Συγγραφέας:Πάτσιου, Βίκυ
 
Τίτλος:«Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
 
Υπότιτλος:Το πρότυπο και η συγκρότησή του
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:15
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:236
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικά έντυπα
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1879-1922
 
Περίληψη:Στη μελέτη αυτή περιγράφεται ο ρόλος και η σημασία ενός παιδικού περιοδικού, της Διαπλάσεως των παίδων, που εκδιδόταν συνεχώς για επτά περίπου δεκαετίες, περιοδικού που συνθέτει ή συμβιβάζει τις απαιτήσεις και τις προσδοκίες του συλλογικού κοινωνικού σώματος με τις αναζητήσεις και τα όνειρα ενός ορισμένου τμήματός του. Το πρώτο χρονικό όριο (1879) συμπίπτει με την έναρξη της έκδοσης του περιοδικού. Το δεύτερο (1922) είναι συμβατικό και δανείζεται τη σημασία του από την πολιτική ιστορία. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή άλλωστε, η κυκλοφορία της Διάπλασης περιορίσθηκε κυρίως στα όρια του ελληνικού κράτους, αφού ο μεγαλύτερος αριθμός των αναγνωστών της του εξωτερικού κατοικούσε στον χώρο της Τουρκικής επικράτειας.Η θεματική οροθέτηση της εργασίας έγινε με βάση τέσσερις μεγάλες ενότητες που περιγράφονται από την ηθική, την ιστορία, την πολιτική και τη γλώσσα και ορίζονται από την πύκνωση και τη συγκέντρωση στη συνολική έκταση του περιοδικού των στοιχείων που μπορούν να ενταχθούν στις ενότητες αυτές.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 9.72 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 90-109 από: 242
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/90.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

νεωτερισμός, κάθε πρόοδος που σημειώθηκε στην Ελλάδα από το 1880 κι' εδώθε, έχει την πηγή της στο πνεύμα του Γαβριηλίδη", γράφει το περιοδικό το 1920 1. Ένα χρόνο αργότερα, λίγο πριν από την επίσημη καθιέρωση του Κ. Π. Καβάφη στους αθηναϊκούς κύκλους, διαβάζουμε: «Ο Καβάφης, που πρώτος ο κ. Ξενόπουλος τον επρόσεξε προ ετών κι' έγραψε γι' αυτόν έν άρθρο στα "Παναθήναια", είναι σήμερα ένας από τους κορυφαίους μας ποιητάς»2.

7. Τα άλλα παιδικά περιοδικά

Η σύγκριση της Διαπλάσεως των παίδων με τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά που εκδίδονται στην Αθήνα, θα υπογραμμίσει τη σημασία της σαν ψυχαγωγικό περιοδικό (η ηθική διάσταση θεωρείται δεδομένη και σταθερή για όλα τα παιδικά περιοδικά), που έχει αναγνωρίσει την ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας και έχει ανταποκριθεί στις ανάγκες της. Μέχρι το 1879 (όταν αρχίζει η έκδοση της Διάπλασης) έχουν εκδοθεί τρία παιδικά περιοδικά, τα οποία θεωρούν τους αναγνώστες τους αντικείμενα ηθικής και θρησκευτικής αγωγής ή τους παρέχουν γνώσεις: η Παιδική Αποθήκη (1836), η Εφημερίς των μαθητών (1852 - 1855), και Η Φιλόστοργος μήτηρ (1862)3. Παράλληλα με τη Διάπλαση μέχρι το 1893 κυκλοφορεί μόνο η Εφημερίς των παίδων (από το 1868).

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 20, 18 Απριλίου 1920, σ. 156.

2. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 19, 10 Απριλίου 1921, σ. 151. Ο Γρ. Ξενόπουλος έγραψε επαινετική κριτική για το έργο του Κ. Π. Καβάφη το 1903 (βλ. Γρ. Ξενόπουλος, "Ένας ποιητής", Παναθήναια, τόμ. Ζ', 30 Νοεμβρίου 1903, σ. 97-102). Η επίσημη καθιέρωσή του γίνεται το 1924, μετά από τις επικρίσεις ποιητών και κριτικών. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1975, σ. 456 και Χ. Α. Καράογλου, Η αθηναϊκή κριτική και ο Καβάφης (1918-1924), Θεσσαλονίκη 1985.

3. Τα άλλα περιοδικά που έχουν εκδοθεί μέχρι το 1879 δεν μπορούν να θεωρηθούν παιδικά. Η Νέα Γενεά, Εφημερίς πολιτική και των ειδήσεων εκδίδεται από τις 20 Ιανουαρίου 1862 έως τις 7 Ιανουαρίου 1869 (583 

Σελ. 90
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/91.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Το πρώτο περιοδικό που χαρακτηριστικά δηλώνει ότι εκδίδεται "διά τα παιδία" είναι η Παιδική Αποθήκη, περιοδικόν σύγγραμμα εκδιδόμενον δις του μηνός διά τα παιδία της Ελλάδος1. Εκδότης του είναι ο Δημήτριος Πανταζής, ο οποίος πιθανώς συντάσσει και το μεγαλύτερο μέρος του περιοδικού, αφού όλα τα άρθρα που δημοσιεύονται είναι ανυπόγραφα. Το πρώτο και το δεύτερο τεύχος, δεκαεξασέλιδα και σε σχήμα 8ο, κυκλοφορούν τον Σεπτέμβριο του 1836 (αρ. 1, 6 Σεπτεμβρίου 1836· αρ. 2, 30

——————————————

φύλλα) δύο φορές την εβδομάδα, τετρασέλιδη και σε σχήμα 4ο. Συντάκτης της είναι ο Δήμος Π. Αθανασίου. Το περιοδικό θεωρεί χρήσιμη και καθοριστική τη συμμετοχή της νέας γενιάς στις πολιτικές αναμετρήσεις, αφού "των μεγάλων μεταρρυθμίσεων, των ριζικών των πολιτειών αναπλάσεων, αρχηγός και σημαιοφόρος υπήρξε παρά πάσι τοις έθνεσιν η νέα γενεά" (Η Νέα Γενεά, έτος Α', αρ. 1, 20 Ιανουαρίου 1862, σ. 1). Η νέα γενιά είναι εκείνη που εισήγαγε τις αρχές της ισότητας, της ελευθερίας και της κυριαρχίας των λαών. Το 1869 (28 Ιουνίου - 4 Οκτωβρίου) κυκλοφόρησαν 15 τουλάχιστον φύλλα του Φοιτητή, Εφημερίδος των συμφερόντων τω έθνει, που εκδιδόταν τετρασέλιδη σε σχήμα 2ο από τον Ευάγγελο Β. Παναγιωτόπουλο και δημοσίευε άρθρα σχετικά με το Πανεπιστήμιο και την πολιτική κατάσταση. Η Ήβη, Εφημερίς των Νέων εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μάρτιο μέχρι τον Σεπτέμβριο 1874 (7 φύλλα), οκτασέλιδη και σε σχήμα 4ο. Η Ήβη δηλώνει ότι "θα απέχη πάσης ύλης πολιτικής και θα δέχεται εις τας στήλας της παν ιστόρημα ηθικόν" (Ήβη, έτος Α', αρ. 1, Μάρτιος 1874, σ. 1). Η Αθηναΐς, Εφημερίς των Νέων (και από την 1 Απριλίου 1878 Εφημερίς μετά εικονογραφιών] εκδίδεται από τον Ιανουάριο 1876 έως τις 15 Δεκεμβρίου 1882 (156 τεύχη) στην αρχή μηνιαία και από το δεύτερο έτος δεκαπενθήμερη και σε σχήμα 4ο. Ο χαρακτήρας των άρθρων που δημοσιεύει (στα περιεχόμενα του τέταρτου έτους π.χ. διαβάζουμε τους τίτλους: "Η δικαιοσύνη παρά τοις Αφρικανοίς", "Θεραπεία των μεθύσων", "Το τηλέφωνον", "Ο Δούναβις", "Ο Βίκτωρ Εμμανουήλ", "Το Αγγλικόν εμπόριον" κλπ.) δεν επιτρέπει να συμπεριληφθεί και αυτή στα παιδικά περιοδικά.

1. Τον Σεπτέμβριο του 1831 είχε εκδοθεί στη Σμύρνη Ο Φίλος των Νέων με πρωτοβουλία των μισσιονάριων Βρούερ και Λούις. Ο Φίλος των Νέων τυπωνόταν στο τυπογραφείο της Ευαγγελικής σχολής και κυκλοφορούσε κάθε Σάββατο, τετρασέλιδος. Βλ. Χρ. Σολομωνίδης, Η δημοσιογραφία στη Σμύρνη (1821 -1922), Αθήνα 1959, σ. 10-14 και Αθ. Δ. Χατζηδήμου, Βιβλία της Σμύρνης, Αθήνα 1948, σ. 37. 

