούν και οι ίδιες οι στατιστικές, θα πρέπει να δεχθούμε με επιφύλαξη τον αριθμό των φύλλων κυκλοφορίας των περιοδικών (όπως και των εφημερίδων), αριθμό που συνήθως δηλώνουν οι ίδιοι οι εκδότες ή οι διευθυντές των εντύπων. Το 1892 η Εφημερίς των παίδων τυπωνόταν σε 6.000 φύλλα, το Παιδικόν Περιοδικόν σε 5.000 και το 1900 η Εθνική Αγωγή σε 2.000 φύλλα.

1. Κ. Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού τύπου, τόμ. Α', Αθήνα 1957, σ. 170.

2. Αυτ., σ. 195, 197.

3. Αυτ., τόμ. Β', Αθήνα 1959, σ. 49, 70.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 3, αρ. 9, 2 Μαρτίου 1896, σ. 70-71· τόμ. 4, αρ. 4, 25 Ιανουαρίου 1897, σ. 30-31 και τόμ. 8, αρ. 44, 3 Νοεμβρίου 1901, σ. 354 - 355.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/43.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι από τους 300 συνδρομητές που κληρώθηκαν, 92 κατοικούν στην Αθήνα, 15 στην Κωνσταντινούπολη, 11 στη Σμύρνη, 11 στην Πάτρα, 10 στον Πειραιά, 10 στην Κέρκυρα, 8 στο Βόλο, 8 στη Σύρο, 4 στην Αλεξάνδρεια., 2 στη Θεσσαλονίκη. Από τις χώρες του εξωτερικού, μετά την Οθωμανική αυτοκρατορία ακολουθούν κατά σειρά σημασίας η Ρωσία, η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Κύπρος, η Αγγλία, η Ιταλία και η Αμερική. Το 1904 στο εσωτερικό, μετά από την Αθήνα η Διάπλαση έχει τη μεγαλύτερη κυκλοφορία στο Βόλο και στο εξωτερικό, μετά από την Κωνσταντινούπολη, στην Αλεξάνδρεια1.

Η τιμή της ετήσιας συνδρομής εσωτερικού και η τιμή του κάθε φύλλου, που αυξάνονται τα έτη 1896, 1906, 1918, 1919 και 1920 (από 5 σε 16 δρχ. και από 10 σε 40 λεπτά αντίστοιχα), δεν είναι απαγορευτική. Δεν είναι μάλλον οικονομικοί οι λόγοι που εμποδίζουν την αγορά του περιοδικού, περιοριστικό ρόλο παίζουν το μορφωτικό επίπεδο και οι ιδεολογικοί παράγοντες. Το 1902 η τιμή φύλλου της Διάπλασης αντιστοιχεί στο 3,65 % του μέσου ανδρικού εργατικού ημερομίσθιου, το 1911 στο 5,64 % και το 1920 στο 2,63 %2. Η αύξηση της τιμής της συνδρομής του περιοδικού, δεν ακολουθεί σε καμιά περίπτωση την αύξηση ορισμένων βασικών καταναλωτικών αγαθών, τουλάχιστον για τη δεκαετία 1912 - 1922 3. Σημειώνουμε ακόμη ότι, ενώ η κατά φύλλο τιμή των εφημερίδων την περίοδο 1900 - 1922 αυξήθηκε κατά 500 % (από 5 σε 30 λεπτά)4, η αντίστοιχη αύξηση της τιμής του φύλλου

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 11, αρ. 21, 15 Μαΐου 1904, σ. 168 και αρ. 23, 29 Μαΐου 1904, σ. 183.

2. Για τα εργατικά ημερομίσθια, βλ. Ξ. Ζολώτας, Η Ελλάς εις το στάδιον της εκβιομηχανίσεως, β' έκδοση, Αθήνα 1964· Οι Εργάται της Ελλάδος προς την Διπλήν Βουλήν των Ελλήνων, Αθήνα 1911· Συγκριτικός πίναξ εργατικών ημερομισθίων και μισθών των ετών 1914 - 1920, Αθήνα 1920.

3. Για τις τιμές των βασικών καταναλωτικών αγαθών, βλ. Υπουργείον Εθνικής Οικονομίας, Στατιστικόν δελτίον των μέσων τιμών των κυριωτέρων ειδών καταναλώσεως, Αθήνα 1912-1940.

4. Για την τιμή των εφημερίδων, βλ. Κ Μάγερ, Ιστορία του ελληνικού

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/44.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

της Διάπλασης ήταν κατά 166 % (από 15 σε 40 λεπτά). Οι τιμές της ετήσιας συνδρομής των άλλων παιδικών περιοδικών που εκδίδονται στην Αθήνα, ήταν ανάλογες: η ετήσια συνδρομή εσωτερικού ήταν το 1852 12 δρχ. για την Εφημερίδα των μαθητών, το 1862 6 δρχ. για την Φιλόστοργο μητέρα, το 1874 1 δρχ. για την Εφημερίδα των παίδων, το 1891 3 δρχ. για το Παιδικόν Περιοδικόν και 5 δρχ. για το Περιοδικόν των μαθητών, το 1896 2 δρχ. για την Παιδικήν Εφημερίδα, το 1911 4 δρχ. για τον Παιδικόν Αστέρα και το 1921 20 δρχ. για την Παιδική Χαρά. Οι πολύ χαμηλές τιμές (1 δρχ., 2 δρχ.), αντιστοιχούν σε θρησκευτικά περιοδικά, τα οποία ενδιαφέρονται για την κυκλοφορία τους περισσότερο απ' ότι για τα έσοδά τους.

Ιδεολογικοί παράγοντες που αφορούν τη μόρφωση και την ηθική, παρακινούν αντίθετα ορισμένους γονείς να γράψουν τα παιδιά τους συνδρομητές στη Διάπλαση. Ο Μιχ. Δ. Στασινόπουλος περιγράφει τη σημασία της δικής του εγγραφής, που έγινε με ένα ασημένιο τάλληρο, δώρο στη βάφτισή του. "Έτσι εγράφτηκα στη Διάπλαση, πληρώνοντας τη συνδρομή μου, όχι με κοινό χαρτονόμισμα, αλλά με καθαρά ασήμι, και μάλιστα ασήμι συμβολικό και ευλογημένο"1. Ο Γ. Τσοκόπουλος, μαθητής της πρώτης τάξης του ελληνικού σχολείου, είχε ικανοποιητική απόδοση στα μαθήματα και διαγωγή "αξία παραινέσεων". Για να χαρακτηρισθεί η διαγωγή του κοσμιωτάτη, θεωρήθηκε αναγκαία η εγγραφή του στο περιοδικό. Όπως γράφει ο ίδιος, "έν απόγευμα έλαβα την διαταγήν να φορέσω όχι του σχολείου, αλλά του περιπάτου τα φορέματα. Υπήκουσα χωρίς να ερωτήσω γιατί. Εις τας τέσσαρας, όταν ετελείωσε το μάθημα, ο επιστάτης με ειδοποίησεν ότι η μητέρα μου μ' επερίμενεν εις το γραφείον. ― Πάμε να σ' εγγράψω εις την "Διάπλασιν", μου είπε"2.

