Συγγραφέας:Δημητρόπουλος, Δημήτρης
 
Ολυμπίτου, Ευδοκία
 
Τίτλος:Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
 
Υπότιτλος:Συλλογή Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Κατάλογοι και ευρετήρια
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:35
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2000
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικές οργανώσεις
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1943-1945
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για τη μελέτη της ΕΠΟΝ, καθώς παρουσιάζει, με τη μορφή αναλυτικού καταλόγου, ταξινομημένο το Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της οργάνωσης, το οποίο, μετά από μακρόχρονες περιπέτειες, φυλάσσεται σήμερα στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (Α.Σ.Κ.Ι.).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 11.95 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 17-36 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/17.gif&w=600&h=915

ενεργά στην Εθνική Αντίσταση. Ταυτόχρονα στον πολιτικό τομέα πρόβαλε ένα όραμα κοινωνικής δικαιοσύνης και συμβάδισε με τις θέσεις του ΕΑΜ για τη λύση του πολιτειακού ζητήματος και τη μεταπολεμική διακυβέρνηση της χώρας, λαμβάνοντας ενεργά μέρος στα γεγονότα που διαδραματίστηκαν μετά την απελευθέρωση. Κυρίως όμως η ύπαρξη και η δράση της ΕΠΟΝ δημιούργησε νέα πρότυπα ζωής, ανέδειξε αξίες όπως η συλλογικότητα, η συντροφικότητα, η κοινωνική αλληλεγγύη και η ενεργός συμμετοχή στα κοινωνικά δρώμενα.6 Επιχείρησε επίσης να διαμορφώσει ένα συνολικό κοινωνικό όραμα, έπλασε τις συνειδήσεις όσων συμμετείχαν σε αυτήν και τελικά, δίνοντας το στίγμα των νέων της εποχής, ενσάρκωσε ένα από τα πιο ζωντανά κομμάτια της Αντίστασης.7

Σταθερή επιδίωξη του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ, από την ίδρυση σχεδόν της οργάνωσης, ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών, εγγράφων, εντύπων, και άλλων τεκμηρίων που αφορούσαν τη δράση των κατά τόπους οργανώσεων.8 Η επιθυμία και η αναγκαιότητα συστηματικής ενημέρωσης του κεντρικού καθοδηγητικού οργάνου για τις δραστηριότητες που ανέπτυσσαν οι διάσπαρτες σε όλο τον κατακτημένο ελληνικό χώρο οργανώσεις της

6. Βλ. σχετικά και τις παρατηρήσεις της Οντέτ Βαρών, «Αντιστασιακές οργανώσεις νέων (1941-1944). Από το ατομικό στο συλλογικό», π. Μνήμων, τ. 14, 1992, σ. 126-131.

7. Το κλίμα αυτό και ο ενθουσιασμός με τον οποίο μετείχαν οι Επονίτες και οι Επονίτισσες στη ζωή της οργάνωσης αποτυπώνεται και στις μεταγενέστερες καταγραφές της μνήμης τους. Ενδεικτικά σημειώνουμε: Μαρία Καρρά, Επονίτισσα στους δρόμους και στις γειτονιές της Αθήνας, Αθήνα, εκδ. Δωρικός, 1982, Τάκης Μπενάς, Της Κατοχής. Μνήμες μικρές σαν χρέος, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, [1990], σ. 65-99, Φανή Μανωλκίδου-Βέττα, Θα σε λέμε Ισμήνη. Οι αναμνήσεις είναι μεγαλύτερες απ' τη ζωή, Αθήνα, εκδ. Φιλίστωρ, 1997, σ. 33-45, Παγώνα Στεφάνου, Δύο τετράδια - Δύο τετραετίες, 2η έκδ., Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, [1998] σ. 31-37.

8. Για την ιδρυτική συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ και τη συγκρότηση του πρώτου Κεντρικού Συμβουλίου βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α2, σ. 415-426, Γ. Τρικαλινός, Δρόμος μακρύς και δύσκολος, 2η έκδ., Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1985, σ. 51-53, Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ Πολεμούσαν και τραγουδούσαν για τη λευτεριά, Αθήνα, εκδ. Δελφίνι, 1993, σ. 40-47.

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/18.gif&w=600&h=915

ΕΠΟΝ είναι αυτονόητη. Παράλληλα όμως η συλλογή του υλικού αυτού εξυπηρετούσε και έναν ακόμη στόχο, τη διατήρηση της μνήμης των θυμάτων, των ηρώων της Αντίστασης, τη θεμελίωση υλικών και ηθικών διεκδικήσεων από το κράτος για τις οικογένειες των αγωνιστών μετά την αποχώρηση των κατακτητών, αλλά και την ανάδειξη της ΕΠΟΝ και της δράσης της ως αγωνιστικού προτύπου για τις επόμενες γενιές. Είναι χαρακτηριστικό ότι η συναίσθηση αυτής της ανάγκης υπήρξε έντονη στα μέλη του Κ.Σ. ήδη πριν την απελευθέρωση της Ελλάδας, όταν κυριαρχούσε ο ενθουσιασμός από τη μαζική ανάπτυξη και τις επιτυχίες του αντιστασιακού κινήματος.

Η μέριμνα αυτή καταγράφεται εύγλωττα στην εγκύκλιο υπ. αρ. 4, που εξέδωσε το Τμήμα Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Κ.Σ. στις 20 Μαΐου 1944. Στην εγκύκλιο που υπογράφεται από τον Πέτρο Ανταίο και απευθύνεται προς «Όλα τα Συμβούλια Περιοχής και το Κλιμάκιο Προεδρείου Αθήνας-Πειραιά» αναφέρονται αδρά οι επιδιώξεις αυτές της οργάνωσης:

«Η Ελληνική Νεολαία μέσ' στις γραμμές της ΕΠΟΝ γράφει με το αίμα της το δικό της ηρωικό κομμάτι, απ' την ιστορία του τιτάνιου απελευθερωτικού αγώνα του Έθνους. Χιλιάδες ήρωες της Νέας μας Γενιάς, γράφουν την ιστορία αυτή με τη θυσία και το αίμα τους σε κάθε κορφή και κάθε πεζοδρόμιο, σε κάθε χωριό και σε κάθε πόλη της Ελλάδας.

Αποτελεί εθνικό χρέος για την ΕΠΟΝ η συγκέντρωση όλων των στοιχείων των ηρωικών παιδιών μας που πέσανε για τη λευτεριά της πατρίδας.

Τα περισσότερα θύματα της Νεολαίας μας, ανώνυμα τα περισσότερα ώς σήμερα δεν πρέπει να σβήσουν στην λησμονιά, αλλά να λάμψουν με τ' όνομα και τη δράση και τη λεβεντιά τους, στο Πάνθεο όλων των ηρώων του Έθνους. Τη δόξα τους αυτή την κατάχτησαν με την δράση, το αίμα και την ολοκληρωτική θυσία τους.

Δίχως τη θυσία τους λευτεριά και πολιτισμός δε θα βλάστανε ποτέ [[πολιτισμός]] σ' αυτή τη γη.

Ο καθένας απ' τους ήρωες μας ΔΕΙΧΝΕΙ ΤΟ ΔΡΟΜΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΖΕΙ... - το δρόμο που πρέπει ν' ακολουθήσει ολόκληρη η Νεολαία μας, το δρόμο του αγώνα και της θυσίας για τη συ-

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/19.gif&w=600&h=915

συντριβή του φασισμού, την κατάχτηση των ωραίων ιδανικών της.

Ακόμα είναι ιερή υποχρέωση της Οργάνωσής μας και θα σταθεί ένα από τα βασικώτερα αιτήματά της μετά την απελευθέρωση προς το Κράτος, η οικονομική ενίσχυση των οικογενειών των θυμάτων της Νεολαίας.

Γι' αυτούς τους λόγους είναι απαραίτητο να συγκεντρωθούν μ' όλη τη συναίσθηση της αξίας αυτής της δουλειάς όλα τα στοιχεία των θυμάτων της Νεολαίας ...».9

Η εγκύκλιος συμπληρώνεται με αναλυτικές οδηγίες σχετικά με τα στοιχεία και τις λεπτομερείς πληροφορίες που πρέπει να συγκεντρωθούν για κάθε επιμέρους πρόσωπο, καθώς και σχετικά με τη μέθοδο που πρέπει να ακολουθηθεί κατά τη συλλογή των στοιχείων.