Σελ. 91
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/92.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Σεπτεμβρίου 1836). Παρά την πρώτη λέξη του τίτλου και τον προσδιορισμό του αναγνωστικού κοινού, ο εκδότης της Παιδικής Αποθήκης δεν φαίνεται να αναγνωρίζει την παιδική ηλικία σαν αυτόνομη περίοδο της ζωής του ανθρώπου, αφού ενδιαφέρεται κυρίως για την μετά θάνατον ζωή. "Τα παιδιά της Ελλάδος" θεωρούνται ετοιμοθάνατα· η παρουσία του θανάτου είναι σταθερή και έμμονη στα αφηγήματα που δημοσιεύει το περιοδικό. Στο διάλογο Μέλισσα και παιδίον διαβάζουμε: "Αι ωραίαι ημέραι της τωρινής ηλικίας σας θέλουν περάσει· ακόμη ολίγον και το τρυφερόν σας πρόσωπον θέλει αρχίσει να μαραίνεται και να ζαρώνη· ακόμη ολίγον και η καρδία σας θέλει αρχίσει να βυθίζεται εις τας λύπας και τας δυστυχίας, από τας οποίας είναι γεμάτη η παρούσα προσωρινή ζωή. Μεταχειρισθήτε καλώς, παιδία αγαπητά, τον καιρόν σας... σπείρετε τώρα, διά να θερίσετε όταν μεγαλώσητε... Κάμετε ούτως και θέλεται ζήσει και εις την παρούσαν προσωρινήν ζωήν ευχαριστημένα και εις την μέλλουσαν παντοτεινήν Μακάρια"1. Η παιδική ηλικία είναι προσωρινή, όπως άλλωστε και η ζωή γενικά, δεν έχει αξία παρά μόνον σαν περίοδος προετοιμασίας της μέλλουσας ζωής. Η θρησκευτική αυτή θεώρηση της ζωής σαν ένα μεταβατικό στάδιο, που μέσω του θανάτου οδηγεί στην αιωνιότητα, επιβάλλει και την ανάλογη εκτίμηση της παιδικής ηλικίας. Η κυριαρχία του θανάτου διαπιστώνεται και σε ένα άλλο παιδικό περιοδικό αντίστοιχης ιδεολογικής κατεύθυνσης, την Εφημερίδα των παίδων. Με αφορμή τη γιορτή της Πρωτοχρονιάς, ο συντάκτης του περιοδικού απευθύνει τον ακόλουθο χαιρετισμό στους αναγνώστες: "Μικροί μου φίλοι, με πολλήν ευχαρίστησιν ο συντάκτης σας χαιρετά... εκείνους εκ των μικρών αναγνωστών, όσοι κατά την θείαν ευδοκίαν υπάρχουσιν εισέτι εις την ζωην"2. Τα υπόλοιπα άρθρα της Παιδικής Αποθήκης αφορούν τη γραμματική και τη φυσική ιστορία. Γνώσεις και θρησκευτική διαπαιδαγώγηση χαρακτηρίζουν το πρώτο

——————————————

1. Παιδική Αποθήκη, αρ. 2, 30 Σεπτεμβρίου 1836, σ. 28 - 29.

2. Εφημερίς των παίδων, έτος Δ', αρ. 1, Ιανουάριος 1871, σ. 145.

Σελ. 92
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/93.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

ελληνικό παιδικό περιοδικό, περιοδικό που αντιμετωπίζει την παιδική ηλικία από το τέρμα της.

Η Εφημερίς των μαθητών, φιλολογική και των ειδήσεων, συντάσσεται και εκδίδεται κάθε Σάββατο τετρασέλιδη και σε σχήμα 4ο από τον Δημήτριο Πανταζή, στο χρονικό διάστημα 19 Οκτωβρίου 1852 - 26 Ιανουαρίου 1855 (104 τεύχη). Το 1855 μετονομάζεται σε Εφημερίδα των φιλομαθών, φιλολογική και της δημοσίας εκπαιδεύσεως και απευθύνεται πλέον σε ενήλικο αναγνωστικό κοινό. Η πλειοψηφία των συνεργασιών καταχωρίζεται ανώνυμα. "Η Εφημερίς των μαθητών είναι κυψέλη, εν η θέλομεν εναποθέτει το από ευώδεις ανθώνας συλλεγόμενον μέλι, προς γλυκασμόν της μεγάλα και ένδοξα υπισχνουμένης Ελληνικής νεότητος", σημειώνει ο εκδότης της1. Στη νεότητα επιφυλάσσεται το μέλλον, που θα πρέπει να είναι λαμπρό. Το περιοδικό θέλει να ικανοποιήσει την επιθυμία για γνώση και παράλληλα να ενημερώσει σχετικά με τις κυριότερες εσωτερικές και εξωτερικές εξελίξεις, δημοσιεύοντας μεταφράσεις άρθρων που είχαν γραφεί σε ευρωπαϊκά συγγράμματα και περιοδικά. Διδακτικού, πληροφοριακού και ειδησεογραφικού χαρακτήρα σύμφωνα με τις προθέσεις του εκδότη της, η Εφημερίς των μαθητών δεν μπορεί να θεωρηθεί ότι απευθύνεται αποκλειστικά στην παιδική ηλικία, όταν μάλιστα τρία χρόνια μετά την έκδοσή της, το αναγνωστικό της κοινό διευρύνεται από τους μαθητές στους φιλομαθείς γενικά2.

Η Φιλόστοργος μήτηρ3 εκδίδεται από τον Μάρκο Δ. Σακκορράφο

——————————————

1. Εφημερίς των μαθητών, έτος Α', αρ. 1, 19 Οκτωβρίου 1852, σ. 1.

2. Στα 52 τεύχη του πρώτου έτους (από 19 Οκτωβρίου 1852 έως 21 Οκτωβρίου 1853) της Εφημερίδος των μαθητών, δημοσιεύθηκαν 68 αρχαιολογικά και φιλολογικά άρθρα, 19 βιογραφίες, 10 μυθολογικά άρθρα, 25 άρθρα που αφορούν τη φυσική ιστορία, 39 άρθρα σχετικά με την ιστορία και τη γεωγραφία, 13 άρθρα που αφορούν την επιστήμη και την τέχνη και 13 άρθρα ποικίλου περιεχομένου. Την επόμενη χρονιά οι αντίστοιχοι αριθμοί είναι 60, 18, 0, 16, 36, 5, 13. Η παροχή γνώσεων είναι λοιπόν η βασική φροντίδα του περιοδικού.

3. Στην εύλογη απορία των αναγνωστών σχετικά με την εικόνα του 

Σελ. 93
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/94.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

κάθε Πέμπτη, σε σχήμα 8ο με δεκαέξι σελίδες, από 1 Ιανουαρίου 1862 έως 1 Απριλίου 1866 (τουλάχιστον 129 τεύχη). Ένα χρόνο αργότερα το περιοδικό γίνεται δεκαπενθήμερο. Το 1864-1865 με το περιοδικό συνεργάζεται ο Π. Ι. Φέρμπος, συνεργάτης αργότερα της Διάπλασης. Απευθυνόμενος στους αναγνώστες του, ο εκδότης της Φιλοστόργου μητρός δηλώνει: "το κύριον αντικείμενον της ομιλίας ημών θα ήναι η ιερά ιστορία, η φυσική ιστορία, διάφορα τερπνά διηγήματα, τέχναι και επιστήμαι... γεωγραφικά, γεωπονικά, σύντομοι βιβλιογραφίαι, περιγραφαί, μυθολογία και αλλά διάφορα μετά ηθικών εφαρμογών και παρατηρήσεων"1. Σκοπός του περιοδικού είναι η δημιουργία "τέκνων ευπειθών, εναρέτων πολιτών και ευσεβών χριστιανών". Ο πληροφοριακός, ηθικός και διδακτικός του χαρακτήρας, δεν ξεχωρίζει το περιοδικό αυτά από τα προηγούμενά του. Σημειώνουμε ωστόσο την εμφάνιση της ψυχαγωγικής πρόθεσης με τη δημοσίευση "τερπνών" διηγημάτων.

Όταν αρχίζει να εκδίδεται Η Διάπλασις των παίδων, κυκλοφορεί ένα μόνο ελληνικό παιδικά περιοδικό, η Εφημερίς των παίδων (Ιανουάριος 1868 - Δεκέμβριος 1893), που αγοράζεται από ικανοποιητικό αριθμό συνδρομητών και με σχετικά χαμηλή τιμή. Οι εκδότες της Διάπλασης είναι σαφείς ως προς τις σχέσεις τους με την Εφημερίδα των παίδων: "Φρονούντες ότι σπουδαίον κενόν πληρούμεν διά της Διαπλάσεως των παίδων, καθόσον ουδέν τοιούτον περιοδικόν εν Ελλάδι εκδίδοται, -δεν λαμβάνομεν δ' υπ' όψιν την Εφημερίδα των παίδων, ουδέ τάλλα συγγράμματα του κ. 