——————————————

τύπου, τόμ. Β', Αθήνα 1959, σ. 13.

1. Μιχ. Δ. Στασινόπουλος, "Μικρό αφιέρωμα", Νέα Εστία, τόμ. 105, τευχ. 1243, 15 Απριλίου 1979, σ. 494.

2 Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 16, αρ. 20-21, 18 και 25 Απριλίου 1909, σ. 170.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/45.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Αν δεν μπορούμε να αποδώσουμε αποκλειστικά σε οικονομικούς λόγους το γεγονός ότι το περιοδικό δεν αγοράζεται από όλα τα κοινωνικά στρώματα, η ύπαρξη ενός εγγραμμάτου αναγνωστικού κοινού, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της διάδοσής του. Το δυνητικά (και μη πραγματικό) εγγράμματο αναγνωστικό κοινό της Διάπλασης στα (εκάστοτε) όρια του ελληνικού κράτους, μπορεί να υπολογισθεί. Το 1879, 35 % των παιδιών που έχουν την ηλικία της φοίτησης στο δημοτικό σχολείο, είναι δηλ. πέντε έως δέκα ετών, είναι μαθητές της στοιχειώδους εκπαίδευσης1. Το 1907, το 37,90 % των παιδιών που έχουν την ανάλογη ηλικία έχουν φοιτήσει στις τάξεις του δημοτικού σχολείου2. Το 1920, το ίδιο ποσοστό είναι της τάξης του 35,18 %3. Γενικότερα, η αναλογία των εγγεγραμμένων μαθητών στη δημοτική και στη μέση δημόσια εκπαίδευση σε σχέση με τον αριθμό των κατοίκων, είναι για το 1900 - 1901 9,16%, το 1907 - 1908 10,58% και το 1910 - 1911 11,69 %. Το δυνητικά εγγράμματο αναγνωστικό κοινό της Διάπλασης (που έχει φοιτήσει στη δημοτική και μέση δημόσια εκπαίδευση) για τις χρονιές που αναφέραμε, σε αριθμούς είναι 222.868, 278.510 και 307.627 αντίστοιχα4. Υπολογίζοντας σε 30.000 τον

——————————————

1. Υπουργείον Εσωτερικών, Στατιστική της Ελλάδος, Πληθυσμός 1879, Αθήνα 1881, σ. 34-35.

2. Τα ποσοστά υπολογίσαμε με βάση τα Στατιστικά αποτελέσματα της γενικής απογραφής του πληθυσμού κατά την 27 Οκτωβρίου 1907, τόμ. Α', Αθήνα 1909.

3. Τα ποσοστά υπολογίσαμε με βάση την Απογραφή τον πληθυσμού της Ελλάδος κατά την 19 Δεκεμβρίου 1920, Αθήνα 1928.

4. Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Γραφείον Στατιστικής, Στατιστική της εκπαιδεύσεως 1910 - 1911, Αθήνα 1912, σ. 922 - 923. Για το μορφωτικό επίπεδο των Ελλήνων που ζουν στην οθωμανική αυτοκρατορία, βλ. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και αναπαραγωγή, Αθήνα 1977, σ. 460 - 470. Ο Κ. Τσουκαλάς παρατηρεί σχετικά με τον αριθμό των εγγραμμάτων: "όχι μόνον οι αριθμοί που αναφέρονται στο σύνολο του ελληνόφωνου πληθυσμού, αλλά και οι αριθμοί που αναφέρονται στους μαθητές των ελληνικών σχολείων είναι αμφισβητήσιμοι... εντούτοις ένα πράγμα είναι βέβαιο: τα ποσοστά φοίτησης... είναι κατώτερα από τα 

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/46.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αριθμό των αναγνωστών για το 1909 (που κατά το περιοδικό είναι ο μέγιστος και γνωρίζοντας ότι ο αριθμός αυτός αφορά και τους εκτός Ελλάδος αναγνώστες, μπορούμε να διακινδυνεύσουμε την υπόθεση, ότι η Διάπλαση -στην καλύτερη περίπτωση- δεν κάλυψε πάνω από το ένα δέκατο το δυνάμει αναγνωστικό της κοινό.

Οι αριθμοί που αφορούν τη μόρφωση κατά φύλα, μας οδηγούν σε παρατηρήσεις σχετικές με την κοινωνική προέλευση του αναγνωστικού της κοινού. Η αναλογία αγοριών και κοριτσιών που συμμετέχουν ενεργά στη διαπλασιακή κίνηση, δεν αντανακλά το αντίστοιχο μορφωτικό επίπεδο όπως διαμορφώνεται στην ελληνική κοινωνία. Ενώ το 1879 από το σύνολο των αγοριών που έχουν την ανάλογη ηλικία, φοιτά στο δημοτικό το 55 %, για τα κορίτσια το ποσοστό αυτό κατέρχεται στο 14 %1. Το 1907 η κατά φύλο αναλογία των εγγραμμάτων είναι για τα αγόρια 49,79 % και για τα κορίτσια 17,45%2, και το 1920 40,60% και 29,28% αντίστοιχα3. Στις ανώτερες εκπαιδευτικές βαθμίδες, η διαφορά σε βάρος των κοριτσιών μεγαλώνει. Το 1910-1911 η αναλογία των "παρόντων" μαθητών στη βαθμίδα των "ελληνικών" σχολείων του κράτους σε σχέση με τους κατοίκους, ήταν για τα αγόρια 0,85 % και για τα κορίτσια 0,04%. Η ίδια αναλογία γι' αυτούς που έχουν φοιτήσει στα γυμνάσια του κράτους είναι 0,20 % και 0,00 %4.

Η αναλογία αύτη ανατρέπεται, όταν αναφερθούμε στις συνδρομήτριες

——————————————

ποσοστά φοίτησης της ελεύθερης Ελλάδας" (στίς αρχές του 20ού αϊ.), αυτ , σ. 466-467.

1. Υπουργείον Εσωτερικών, Στατιστική της Ελλάδος, Πληθυσμός 1879, Αθήνα 1881, σ. 35.

2. Στατιστικά αποτελέσματα της γενικής απογραφής του πληθυσμού κατά την 27 Οκτωβρίου 1907, τόμ. Α', Αθήνα 1909, σ. 3.