Η καταγραφή αυτή όμως δεν αφορά μόνο τη δράση των μεμονωμένων προσώπων, ηρώων, νεκρών της Αντίστασης αλλά γενικότερα του αντιστασιακού κινήματος της ΕΠΟΝ. Η αγωνία για τη διάσωση της μνήμης των γεγονότων, την καταγραφή «των όσων έγιναν», δεν χαρακτηρίζει άλλωστε μόνο τους καθοδηγητές και τα στελέχη της οργάνωσης. Όπως φαίνεται από το υλικό του Αρχείου του Κ.Σ. -στο οποίο θα αναφερθούμε αναλυτικά παρακάτω- αποτελούσε μέλημα και ανάγκη των απλών αγωνιστών της ΕΠΟΝ και μάλιστα την ίδια την ώρα της μάχης. Η καταγραφή εδώ δεν είναι το καταστάλαγμα της θύμησης, οι αναμνήσεις που ανασύρονται και αποτυπώνονται στο χαρτί μετά από χρόνια ως αποτέλεσμα ιδεολογικοπολιτικών αποτιμήσεων. Δεν υπακούει άλλωστε στη λογική της δικαίωσης πράξεων και επιλογών, η οποία κατά κανόνα διατρέχει τα κείμενα που έχουν γραφτεί για τα γεγονότα μιας εποχής μετά την παρέλευση πολλών ετών. Είναι η καταγραφή της ιστορίας εν θερμώ, η «ζώσα» ιστορία που γράφεται σχεδόν ταυτόχρονα με τα γεγονότα.

Ενδεικτική είναι μια σειρά από χειρόγραφες «ιστορίες» αντάρτικων σωμάτων της ΕΠΟΝ, οι οποίες συντάσσονται από μέλη

9. Η εγκύκλιος έχει δημοσιευτεί από τον Π. Ανταίο, Συμβολή, ό.π., σ. 526 και σε φωτοαντίγραφο ο ίδιος, Χίλια σκοτωμένα παιδιά της ΕΠΟΝ, Αθήνα, εκδ. ΕΠΟΝ, 1986, σ. 8.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/20.gif&w=600&h=915

τους κατά τους τελευταίους μήνες του 1944 και βρίσκονται σήμερα στο Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ. Οι επιμέρους αυτές «ιστορίες» δεν έχουν μόνο ενημερωτικό χαρακτήρα, αφού άλλωστε λεπτομερής πληροφόρηση παρέχεται από τα δελτία δράσης που αποστέλλονται σε τακτά διαστήματα στο Κεντρικό Συμβούλιο. Οι τίτλοι τους είναι εύγλωττοι: «Ιστορία της υποδειγματικής διμοιρίας ΕΠΟΝ, ΕΛΑΣ 1/38 Συντάγματος Ευζώνων», «Η ΕΠΟΝ του 54ου Συντάγματος», «Η ιστορία της Υποδειγματικής Ομάδος ΕΠΟΝ ΙΙΙ/4 τάγματος», «Ιστορία του ανταρτοεπονίτικου κινήματος στο 5ο Σύνταγμα», «Ιστορία της υποδειγματικής ομάδας της ΕΠΟΝ του 1/4 Συντάγματος», «Ιστορία της ομάδος του ΙΙ/4 Τάγματος».10 Η διαφορά με τα προσωπικά ημερολόγια είναι νομίζουμε ουσιαστική, γιατί ενώ σε αυτά τα τελευταία οι συντάκτες τους θέλουν να αποτυπώσουν τα συναισθήματα της στιγμής, να διατηρήσουν τις προσωπικές τους μνήμες, να καταγράψουν τα περιστατικά που αφορούν αυτούς τους ίδιους, εδώ η καταγραφή δεν προβάλλει την ατομική περίπτωση, την προσωπική συμμετοχή των συντακτών των κειμένων στα δρώμενα, αλλά θέλει να διαφυλάξει τη συλλογική μνήμη της ομάδας, του ζωντανού αντιστασιακού κινήματος.

Την ίδια ανάγκη εξυπηρετούν και καταγραφές —συχνά συνταρακτικές- γεγονότων που οι συντάκτες τους στέλνουν για ενημέρωση στο Κ.Σ. της ΕΠΟΝ. Σκοπός εδώ δεν είναι η αποτύπωση της δράσης ενός τμήματος της οργάνωσης, αλλά η περιγραφή ενός γεγονότος στο οποίο τα μέλη της ΕΠΟΝ έχουν διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο, με τίμημα πολλές φορές την ίδια τη ζωή τους. Θα σταθούμε ενδεικτικά σε ένα παράδειγμα. Πρόκειται για ένα μικρό φύλλο χαρτιού που επιγράφεται: «Στιγμιότυπα απ' τις σφαγές της Κοκκινιάς». Σε αυτό ο ανώνυμος συντάκτης του δίνει μια συγκλονιστική περιγραφή της επιδρομής της 17ης Αυγούστου 1944 στην Κοκκινιά. Απομονώνουμε ένα μικρό απόσπασμα που αναδεικνύει την ένταση και το πάθος της στιγμής: «Η Διαμάντω του φρουραρχείου των Γερμανικών. Όλη η Κοκ-

10. Βλ. αντίστοιχα ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β150, Β151, Β152, Β153, Β154, Β155.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/21.gif&w=600&h=915

Κοκκινιά την είδε στις μάχες με το όπλο στα χέρια. Μας την σκότωσαν και αυτή οι ανθρωποφάγοι του φασισμού. Πριν την σκοτώσουν οι σαύρες, τα τσολιαδάκια, της έκαναν το σχήμα φωνάζοντάς την: καπετάνισσα. Ζει στην ψυχή μας πάντα η Διαμάντω. Καρτερούμε την ημέρα που 100 δολοφόνοι θα πληρώσουν με τη ζωή τους για τη Διαμάντω».11

Ο Πέτρος Ανταίος, σε πρόσφατη ομιλία του για το Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, έχει υποστηρίξει ότι «η γενιά μας ανέπτυσσε τη δραστηριότητα της σε μία τέτοια κοσμοϊστορική εποχή, η μέθεξή της ήταν τόσο άμεση, και τα αποτελέσματα της μέθεξης αυτής τόσο χειροπιαστά, που μας είχε δημιουργηθεί η αίσθηση ή η ψευδαίσθηση πως δημιουργούσαμε ιστορία. Γιατί στ' αλήθεια τότε συνομιλούσαμε με την ιστορία στον ενικό».12 Ίσως ο όρος γενιά, καθώς είναι ευρύς και περιγραφικός, δεν αποδίδει απολύτως πιστά τα πραγματικά δεδομένα. Γεγονός πάντως είναι ότι βρισκόμαστε μπροστά στη βούληση ενός κινήματος, ή έστω μιας νεολαιίστικης οργάνωσης που αποτελεί έκφρασή του, να συγκεντρώσει και να διασώσει τα τεκμήρια που αφορούσαν τη δράση της, με σκοπό να διαφυλάξει τη μνήμη της, να προστατεύσει και να αναδείξει τους αγώνες των μελών της και τελικά να καταγράψει η ίδια την ιστορία της.13 Αυτή η αντιμετώπιση του παρόντος από τη μεριά των πρωταγωνιστών του ως «ιστορία» που πρέπει να καταγραφεί και να διασωθεί από τους ίδιους, ενσωματώνει τη

11. Βλ. Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ Α106. Βιογραφικά της στοιχεία βλ. Π. Ανταίος, Χίλια σκοτωμένα παιδιά, ό.π., σ. 95-99, Μ. Μάλλης, «Διαμάντω Κουμπάκη - Σοφία», π. Εθνική Αντίσταση, τχ. 80, 1993, σ. 87-88. Βλ. επίσης Νίκανδρος Κεπέσης, Ο Πειραιάς στην Εθνική Αντίσταση, έκδ. Συνδέσμου Δήμων περιοχών Πειραιά - Δυτικής Αττικής, χ.χ., σ. 380-382, 389-391.

12. Απόσπασμα από ομιλία του Π. Ανταίου, που εκφωνήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου 1995 στα ΑΣΚΙ στα εγκαίνια έκθεσης σχετικής με την ΕΠΟΝ. Το χειρόγραφο της ομιλίας φυλάσσεται στα ΑΣΚΙ.

13. Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε ότι σύμφωνα με μαρτυρία του Π. Ανταίου -που περιέχεται στο κείμενο της παραπάνω ομιλίας του- λίγο μετά την απελευθέρωση, σε μία σύσκεψη που μετείχαν 3-4 μέλη του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ και ο γενικός γραμματέας του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης, του ανατέθηκε να συγγράψει την ιστορία της ΕΠΟΝ.