——————————————

εμβλήματος στην προμετωπίδα του περιοδικού "διατί η φιλόστοργος μήτηρ δεν στεφανώνει και τα άλλα τέκνα της, αλλά το έν μόνον εξ αυτών;", ο εκδότης απαντά: "διότι αυτό εφάνη επιμελέστερον εις τα μαθήματά του, αυτό ήτο ευπειθέστερον εις τους γονείς του, αυτόν δεν παρέλειψεν από του να κάμη την προσευχήν του το πρωί...", Η Φιλόστοργος μήτηρ, έτος Α', αρ. 1, 1 Ιανουαρίου 1892, σ. 1-2. Η μητέρα δεν είναι επομένως φιλόστοργη απέναντι σε όλα της τα παιδιά, η στοργή είναι η ανταμοιβή μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς.

1. Αυτ., σ. 1.

Σελ. 94
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/95.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Καλαποθάκη, διότι ταύτα εισίν απηγορευμένα υπό τε της ιεράς Συνόδου και του επί των εκκλησιαστικών υπουργείου"...1. Ο διάλογος ανάμεσα στα δύο περιοδικά σχετικά με τη νομιμότητα της κυκλοφορίας της Εφημερίδος των παίδων, θα κρατήσει από τον Φεβρουάριο μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1879.

Η Εφημερίς των παίδων εκδίδεται από τον Μ. Δ. Καλαποθάκη κάθε μήνα και για 26 χρόνια σε σχήμα 4ο, τετρασέλιδη και από το 1874 οκτασέλιδη (312 τεύχη). Το 1871 σύμφωνα με τις δηλώσεις της είχε 2.000 συνδρομητές. Ο Μ. Καλαποθάκης, απευθυνόμενος στα "Ελληνόπαιδα", γράφει ότι το περιοδικό του εκδίδεται για να ανταποκριθεί στην ανάγκη για γνώση που επικρατεί σε όλες τις τάξεις της κοινωνίας, για να καλύψει το κενό που οφείλεται στην έλλειψη καταλλήλων ελληνικών παιδικών αναγνωσμάτων και για να περιορίσει την αυξάνουσα κυκλοφορία των "εξαχρειωτικών" μυθιστορημάτων που μεταφράζονται στα ελληνικά χάριν κερδοσκοπίας2. Στην προμετωπίδα του περιοδικού, η εικόνα του Χριστού που υποδέχεται τα παιδιά με τη συνοδευτική φράση "των τοιούτων είναι η βασιλεία των ουρανών", μας προετοιμάζει για το περιεχόμενό του. "Στοργή θείας Προνοίας", "Τιμιότης και ανταπόδοσις", "Φιλοφροσύνη", "Ο Χριστός ο κάλλιστος οδηγός των παίδων", "Ιερογραφικές ερωτήσεις", είναι ορισμένοι ενδεικτικοί τίτλοι αφηγημάτων που δημοσιεύει το 

——————————————

1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 1, Φεβρουάριος 1879, σ. 2. Τέτοια απαγόρευση δεν φαίνεται να υπάρχει. Βλ. Εφημερίς των παίδων, έτος ΙΒ', αρ. 138, Ιούνιος 1879, σ. 816 και Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 1, αρ. 5, Ιούνιος 1879, σ. 80. Στη Στατιστική του ελληνικού Τύπου κατά τους έξ πρώτους μήνας του έτους 1892 (Αθήνα 1892, σ. 16) διαβάζουμε: Η Εφημερίς των παίδων "αναγινώσκεται ου μόνον υπό ευαγγελικών Ελλήνων αλλά και ορθοδόξων και καθολικών και εβραίων και οθωμανών ομιλούντων την Ελληνικήν, ου μόνον εν Ελλάδι και Τουρκία, αλλά και εις διάφορα κέντρα της Ευρώπης, Ασίας, Αμερικής και ακόμη της Αυστραλίας. Δεν αναμιγνύεται εις δογματικά, αλλά δημοσιεύεται επί ταις θεμελιώδεσιν αρχαίς του ευαγγελίου". 

2. Βλ. Εφημερίς των παίδων, έτος Α', αρ. 1, Ιανουάριος 1868, σ. 1.

Σελ. 95
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/96.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

περιοδικό. Απόκτηση γνώσεων, ηθική καλλιέργεια και θρησκευτική διαπαιδαγώγηση, γίνονται οι σχεδόν αποκλειστικοί στόχοι της Εφημερίδος των παίδων1. Με το περιοδικό συνεργάζονται οι Π. Ι. Φέρμπος, 1868 - 1875· 1882 - 1886), Αλ. Κατακουζηνός (1882 1886), Δ. Γρ. Καμπούρογλου (1882 - 1886), Αλ. Βυζάντιος, Ν. Γ. Ιγγλέσης, Ι. Κ. Καρασούτσας, Γ. Μαρτινέλης, Θ. Ορφανίδης, Αχ. Παράσχος, Κ. Σκόκος, κ.ά. Οι τρεις πρώτοι συνεργάστηκαν και με τη Διάπλαση.

Αν η Διάπλαση δεν ακολούθησε τους προσανατολισμούς και το παράδειγμα κανενός ελληνικού παιδικού περιοδικού, η ίδια υπήρξε το πρότυπο πολλών παιδικών περιοδικών που εκδόθηκαν μετά απ' αυτήν. Ο Γρ. Ξενόπουλος, με αφορμή το 44ο έτος κυκλοφορίας του περιοδικού, διαπιστώνει: "Ο λόγος που στάθηκε η Διάπλασις είναι που όταν πρωτοβγήκε, δεν μιμήθηκε κανένα. Εκαινοτόμησε, άνοιξε δρόμο δικό της, παρουσιάσθηκε με ψυχή και μορφή ιδιότυπη. Ψευδώνυμα, διαγωνισμοί, αλληλογραφίες... και χίλια δυο που τα βλέπουμε σήμερα και 'ς άλλα περιοδικά, και για μεγάλους ακόμα, αυτή πρώτη τα εισήγαγε"2. Χωρίς πολλές 

——————————————

1. Η Γ. Καζαντζάκη ("Τι διαβάζουν τα παιδιά μας", Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τόμ. 3 (1913), σ. 221) παρατηρεί: "Η Εφημερίς των Παίδων άρχισε να εκδίνεται με θαυμάσιο μορφωτικό πρόγραμμα, αν λογαριάση κανείς το υλικό που πλούτιζε τις σελίδες της, ήθελε δηλ. να μπάση το παιδί πρώτα απ' όλα στο φυσικό κόσμο. Ν' ανοίξη τα μάτια του παιδιού στα φυτικά και τα ζωικά βασίλεια, να φέρη την ψυχή του να συγκοινωνήση άμεσα με όλα τα πάντα... Το κατάφερε όμως; όχι. Γιατί; γιατί όλα αυτά δίνουνταν ξερότατα, κομμάτια παρμένα από συγγράμματα φυσιογνωσίας, φυσικής ιστορίας, ζωολογίας, κοσμογραφίας. Γιατί το παιδί διαβάζοντας όλα εκείνα τα περίεργα, δεν αισθανόταν καμιά συγκίνηση, δεν έβλεπε μπροστά του ζωντανά και κινούμενα τα ζώα, τα λουλούδια και τα φυτά... Δεν έδωσε όμως ούτε από τη μεριά την εθνική τίποτα στα παιδιά, και η λέξη Ελλάδα δε φάνηκε ποτέ στις σελίδες της. Έκανε μόνο κατάχρηση στη συμβουλή να προσεύχωνται τα παιδιά, κι έφερνε για επιχείρημα την υλική αμοιβή που φτάνει πάντα κι αλάθευτα απ' αυτήν".

2. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 29, αρ. 1, 4 Δεκεμβρίου 1921, σ. 3.

Σελ. 96
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/97.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εξαιρέσεις, τα παιδικά περιοδικά που εκδίδονται μετά το 1879 και όχι μόνο στην Αθήνα1, μιμούνται την οργάνωση της ύλης της Διάπλασης, επαναλαμβάνουν τις πρωτοβουλίες της και διεκδικούν τους συνδρομητές της.

Η Παιδική Βιβλιοθήκη (1880, 1882) του Νικολάου Γ. Ιγγλέση δεν αποτελεί παρά την έκδοση δικών του ποιημάτων δημοσιευμένων σε άλλα περιοδικά (στίχοι του δημοσιεύθηκαν και στη Διάπλαση). Τα ποιήματα αυτά εκδόθηκαν για να μεταδοθεί "εις την αθώαν του παιδός καρδίαν το αίσθημα της ειλικρινούς αγάπης και της υψηλής λατρείας του Θεού".