3. Τα ποσοστά υπολογίσαμε με βάση την Απογραφή τον πληθυσμού της Ελλάδος κατά την 19 Δεκεμβρίου 1920, Αθήνα 1928.

4. Στατιστική της εκπαιδεύσεως 1910 - 1911, Αθήνα 1912, σ. 692 693 και 794 - 795. Για την γυναικεία εκπαίδευση, βλ. Σ. Ζιώγου - Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830 - 1893), ΙΑΕΝ 2, Αθήνα 1986.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/47.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

και τους συνδρομητές του περιοδικού. Από το 1906, δίπλα στα νέα ψευδώνυμα που ζητούν να πάρουν ορισμένοι συνδρομητές και συνδρομήτριες και στις ανανεώσεις παλαιοτέρων ψευδωνύμων, δηλώνεται σε παρένθεση με τη συντομογραφία α. (αγόρι) ή κ. (κορίτσι) το φύλο του συνδρομητή ή της συνδρομήτριας1. Έτσι από τη χρονιά αυτή μπορούμε να παρακολουθήσουμε την κατά φύλα συμμετοχή των συνδρομητών στη διαπλασιακή ζωή (συμμετοχή στην αλληλογραφία, σε διαγωνισμούς κλπ.). Εδώ οι διαφορές υπέρ των αγοριών είναι σχετικά μικρές. Το 1906 ζητούν νέο ψευδώνυμο ή ανανεώνουν παλαιότερο, 260 αγόρια και 220 κορίτσια, το 1911 254 αγόρια και 233 κορίτσια, το 1916 312 αγόρια και 240 κορίτσια και το 1921 366 αγόρια και 301 κορίτσια. Η Διάπλαση διαβάζεται από κορίτσια των οποίων η εκπαίδευση έχει εξασφαλισθεί κυρίως με οικοδιδασκάλους ή σε ιδιωτικά σχολεία2. Το γεγονός αυτό χαρακτηρίζει και κοινωνικά την προέλευση του αναγνωστικού της κοινού: πρόκειται για τα κοινωνικά στρώματα που ενδιαφέρονται για τη γυναικεία μόρφωση και τροφοδοτούν την ιδιωτική εκπαίδευση.

4. Τα ψευδώνυμα

Η Διάπλασις των παίδων θ' αποτελέσει έναν ολόκληρο κόσμο με συνδρομητές, συλλόγους, ψευδώνυμα, λευκώματα, διακριτικό

——————————————

1. Αυτή η δήλωση εξάλλου είναι η μόνη που θεωρεί αναγκαία το περιοδικό, αφού δέχεται δίπλα στο ψευδώνυμο και ψεύτικα αρχικά, ενώ επιμένει στη δήλωση του φύλου. (Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 28, αρ. 7, 16 Ιανουαρίου 1921, σ. 55).

2. Οι συνδρομήτριες του περιοδικού είναι μαθήτριες της σχολής Χιλλ, του Αρσακείου Πατρών, του Αρσακείου Αθηνών, του Αρσακείου Κερκύρας· αρκετές απ' αυτές είναι αριστούχες και αργότερα γίνονται φοιτήτριες. Οι σχολικές επιτυχίες των μαθητριών, συνδυάζονται έμμεσα με το γεγονός ότι υπήρξαν συνδρομήτριες της Διάπλασης. Στην Εστία διαβάζουμε: "Με λαμπράν ύλην και με ωραίας εικόνας όπως πάντοτε, εξεδόθη το 28ον φύλλον της

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/48.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

σήμα, ναυτικά καπέλα που στην ταινία τους γράφουν τ' όνομά της1, θα γίνει παρτιτούρα σε ρυθμό πόλκας2. Σε πολλές οικογένειες, τα ονόματα των παιδιών θα αντικατασταθούν από τα ψευδώνυμά τους.

Το ψευδώνυμο ήταν απαραίτητο για όποιον συνδρομητή ήθελε να συμμετέχει στην αλληλογραφία, στους διαγωνισμούς, στη Σελίδα συνεργασίας και στην ανταλλαγή "μικρών μυστικών". "Οι συνδρομηταί της Διαπλάσεως και τάδέλφια των, διά να ειμπορούν να λαμβάνουν μέρος εις την κίνησιν του περιοδικού, πρέπει αφεύκτως να έχουν ψευδώνυμον", γράφει το περιοδικό3. Εξετάζοντας τα ψευδώνυμα που προτείνουν οι συνδρομητές και εγκρίνει η Διάπλαση, παρατηρούμε ότι προσφέρονται σε πολλών ειδών αναγνώσεις. Μέσα από το σύνολό τους διαγράφεται ο κόσμος των παιδικών ρομαντικών παρορμήσεων: "Μυρόεσσα Φύσις, Της δύσης το Ροδόχρομα, Ωχρόλευκη Ακτίδα, Χρυσέρυθρος Δύσις, Ροδοπέταλον, Δυστυχής ύπαρξις, Ψάλτης της Μελαγχολίας, Αιθεροβάμων Φαντασία, Πνοή Ψυχορραγούντος Αγγέλου, Ματαιότης, Μελλοθάνατη"4 και των

——————————————

Διαπλάσεως των παίδων. Εις το ημερολόγιου του Φαίδωνος βλέπομεν και έν αρκετά χαρακτηριστικόν: Αι βραβευθείσαι μαθήτριαι του Αρσακείου Αθηνών και Πατρών, Μ. Παυλάκη, Β. Σταμάτη και Χρ. Δεσύλλα, είχον ως προσφιλέστερον ανάγνωσμα την Διάπλασιν, λαμβάνουσαι μέρος εις τους διαγωνισμούς της, εις την αλληλογραφίαν της κτλ. Ούτω εκ των μικροτέρων συνείθησαν και ανεδείχθησαν εις τα μεγαλήτερα", Εστία, 7 Ιουλίου 1897.

1. Στη στήλη των Μικρών Αγγελιών διαβάζουμε: "Πιλοπωλείον Β.Ι. Μωραΐτου, εις την διασταύρωσιν των οδών Αιόλου και Ερμού. Έχει τα ωραιότερα κ' ευθυνότερα παιδικά καπέλλα. Εκεί ευρίσκετε και ναυτικά καπέλλα επί της ταινίας των οποίων αναγράφεται η λέξις ΔΙΑΠΛΑΣΙΣ, διά τους συνδρομητάς της Διαπλάσεως των παίδων", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 1-2, 3 και 10 Δεκεμβρίου 1905, σ. 16.

2. Αυτ., τόμ. 17, τεύχ. 2, 31 Ιανουαρίου 1890, σ. 25.