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/22.gif&w=600&h=915

στάση ενός κινήματος που αντιλαμβάνεται ότι δημιουργεί νέες προοπτικές για το μέλλον. Η καταγραφή λοιπόν της ιστορίας του συνιστά υποθήκη για το μέλλον και τη διαχείρισή του.

Ο εμφύλιος, οι διώξεις και οι εξορίες των στελεχών της ΕΠΟΝ που επακολούθησαν, αλλά και οι περιπέτειες του ίδιου του Αρχείου δεν επέτρεψαν να πραγματοποιηθεί αυτή η επιδίωξη.14 Μόλις το 1975 ο Π. Ανταίος άρχισε να δημοσιεύει σε συνέχειες, στην εφ. Αυγή, κείμενα για την ιστορία της οργάνωσης με το γενικό τίτλο «ΕΠΟΝ - Το πράσινο δένδρο», τα οποία βασίζονταν σε υλικό από το Αρχείο του Κ.Σ. Ακολούθησαν αποσπασματικές δημοσιεύσεις τεκμηρίων σε εφημερίδες και περιοδικά, ενώ λίγο αργότερα, ο ίδιος εξέδωσε μια ιστορία της οργάνωσης με τίτλο Συμβολή στην Ιστορία της ΕΠΟΝ, τόμοι A1, Α2, Β, Αθήνα 1977-1979, στην οποία δημοσιεύει και τεκμήρια από το Αρχείο του Κ.Σ.15

Βέβαια, καθώς η ΕΠΟΝ και η δράση της είναι σε μεγάλο βαθμό συνυφασμένες με την ιστορία του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα, ήταν φυσικό οι συμβολές στην ιστορία της οργάνωσης, που επιχειρήθηκαν κυρίως από αγωνιστές που συμμετείχαν σε αυτήν, να σφραγίζονται από τις μεταγενέστερες ιδεολογικές επιλογές των συγγραφέων τους, που καθορίστηκαν από τις διασπάσεις και τις ιδεολογικές διαμάχες στους κόλπους του κομμουνιστικού κινήματος και ευρύτερα της ελληνικής αριστεράς. Τα κείμενα αυτά, εμπλουτισμένα με αναμνήσεις και μαρτυρίες, περιέχουν όχι μόνο πολύτιμο πληροφοριακό υλικό αλλά και «κατά-

14. Σημειώνουμε ότι στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου η ΕΠΟΝ εξέδωσε στα γαλλικά ένα ενημερωτικό φυλλάδιο με τίτλο La Jeunesse Grecque lutte pour la Liberté l'Indépendance et la Démocratie, χ.τ., έκδ. La Jeunesse Grecque EPON, χ.χ., 58 σ., στο οποίο περιλαμβάνονται στοιχεία για την ιστορία και τη δράση της οργάνωσης κατά η διάρκεια της Κατοχής αλλά και μετά την απελευθέρωση.

15. Τεκμήρια από το Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ έχουν επίσης δημοσιευτεί στην επετειακή έκδοση: 40 χρόνια από την ίδρυση της ΕΠΟΝ, επιμ. Ν. Μάργαρης, Αθήνα Φλεβάρης 1983, 32 σ. Υλικό από το Αρχείο έχει επίσης αξιοποιηθεί στις μελέτες της Οντέτ Βαρών για τις αντιστασιακές οργανώσεις νέων και το νεανικό τύπο της περιόδου 1941-1944, και πολύ πρόσφατα στο βιβλίο του Π. Μακρή-Στάικου, Κίτσος Μαλτέζος, ο αγαπημένος των θεών, Αθήνα, εκδ. Ωκεανίδα, 2000.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/23.gif&w=600&h=915

κατάθεση ψυχής» των συγγραφέων τους που τα καθιστούν πηγές αναντικατάστατες.16 Παρόλα αυτά η αξιοποίηση των υπαρχουσών πηγών, η συγκέντρωση των τεκμηρίων της εποχής, η επεξεργασία και η μελέτη τους με τα εργαλεία της ιστορικής έρευνας αποτελεί ακόμη σε μεγάλο βαθμό αιτούμενο.17

Θα θέλαμε στο σημείο αυτό να σταθούμε σε ένα παράδειγμα. Στις 22 Φεβρουαρίου 1946, τρία μόλις χρόνια μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ, ο Αδάμ Μολυβδάς (Νίκος ο Ψηλός) στέλεχος της ΟΚΝΕ και κατόπιν του ΚΚΕ, συντάσσει μία έκθεση, την οποία πιθανόν απευθύνει προς το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ.18 Η έκθεση αναφέρεται στην κατάσταση που επικρατούσε στο χώρο της νεολαίας της Αθήνας από τη στιγμή που αυτός αποκατέστησε επαφή με τον κομματικό μηχανισμό, στα 1941, μετά την επιστροφή του από την εξορία στη Φολέγανδρο.19 Ανάμεσα στα άλλα ο Α. Μολυβδάς αναφέρεται και στην ίδρυση της ΕΠΟΝ. Μεταφέρουμε το σχετικό απόσπασμα:

«Πώς γένηκε η ΕΠΟΝ: Μετά από ένα γράμμα που πήραμε από την Ακροναυπλία το ζήτημα της δημιουργίας της ενιαίας οργάνωσης της νεολαίας μπήκε πιο επιτακτικά. Για τη δημιουργία της ενιαίας οργάνωσης είπαμε να χρησιμοποιήσουμε προσωπικότητες, καθηγητές πανεπιστημίου και γενικά

16. Εκτός από τη Συμβολή στην ιστορία της ΕΠΟΝ του Π. Ανταίου, που μνημονεύσαμε παραπάνω, θυμίζουμε μερικές ακόμη μελέτες-μαρτυρίες που επικεντρώνουν το ενδιαφέρον τους αποκλειστικά στην ΕΠΟΝ: Θ. Λιακόπουλος (Πορφύρης), Τα Επονίτικα νιάτα της Εθνικής Αντίστασης, Αθήνα, εκδ. Οδηγητής, χχ., Τότε που ήμουνα στην ΕΠΟΝ... Μαρτυρίες και αφηγήσεις, Αθήνα, εκδ. Οδηγητής, 1985, Π. Ανταίος, Χίλια σκοτωμένα, ό.π., Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ, ό.π. Στην ΕΠΟΝ αναφέρεται επίσης το πεζογράφημα του Π. Ανταίου, Έφοδος στον ουρανό, Αθήνα, εκδ. Γνώση, 1995.

17. Σημειώνεται, όπως έχει παρατηρηθεί και από την Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές οργανώσεις, ό.π., σ. 284-285, ότι η ΕΠΟΝ δεν έχει απασχολήσει μέχρι σήμερα συστηματικά την ιστορική έρευνα.

18. Η έκθεση βρίσκεται σήμερα στα ΑΣΚΙ.

19. Βιογραφικό του Α. Μολυβδά έχει δημοσιευτεί στο π. Νέα Γενιά, τχ. 56, 5 Σεπτεμβρίου 1945. Βλ. επίσης Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, Αθήνα 1977, σ. 133-135, Γ. Τρικαλινός, Δρόμος, ό.π., σ. 63-69.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/24.gif&w=600&h=915