Το Παιδικόν Περιοδικόν (Ιανουάριος 1889 - Δεκέμβριος 1891), μηνιαίο και εικονογραφημένο, οκτασέλιδο και το 1891 δεκαεξασέλιδο, σε σχήμα 4ο και το 1891 σε σχήμα 8ο, εκδίδεται από τους Μιχαήλ Ε. Κανακάκη και Νίκο Α. Κοτσελόπουλο (36 τεύχη) και απευθύνεται, όπως σημειώνουν οι εκδότες του, και στους γονείς και στα "τέκνα των". Οι γονείς προτρέπονται, αφού διαβάσουν το περιοδικό, να υποβάλλουν ερωτήσεις και να συζητήσουν με τα παιδιά τους σχετικά με τα "τερπνά" και "διδακτικά" αναγνώσματα που δημοσιεύονται. Έτσι τα παιδιά, "ποδηγετούμενα" μέσα στην ίδια την οικογένεια, με τη βοήθεια του περιοδικού, θα διαμορφώσουν χαρακτήρα "ηθικό" και "χριστιανικό". Τα δύο πρώτα χρόνια της κυκλοφορίας του είχε, όπως δηλώνουν οι εκδότες, 3.000-4.000 συνδρομητές2. Οι συνεργάτες είναι πολλοί και επώνυμοι: Δημ. Βαρδουνιώτης, Βασ. Βέργος, Μιχαήλ Γαλανός, Κωνστ. 

——————————————

1. Ο Παιδικός Κόσμος Κωνσταντινουπόλεως (15 Οκτωβρίου 1898 -15 Σεπτεμβρίου 1903) δημοσιεύει διαλόγους, μονολόγους και νηπιακά αναγνώσματα, έχει στήλη αλληλογραφίας, προκηρύσσει διαγωνισμούς διηγήματος, μετάφρασης "εκ του γαλλικού", σύνθεσης Γυμναστικής του πνεύματος (Πνευματικών ασκήσεων)· ο Φάρος Κωνσταντινουπόλεως (20 Ιανουαρίου 1909 - 17 Μαρτίου 1912) δημοσιεύει και αυτός διαλόγους και μονολόγους και προκηρύσσει διαγωνισμούς διηγήματος, σύνθεσης και λύσης ασκήσεων.

2. Βλ. Υπουργείον Εσωτερικών, Γραφείον Στατιστικής, Στατιστική του Ελληνικού Τύπου κατά τους έξ πρώτους μήνας του έτους 1892, Αθήνα 1892, σ. 17.

Σελ. 97
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/98.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Διαλεισμάς, Ιω. Καβάσιλας, Ιωσήφ Κινδύνης, Κατίνα Κορνίδου, Ναπ. Λαμπελέτ, Σπυρ. Μπεκατώρος, Νικ. Μπενάκης, Αχ. Παράσχος, Ι. Ισιδωρίδης Σκυλίτσης, Δημ. Ταγκόπουλος (συνεργάτης της Διάπλασης το 1901), Παντ. Τσιτσεκλής, κ.ά.

Το περιοδικό θα δημοσιεύσει έργα μεταφρασμένα από γαλλικά, ιταλικά, γερμανικά, αγγλικά και ρωσικά παιδικά περιοδικά, αλλά και πρωτότυπη ύλη (διηγήματα που θα γράψουν οι συνδρομητές του)1. Η μίμηση της Διάπλασης είναι προφανής: το Παιδικόν Περιοδικόν δημοσιεύει μυθιστορήματα σε συνέχειες (το πρώτο ήταν ο Πέτρος Βαντάελ της J. Colomb μεταφρασμένο από την Ειρ. Κανακάκη), παιδικά πνεύματα, πνευματικές ασκήσεις, διαλόγους, ονόματα λυτών, εικόνες βραβευμένων, προκηρύσσει διαγωνισμούς προς σύνθεσιν διηγήματος και λύσιν πνευματικών ασκήσεων, έχει στήλη αλληλογραφίας με τον τίτλο "Αντί επιστολών", καλεί τους συνδρομητές να πάρουν ψευδώνυμα.

Το Περιοδικόν των μαθητών (15 Ιουνίου - 1 Οκτωβρίου 1891) είναι εικονογραφημένον περιοδικόν της παιδικής και της εφηβικής ηλικίας αμφοτέρων των φύλων2, που εκδίδεται δεκαεξασέλιδο, σε σχήμα 4ο δύο φορές τον μήνα από τον Γεώργιο Ηλιάδη (8 τεύχη). Ο κύριος σκοπός του είναι "να ενσπείρη γνώσεις ωφελίμους μετά του τερπνού" και να αποτελέσει "κέντρον πνευματικής

——————————————

1. Βλ. Παιδικόν Περιοδικόν, έτος Α', αρ. 1, Ιανουάριος 1889, σ. 1. Το περιοδικό, όπως διαβάζουμε στον υπότιτλο, συστήνει το Υπουργείο Παιδείας "ως τερπνόν και ωφέλιμον ανάγνωσμα διά παιδία, εφήβους και νεανίδας". Τον Δεκέμβριο 1889, με χρονολογία 1890, κυκλοφορεί επί "τω νέω έτει" και το Λεύκωμα Παιδικού Περιοδικού, σαν παράρτημα του ομώνυμου περιοδικού.

2. Η σημασία της εικονογράφησης υπογραμμίζεται από τον εκδότη: "Εικόνες πολλαί θα κοσμώσι το Περιοδικόν των μαθητών εν τη Εσπερία κατασκευαζόμεναι. Αι εικόνες προσδίδουσι ζωήν εις τας λέξεις. Η εικών απεικονίζει κάλλιον επί παραδείγματι τον σκίουρον και αυτού του Βύρωνος, όστις τόσον θαυμασίως περιέγραψε το περίεργον τούτο ζώον", Περιοδικόν των μαθητών, έτος Α', αρ. 1, 15 Ιουνίου 1891, σ. 1.

Σελ. 98
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/99.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

εργασίας και ενασχολήσεως, προς πραγμάτωσιν των εν τοις σχολείοις θεωρητικώς διδαχθέντων δι' αγωνισμάτων μετά βραβείων προς εξέγερσιν του ζήλου"1. Το Περιοδικόν των μαθητών επιδιώκει λοιπόν να γίνει συμπλήρωμα της σχολικής εκπαιδευτικής δραστηριότητας και μάλιστα προς την κατεύθυνση της συσσώρευσης γνώσεων. Με το περιοδικό συνεργάζονται οι Μ. Βρατσάνος, Κ. Α. Διαλεισμάς, Ιάκ. Χ. Δραγάτσης (συνεργάζεται με τη Διάπλαση από το 1879), Κ. Γ. Ζήσιος, Σ. Μηλιαράκης, Φ. Α. Οικονομίδης, Αθ. Πετρίδης, κ.ά. Το Περιοδικόν των μαθητών δημοσιεύει μυθιστορήματα, ευφυολογήματα, προβλήματα και αινίγματα (είναι αντίστοιχα το Παιδικό πνεύμα και οι Πνευματικές ασκήσεις της Διάπλασης), προκηρύσσει διαγωνισμούς σύνθεσης διηγήματος και βραβεία για τους λύτες των ασκήσεων, οι αναγνώστες του ανταλλάσσουν χαιρετισμούς και ασπασμούς, χρησιμοποιούν ψευδώνυμα.

Η Παιδική Εφημερίς (Ιανουάριος - Φεβρουάριος 1896) εκδίδεται τετρασέλιδη, σε σχήμα 4ο (σώζονται δύο τεύχη). Ιδιοκτήτης και συντάκτης της εμφανίζεται ο ενδεκαετής Θεόδωρος Καβαλιέρος - Μαρκουΐζος. Το περιοδικό του θα περιέχει "ύλην εκλεκτήν διά παιδία, τερπνήν και ποικίλην".

Ο Παιδικός Αστήρ (1 Οκτωβρίου 1911 - 20 Δεκεμβρίου 1913), δεκαπενθήμερο (από 1 Ιανουαρίου 1913 κυκλοφορεί κάθε δέκα μέρες) παιδικό και οικογενειακό περιοδικό, εκδίδεται οκτασέλιδος, σε σχήμα 4ο από το βιβλιοπωλείο Δ. Δημητράκου (66 τεύχη). Οι στόχοι του είναι ψυχαγωγικοί και διδακτικοί2. Το περιοδικό δημοσιεύει διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, 

——————————————

1. Περιοδικόν των μαθητών, έτος Α', αρ. 1, 15 Ιουνίου 1891, σ. 1.