3. Αυτ., τόμ. 16, αρ. 1-2, 6 και 13 Δεκεμβρίου 1908, σ. 9.

4. Η μελαγχολία και η θλίψη φαίνεται ότι αποτελούν σταθερό γνώρισμα της εφηβικής ψυχολογίας: "Πάντοτε ασθενής, πάντοτε μελαγχολική και απηλπισμένη... του κάκου ζητεί τον θάνατον, κανείς δεν την ακούει, ούτε αυτός ο θεός!, έτσι γράφει η Αγνή Καρδία", αυτ., τόμ. 13, αρ. 41-42, 9 και 16 Σεπτεμβρίου 1906, σ. 335. Το περιοδικό απαντά σε ανάλογη περίπτωση: "Δεν

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/49.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

συγκεκριμένων φιλοδοξιών: "Μέλλων Διπλωμάτης, Μέλλων Ναύαρχος, Πέννα Ποιητού, Μέλλων Φιλόσοφος, Μέλλων Γεωπόνος, Αεροναυτοπούλα".

Εκτός από εκείνα που δεν μπορούμε να εντάξουμε σε καμιά συγκεκριμένη ενότητα ("Μπιμ-μπαμ, Κυρία Σκαρφαλόστρα, Κόκκινη Γραβάτα, Έτσι θέλω"), μια άλλη κατηγορία ψευδωνύμων παίρνει το όνομά της από τον τόπο καταγωγής των συνδρομητών: "Σμύρνη, Χιακός Ουρανός, Ωραία Απείρανθος, Κρητικόπουλο, Ροδοπαίος Ελληνόπαις, Μικρασιάτης, Πληγωμένος Ηπειρώτης, Κυπριακή ακτή"· τα ιστορικά - πραγματικά πρόσωπα: "Σκηπίων ο Αφρικανός, Μπουμπουλίνα, Καρολομάγνος, Γεώργιος ο Α', Γαριβάλδης, Μόζαρτ, Βολταίρος, Στρατηγός Βοναπάρτης, Έλλην Καβούρ, Γουτεμβέργιος, Λουδοβίκος XVII, Βιργίλιος, Νεύτων, Κικέρων ο Ρωμαίος, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος" τους τίτλους και τους ήρωες των μυθιστορημάτων που έχουν δημοσιευθεί στη Διάπλαση και στη σειρά της Βιβλιοθήκης της: "Πέτρος Ριονσαί, Λουκία Μαλό, Πρόας ο Νικίου, Ζιννέτα, Τιάρκος, Θέμος Κορμάς, Ναυτόπαις του Σουρκούφ, Μαρουσία, Θύμα του φθόνου", και από τη λογοτεχνική και καλλιτεχνική παραγωγή γενικά: "Στέλλα Βιολάντη, Κόκκινος Βράχος, Κερένια Κούκλα, Λουκής Λάρας, Δον Κιχώτης, Βασιλεύς Ληρ, Όνειρον θερινής νυκτός, Αρχοντοχωριάτης, Τραβιάτα, Ριγολέττος, Τροβατόρε".

Πιο σημαντική από ιστορική άποψη είναι η κατηγορία των ψευδωνύμων που μαρτυρεί για την ευαισθητοποίηση των αναγνωστών απέναντι στα ιστορικά γεγονότα, στις επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις, στο πολιτικό κλίμα. Η κατηγορία αυτή των ψευδωνύμων θα μπορούσε μόνη της να παίξει τον ρόλο της ιστορικής μαρτυρίας. Αναφέρουμε ενδεικτικά τα ακόλουθα ψευδώνυμα στα οποία αντανακλώνται τα ιστορικά γεγονότα: "Ολυμπιονίκης (1896),

——————————————

μου αρέσει η φιλοσοφία σου, Χρυσόμαλλε Πειρατά. Δεν ευρίσκεται λέγεις, η ευτυχία εις την γην; Αυτά είνε ρομαντικαί φρασεολογίαι", αυτ., τόμ. 2, αρ. 9, 4 Μαρτίου 1895, σ. 71.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/50.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Θλίψις της πατρίδος (1897), Ελληνικός στόλος (1900)1, Αιμόφυρτος Μακεδονία (1906), Καπετάν Ζέζας (1907)2, Έλλην αεροπόρος (1912)3, Κανόνι του Αβέρωφ (1914)4, Καταδρομικόν Έλλη (1914)5, Ευρωπαϊκός πόλεμος (1915), Γερμανόφιλος Επτανήσιος (1916), Ένδοξος Γαλλία (1916), Πεινασμένος Πελοποννήσιος (1917), Μπομπότα (1917), Νικητής του Σκρα (1918), Κοινωνία των Εθνών (1919), Ελευθέρα Ιωνία (1920), Νικητής του Εσκή-Σεχήρ (1921), Ήρως της Κιουτάχειας (1921)".

Οι επιστημονικές και τεχνολογικές εξελίξεις εκφράζονται με τα ψευδώνυμα: "Ακτίνα του Ραίτγκεν (1903)6, Ράδιον (1904)7, Ηλεκτρικός σπινθήρ (1907), Αυτοκίνητον (1908)8, Ηλεκτρικόν Φως (1909), Ασύρματος τηλέγραφος (1918), Διπλάνον (1919)". Στο πολιτικά και ιδεολογικά κλίμα παραπέμπουν τα ψευδώνυμα: "Πανιαπωνισμός (1908), Το σύνταγμα (1911), Εργάτης (1916), Λάτρις του Βενιζέλου (1916), Θριαμβεύων Μεγαλοϊδεάτης (1918), Ελεύθερη Πόλι (1918), Προλετάριος (1918), Κοσμοπολίτης (1919)

——————————————

1. Το 1900 η κυβέρνηση Γ. Θεοτόκη ίδρυσε το "Ταμείον Εθνικού Στόλου". Στα πλαίσια της ενίσχυσης της ελληνικής ναυτικής δύναμης, αγοράσθηκαν το 1908 και παραδόθηκαν την επόμενη χρονιά οκτώ τορπιλοβόλα. Το 1911 έφτασε στην Ελλάδα το καταδρομικό "Αβέρωφ". Βλ. D. Dakin, Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770 - 1923, μετάφραση Α. Ξανθόπουλος, Αθήνα 1982, σ. 240.

2. Μίκης Ζέζας ήταν το ψευδώνυμο του Παύλου Μελά.

3. Το πρώτο αεροπλάνο έφερε στην Αθήνα το 1908 ο Λ. Αρνιώτης. Ο ίδιος δεν κατόρθωσε να πετάξει. Επιτυχείς πτήσεις εκτέλεσαν, ο Αλ. Καραμανλάκης, που σκοτώθηκε το 1912 πετώντας μεταξύ Αθηνών και Πάτρας και ο Κ. Μάνος, που σκοτώθηκε κι' αυτός σε αεροπορικό δυστύχημα στη Θεσσαλονίκη το 1913. Η χρησιμοποίηση του αεροπλάνου από τον ελληνικό στρατό χρονολογείται από το 1912.