κά ανθρώπους που έχουν σχέση με τη νεολαία οι οποίοι και θα ανελάμβαναν την πρωτοβουλία για τη σύγκληση της σύσκεψης των οργανώσεων της νεολαίας για τη δημιουργία ενιαίας οργάνωσης νεολαίας. Έτσι μαζέψαμε μια σειρά προσωπικότητες και κάναμε το Εθνικό Συμβούλιο του ΕΑΜ Νέων. Σε αυτό έπαιρναν μέρος: 1) Γεωργ. Γεωργαλάς καθηγητής Πανεπιστημίου, 2) Ρουσσόπουλος καθηγητής Πολυτεχνείου, 3) Θεμ. Τσάτσος καθηγ. Πανεπιστημίου, 4) Ζακυθηνός καθηγ. Πανεπιστημίου, 5) Μαρία Σβώλου, 6) Βεγλερής δικηγόρος, υφηγητής, 7) Φωτόπουλος καθηγητής Γυμνασίου, 8) Σολομονίδης οδοντίατρος, έφορος προσκόπων. Σε αυτό το εθνικό συμβούλιο για τη νεολαία συζητιούνται διάφορα ζητήματα που αφορούν τους νέους και όλη μας η προσπάθεια έτεινε να αναλάβει πρωτοβουλία να καλέσει τις οργανώσεις νεολαίας σε σύσκεψη για τη δημιουργία της Ενιαίας Οργάνωσης. Έτσι η δουλειά μας στο ΕΑΜ Νέων είχε χαλαρώσει και σχεδόν ατονήσει. Την περίοδο αυτή ανέλαβε καθοδήγηση του γραφείου της ΟΚΝΕ από μέρος του ΠΓ ο σ. Πλουμίδης. Στην πρώτη συνεδρίαση οπού ήσαν 1) Βλαντάς, 2) Μπλάνας, 3) Μολυβδάς, 4) Τρικκαλινός, 5) Δρακόπουλος μας είπε πως τραβάμε λαθεμένη πολιτική και πως η ενιαία οργάνωση νεολαίας θα γινότανε πραγματικότητα μόνο όταν δυναμώναμε τη δουλειά μας στο ΕΑΜ Νέων και κινητοποιούσαμε με αυτό τη νεολαία για τα ζητήματα της, καθώς και το δυνάμωμα στη συνείδηση της νεολαίας την ανάγκη της δημιουργίας της ενιαίας οργάνωσης και συμπληρωματικά να χρησιμοποιήσουμε τις προσωπικότητες. Με βάση αυτό τον προσανατολισμό εγκαταλείφθηκε η πρώτη μας ιδέα και ρίξαμε την προσοχή μας στο ΕΑΜ Νέων και σε απόφασή της στις 30 Ιανουαρίου κάλεσε τη σύσκεψη της 23 Φεβρουαρίου των οργανώσεων της νεολαίας για τη δημιουργία της ΕΠΟΝ.

Στη σύσκεψη πήραν μέρος:

1) Από μέρους της ΟΚΝΕ 1) Μ. Βλαντάς 2) Στ. Γιαννακόπουλος

2) Από μέρους της ΣΕΠΕ 1) Σκεύος, 2) Λυκούργος

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/25.gif&w=600&h=915

3) Από μέρους της ΛΕΝ 1) Πλουμίδης

4) Από μέρους της Αγροτ. Νεολαίας 1) Βογιατ. Στεργιόπουλος 2) Σκληρός

5) Από μέρους της Ένωσης Νέων Ρούμελης Μολυβδάς Αδάμ

6) Από μέρους του Θεσ(σαλικού) Ιερ(ού) Λόχου 1) Τσακίρης Κυρ.

7) Από μέρους της Ενια(ίας) Μαθητ. Νεολαίας 1) Δρακόπουλος 2) Φιλίνης

8) Από μέρους της Εργ(αζόμενης) Νεολ(αίας) 1) Διβέρης Π. 2) Τρικκαλινός

9) Από μέρους της Ελεύθ(ερης) Νέας 1) Ηλ. Αποστόλου 2) Ματίνα 3) Βενιτράτου 4) Ιμβριώτου

10) Από μέρους της Φιλ(ικής) Ετ(αιρείας) Νέων 1) Προέδρου 2) Λιναρδάτος

11) Από μέρους των Φοιτητών 1) Στ. Κασιμάτης

12) Από μέρους των Νέων Μακεδονίας 1) Βασβανάς Βαγγέλης

13) Από μέρους της Πελοποννήσου 1) Λιακόπουλος Θόδωρος

14) Από μέρους του Εθν(ικού) Συμβ(ούλιου) Νέων 1) Γεωργαλάς 2) Ρουσσόπουλος 3) Σβώλου

Όσους από αυτούς υπογραμμίζω με μπλε μολύβι παραμένουν στην ΕΠΟΝ. Όσους έχω με κόκκινο μολύβι δουλεύουν στις οργανώσεις του ΕΑΜ και για τους άλλους όσους ξέρομε θα σας πω που βρίσκονται [...]».

[Σημείωση: Τα ονόματα που ο Α. Μολυβδάς στο χειρόγραφο του είχε υπογραμμίσει με μπλέ μολύβι στην παρούσα δημοσίευση του κειμένου είναι υπογραμμισμένα και όσα είχε υπογραμμίσει με κόκκινο είναι πλάγια]

Η μαρτυρία του Α. Μολυβδά για την ίδρυση της ΕΠΟΝ έχει ενδιαφέρον γιατί συντάχθηκε σε μια εποχή πολύ κοντινή στα γεγονότα και αποκαλύπτει το πρίσμα κάτω από το οποίο έβλεπε ένας κομμουνιστής, στέλεχος του νεολαιίστικου κινήματος, τις διαδικασίες συγκρότησης της ΕΠΟΝ. Δεν είναι όμως η μοναδική που διαθέτουμε για το θέμα. Όπως σημειώθηκε ήδη, αρκετοί αγωνιστές σε μεταγενέστερες μελέτες ή καταγραφές των αναμνήσεών

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/26.gif&w=600&h=915

τους έχουν αναφερθεί στην ιδρυτική σύσκεψη της ΕΠΟΝ και στα πρόσωπα που απάρτισαν το πρώτο Κεντρικό της Συμβούλιο.20 Οι περιγραφές τους δεν διαφοροποιούνται ριζικά από αυτήν του Α. Μολυβδά. Μπορούν όμως να εντοπιστούν ορισμένες διαφορές στα πρόσωπα που μετείχαν στην ιδρυτική πράξη της ΕΠΟΝ, κυρίως όμως στην απόδοση του πολιτικού περιβάλλοντος και των πολιτικών επιλογών που οδήγησαν στην ίδρυση της οργάνωσης.

Στο πλαίσιο αυτό, η αξιοποίηση του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, σε συνδυασμό με άλλες πηγές που τα τελευταία χρόνια έχουν αρχίσει να γίνονται διαθέσιμες στην ιστορική έρευνα, μπορεί να συμβάλει στον πολύπλευρο φωτισμό γεγονότων και προσώπων, κυρίως όμως στην αποκατάσταση των νημάτων που συνδέουν την εμφάνιση και θυελλώδη ανάπτυξη του αντιστασιακού κινήματος με τις διεργασίες που συνέβησαν στην ελληνική κοινωνία του μεσοπολέμου και των χρόνων που ακολούθησαν μετά την απελευθέρωση.

20. Βλ. Κ. Καραντινός, «23 Φλεβάρη 1943. Το καινούργιο ξεκίνημα», στο συλλογικό τόμο Εμπρός Επονίτες!.. Χρονικά του Αγώνα, αναδημοσίευση από το π. Νέα Γενιά, τχ. 66, 1949, χ.τ., Εκδοτικό «Νέα Ελλάδα», [1952] σ. 17-19, Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α2, σ. 415-426, Γ. Τρικαλινός, Δρόμος, ό.π., σ. 51-53, Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ, ό.π., σ. 40-47, Συμεών Λιμπεράτος, «Η 49η επέτειος της ΕΠΟΝ», π. Εθνική Αντίσταση, τχ. 75, 1992, σ. 53-57. Βλ. επίσης για το θέμα Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 286-304.

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/27.gif&w=600&h=915

Β. ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ ΕΠΟΝ

1. Περιεχόμενα του Αρχείου

ΤΑ ΑΡΧΕΙΑ μιας πολιτικής οργάνωσης δεν μπορούν να αποτελέσουν τη μοναδική πηγή για τη γνώση της ιστορίας της. Οι σιωπές των αρχείων σε αυτές τις περιπτώσεις είναι ηχηρές και τα τεκμήρια που προέρχονται από την πλευρά των «αντιπάλων» καθοριστικής σημασίας. Παρόλα αυτά η συμβολή του τεκμηριωτικού υλικού του Αρχείου του Κ.Σ. είναι νομίζουμε καίρια στη γνώση για το αντιστασιακό κίνημα της περιόδου αλλά και ειδικότερα για την ΕΠΟΝ, στην ανάπλαση της ιστορίας της τελευταίας, στην κατανόηση της δομής της και του ιδεολογικού πλαισίου λειτουργίας της. Παράλληλα όμως το υλικό αυτό είναι χρήσιμο και για την αποκατάσταση των «ρεαλίων», γιατί, αν και τα γεγονότα είναι σχετικά πρόσφατα και πολλοί από τους δημιουργούς τους εν ζωή, συχνά ανακύπτουν σημαντικές αποκλίσεις ανάμεσα στα τεκμήρια της εποχής και στην εικόνα που αναδεικνύεται από τις διηγήσεις ή τα απομνημονεύματα πρωταγωνιστών των γεγονότων που γράφτηκαν εκ των υστέρων.