2. Για τη Γ. Καζαντζάκη το περιοδικό δεν προσφέρει τίποτα καινούριο: "Ο Παιδικός Αστήρ είναι το γνήσιο παιδί της Διάπλασης. Όλα δανεισμένα, όλα ξένα. Κατάχρηση στις πνευματικές ασκήσεις, και δω, στους διαγωνισμούς και στην αλληλογραφία... Τρία πράματα το χαρακτηρίζουν γενικά: η τέλεια απομίμηση της Διάπλασης, η φριχτή του καθαρεύουσα, και η έλλειψη σχεδόν ποιημάτων". Γ. Καζαντζάκη, ό.π , σ. 227.

Σελ. 99
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/100.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

πνευματικές ασκήσεις, μαγικές εικόνες αλλά και άρθρα που αφορούν την πραγματογνωσία, τη γεωγραφία, την ιστορία και τη φυσική. Με τον Παιδικό Αστέρα συνεργάζονται οι: Δ. Αγγελακόπουλος, Στέφ. Βασιλόπουλος·, Πέτρος Γ. Λουκάκος, Γ. Μανωλόπουλος, Ιω. Πολέμης, Γ. Σουρής, Πέτρος Ν. Τσαγκαλάκης, κ.ά. Στο περιοδικό δημοσιεύουν συνεργασίες τους και οι: Ευ. Ιωάννου (Τέλλος Άγρας), Μ. Παπανικολάου και Κ. Γ. Καρυωτάκης.

Ο Ελληνόπαις (4 Ιανουαρίου 1912 - 28 Δεκεμβρίου 1914), εβδομαδιαίο εικονογραφημένο περιοδικό, εκδίδεται οκτασέλιδος, σε σχήμα 4ο (112 τεύχη). Διευθυντής είναι ο Σπυρίδων Δ. Δουκάκης. Σκοπός του περιοδικού είναι "η παροχή αφ' ενός μεν υγιών θρησκευτικών, εθνικών και ηθικών αρχών, αφ' ετέρου δε των αναγκαίων πρακτικών γνώσεων"1. Ο Ελληνόπαις δημοσιεύει μυθιστορήματα, ποιήματα, πνευματικές ασκήσεις και άρθρα με θέματα ιστορικά και θρησκευτικά. Οι περισσότερες συνεργασίες καταχωρίζονται ανώνυμα.

Η Νέα Γενεά ή Γενεά των προσκόπων (21 Ιανουαρίου 1916 - 25 Μαΐου 1917), εκδίδεται κάθε Πέμπτη δεκαεξασέλιδη, σε σχήμα 4ο, Τύποις Ακροπόλεως (71 τεύχη)2. Διευθυντής είναι ο Βλ. Γαβριηλίδης. Δημοσιεύει ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα σε συνέχειες και γνώσεις χρήσιμες για τους προσκόπους. Ο τίτλος του περιοδικού είναι ενδεικτικός· οι πρόσκοποι θέλουν να 

——————————————

1. Ελληνόπαις, έτος Α', αρ. 1, 4 Ιανουαρίου 1912, σ. 2. Για τη Γ. Καζαντζάκη ο Ελληνόπαις είναι ένα περιοδικό "αντιπαθητικό", που δεν έχει καμιά σχέση με τη λογοτεχνία με "μια ξερότατη αρθρογραφία, μια περιγραφή από γεγονότα δίχως ψυχή και τρυφερότητα, που θα σταθή στο παιδί εντελώς αδύνατο να βρη έστω και το παραμικρό ενδιαφέρον". Γ. Καζαντζάκη", ό.π. σ. 228.

2. Το περιοδικό αυτό θεωρείται η συνέχεια του Περιοδικού της "Νέας Γενεάς" η Γενεάς των προσκόπων (1915), το οποίο εξέδιδε ο Βλ. Γαβριηλίδης και του οποίου δεν σώζεται πλήρες σώμα. (Κ. Τσικνάκης, Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936). Καταγραφή, ΙΑΕΝ 5, Αθήνα 1986, σ. 44). Από το τεύχος 11 (1916) το περιοδικό τιτλοφορείται Η Νέα Γενεά και από προσκοπικό γίνεται λογοτεχνικό.

Σελ. 100
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/101.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

αποτελέσουν τη νέα γενεά, αυτή που διαφέρει από τις προηγούμενες και διακρίνεται από τα εξωτερικά της χαρακτηριστικά, την οργάνωση, την τάξη, την πειθαρχία, την προθυμία να αγωνισθεί για τα εθνικά ιδανικά και για την πραγματοποίηση της Μεγάλης Ιδέας, αυτή που αναγνωρίζεται στο πρόσωπο του βασιληά. Στο πρώτο τεύχος του περιοδικού διαβάζουμε την περιγραφή του προσκόπου:

Με τη λιτή στολή τους τη χακί

ωσάν στρατιώτες από πάν' ως κάτω

σ' όλους και σ' όλες είν' αγαπητοί

οι Πρόσκοποι

Χαρούμενοι, γεροί, καθαροί

μικροί - μικροί αρχίζουν τον αγώνα,

για την Πατρίδα πάντα τολμηροί

οι Πρόσκοποι

Έτοιμοι πάντα τρέχουνε γοργά

εις τη φωνή της Μάννας της Μεγάλης

και το κεφάλι το κρατούν ψηλά

οι Πρόσκοποι

[...]

Μπρος στο Ναό, που καρτερεί κλειστός

χρόνια και χρόνια τώρα μεσ' στη θλίψι

σε κείνο το κατώφλι θα σταθούν

οι Πρόσκοποι

Και θα ξυπνήση τότε ο Βασιληάς

πούνε μαρμαρωμένος και θα κράξη

πώς στη ζωή τον έφεραν ξανά

οι Πρόσκοποι1.

——————————————

1. Η Νέα Γενεά ή Γενεά των προσκόπων, έτος Α', αρ. 1, 21 Ιανουαρίου 1916, σ. 1.

Σελ. 101
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/102.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Ο Παιδικός Κόσμος (5 Μαΐου - 12 Ιουλίου 1918), εβδομαδιαίον εικονογραφημένον περιοδικόν, εκδίδεται κάθε Πέμπτη (το πρώτο τεύχος κυκλοφόρησε Σάββατο) τετρασέλιδος, σε σχήμα 4ο (τουλάχιστον 10 τεύχη). Ιδιοκτήτης και διευθυντής είναι ο Σόλων Γ. Βλαστός. Το περιοδικό δημοσιεύει ποιήματα, μυθιστορήματα, μικρές αγγελίες και πνευματικές ασκήσεις.

Η Παιδική Χαρά εκδίδεται δεκαπενθήμερη (το 1927 εβδομαδιαία και το 1927 - 1929 κάθε δέκα μέρες), με δεκαέξι σελίδες και σε σχήμα 4ο, από το 1921 έως το 1931 και από το 1935 έως το 1936. Διευθυντής και ιδιοκτήτης είναι ο Αρ. Ι. Ράλλης. Το περιοδικό δημοσιεύει διηγήματα, μυθιστορήματα και ποιήματα, έχει Σελίδα συνεργασίας αναγνωστών (κατά τη Σελίδα συνεργασίας συνδρομητών της Διάπλασης) και συνεργάζεται με γνωστούς έλληνες ποιητές και πεζογράφους. Στον πρώτο τόμο της (5 Οκτωβρίου 1921 - 20 Σεπτεμβρίου 1922) δημοσιεύθηκαν έργα των Κ. Παλαμά, Γ. Καζαντζάκη, Γ. Σπαταλά, Π. Πικρού, Μ. Φιλήντα, Π. Σ. Δέλτα, Κ. Γ. Καρυωτάκη, Στ. Σπεράντσα, Τέλλου Άγρα, Δ. Βουτυρά, κ.ά. Σημειώνουμε τη λογοτεχνική σημασία του περιοδικού, που θέλει κυρίως να είναι ψυχαγωγικό. Η Παιδική Χαρά είναι ένα από τα πρώτα περιοδικά που φαίνεται να ενδιαφέρεται για τη χαρά των παιδιών -ήδη από τον τίτλο1.