4. Βλ. σημ. 1.

5. Η "Έλλη" ναυπηγήθηκε το 1912.

6. Οι ακτίνες Ραίντγκεν ή ακτίνες Χ ανακαλύφθηκαν το 1893 από τον Roentgen. Την ίδια χρονιά ο Marconi ανακάλυψε τον ασύρματο τηλέγραφο.

7. Το ράδιο ανακαλύφθηκε το 1898 από τους Marie και Pierre Curie.

8. Στην Ελλάδα το αυτοκίνητο έφτασε το 1906, κατά το Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν της Πρωίας, τόμ. Ι, Αθήνα 1932.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/51.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ένωσις της Κύπρου (1919), Μπολσεβίκα (1920)". Το γλωσσικό πρόβλημα προβάλλουν τέλος τα ψευδώνυμα: "Μαλλιαρός (1903), Φοιτητική Συντροφιά (1910), Καθαρευουσιαστής (1919)" και τις γυναικείες αναζητήσεις τα ψευδώνυμα "Σουφραζέττ (1908), Εύα Νικήτρια (1912), Φεμινίστρια (1918)".

Εκτός από τα ψευδώνυμα - ιστορικούς δείκτες, τα οποία έχουν αξία συλλογικής μαρτυρίας, υπάρχουν και τα ψευδώνυμα των οποίων το ενδιαφέρον εντοπίζεται στην αποκάλυψη του χρήστη τους1. Το όνομα πίσω από το ψευδώνυμο, υποδεικνύει η δήλωση των αρχικών του ονόματος του συνδρομητή δίπλα από το ψευδώνυμο του, όταν αυτό εγκριθεί (δήλωση που δεν είναι πάντοτε απαραίτητη) και επιβεβαιώνει το περιοδικό. Στην τελευταία περίπτωση, η ταύτιση γίνεται από τη στήλη της αλληλογραφίας, όταν η Διάπλαση σχολιάζει τις δραστηριότητες συνδρομητών της που διακρίθηκαν, με τη δημοσίευση της εικόνας συνδρομητή, όταν δηλώνεται μαζί με το ψευδώνυμο και το όνομά του με αφορμή την επιτυχία του σε κάποιο διαγωνισμό και σπανιότερα, από τη στήλη των Αθηναϊκών επιστολών. Έτσι γνωρίζουμε ότι ο Μέλαν Αετός είναι ο Νικόλαος Χατζιδάκης. Ο Μέλαν Αετός συμμετείχε στην αλληλογραφία από το 1883 και έστελνε στο περιοδικά έμμετρες συνήθως πνευματικές ασκήσεις. Η αποκάλυψη του ψευδωνύμου γίνεται από τη Διάπλαση, όταν αναγγέλλεται ότι ο Ν. Χατζιδάκης γίνεται συνεργάτης της2. Όταν ήταν 14 ετών η Διάπλαση έγραφε: "Ανέγνωσα ευχαρίστως και τα άλλα δύο ποιημάτιά σου, Μέλαν Αετέ. Εξακολούθει να καταγίνεσαι όταν σου μένη καιρός από

——————————————

1. Χρήσιμο προς την κατεύθυνση αυτή είναι το έργο του Κυρ. Ντελόπουλου, Νεοελληνικά φιλολογικά ψευδώνυμα 1800 - 1981, β' έκδοση, ΕΛΙΑ, Αθήνα 1983.

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 49, 22 Νοεμβρίου 1897, σ. 390. Στις συνεργασίες του, εκτός από το όνομά του χρησιμοποιεί και το ψευδώνυμο Ζέφυρος Βραδυνός. Ο Ν. Χατζιδάκης, μαθηματικός και λογοτέχνης, έγινε το 1904 καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/52.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

τα μαθήματά σου και θα γράψης μίαν ημέραν καλά και άξια δημοσιεύσεως ποιήματα"1.

Η Ακακία είναι η Μελπομένη Λογοθέτη (Μέλπω Merlier). Η αποκάλυψη του ψευδωνύμου γίνεται από τη στήλη της αλληλογραφίας2. Ο Στέφανος Δάφνης είναι ο Θρασύβουλος Ζωιόπουλος. Η αποκάλυψη του ψευδωνύμου γίνεται από τη στήλη της αλληλογραφίας3. Ο Στέφανος Δάφνης συμμετείχε στην αλληλογραφία από το 1895, έστελνε τακτικά στο περιοδικό πνευματικές ασκήσεις και είχε βραβευθεί σε διαγωνισμούς λύσεων. Ο Αιθήρ είναι ο Ναπολέων Λαπαθιώτης. Το ψευδώνυμό του εγκρίνεται το 1897 4. Η ταύτιση ψευδωνύμου και ονόματος γίνεται με τη 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 10, αρ. 17, 15 Σεπτεμβρίου 1886, σ. 79.

2. "Η εν Γενεύη σπουδάζουσα μουσικήν και λαβούσα εσχάτως το πτυχίον της με τόσους επαίνους Δις Μελπομένη Λογοθέτου, είνε η παλαιά μας φίλη Ακακία, η οποία μου έστειλε κ' εκείνα τα εύμορφα ποιήματα", αυτ., τόμ. 16, αρ. 36, 8 Αυγούστου 1909, σ. 300.

3. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 51, 18 Νοεμβρίου 1917, σ. 411. Ο Θρ. Ζωιόπουλος ήταν καθηγητής μαθηματικών, ποιητής και θεατρικός συγγραφέας με το ίδιο φιλολογικό ψευδώνυμο (Στέφανος Δάφνης).