Σήμερα στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (Α.Σ.Κ.Ι.) βρίσκεται το αρχειακό σώμα που έχει καθιερωθεί να αποκαλείται «Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ». Πρόκειται για αρχειακό υλικό το οποίο, όταν άρχισε ο Εμφύλιος πόλεμος -αφού προηγουμένως τοποθετήθηκε σε τενεκέδες και στεγανοποιήθηκε πρόχειρα- θάφτηκε στον κήπο μιας βίλας στην Εκάλη που ανήκε στην οικογένεια Διαμαντόπουλου, με κοινή απόφαση των μελών του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ Φώκου Βέττα, Αδάμ Μολυβδά, Σταύρου Κασιμάτη και Πέτρου Ανταίου. Μετά από μακροχρόνιο ενταφιασμό, ανασύρθηκε και παραδόθηκε για φύλαξη στον ψυχίατρο και συλλέκτη Αθανάσιο

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/28.gif&w=600&h=915

σιο Χατζηδήμο.21 Το φθινόπωρο του 1974 ο Άγγελος Διαμαντόπουλος και ο Πέτρος Ανταίος το παρέλαβαν από τους κληρονόμους του Α. Χατζηδήμου και έκτοτε αποτέλεσε τμήμα των αρχείων που διατηρούσε το ΚΚΕ εσωτερικού, παρέμεινε όμως με απόφαση του Πολιτικού του Γραφείου στη διάθεση του Π. Ανταίου για να χρησιμοποιηθεί για τη συγγραφή της ιστορίας της ΕΠΟΝ. Τον Ιανουάριο του 1995 παραδόθηκε στα ΑΣΚΙ. Οι περιπέτειες που υπέστη το αρχειακό υλικό του άφησαν αρκετές πληγές: αν και μεγάλο μέρος του Αρχείου διασώθηκε σε πολύ καλή κατάσταση, ένα τμήμα όμως των εγγράφων διαβρώθηκε και σάπισε από την υγρασία.22 Το αρχειακό αυτό υλικό αποτελεί στην πραγματικότητα μέρος του Αρχείου που συγκέντρωνε το Κεντρικό Συμβούλιο για ενημέρωσή του, έγγραφα που εκδίδονταν από τις τοπικές πολιτικές οργανώσεις ή τα στρατιωτικά σώματα και απευθύνονταν προς το Κ.Σ., καθώς και προπαγανδιστικό υλικό, έντυπο και χειρόγραφο. Δεν υπάρχει όμως το τμήμα εκείνο του υλικού που εκδόθηκε από το ίδιο το Κ.Σ. της οργάνωσης και απευθυνόταν στις κατά τόπους οργανώσεις ή στα ένοπλα τμήματά της. Δεν περιλαμβάνονται επίσης τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Κ.Σ. και άλλο αρχειακό υλικό που αφορά την εσωτερική λειτουργία του οργάνου αυτού. Είναι χαρακτηριστικό επίσης ότι το Αρχείο περιέχει ελάχιστα τεύχη του περιοδικού Νέα Γενιά, του κεντρικού δηλαδή εντύπου της

21. Ο Αθανάσιος Χατζηδήμος ήταν, μαζί με τους Φ. Σκούρα, Α. Καλούτση και Γ. Παπαδημητρίου, συγγραφέας της μελέτης: Η ψυχοπαθολογία της πείνας, του φόβου και του άγχους, Αθήνα 1947 (φωτ. ανατύπωση Αθήνα, εκδ. Οδυσσέας / Τρίαψις Λόγος, 1991), έργου, εκτός των άλλων, σημαντικού για την κατανόηση της Κατοχικής περιόδου (βλ. σχετικά τις επισημάνσεις του Φιλ. Ηλιού, «Ένα βιβλίο - μια εποχή», π. Ο Πολίτης, τχ. 113, Ιούνιος 1991, σ. 59-61 και του Άγγ. Ελεφάντη, «Ενάντια στους εξωραϊσμούς», στο ίδιο, σ. 61-62).

22. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, σ. 9-10, και το χειρόγραφο της ομιλίας του Π. Ανταίου που αναφέρθηκε παραπάνω. Βλ. επίσης Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 282. Ο Γιάννης Αγγέλου, σε επιστολή του στην εφημερίδα Τα Νέα της 28ης Φεβρουαρίου 1995 (αναδημοσιευμένη στο βιβλίο του Οι Κομμουνιστές Μνήμες και Μαρτυρίες, Αθήνα, εκδ. Διογένης, χ.χ., σ. 86-87), υποστηρίζει ότι ο Στ. Κασιμάτης του είχε εμπιστευθεί το 1945 το Αρχείο της ΕΠΟΝ για να το διαφυλάξει.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/29.gif&w=600&h=915

οργάνωσης που εκδιδόταν από το ίδιο το Κ.Σ. Σύμφωνα με αξιόπιστες προφορικές μαρτυρίες, ένα άλλο τμήμα του Αρχείου της ΕΠΟΝ, εκείνο που εξακολουθούσε τότε να είναι ενεργό, θάφτηκε και αυτό, στις αρχές του Εμφυλίου Πολέμου, σε χώρο όπου αργότερα χτίστηκε πολυκατοικία. Φαίνεται ότι το αρχείο αυτό καταστράφηκε κατά τη θεμελίωση του νέου κτιρίου ή εξακολουθεί να βρίσκεται θαμμένο -σε ποια κατάσταση;- κάτω από τα θεμέλια της μεταγενέστερης οικοδομής.

Το χρονικό ανάπτυγμα του Αρχείου είναι βραχύ. Το υλικό που περιέχεται σε αυτό αφορά τη δράση της ΕΠΟΝ στα χρόνια της Κατοχής, τη στάση και τη συμμετοχή της στα Δεκεμβριανά και τις δραστηριότητές της κατά τη διάρκεια των πρώτων μηνών του 1945. Δεν περιλαμβάνονται επομένως στοιχεία για τη μεταγενέστερη δράση της ΕΠΟΝ που συνεχίστηκε, με διαφορετική μορφή και στόχους, με τη συμμετοχή μελών της οργάνωσης στις τάξεις του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), την ύπαρξη παράνομων πυρήνων της ΕΠΟΝ που εξακολουθούσαν να δρουν στον ελληνικό χώρο μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1950, και τη συγκρότηση στο εξωτερικό οργανώσεων της ΕΠΟΝ μεταξύ των πολιτικών προσφύγων, αρχικά στην Τασκένδη αλλά και σε όλες τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του I960.23

Ένα ερώτημα που ανακύπτει σχετίζεται με το χρόνο συγκρότησης του Αρχείου του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ. Δεν είναι δηλαδή απολύτως σαφές εάν το Κ.Σ. διατηρούσε συστηματικά αρχείο, στη διάρκεια της Κατοχής και σε συνθήκες παρανομίας ή αν συγκέντρωσε το υλικό και συγκρότησε μετά την απελευθέρωση το Αρχείο που σώζεται σήμερα. Ένδειξη για την τήρηση αρχείου την περίοδο 1943-1945 συνιστούν χειρόγραφες σημειώσεις που συναντάμε στο περιθώριο μεγάλου αριθμού εγγράφων. Πρόκειται για την αναγραφή Π.Κ.Σ. [= Προεδρείο Κεντρικού Συμβουλίου], η οποία συνοδεύεται από μία ημερομηνία που δηλώνει πότε τα έγγραφα παραλήφθηκαν από το κεντρικό καθοδηγητικό

23. Αναφορές για τη δράση της ΕΠΟΝ στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, βλ. Στ. Ζορμπαλάς, ό.π., σ. 408-425.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/30.gif&w=600&h=915

τικό όργανο της ΕΠΟΝ. Η ημερομηνία παραλαβής των εγγράφων κατά κανόνα απέχει λίγες μέρες από αυτήν της σύνταξής τους.