——————————————

1. Άλλα περιοδικά είναι: Ο Πρόσκοπος που εκδίδεται δεκαπενθήμερος από 1 Μαρτίου έως τουλάχιστον 1 Απριλίου 1915 από τον Μιχαήλ Δ. Ψαρρά και Η ζωή των προσκόπων, Επίσημον όργανον του Σώματος των Ελλήνων προσκόπων που κυκλοφορεί από τον Ιούνιο 1917 έως τον Δεκέμβριο 1921 κάθε μήνα (ή κάθε δεκαπέντε μέρες) με σκοπό τη διάδοση των προσκοπικών ιδεών. Η Ελληνική νεότης, εβδομαδιαία ποικίλη επιθεώρηση, που κυκλοφορεί από τις 25 Δεκεμβρίου 1917 έως 1 Μαρτίου 1918 με διευθυντή τον Γ. Καρδαρά και με πρόθεση να συμβάλλει στην πρόοδο της νεοελληνικής λογοτεχνίας και τέλος, Οι Νέοι, μηνιαία φιλολογική έκδοση που κυκλοφορεί από τον Μάρτιο 1919 έως τον Μάιο 1920 με διευθυντή τον Γ. Δ Κοκκινάκη και φιλοξενεί νεανικές ή παιδικές προσπάθειες που θα μπορούσαν να παρουσιαστούν και σ' ένα φιλολογικό κοινό. Η Εθνική Αγωγή του Γ. Δροσίνη (1898 1904) αναφέρεται στην ανατροφή, στην εκπαίδευση, στα γράμματα, στις 

Σελ. 102
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/103.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

8. Οι αντιδράσεις

Η απήχηση και η αποδοχή της Διαπλάσεως των παίδων, από τα πρώτα κιόλας χρόνια της έκδοσής της είναι αναμφισβήτητη. Το 1880, ένα χρόνο μετά την έκδοση του πρώτου της φυλλαδίου, ο Βύρων (περιοδικό του ομώνυμου φιλολογικού συλλόγου) γράφει: "Το περιοδικόν τούτο είνε τοσούτον γνωστόν και τοσούτον εκρατύνθη εν τη κοινή εκτιμήσει, ώστε θέλομεν είπει μόνον τόσα, όσα επιτρέπεται να λεχθώσι περί πράγματος γνωστού". Ο Βύρων επιμένει στην πρόθεση του περιοδικού να καλλιεργήσει και να αναπτύξει τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα του παιδιού, αποφεύγοντας τον υπερβολικό διδακτισμό. Η Διάπλαση "δεν ζητεί να πληρώση την κεφαλήν του παιδός με ονόματα βράχων της Αμερικής και βοτάνων της Αυστραλίας και οθνείων άλλων γνώσεων, αλλά ζητεί να διαπλάση τον παίδα Έλληνα ιδία, και άνθρωπον εν γένει"1.

Από τις στήλες του ημερήσιου και του περιοδικού τύπου σχολιάζεται επαινετικά η ποικιλία του περιεχομένου, η καλλιτεχνική εικονογράφηση2, το καινούριο παιδαγωγικό πνεύμα που 

——————————————

επιστήμες, στις καλές τέχνες και στη βιομηχανία· είναι επομένως ανάγνωσμα γενικότερου ενδιαφέροντος και όχι αποκλειστικά παιδικού. Από τα περιοδικά που αφορούν την εκπαίδευση, σημειώνουμε την Εφημερίδα των σχολείων (1880-1881), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο και τον Θ. Μιχαλόπουλο "υπέρ των δημοτικών και ελληνικών σχολείων" και το Παιδαγωγικόν σχολείον (1883 - 1887), που εκδίδεται κάθε μήνα από τον Μ. Βρατσάνο "προς αναμόρφωσιν της των παίδων αγωγής και παιδείας".

1. Βύρων, τόμ. 5, φ 15, 30 Μαΐου 1880, σ. 120.

2. Τα πρώτα εικονογραφημένα ελληνικά περιοδικά θεωρούνται τα οικογενειακά - φιλολογικά. Με την Ευτέρπη (1847 - 1855) η χρήση της εικόνας γίνεται συστηματική. Στη Διάπλαση η εικονογράφηση κυρίως συνοδεύει τα μυθιστορήματα περιγράφοντας τους ήρωες ή αναπαριστώντας αποφασιστικές στιγμές για την εξέλιξη της δράσης. Η εικόνα δεν έχει αυτόνομη λειτουργία, αλλά επεξηγεί ή σχολιάζει το κείμενο. Πολλές φορές η εικόνα προκαλεί την αφηγηματική διατύπωση. Το περιοδικό εικονογραφεί ο χαράκτης Δημ. Γαλάνης και αργότερα ο Αντ. Βώττης που διακρίθηκε σαν γελοιογράφος και

Σελ. 103
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/104.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

συνδυάζει τη μόρφωση με την ψυχαγωγία, η απλότητα στη διατύπωση, η γνώση της παιδικής ψυχολογίας, η πρωτοτυπία στη διάρθρωση των στηλών, η μακροβιότητα της έκδοσης. Μ' ενδιαφέρον παρακολουθούνται οι δραστηριότητες των συνδρομητών, το περιεχόμενο των Αθηναϊκών επιστολών, οι καινοτομίες στην έκδοση, οι διαγωνισμοί που προκηρύσσει το περιοδικό, η στήλη της αλληλογραφίας του. Το 1897 η εφ. Εστία σχολιάζει: «Οι Έλληνες πολίται της μελλούσης γενεάς έχουν το δικαίωμα να καυχηθούν ότι είνε φιλομουσότεροι από μας τους άλλους. Αυτοί διά της συνδρομής και των ενεργειών των κατώρθωσαν να έχουν περιοδικόν πρώτης τάξεως -το μόνον εναπομείναν εν Ελλάδι περιοδικόν άξιον του ονόματος και εκπληρούν τον υψηλόν του προορισμόν. Και το περιοδικον αυτό είνε η "Διάπλασις των παίδων"»1.

Ο αντίλογος θα διατυπωθεί αρκετά χρόνια αργότερα, όταν ένας διαφορετικός προβληματισμός για την εκπαίδευση και τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών, θα οδηγήσει μαζί με άλλους λόγους στη δημιουργία του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" (το 1910). Οι ελλείψεις και η ανεπάρκεια του εκπαιδευτικού συστήματος είχαν επισημανθεί πολύ νωρίτερα. Το 1883 ο Χαρ. Παπαμάρκου, ένας από τους έκτακτους επιθεωρητές των δημοτικών σχολείων του κράτους, παρατηρεί: "ουδεμίαν παιδευτικήν δύναμιν ασκεί το σχολείον επί των εις αυτό φοιτώντων μαθητών"2. Το 1885 η Αικ. Λασκαρίδου σχολιάζει τη μονομέρεια του συστήματος της εθνικής αγωγής, η οποία έχει αποκλειστικό σχεδόν στόχο την παροχή γνώσεων: "Η μονομέρεια αύτη εν τη εκπαιδεύσει, καθ' ην πάσα 

——————————————

θεατρικός συγγραφέας. Η "καλλιτεχνική" εικονογράφηση την οποία σχολιάζει ο Βύρων, αναφέρεται στις τσιγκογραφίες που κατασκευάζονταν στο Λιθογραφείο και Τσιγκογραφείο του Κόνραδ Γρούνδμαν (μέχρι το θάνατό του το 1896), του "μόνου εν Αθήναις κατασκευαστού τελείων φωτοτσιγγογραφιών".

1. Βλ. εφ. Εστία, 25 Νοεμβρίου 1897.

2. Αλ. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τόμ. Α', Αθήνα 1983, σ. 247.

Σελ. 104
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/105.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

φροντίς και μέριμνα καταβάλλεται υπέρ της ασκήσεως των διανοητικών μόνον δυνάμεων του παιδός, υπέρ της συσσωρεύσεως πολλών μάλιστα και επιδεικτικών γνώσεων, η μονομέρεια αύτη δεν δύναται ειμή να συνεπάγηται την παραμέλησιν και επομένως ατέλειαν των επιλοίπων αυτού ψυχικών δυνάμεων..."1. Το ιδεολογικό κλίμα χαρακτηρίζουν Το γλωσσικόν ζήτημα κ' η εκπαιδευτική μας αναγέννησις του Φ. Φωτιάδη (1902), η Μελέτη περί Δημοτικής Εκπαιδεύσεως ήτοι Τι θα εκέρδιζεν η κοινωνία αν ήσαν καλύτερα τα Δημοτικά Σχολεία του Γ. Παπασωτηρίου (1907) και οι Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας της Π. Σ. Δέλτα (1912). Το 1904 έγινε στην Αθήνα το "Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον", ενώ την περίοδο 1908 - 1911 δοκιμάστηκαν στο "Ανώτερο Δημοτικό Παρθεναγωγείο" Βόλου καινούρια εκπαιδευτικά συστήματα που καταργούν την αρχαιολατρία, χρησιμοποιούν σαν όργανο διδασκαλίας τη δημοτική και εγκαινιάζουν την αμοιβαία εμπιστοσύνη στις σχέσεις δασκάλων και παιδιών.