4. Αυτ., τόμ. 4, αρ. 46, 1 Νοεμβρίου 1897, σ. 367. Το περιοδικό σχολιάζει: ο Αιθήρ "τώρα είνε μαθητής του καλλιτέρου σχολείου και συνδρομητής του καλλιτέρου περιοδικού". Την εγγραφή του περιγράφει ο ίδιος ο Ν. Λαπαθιώτης: «Κι ένα απόγεμα, η "θείτσα" [=Παπαζαφείρη] παίρνοντάς με από το χέρι με πήγε στα γραφεία της Διαπλάσεως των Παίδων, που ήταν τότε απέναντι απ' τη Χρυσοσπηλιώτισσα και μ' έγραψε συνδρομητή. Θυμάμαι τον Ξενόπουλο, με τα γυαλάκια του, που σηκώθηκε απ' το γραφείο του κι ήρθε και με χάιδεψε, ρωτώντας με τι ψευδώνυμο ήθελα να πάρω, κι εγώ του αποκρίθηκα: "Αιθήρ"! Κι από τότε έγινα, για χρόνια, ο "Αιθήρ" της Διαπλάσεως των Παίδων», Ν. Λαπαθιώτης, Η ζωή μου, επιμ. Γ. Παπακώστας, Αθήνα 1986, σ. 34. Σύμφωνα με την Αλίκη Παληοδήμου ("Ναπολέων Λαπαθιώτης: Χρονοβιογραφία", Διαβάζω, τεύχ. 95, 30 Μαΐου 1984, σ. 13), ο Λαπαθιώτης εμφανίζεται ξανά στη Διάπλαση με το ψευδώνυμο "Όψιμος Κρίνος". Ο Ν. Λαπαθιώτης τη δεύτερη περίοδο της εμφάνισής του στο περιοδικό προκηρύσσει διαγωνισμό "εκφραστικών εφηβικών φυσιογνωμιών", βλ. "Αρχειακή ενότητα Ν. Λαπαθιώτη" που απόκειται στο ΕΛΙΑ.

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/53.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

δημοσίευση της εικόνας του το 1905 1. Ο Αιθήρ σε ηλικία 18 ετών2 στην ερώτηση του περιοδικού πώς φαντάζονται οι συνδρομητές τον κόσμο περί το 4.000 μ. Χ., απαντά μ' ένα ποίημα:

Γιατί να βασανίζουμε το νου,

να τυραννούμε άδικα τη σκέψι;

Ως τότ' ένας κομήτης τουρανού

Θαρρώ πώς θα μας έχη ξεμπερδέψη.

Θα λείψη κάθε πίκρα και πληγή,

θα λείψοννε τα βάσανα κ' οι πόνοι·

έτσι και 'μείς γλυτώνουμ' απ' τη γη,

κ' η γη απ' το μπελά μας ξεγλυτώνει.

Νομίζετε καλέ πώς ημπορεί

η σφαίρα μας η κακομοίρα νάχη

μια τέτοια κοινωνία πονηρή

και δύστροπη, για φόρτωμα 'στη ράχι;...

Έλα, κομήτη, έλ' απ' τα ψηλά

και - στο Θεό σου - κάψε τέτοια σφαίρα,

πού όλο μας σκοτίζει τα μυαλά,

και γύρω παραδέρνει στον Αιθέρα3.

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 4, 24 Δεκεμβρίου 1905, σ. 30.

2. Για το θέμα του έτους γέννησης του Ν. Λαπαθιώτη, βλ. Ά. Δικταίος, Ναπολέων Λαπαθιώτης. Η ζωή του - Το έργο του, Αθήνα 1984, σ. 23 και Ν. Ααπαθιώτης, ό.π., σ. 11, 171.

3. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 16-17, 18 και 25 Μαρτίου 1906, σ. 128. Την ίδια χρονιά κερδίζει το β' βραβείο ποιητικού διαγωνισμού με θέμα Το Ηλιοβασίλεμα· το α' βραβείο κέρδισε ο Άριελ [=Λ. Παλαμάς]. Παραθέτουμε τα ποίημα:

«'Σε φλογερή, περίλαμπρη πορφύρα

ο Φοίβος τρεμοσβύνει 'στα βουνά·

Σύννεφα, φλόγες, αρμονίες, μύρα,

Και σ' όνειρα η λάμψι με πλανά!...

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/54.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο Άριελ είναι ο Λέανδρος Παλαμάς. Το 1906 η Διάπλαση γράφει: "Ο κ. Λέανδρος Κ. Παλαμάς, ο οποίος έδρασε και εις τον κύκλον μας με το ψευδώνυμον Άριελ, είνε υιός του κορυφαίου των Ελλήνων ποιητών κ. Κωστή Παλαμά. Μολονότι νεώτατος ακόμη, - μόλις είνε δεκαοκταετής και μαθητής της Γ' του Γυμνασίου, - έγραψεν ήδη και εδημοσίευσε πολλά ποιήματα, αποδεικνύοντα ότι είνε γνήσιος κληρονόμος της πατρικής ιδιοφυίας"1. Η Ελληνική Αίγλη είναι η Σταυρούλα Μαρκέτου. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει γι' αυτήν: "Η φίλη μας η Ελληνική Αίγλη είνε ένα κορίτσι που σκέπτεται πολύ και γράφει καλά και έχω την ιδέα πως κάτι θα γίνη μια μέρα, αν... δεν απορροφηθή τέλεια από της... σκέψεις της"2. Η Στ. Μαρκέτου έγινε συνεργάτρια του περιοδικού το 1919 με το ψευδώνυμο Ε.Α. Το ψευδώνυμό της εγκρίθηκε το 1906 και αποκαλύφθηκε από τη Διάπλαση το 1920 3. Η Βάρκα του Κανάρη είναι η Κατίνα Παπά. "Η παλιά μας Βάρκα του Κανάρη, Κατίνα

——————————————

Η θάλασσα ροδίζει χρυσωμένη,

ο ζέφυρος σαλεύει τα κλαδιά,

το κύμα σιγοτρέμει και πεθαίνει

με φλίφλισμα γλυκό 'στην αμμουδιά!

Τα σύννεφ' αρμενίζουν φλογισμένα,

κ' ανάλαφρα, τρεμουλιαστά, δειλά

ο άνεμος τον ίσκιο τους 'στα ξένα

με φύσημ' απαλό σιγοκυλά!..

Οι μενεξέδες γέρνουν απ' τα φύλλα

με τρυφερό παράπονο 'στη γη·

Τη νύχτα καρτερούν μ' ανατριχίλα,

προσμένουν με λαχτάρα την αυγή !

Αυτ., αρ. 31, 1 Ιουλίου 1906, σ. 243.

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 13, αρ. 22, 19 Απριλίου 1906, σ. 175. Τα σχόλια συνοδεύουν τη δημοσίευση του ανέκδοτου ποιήματος του Λ. Παλαμά "Το ξωκκλήσι".