Ιδιαιτέρως ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι το υλικό του Αρχείου σε μεγάλο βαθμό επιτρέπει να μελετηθεί η εσωτερική λειτουργία και ζωή της οργάνωσης, αποκαλύπτοντας πλευρές που δεν μπορούν να φωτιστούν από τα προπαγανδιστικού χαρακτήρα κείμενα.24 Παρόλο που -όπως αναφέρθηκε- περιλαμβάνεται σε αυτό μικρός αριθμός εγγράφων του Κ.Σ., εντούτοις από τη μελέτη του Αρχείου αναδεικνύονται, ως ένα βαθμό, οι λειτουργίες και η φυσιογνωμία του οργάνου. Χαρακτηριστικό της πλειονότητας των εγγράφων που έχουν διασωθεί είναι ότι απευθύνονται από τις περιφερειακές οργανώσεις προς το κέντρο. Τα Συμβούλια Περιοχών αποστέλλουν στο Κ.Σ. στοιχεία για τη δραστηριότητά τους με τη μορφή εκθέσεων, οργανωτικών καταστάσεων και σχεδιαγραμμάτων. Ταυτόχρονα -όπως τουλάχιστον πληροφορούμαστε από τις εκθέσεις- αποστέλλουν και ό,τι άλλο υλικό εκδίδουν: έντυπα, προκηρύξεις, τρικ. Αυτού του είδους η κάθετη, θα λέγαμε, επικοινωνία διαπερνά το υλικό του Αρχείου, αντανακλώντας τον τρόπο διάρθρωσης της ίδιας της ΕΠΟΝ. Πόσο όμως πυκνή, σταθερή και συνεχής υπήρξε αυτή η επικοινωνία είναι ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί με ακρίβεια. Η αποσπασματικότητα των διασωθέντων τεκμηρίων δεν επιτρέπει να κατανοήσουμε τη συχνότητα σύνταξης των εγκυκλίων ή των ανακοινώσεων, τη ροή της αλληλογραφίας, την πυκνότητα των προκηρύξεων, τις δραστηριότητες του Τμήματος Μόρφωσης και Διαφωτισμού. Εξαίρεση αποτελούν οι περιοδικές εκδόσεις, οι οποίες -ακόμη και με τις απώλειες φύλλων που υπάρχουν- δίνουν μία εικόνα για τη συχνότητα παραγωγής τους. Σημειώνουμε επίσης ότι σε ορισμένες περιπτώσεις τα Συμβούλια Περιοχών επισημαίνουν αδυναμίες στη σύνδεσή τους με το Κ.Σ.25

24. Σχετικές παρατηρήσεις βλ. Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 10.

25. Για παράδειγμα ο Περικλής, γραμματέας του Συμβουλίου Περιοχής Ηπείρου, σε έκθεσή του προς το Κ.Σ. της ΕΠΟΝ αναφέρει ότι η σύνδεση με το Κ.Σ. «είναι πάρα πολύ λειψή», ενώ επισημαίνει δυσκολίες και στην επικοινωνία με το Συμβούλιο Περιοχής Θεσσαλίας (βλ. ΑΣΚΙ Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α114, πβ. Π. Ανταίος, Συμβολή στην ιστορία της ΕΠΟΝ, τ. Β', Αθήνα, εκδ.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/31.gif&w=600&h=915

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι οργανώσεις νομών, επαρχιών και πόλεων επικοινωνούν με το ιεραρχικά ανώτερο όργανο που είναι το Συμβούλιο Περιοχής, δεν απευθύνονται όμως παρά μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις απευθείας στο Κ.Σ. Από το αρχειακό υλικό συνάγεται ότι τα Συμβούλια Περιοχών αξιολογούν τη δραστηριότητα των οργανώσεων, το περιεχόμενο και το ύφος των εντύπων τους, ασκώντας ενίοτε αυστηρή κριτική. Δεν είναι σαφές όμως αν το ίδιο κάνει και το Κεντρικό Συμβούλιο. Υποθέτουμε ότι αυτό θα συνέβαινε, δεν διαθέτουμε όμως τα σχετικά τεκμηριωτικά στοιχεία. Θα λέγαμε ότι, καθώς η δομή της οργάνωσης είναι πυραμιδική, το υλικό του Αρχείου διαφωτίζει τις σχέσεις των κατωτέρων οργάνων με τα ανώτερα, δεν έχουμε όμως πληροφόρηση όσον αφορά τις σχέσεις και την επικοινωνία του Κ.Σ. με τις κατά τόπους οργανώσεις, τους τρόπους που ασκείτο η καθοδήγηση, την πυκνότητα και τους διαύλους των επαφών. Ο καθοδηγητικός χαρακτήρας των ιεραρχικά ανώτερων περιφερειακών οργάνων (τοπικών και στρατιωτικών) προς τα κατώτερα συνάγεται από τις εγκυκλίους, ανακοινώσεις και διαταγές. Η απουσία όμως εγγράφων του Κ.Σ. δεν επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τον τρόπο που ασκούσε το δικό του καθοδηγητικό ρόλο. Διαφωτιστική ένδειξη αποτελούν οι επιστολές που απευθύνουν στελέχη των Συμβουλίων Περιοχής σε μέλη του Κ.Σ., ζητώντας κατευθύνσεις για τη δράση τους.

Από το αρχειακό υλικό διακρίνεται επίσης η προσπάθεια των περιφερειακών οργανώσεων να ενισχύουν το Κ.Σ. με χρήματα, τρόφιμα και ό,τι άλλο υλικό είχαν στη διάθεσή τους. Λείπουν όμως τα τεκμήρια που θα επέτρεπαν να διαπιστώσει κανείς εάν η ενίσχυση αυτή ήταν σταθερή και συνεχής, όπως επίσης εάν υπήρχε και αντίθετη ροή από το Κ.Σ. προς τις κατά τόπους οργανώσεις.

Μια άλλη πλευρά της λειτουργίας της ΕΠΟΝ, που δεν διασαφηνίζεται επαρκώς από το Αρχείο, είναι η οριζόντια επικοινωνία

Καστανιώτης, 1979, σ. 430-431 και επίσης το ίδιο κείμενο αναδημοσιευμένο, χωρίς όμως αναφορά στην πηγή, στο Από τη δράση της ΕΠΟΝ στην Ήπειρο - Κέρκυρα - Λευκάδα, χ.τ., έκδοση του Σ.Π. Ηπείρου-Κέρκυρας Λευκάδας της Κ.Ν.Ε., 1983, σ. 23-24).

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/32.gif&w=600&h=915

νια ανάμεσα στις περιφερειακές οργανώσεις. Στο αρχειακό υλικό περιλαμβάνονται ορισμένες επιστολές των ένοπλων Επονίτικων ομάδων προς τα αντίστοιχα Συμβούλια Περιοχής και αντίστροφα,26 γενικά όμως απουσιάζουν τεκμήρια ικανά να δώσουν το περίγραμμα της συχνότητας επικοινωνίας μεταξύ των Συμβουλίων Περιοχής ή των κατώτερων καθοδηγητικών οργάνων ακόμη και της ίδιας γεωγραφικής περιφέρειας.

Διάσπαρτες, αραιές και κυρίως έμμεσες είναι επίσης στο Αρχείο μαρτυρίες για τις σχέσεις της ΕΠΟΝ με το ΕΑΜ και το ΚΚΕ. Είναι εμφανής όμως η στελέχωση των καθοδηγητικών οργάνων της ΕΠΟΝ με νέους κομμουνιστές, κυρίως με στελέχη της ΟΚΝΕ. Σημειώνουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Σε πίνακα, που καταγράφεται το στελεχικό δυναμικό του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου, περιλαμβάνεται και η «κομματική προϊστορία» των στελεχών της οργάνωσης. Όλοι ήταν μέλη της ΟΚΝΕ, ποικίλλει όμως η χρονολογία ένταξης τους στην τελευταία, από το 1936 έως το 1942.27

2. Επιμέρους χαρακτηριστικά - φυσιογνωμία

ΣΤΟ ΑΡΧΕΙΟ του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ περιέχονται έγγραφα εσωτερικής χρήσης αλλά και ποικίλο προπαγανδιστικό και ενημερωτικό υλικό, που εκδόθηκε από τις τοπικές οργανώσεις της ΕΠΟΝ για να κινητοποιηθεί η νεολαία και ο λαός σε επίκαιρα ζητήματα ή για να εκτεθούν οι απόψεις της οργάνωσης σε πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά θέματα της εποχής. Τα κείμενα είναι «χρηστικά» και «στρατευμένα», με την έννοια ότι οι συντάκτες τους επιδιώκουν να εξυπηρετούνται μέσα από αυτά οι ανάγκες του αγώνα.