Η σύσταση του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" σκοπό είχε την ίδρυση ενός πρότυπου δημοτικού σχολείου και την αναμόρφωση της ελληνικής εκπαίδευσης. Από τον δικό του χώρο προέρχονται οι ουσιαστικότερες αντιρρήσεις σχετικά με τον διαπαιδαγωγητικό ρόλο της Διάπλασης, αφού οι διαφωνίες που εκφράζονται από τις στήλες του Νουμά αφορούν τις περισσότερες φορές το γλωσσικό πρόβλημα και έχουν σαν προσωπικό στόχο τον Γρ. Ξενόπουλο, χωρίς να αναφέρονται σε παιδαγωγικά προβλήματα. Τα μέλη του "Εκπαιδευτικού Ομίλου" επρόκειτο να εκδώσουν ένα περιοδικό για παιδιά που θ' αντικαθιστούσε τη Διάπλαση. Το καλοκαίρι του 1911 ο Αλ. Δελμούζος έγραφε στην Π. Σ. Δέλτα: "Οι εργασίες του Ομίλου τον ερχόμενο χειμώνα θα μπουν σε τάξη: θα κάνωμε μια παιδική βιβλιοθήκη, ένα περιοδικό για τα παιδιά που ν' αντικαταστήση σιγά σιγά τη Διάπλαση, διαλέξεις

——————————————

1. Αικ. Λασκαρίδου, "Το Φροβελιαναν σύστημα εν Ελλάδι", εφ. Εστία, τόμ. 20, αρ. 505, 1 Σεπτεμβρίου 1885, σ. 608.

Σελ. 105
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/106.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

κ.ά."1. Η Π. Σ. Δέλτα του απαντά: "Πολύ χάρηκα να δω όσα λέτε για τον Όμιλο, για περιοδικό, επίσης και για περιοδικό για παιδιά που να κτυπήσει και να ρίξει κάτω τη Διάπλαση, που την αηδιάζω όσο δεν φαντάζεστε· η προστυχιά του φύλλου αυτού, η σαχλάδα των διηγημάτων, η κακοροιζικιά των αστείων του, δεν περιγράφονται"2. Η Π. Σ. Δέλτα θα αμφισβητήσει κυρίως την παιδαγωγική σκοπιμότητα των ηθικών αφηγημάτων που δημοσιεύει η Διάπλαση και θα απορρίψει το ηθικοπλαστικό της σύστημα που στηρίζεται στην ανταμοιβή της καλοσύνης και στην τιμωρία της κακίας. Η ίδια θα προτιμούσε μια ηθική "πιο περήφανη, πιο ψηλή" που θα στηριζόταν στη συνείδηση του ηθικού χρέους και στην αξιοπρέπεια.

Η Γ. Καζαντζάκη στο άρθρο της "Τι διαβάζουν τα παιδιά μας", που δημοσιεύεται στο Δελτίο τον Εκπαιδευτικού Ομίλου το 1913, αναφέρεται πρώτα στα σχολικά βιβλία, τα οποία οι μαθητές και οι μαθήτριες δεν αγαπούν, αφού είναι υποχρεωμένοι να τα διαβάσουν. Σχετικά με την πρωτότυπη παιδική λογοτεχνική παραγωγή, παρατηρεί ότι είναι ελάχιστη και όχι πάντα αποκλειστικά παιδική. Πριν αναφερθεί στη Διάπλαση, σχολιάζει την 

——————————————

1. Ξ. Λευκοπαρίδης (επιμ.), Αλληλογραφία της Π.Σ. Δέλτα (1906 - 1940), Αθήνα 1956, σ. 238. Το σχέδιο της έκδοσης παιδικού περιοδικού δεν πραγματοποιήθηκε, η πρόθεση ωστόσο είναι ενδεικτική.

2. Στο ίδιο γράμμα αναφέρει ότι το παράδειγμα αγωγής που σχολιάζει στο φυλλάδιό της Στοχασμοί περί της ανατροφής των παιδιών μας, το πήρε από τη Διάπλαση. Στο φυλλάδιο αυτό η Διάπλαση χαρακτηρίζεται σαν "ένα από τα αξιοθρήνητα παιδικά αναγνώσματα". Το ίδιο παράδειγμα έχει σχολιάσει το 1907 σε γράμμα της στον Φ. Φωτιάδη: «Ιδού λοιπόν μητέρα που δεν βρίσκει άλλο τρόπο να κάμη το παιδί της να ομολογήση το σφάλμα του παρά "χώνοντάς το μέσα" με πονηριά. Και βεβαίως το παιδί που θα διαβάση την ιστορία αυτή θα κρίνη πώς πρέπει να γίνη πιο πονηρό από την μητέρα του για να κάμη αταξίες με ατιμωρησία· είνε αυτή αγωγή;» Αυτ., σ. 243-244, 87. Το ψέμα σα μέσο εκφοβισμού, από τη μεριά του πατέρα αυτή τη φορά, για την απόσπαση ομολογίας του παιδικού σφάλματος γίνεται αντικείμενο κριτικής και στο άρθρο της Π. Σ. Δέλτα για τα Αναγνωστικά, που δημοσιεύεται στο Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τόμ. 3 (1913), σ. 244.

Σελ. 106
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/107.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Εφημερίδα των παίδων (1868 - 1893) (θεωρεί ότι το περιοδικό αυτό -όπως και η Διάπλαση-, "παράλειψε συστηματικά στο πρόγραμμά του την εθνική ελληνική μόρφωση του παιδιού" και επέμεινε στην παροχή των γνώσεων και στην καλλιέργεια της θρησκευτικής πίστης, χωρίς αξιώσεις έκφρασης και διατύπωσης), τον Παιδικό Αστέρα (1911 - 1913) και τον Ελληνόπαιδα (1912 - 1914). Η αναφορά της στη Διάπλαση είναι πιο αναλυτική. Αναγνωρίζει ότι το περιοδικό δημοσίευσε τα είδη της παιδικής λογοτεχνίας (μυθιστορήματα, διηγήματα, ποιήματα, δράματα, κωμωδίες) που ήταν αγαπητά στα παιδιά, φροντίζοντας να τα διασκεδάσει. Η απουσία της "εθνικής ιδέας" από τις στήλες της Διάπλασης θεωρείται το κύριο μειονέκτημά της, αφού για τη Γ. Καζαντζάκη "ένα περιοδικό στην Ελλάδα κατ' εξοχήν εθνικιστικό σκοπό οφείλει να έχη". Η ίδια τονίζει ότι η Διάπλαση αποσιωπά τους αγώνες και τις θυσίες στις οποίες υποβλήθηκε η ελληνική φυλή στη διάρκεια της νεότερης ιστορίας της, αδιαφορώντας για τη διαμόρφωση του εθνικού φρονήματος των αναγνωστών της1. 

Μια δεύτερη επιφύλαξη αφορά τον εκχρηματισμό που εισάγεται στις σχέσεις συνδρομητών και περιοδικού, αφού οι συνδρομητές πληρώνουν για να αποκτήσουν ορισμένα δικαιώματα, όπως την ανανέωση των ψευδωνύμων, την ανταλλαγή "μικρών μυστικών", ή τη συμμετοχή σε εβδομαδιαίους διαγωνισμούς. "Βλέπομε

——————————————

1. "Δεν ξέρουν οι μικροί αναγνώστες της Διάπλασης για το παιδομάζωμα... δεν ξέρουν για το κρυφό σκολειό, για τα όσα υπόφεραν κι έλπισαν οι Έλληνες· δεν ξέρουν τίποτε για το Εικοσιένα. Και αν δε γινόταν το [τούρκικο] σύνταγμα, και αν ο Φαίδων δε μιλούσε στα παιδιά, έστω και με χρονογραφική επιπολαιότητα, για τις νίκες μας τις τωρινές, τα ελληνόπουλα ούτε τώρα δε θα μάθαιναν από τη Διάπλαση των παίδων τι έγινε στην Ελλάδα!", Γ. Καζαντζάκη, ό.π., σ. 223. Σύμφωνα με τη Γ. Καζαντζάκη, η απουσία της "Εθνικής ιδέας" πιστοποιείται με την απουσία από τις στήλες του περιοδικού διηγήσεων που ν' αναφέρονται στο Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία και την Επανάσταση του '21.

Σελ. 107
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/108.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

στο γνωστότερο περιοδικό μας για παιδιά τα δικαιώματα του παρά και την υπεροχή του πλούτου, ας είναι και στην πιο εξευτελιστική τους εκδήλωση", παρατηρεί η Γ. Καζαντζάκη1. Το άρθρο τελειώνει με την περιγραφή του ιδανικού παιδικού περιοδικού. Το περιοδικά αυτό θα προβάλλει την τιμιότητα, την υπερηφάνεια, τη γενναιότητα, την αισιοδοξία, την ειλικρίνεια, την εργατικότητα, την αγάπη της πατρίδας. Δεν θα αντλεί το υλικό του από ξένα περιοδικά, θα περιγράφει τα ήθη και τα έθιμα του ελληνικού λαού, θα γνωρίσει στους αναγνώστες του την ιστορία και τις ικανότητες των γειτονικών λαών και θα ζωντανεύει εικόνες από την καθημερινή ζωή. Ένα τέτοιο παιδικό περιοδικό "με τέτοιο υλικό, γραμμένο στη γλώσσα μας, βγαλμένο από τη καρδιά μας" θα συντελέσει στη "νέα ελληνική αναγέννηση".