2. Αυτ., τόμ. 24, αρ. 31, 1 Ιουλίου 1917, σ. 247

3. Αυτ., τόμ. 14, αρ. 1-2, 2 και 9 Δεκεμβρίου 1906, σ. 15 και τόμ. 27 , αρ. 13, 29 Φεβρουαρίου 1920, σ. 103.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/55.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Γ. Παπά, είναι σήμερα διδάκτωρ της Φιλοσοφίας και καθηγήτρια στο Αρσάκειο Κερκύρας. Με διάφορα ψευδώνυμα γράφει διηγήματα, κριτικές, εντυπώσεις", σημειώνει ο Γρ. Ξενόπουλος το 1922 1. Το ψευδώνυμο της Κ. Παπά εγκρίθηκε το 1908. Σε παρένθεση σημειώθηκαν τα αρχικά Κ.Π2. Το 1909, σε ηλικία εννέα ετών, πήρε τον δεύτερο έπαινο σε διαγωνισμό διηγήματος. Από το 1910 συμμετέχει στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών. Το Μεσολογγιτάκι, ο Μέλλων Διπλωμάτης (από το 1903) και από το 1906 Διπλωμάτης είναι ο Σπύρος Τρικούπης, γιος του Κωνσταντίνου Τρικούπη, υπουργού των Ναυτικών την περίοδο 1905 - 1908. Η ταύτιση ψευδωνύμου και ονόματος γίνεται με τη δημοσίευση της εικόνας του το 1906 3. Ο Γρ. Ξενόπουλος γράφει το 1908: "Ο Διπλωμάτης τώρα έγινε συγγραφεύς και δημοσιεύει έργα του σε διάφορα περιοδικά με τα ψευδώνυμα Τρίκ, Νίνος, Mario· ετοιμάζει κάτι και για το θέατρο"4.

Ο Τέλλος Άγρας είναι ο Ευάγγελος Ιωάννου. Το ψευδώνυμό του εγκρίθηκε το 1911. Σε παρένθεση σημειώθηκαν τα αρχικά Ε.Ι. Η αποκάλυψη του ψευδωνύμου έγινε το 1919 με τη 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 29, αρ. 22, 30 Απριλίου 1922, σ. 171.

2 Αυτ., τόμ. 15, αρ. 40, 30 Αυγούστου 1908, σ. 319.

3. Αυτ., τόμ. 13, αρ. 41 - 42, 9 και 16 Σεπτεμβρίου 1906, σ. 328. Ο Σπύρος Τρικούπης ήταν φίλος και συμμαθητής του Ν. Λαπαθιώτη με παράλληλη δράση στο περιοδικό. Οι δύο συνδρομητές έγραφαν μαζί Παιδικά Πνεύματα και αντάλλασσαν τετράδια "Μικρών Μυστικών". Βλ. Ν. Λαπαθιώτης, ό.π., Αθήνα 1986, σ. 44. Το 1907, ο Σπ. Τρικούπης παίρνει το β' βραβείο του διαγωνισμού "Μικρών Μυστικών"· στην ερώτηση "Ποίον είνε το χειρότερον ελάττωμα", απαντά: "Η ξενολατρεία που καταστρέφει τον εθνισμόν μας", Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 14, αρ. 9, 27 Ιανουαρίου 1907, σ. 71.

4. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 15, αρ. 33, 12 Ιουλίου 1908, σ. 263. Την ίδια χρονιά το Πανελλήνιο ανέβασε το δράμα του "Ροδόφυλλα ή αγκάθια" και το 1909 το Βαριετέ "Το μυστικά της εικόνος". Ο Σπ. Τρικούπης ήταν διευθυντής της εβδομαδιαίας εικονογραφημένης επιθεώρησης Δάφνη (1909-1910). Αργότερα ασχολήθηκε με την πολιτική και έγινε κατά καιρούς υπουργός και αντιπρόεδρος της Βουλής.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/56.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

δημοσίευση της εικόνας του1. Από το 1911 δημοσιεύει πεζά και ποιητικά έργα στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών και από το 1916 γίνεται τακτικός συνεργάτης της Διάπλασης. Πολλά του ποιήματα αναδημοσιεύονται αργότερα στις ποιητικές του συλλογές. Το 1912 πήρε το δεύτερο βραβείο σε ποιητικά διαγωνισμό και το 1914 το ίδιο βραβείο σε διαγωνισμό διηγήματος. Με τον Τέλλο Άγρα και τον Γρ. Ξενόπουλο ανοίγει ένας διάλογος που διαρκεί από το 1912 έως το 1916 και αφορά την ψυχολογική κατάσταση, τον χαρακτήρα, τις γλωσσικές απόψεις και την ποιητική εξέλιξη του νεαρού συνδρομητή. Σημειώνουμε χαρακτηριστικές απαντήσεις του περιοδικού: κ. Τέλλε Άγρα... δεν ήθελα να έχης μέσα σου όλες αυτές της μελαγχολίες. Προσπάθει να της διώχνης και να είσαι φαιδρός, εύθυμος. Όσον ειμπορείς"2. Ο Τέλλος Άγρας επιμένει να εμφανίζεται όσο είναι δυνατόν συχνότερα στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών και όταν δεν κερδίζει το πρώτο βραβείο σε ποιητικό διαγωνισμό του 1913, διαμαρτύρεται. Το περιοδικό απαντά: "Τέλλε Άγρα, ο στίχος σου εκείνος ήτο ανυπόφορος. Τι τα θέλεις! Πρώτου βραβείου δεν ήτο άξιον αυτό το ποίημά σου. Αλλ' έχεις το κακόν ιδίωμα να πειράζεσαι εις το φιλότιμον, όχι μόνον από κάθε παρατήρησιν που γίνεται εις τα έργα σου, αλλά και από κάθε έπαινον που γίνεται εις τα έργα των άλλων"3. Οι γλωσσικές απόψεις του συνδρομητή δεν θα βρουν σύμφωνο το περιοδικό: "Τι να σου είπω, Τέλλε Άγρα, όταν προτιμάς τον Ραγκαβή και τον Παράσχον, από Σολωμόν και Βαλαωρίτην ή όταν νομίζης ότι η δημοτική είνε αμάθεια και απαιδευσία, μόνη δε η καθαρεύουσα εκπαίδευσις και μάθησις;" και πιο κάτω: "Εις τα άλλα προτιμώ να μην απαντήσω... ειρωνευόμενος και αξιών

——————————————

1. Βλ. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ., 18, αρ. 7, 15 Ιανουαρίου 1911, σ. 59 και τόμ. 26, αρ. 22, 27 Απριλίου 1919, σ. 172. Το 1911 είχε υπογράψει συνεργασία του με το ψευδώνυμο και το όνομά του.

2. Αυτ., τόμ. 19, αρ. 52, 24 Νοεμβρίου 1912, σ. 451.