Βλέπουμε έτσι για παράδειγμα ότι στις εκθέσεις, αναφορές, ή επιστολές που απευθύνονται στο Κ.Σ. δεν διαφαίνονται αμφιβολίες για την τελική νίκη, δεν διακρίνονται ψήγματα απαισιοδοξίας. Βέβαια τα μειονεκτήματα και τα όποια προβλήματα στη λειτουργία των οργανώσεων καταγράφονται πάντοτε με λεπτομέρειες

26. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β39, Β50, Β82, Β92, Β97 κ.ά.

27. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α364.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/33.gif&w=600&h=915

ρειες, ίσως γιατί η παράδοση της κομμουνιστικού αυτού τύπου αυτοκριτικής φαίνεται ότι είχε μεταδοθεί στην ΕΠΟΝ. Η καταγραφή των αδυναμιών δεν γίνεται με μεμψιμοιρία, ενώ παράλληλα εκφράζει τη βούληση ότι η κατάσταση θα βελτιωθεί. Τα κείμενα άλλωστε αυτά γράφτηκαν στη βραχύχρονη αλλά αξιοθαύμαστη περίοδο της μαζικής ανάπτυξης του αντιστασιακού κινήματος, της οποίας το πνεύμα και αντικατοπτρίζουν.

Απουσιάζουν επίσης, κατά κανόνα, από το αρχειακό υλικό οι προσωπικές επιθέσεις και οι καταγγελίες προς το Κ.Σ. για ιδεολογικές αποκλίσεις μελών ή οργάνων, μη τήρηση της γραμμής κλπ. Οι χαρακτηρισμοί, όπως «δειλός», «ικανός», «εξελίξιμος» κ.ά., που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση στελεχών και μελών των προεδρείων των περιφερειακών οργανώσεων και σημειώνονται σε εκθέσεις δράσης και σε «ποιοτικά δελτία», παρά την σκληρότητα που αποπνέουν και την υποκειμενικότητα που εμπεριέχουν, έχουν σκοπό την ενημέρωση του Κ.Σ. και αποβλέπουν στην κατά το δυνατόν καλύτερη στελεχική συγκρότηση της οργάνωσης.28

Το αποκλειστικό ενδιαφέρον για τα ζητήματα της οργάνωσης αναδεικνύεται και από τις επιστολές που περιλαμβάνονται στο Αρχείο. Οι περισσότερες άλλωστε αποτελούν αλληλογραφία των κατά τόπους στελεχών με τους υπεύθυνους του Κ.Σ. Ο τόνος εδώ είναι συχνά πιο προσωπικός, φιλικός, συντροφικός, όμως η θεματολογία περιορίζεται αποκλειστικά σχεδόν στα προβλήματα του αγώνα. Σπανίως -και κατά κύριο λόγο στα υστερόγραφα- συναντάμε μνείες σε προσωπικά θέματα. Πινελιές όμως που ξεφεύγουν από τον επίσημο τόνο των εγγράφων βρίσκει κανείς ορισμένες φορές ακόμη και σε επίσημα κείμενα αλληλογραφίας των οργανώσεων της ΕΠΟΝ. Σε κάποιες περιπτώσεις εγκαταλείπεται η αυστηρή, απρόσωπη διατύπωση και διεισδύουν εκφράσεις με συναισθηματική φόρτιση.29

28. Βλ. για παράδειγμα ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α141, Α142, έγγραφα της ΕΠΟΝ Ηπείρου. Για τη διαδικασία επιλογής των στελεχών της ΕΠΟΝ βλ. επίσης όσα αναφέρονται σε «μάθημα» του Τμήματος Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ με τίτλο «Μάθημα 5ο. Το πρόβλημα των στελεχών» (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ7).

29. Για παράδειγμα σε έγγραφο του Νομαρχιακού Συμβουλίου Λασιθίου

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/34.gif&w=600&h=915

Στο Αρχείο συναντάμε όμως και ένα μικρό αριθμό εγγράφων που, παρά τον επίσημο χαρακτήρα τους, διαφέρουν στο ύφος γραφής και τον τόνο. Πρόκειται για ενημερωτικά κείμενα που αποστέλλονται στο Κ.Σ. προκειμένου να περιγράψουν προσωπικά συμβάντα, δημόσιες εκδηλώσεις ή άλλα περιστατικά. Στα τελευταία αυτά -χειρόγραφα κατά κανόνα κείμενα- το προσωπικό ύφος είναι κυρίαρχο και ο συναισθηματισμός έκδηλος. Περιέχουν εξαιρετικές περιγραφές συνταρακτικών γεγονότων της εποχής, οι οποίες γράφτηκαν λίγες μέρες ή ώρες μετά τη τέλεσή τους από πρόσωπα που συμμετείχαν ενεργά σε αυτά. Ενδεικτικά αναφέρουμε την «Έκθεση για τη γιορτή πάνω στα 3χρονα του Ε AM στο Περιστέρι», ο συντάκτης της οποίας είναι εντυπωσιασμένος από τη συμμετοχή και τον ενθουσιασμό του κόσμου και τη μεταστροφή προσώπων που γνώριζε ότι μέχρι τότε ήταν επιφυλακτικά απέναντι στο ΕΑΜ.30

Παράλληλα συναντάμε σποραδικά στο Αρχείο μαρτυρίες ή καταγγελίες από τις οποίες αναδεικνύονται προβλήματα οικογενειακών και διαπροσωπικών σχέσεων, που αντανακλώνται στη ζωή της οργάνωσης, η καθημερινότητα της εποχής, όπως τη βίωναν οι άνθρωποι υπό το βάρος των ειδικών συνθηκών που ζούσαν.31 Προσωπικές μαρτυρίες αποτελούν επίσης κείμενα/καταθέσεις, που συντάσσονται από μέλη της ΕΠΟΝ με σκοπό να αφηγηθούν περιστατικά για τα οποία είχαν προσωπική αντίληψη. Σημειώνουμε μια σειρά από αναφορές σπουδαστών του Πολυτεχνείου, μελών της

της ΕΠΟΝ προς το Κ.Σ. της οργάνωσης, με αριθμ. πρωτ. 13 και ημερομηνία 2 Φεβρουαρίου 1944, ανακοινώνεται η αποστολή προς το Κ.Σ. 73 οκάδων λαδιού, 10 οκάδων αμυγδαλόψυχας και 15 οκάδων τσικουδιάς. Στο τέλος του εγγράφου προστίθεται η σημείωση: «Το λάδι για ελάχιστη οικονομική ενίσχυση. Τα άλλα για να φτιάξετε κανένα αμυγδαλωτό να πιείτε και καμμιά τσικουδιά στην υγειά μας και στην υγειά των σταυραετών μας του ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α210).

30. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α65α.

31. Σημειώνεται, για παράδειγμα, ένα έγγραφο με το οποίο μία κάτοικος της Αθήνας καταγγέλλει στην ΕΠΟΝ τη νύφη της ως καταδότρια των Γερμανών και υπεύθυνη για τη σύλληψη και εκτέλεση του συζύγου της (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α83).

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/35.gif&w=600&h=915

ΕΠΟΝ, στις οποίες εξιστορούνται οι συνθήκες σύλληψής τους.32 Ανάλογα στοιχεία εμφανίζονται επίσης σε κάποια κείμενα -ελάχιστα αριθμητικά, που συντάχθηκαν κυρίως μετά την απελευθέρωση- και είναι εκθέσεις με κριτικές αναλύσεις για τη δουλειά και την εσωτερική λειτουργία συγκεκριμένων οργανώσεων της ΕΠΟΝ.33

Η γλώσσα που χρησιμοποιείται στα έγγραφα συνήθως είναι η δημοτική της εποχής χωρίς γλωσσικές ακρότητες. Δεν παρατηρούνται έντονοι ιδιωματισμοί και στοιχεία τοπικών διαλέκτων. Αν και οι συντάκτες τους γράφουν ο καθένας με τον προσωπικό του τρόπο, φαίνεται ότι υπήρχε μια προσπάθεια προσαρμογής στο λεκτικό ιδίωμα που εκπεμπόταν από τα έγγραφα του Κ.Σ. της οργάνωσης. Χαρακτηριστική είναι επίσης η υιοθέτηση από την ΕΠΟΝ της κομμουνιστικής ορολογίας της εποχής, κυρίως για ό,τι αφορά οργανωτικά ζητήματα. Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελούν οι στρατιωτικές διαταγές του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ, που απευθύνονται στα ένοπλα σώματα της ΕΠΟΝ ή άλλα επίσημα στρατιωτικά κείμενα (όπως αναφορές, εξουσιοδοτήσεις, ενημερωτικά δελτία), όπου ακολουθείται πιστά η επίσημη στρατιωτική γλώσσα και ορολογία.34

32. Τα κείμενα αυτά δίνουν πολύ παραστατικά μια όψη των συνθηκών που επικρατούσαν στο χώρο του Πολυτεχνείου αλλά και σε γειτονιές της Αθήνας, καθώς ορισμένα αφορούν συλλήψεις και περιστατικά που έγιναν εκτός της Σχολής. Ταυτόχρονα περιέχουν μνείες για συγκεκριμένα πρόσωπα και ομάδες που δρούσαν στο πλευρό των δυνάμεων κατοχής (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ,

Α66-Α69).