Άλλες φαίνεται ότι είναι οι αφετηρίες της κριτικής που διατυπώνει ο Ηλ. Βουτιερίδης σχετικά με το περιοδικό. Από τις στήλες του Νουμά, θα αναφερθεί στην επιζήμια τακτική της πολιτικής αγωγής των συνδρομητών της Διάπλασης, που καλλιεργείται με την προκήρυξη των δημοψηφισμάτων για την ανάδειξη του καλύτερου ψευδώνυμου: "Κοντά στα τόσα άλλα μέσα που μεταχειρίζεται η Διάπλαση για να μορφώση ηθικά τα Ρωμιόπουλα, ανακάλυψε τώρα και κάμποσο καιρό και τα δημοψηφίσματα. Κάνει σαν να πούμε εκλογές, όπου οι μικροί συντρομητάδες της με τον ψήφο τους θα πούνε ποιος απ' αυτούς έχει το καλλίτερο ψευτόνομα... Αθώα διασκέδαση, θα πη ο καθένας. Ναι, ανίσως και γινότανε μ' άλλον τρόπο. Μα όποιος πάρη ένα φύλλο της Διάπλασης και ρίξη μια ματιά για να ιδή πώς ενεργείται η εκλογή αυτή θα νοιώση αμέσως πόσο επιζήμια και πρόστυχη είναι η τέτοια διασκέδαση"2.

——————————————

1. "Με άλλους λόγους, αν ένα καημένο παιδάκι που έχει κάθε Σάββατο τα 10 λεπτά που χρειάζονται για ν' αγοράση το φυλλάδιο, δεν έχη να πληρώνη κάθε τόσο τους υπέρογκους φόρους που απαιτεί και τύχη να γράψη κάτι τι, αυτό δεν μπορεί να το δημοσιέψη... το σύστημα της Διάπλασης είναι γνωστό: όλα αγοράζονται στον κόσμο", Γ. Καζαντζάκη, ό.π., σ. 225.

2. Ηλ. Βουτιερίδης, "Η Διάπλαση και τα Ρωμιόπουλα", Ο Νουμάς, αρ. 273, 9 Δεκεμβρίου 1907, σ. 6. Πριν μπει στο κυρίως θέμα του, την 

Σελ. 108
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/25/gif/109.gif&w=600&h=91515. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

Τα δημοψηφίσματα αυτά θεωρούνται ότι έχουν σαν αποτέλεσμα τη διαιώνιση της εκλογομανίας που χαρακτηρίζει την ελληνική φυλή, της κομματικοποίησης και της ψηφοθηρίας και την αναπαραγωγή των πολιτικών ηθών και φιλοδοξιών των ενηλίκων, έτσι ώστε η νέα γενεά να μη διαφέρει σε τίποτα από τις προηγούμενες ως προς τη συμπεριφορά και τις πολιτικές επιδιώξεις. Η Διάπλαση προετοιμάζει τους μελλοντικούς κομματάρχες και τους μελλοντικούς εκλογείς διδάσκοντας το πείσμα, τον φανατισμό, την επίδειξη, την αναζήτηση της εύκολης επιτυχίας. "Μέσα σε τριάντα χρόνια [η Διάπλαση] δεν κατόρθωσε τίποτα· και τώρα με τα καμώματά της, με την κολακεία που κάνει στην πιο ταπεινή ρωμαίικη ροπή, με τα δημοψηφίσματά της δυναμόνει το κακό για να βασιλέψη κι άλλα χρόνια", συμπεραίνει ο Ηλ. Βουτιερίδης1.

Η Διάπλαση θα προκαλέσει ένα κύκλο αντιδράσεων από την ανεπιφύλακτη αποδοχή μέχρι την ολική απόρριψη. Η μετάβαση από το ένα είδος αντιδράσεων στο άλλο δεν επιτυγχάνεται με την απλή αντιστροφή· προέρχεται και συντελείται με βάση ένα σύνολο ηθικών, παιδαγωγικών και πολιτικών ενδοιασμών.

——————————————

κριτική της Διάπλασης, ο Ηλ. Βουτιερίδης αναφέρεται στη συζήτηση για τα κοινωνικά προβλήματα που έχει αρχίσει από τις στήλες του Νουμά, συζήτηση παράλληλη με εκείνη που προκάλεσε η αναλυτική παρουσίαση του βιβλίου του Γ. Σκληρού, Το Κοινωνικόν μας ζήτημα από τον Αλ. Δελμούζο τον Αύγουστο του 1907 και εκφράζει την επιθυμία του να συμμετάσχει σ' αυτήν.

1. Ηλ. Βουτιερίδης, ό.π., Ο Νουμάς, αρ. 274, 16 Δεκεμβρίου 1907, σ. 8. Τον Βουτιερίδη ανησυχεί το γεγονός ότι στον προεκλογικό αγώνα συμμετέχουν και συνδρομήτριες. Αφού μεταφέρει στις στήλες του Νουμά μια προεκλογική Μικρή αγγελία της Ναυτοπούλας του Μεσολογγίου, αναρωτιέται: "Μα αν η Ναυτοπούλα του Μεσολογγίου είναι κορίτσι; Ε τότε σίγουρα, όταν θάρθη σ' ηλικία, θα αναδέψη και στην Ελλάδα το ζήτημα ότι πρέπει νάχουνε κ' οι γυναίκες ψήφο", αυτ., αρ. 273, 9 Δεκεμβρίου 1907, σ. 6.

Σελ. 109
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: «Η Διάπλασις των Παίδων» (1879-1922)
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 90
    15. Πάτσιου, "Διάπλασις των Παίδων"

    νεωτερισμός, κάθε πρόοδος που σημειώθηκε στην Ελλάδα από το 1880 κι' εδώθε, έχει την πηγή της στο πνεύμα του Γαβριηλίδη", γράφει το περιοδικό το 1920 1. Ένα χρόνο αργότερα, λίγο πριν από την επίσημη καθιέρωση του Κ. Π. Καβάφη στους αθηναϊκούς κύκλους, διαβάζουμε: «Ο Καβάφης, που πρώτος ο κ. Ξενόπουλος τον επρόσεξε προ ετών κι' έγραψε γι' αυτόν έν άρθρο στα "Παναθήναια", είναι σήμερα ένας από τους κορυφαίους μας ποιητάς»2.

    7. Τα άλλα παιδικά περιοδικά

    Η σύγκριση της Διαπλάσεως των παίδων με τα υπόλοιπα παιδικά περιοδικά που εκδίδονται στην Αθήνα, θα υπογραμμίσει τη σημασία της σαν ψυχαγωγικό περιοδικό (η ηθική διάσταση θεωρείται δεδομένη και σταθερή για όλα τα παιδικά περιοδικά), που έχει αναγνωρίσει την ιδιαιτερότητα της παιδικής ηλικίας και έχει ανταποκριθεί στις ανάγκες της. Μέχρι το 1879 (όταν αρχίζει η έκδοση της Διάπλασης) έχουν εκδοθεί τρία παιδικά περιοδικά, τα οποία θεωρούν τους αναγνώστες τους αντικείμενα ηθικής και θρησκευτικής αγωγής ή τους παρέχουν γνώσεις: η Παιδική Αποθήκη (1836), η Εφημερίς των μαθητών (1852 - 1855), και Η Φιλόστοργος μήτηρ (1862)3. Παράλληλα με τη Διάπλαση μέχρι το 1893 κυκλοφορεί μόνο η Εφημερίς των παίδων (από το 1868).

    ——————————————

    1. Η Διάπλασις των παίδων, τόμ. 27, αρ. 20, 18 Απριλίου 1920, σ. 156.

    2. Αυτ., τόμ. 28, αρ. 19, 10 Απριλίου 1921, σ. 151. Ο Γρ. Ξενόπουλος έγραψε επαινετική κριτική για το έργο του Κ. Π. Καβάφη το 1903 (βλ. Γρ. Ξενόπουλος, "Ένας ποιητής", Παναθήναια, τόμ. Ζ', 30 Νοεμβρίου 1903, σ. 97-102). Η επίσημη καθιέρωσή του γίνεται το 1924, μετά από τις επικρίσεις ποιητών και κριτικών. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας, Αθήνα 1975, σ. 456 και Χ. Α. Καράογλου, Η αθηναϊκή κριτική και ο Καβάφης (1918-1924), Θεσσαλονίκη 1985.

    3. Τα άλλα περιοδικά που έχουν εκδοθεί μέχρι το 1879 δεν μπορούν να θεωρηθούν παιδικά. Η Νέα Γενεά, Εφημερίς πολιτική και των ειδήσεων εκδίδεται από τις 20 Ιανουαρίου 1862 έως τις 7 Ιανουαρίου 1869 (583