3. Αυτ., τόμ. 20, αρ. 50, 9 Νοεμβρίου 1913, σ. 403.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/57.gif&w=600&h=915 15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ΕΙΚΟΝΑ

6. Τέλλος Άγρας

ΕΙΚΟΝΑ

7. Ναπολέων Λαπαθιώτης

ΕΙΚΟΝΑ

8. Λέανδρος Παλαμάς

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/58.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

να διδάξης τον μεγάλον Σολωμόν, διαπράττεις μίαν ασέβειαν"1. Οι ποιητικές επιδόσεις του δεκαπεντάχρονου Τέλλου Άγρα προκαλούν τον ενθουσιασμό του Γρ. Ξενόπουλου: "Αν η εξέλιξις του Τέλλου Άγρα προχωρήση κανονική, ύστερα από λίγα χρόνια θα έχωμεν ένα μεγάλον ποιητήν. Προς το παρόν, αποτελεί φαινόμενον. Είνε l'enfant sublime..."2.

Ο Τέλλος Άγρας είναι ιδιαίτερα αγαπητός στους άλλους συνδρομητές, οι οποίοι εκφράζουν με κάθε ευκαιρία τον θαυμασμό τους γι' αυτόν. "Τι ωραίο πράγμα να είνε κανείς Τέλλος Άγρας!", γράφει το Γυθειωτάκι3. Από τις πολλές δημοσιεύσεις του στο περιοδικό (ίσως τις περισσότερες από κάθε άλλο συνδρομητή), σημειώνουμε το ακόλουθο απόσπασμα από τον "Αποχαιρετισμό": «Άλλοτε, που είμουν μικρότερος και ευτυχέστερος, μου άρεσε να θυμούμαι τα περασμένα. Δεν μ' αρέσει πια. Μ' όλα ταύτα όμως τώρα, που τελειώνω και την αποχαιρετώ κι' αυτή την ζωή, συχνά, πολύ συχνά ο νους μου στρέφει προς την εποχήν εκείνη. Και αργότερα, όταν θ' αρχίση μια άλλη ζωή πάλιν, θα στρέψω και τότε πίσω το βλέμμα μου. Αυτή θα είνε η προτελευταία φορά, έως ότου αποχαιρετίσω μια και καλή όλη την ζωή μου και θα φύγω "με πτερά ηλεκτρισμού" για ένα μακρινό μεγάλο ταξείδι...»4.

Ο Νικητής της αύριον είναι ο Μήτσος Παπανικολάου. Εμφανίζεται στη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών από τον Δεκέμβριο του 1916. Παραθέτουμε μια από τις πρώτες του συμμετοχές στη Σελίδα αυτή:

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 21, αρ. 29, 21 Ιουνίου 1914, σ. 235 και αρ. 30, 28 Ιουνίου 1914, σ. 243.

2. Αυτ., τόμ. 22, αρ. 7, 17 Ιανουαρίου 1915, σ. 59.

3. Αυτ , τόμ. 24, αρ. 15, 11 Μαρτίου 1917, σ. 123. Δύο χρόνια πριν, στη στήλη της αλληλογραφίας διαβάζουμε: "Θα πω εις τον Τέλλο Άγρα, Αθιγγανίς ότι τον θαυμάζετε όλοι σπίτι σας και προλέγετε ότι θα γίνη μεγάλος ποιητής", αυτ., τόμ. 22, αρ. 41, 12 Σεπτεμβρίου 1915, σ. 331.

4. Αυτ., τόμ. 23, αρ. 25, 21 Μαΐου 1916, σ. 202.

Σελ. 58
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 39
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    η Διάπλαση, η οποία θεωρεί τα φυλλάδια αυτά άχρηστα και επικίνδυνα. Τη Διάπλαση εγκαταλείπουν ακόμα όσοι συνδρομητές της νομίζουν ότι η ηλικία τους δεν τους επιτρέπει πλέον να διαβάζουν παιδικά περιοδικά, σε μια προσπάθεια απόδειξης της ενηλικίωσής τους.

    3. Οι αριθμοί

    Ο αριθμός και τα ονόματα των συνδρομητών του περιοδικού καθώς και ο ακριβής αριθμός της κυκλοφορίας των φύλλων, θα παραμείνουν στο μεγαλύτερο μέρος τους άγνωστα, αφού το μητρώο των συνδρομητών της Διάπλασης καταστράφηκε με την ανατίναξη του γραφείου της, τον Δεκέμβριο του 1944 1. Σύμφωνα με τις αριθμητικές ενδείξεις που δίνει το περιοδικό, οι συνδρομητές υπολογίζονται σε 3.000 για το 1879 και είναι λιγότεροι από 5.000 το 1897 2.

    ——————————————

    είναι ότι βγάζω από τον βόρβορο της διαφθοράς ευγενικές ψυχές παιδιών, που ανήξερα διαβάζουν αστυνομικά και ληστρικά μυθιστορήματα", αυτ., τόμ. 28, αρ. 45, 9 Οκτωβρίου 1921, σ. 359. Για το ίδιο θέμα βλ. αυτ., τόμ. 19, αρ. 22, 28 Απριλίου 1912, σ. 195· τόμ. 21, αρ. 5, 4 Ιανουαρίου 1914, σ. 39· τόμ. 24, αρ. 20, 15 Απριλίου 1917, σ. 159· τόμ. 24, αρ. 21, 22 Απριλίου 1917, σ. 167

    1. Ο Γρ. Ξενόπουλος από τη στήλη των "Αθηναϊκών επιστολών" γράφει πέντε μήνες αργότερα: «κατοικούσα σαράντα ολάκερα χρόνια στο απάνω πάτωμα του ιστορικού εκείνου σπιτιού της οδού Ευριπίδου 42, όπου, στο κάτω, ήταν και τα πολυσύχναστα γραφεία της "Διαπλάσεως". Λίγες μέρες μετά την έκρηξη του κινήματος, το σπίτι αυτό, που βρέθηκε "εν μέσω δύο πυρών", άρχισε να γίνεται ακατοίκητο...». Όταν επιστρέφει μετά τη διάσωσή του σε φιλικό σπίτι, "από το πολύπαθο σπίτι της οδού Ευριπίδου δεν έμενε παρά το οικόπεδο. Το είχαν λεηλατήσει -οι επαναστάτες; άλλοι κακοποιοί και άρπαγες; δεν ξέρω- και του είχαν βάλει φωτιά". Η επιστολή αναδημοσιεύεται στην Ελληνική δημιουργία, τόμ. 7, τεύχ. 72, 1 Φεβρουαρίου 1951, σ. 191-192 και στη Νέα Εστία, τόμ. 50, τεύχ. 587, Χριστούγεννα 1951, σ. 126-127.

    2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 4, αρ. 24, 7 Ιουνίου 1897, σ. 187. Σύμφωνα με διαφήμιση του περιοδικού στο Μη Χάνεσαι (έτος Δ', αρ. 411, 25 Ιανουαρίου 1883, σ. 7), η Διάπλαση κυκλοφορούσε το 1883 σε 7.200