33. Ενδεικτικά σημειώνουμε τις αναφορές προς το Κ.Σ. της ΕΠΟΝ κάποιου προσώπου με το ψευδώνυμο «Γιάννης», οι οποίες συντάχθηκαν λίγο καιρό μετά την απελευθέρωση και αφορούν την οργάνωση του Κολωνακίου στην Αθήνα. Σε αυτές αναφέρονται διεξοδικά τα συγκεκριμένα μέτρα που πρέπει να ληφθούν για την καλύτερη λειτουργία της οργάνωσης, γίνεται κριτική σε πρόσωπα, συμπεριφορές και καταστάσεις κλπ, αλλά διαφαίνονται και προσωπικές αντιπαλότητες, επικρίσεις ή αιχμές (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α44).

34. Αντιγράφουμε, για παράδειγμα, ένα απόσπασμα από τη Γενική Διαταγή υπ. αρ. 1609, που εκδόθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1943 από το 1ο Επιτελικό Γραφείο του Γενικού Στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Το κείμενο της αρχίζει ως εξής: «Επιθυμούντες όπως ρυθμισθώσιν όλα τα προβλήματα άτινα εδημιουργήθησαν λόγω της εις Πανελλαδικήν κλίμακαν δημιουργίας ανταρτοομάδων ΕΛΑΣ-

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/36.gif&w=600&h=915

Όπως αναφέρθηκε, το τμήμα του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ που φυλάσσεται σήμερα στα ΑΣΚΙ δεν συνιστά από μόνο του επαρκή πηγή για την ιστορία της οργάνωσης. Το πρόβλημα μάλιστα γίνεται εντονότερο, καθώς, εκτός από την προφανή ανάγκη τεκμηρίωσης και διασταύρωσης των παρεχόμενων από αυτό πληροφοριών, τμήμα του υλικού, που αποτελούσε το αρχικό σώμα του ίδιου του Αρχείου, καταστράφηκε εξαιτίας του μακροχρόνιου ενταφιασμού του. Από την άλλη πλευρά όμως το συγκεκριμένο Αρχείο συνεισφέρει στην ιστορική γνώση, όχι μόνο σχετικά με την ιστορία της ΕΠΟΝ και της Αντίστασης αλλά και ευρύτερα για τα γεγονότα και την ελληνική κοινωνία της περιόδου 1942-1945, ορισμένες φορές μάλιστα σε θέματα αναπάντεχα. Θα πρέπει στο σημείο αυτό να επισημανθεί ότι ο θεματολογικός πλούτος του Αρχείου προκύπτει από το πολυδιάστατο ανάπτυγμα ενδιαφερόντων της οργάνωσης, που διατυπώνεται ήδη στα ιδρυτικά της έγγραφα.35 Το Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ επιτρέπει έτσι στο μελετητή να σχηματίζει μία εικόνα για την ιστορία, τη δομή, τις ιδεολογικές συνιστώσες και τις δραστηριότητες της οργάνωσης, αλλά και τη φυσιογνωμία, τις αξίες, τις αντιλήψεις, τους προβληματισμούς, τα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς που είχε η νέα γενιά η οποία συμμετείχε στην Αντίσταση.

3. Ταξινόμηση

ΟΤΑΝ, στα μέσα του 1995, αρχίσαμε την επεξεργασία και ταξινόμηση του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ διαπιστώσαμε ότι είχε ήδη γίνει σημαντική προεργασία για την κατάταξη του υλικού του. Ο Πέτρος Ανταίος (Σταύρος Γιαννακόπουλος) είχε προχωρήσει σε μία αρχική τριμερή διάκριση του περιεχομένου του με βάση τους ακόλουθους άξονες: υλικό που αφορά τις κατά τόπους πολιτικές

ΕΠΟΝ και της ειδικής αποστολής τούτων κατά ενιαίον τρόπον εις όλας τας Μεραρχίας και μονάδας αυτών, έχομεν την τιμήν να καθορίσωμεν υπό τύπον κανονισμού τα κατωτέρω που αφορούν τον βαθμόν αναπτύξεως, το περιεχόμενον και τις οργανωτικές σχέσεις των άνω ομάδων» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β15).

35. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, σ. 213-214 και Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ, ό.π., σ. 42.

Σελ. 36
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 17
    

    ενεργά στην Εθνική Αντίσταση. Ταυτόχρονα στον πολιτικό τομέα πρόβαλε ένα όραμα κοινωνικής δικαιοσύνης και συμβάδισε με τις θέσεις του ΕΑΜ για τη λύση του πολιτειακού ζητήματος και τη μεταπολεμική διακυβέρνηση της χώρας, λαμβάνοντας ενεργά μέρος στα γεγονότα που διαδραματίστηκαν μετά την απελευθέρωση. Κυρίως όμως η ύπαρξη και η δράση της ΕΠΟΝ δημιούργησε νέα πρότυπα ζωής, ανέδειξε αξίες όπως η συλλογικότητα, η συντροφικότητα, η κοινωνική αλληλεγγύη και η ενεργός συμμετοχή στα κοινωνικά δρώμενα.6 Επιχείρησε επίσης να διαμορφώσει ένα συνολικό κοινωνικό όραμα, έπλασε τις συνειδήσεις όσων συμμετείχαν σε αυτήν και τελικά, δίνοντας το στίγμα των νέων της εποχής, ενσάρκωσε ένα από τα πιο ζωντανά κομμάτια της Αντίστασης.7

    Σταθερή επιδίωξη του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ, από την ίδρυση σχεδόν της οργάνωσης, ήταν η συγκέντρωση πληροφοριών, εγγράφων, εντύπων, και άλλων τεκμηρίων που αφορούσαν τη δράση των κατά τόπους οργανώσεων.8 Η επιθυμία και η αναγκαιότητα συστηματικής ενημέρωσης του κεντρικού καθοδηγητικού οργάνου για τις δραστηριότητες που ανέπτυσσαν οι διάσπαρτες σε όλο τον κατακτημένο ελληνικό χώρο οργανώσεις της

    6. Βλ. σχετικά και τις παρατηρήσεις της Οντέτ Βαρών, «Αντιστασιακές οργανώσεις νέων (1941-1944). Από το ατομικό στο συλλογικό», π. Μνήμων, τ. 14, 1992, σ. 126-131.

    7. Το κλίμα αυτό και ο ενθουσιασμός με τον οποίο μετείχαν οι Επονίτες και οι Επονίτισσες στη ζωή της οργάνωσης αποτυπώνεται και στις μεταγενέστερες καταγραφές της μνήμης τους. Ενδεικτικά σημειώνουμε: Μαρία Καρρά, Επονίτισσα στους δρόμους και στις γειτονιές της Αθήνας, Αθήνα, εκδ. Δωρικός, 1982, Τάκης Μπενάς, Της Κατοχής. Μνήμες μικρές σαν χρέος, Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, [1990], σ. 65-99, Φανή Μανωλκίδου-Βέττα, Θα σε λέμε Ισμήνη. Οι αναμνήσεις είναι μεγαλύτερες απ' τη ζωή, Αθήνα, εκδ. Φιλίστωρ, 1997, σ. 33-45, Παγώνα Στεφάνου, Δύο τετράδια - Δύο τετραετίες, 2η έκδ., Αθήνα, εκδ. Θεμέλιο, [1998] σ. 31-37.

    8. Για την ιδρυτική συνδιάσκεψη της ΕΠΟΝ και τη συγκρότηση του πρώτου Κεντρικού Συμβουλίου βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α2, σ. 415-426, Γ. Τρικαλινός, Δρόμος μακρύς και δύσκολος, 2η έκδ., Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1985, σ. 51-53, Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ Πολεμούσαν και τραγουδούσαν για τη λευτεριά, Αθήνα, εκδ. Δελφίνι, 1993, σ. 40-47.