Συγγραφέας:Δημητρόπουλος, Δημήτρης
 
Ολυμπίτου, Ευδοκία
 
Τίτλος:Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
 
Υπότιτλος:Συλλογή Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Κατάλογοι και ευρετήρια
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:35
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2000
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικές οργανώσεις
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1943-1945
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για τη μελέτη της ΕΠΟΝ, καθώς παρουσιάζει, με τη μορφή αναλυτικού καταλόγου, ταξινομημένο το Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της οργάνωσης, το οποίο, μετά από μακρόχρονες περιπέτειες, φυλάσσεται σήμερα στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (Α.Σ.Κ.Ι.).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 11.95 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 36-55 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/36.gif&w=600&h=915

Όπως αναφέρθηκε, το τμήμα του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ που φυλάσσεται σήμερα στα ΑΣΚΙ δεν συνιστά από μόνο του επαρκή πηγή για την ιστορία της οργάνωσης. Το πρόβλημα μάλιστα γίνεται εντονότερο, καθώς, εκτός από την προφανή ανάγκη τεκμηρίωσης και διασταύρωσης των παρεχόμενων από αυτό πληροφοριών, τμήμα του υλικού, που αποτελούσε το αρχικό σώμα του ίδιου του Αρχείου, καταστράφηκε εξαιτίας του μακροχρόνιου ενταφιασμού του. Από την άλλη πλευρά όμως το συγκεκριμένο Αρχείο συνεισφέρει στην ιστορική γνώση, όχι μόνο σχετικά με την ιστορία της ΕΠΟΝ και της Αντίστασης αλλά και ευρύτερα για τα γεγονότα και την ελληνική κοινωνία της περιόδου 1942-1945, ορισμένες φορές μάλιστα σε θέματα αναπάντεχα. Θα πρέπει στο σημείο αυτό να επισημανθεί ότι ο θεματολογικός πλούτος του Αρχείου προκύπτει από το πολυδιάστατο ανάπτυγμα ενδιαφερόντων της οργάνωσης, που διατυπώνεται ήδη στα ιδρυτικά της έγγραφα.35 Το Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ επιτρέπει έτσι στο μελετητή να σχηματίζει μία εικόνα για την ιστορία, τη δομή, τις ιδεολογικές συνιστώσες και τις δραστηριότητες της οργάνωσης, αλλά και τη φυσιογνωμία, τις αξίες, τις αντιλήψεις, τους προβληματισμούς, τα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς που είχε η νέα γενιά η οποία συμμετείχε στην Αντίσταση.

3. Ταξινόμηση

ΟΤΑΝ, στα μέσα του 1995, αρχίσαμε την επεξεργασία και ταξινόμηση του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ διαπιστώσαμε ότι είχε ήδη γίνει σημαντική προεργασία για την κατάταξη του υλικού του. Ο Πέτρος Ανταίος (Σταύρος Γιαννακόπουλος) είχε προχωρήσει σε μία αρχική τριμερή διάκριση του περιεχομένου του με βάση τους ακόλουθους άξονες: υλικό που αφορά τις κατά τόπους πολιτικές

ΕΠΟΝ και της ειδικής αποστολής τούτων κατά ενιαίον τρόπον εις όλας τας Μεραρχίας και μονάδας αυτών, έχομεν την τιμήν να καθορίσωμεν υπό τύπον κανονισμού τα κατωτέρω που αφορούν τον βαθμόν αναπτύξεως, το περιεχόμενον και τις οργανωτικές σχέσεις των άνω ομάδων» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β15).

35. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, σ. 213-214 και Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ, ό.π., σ. 42.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/37.gif&w=600&h=915

οργανώσεις της ΕΠΟΝ, τα ένοπλα σώματα, την προπαγανδιστική δράση της οργάνωσης. Από την ταξινόμηση αυτή του Π. Ανταίου σώζονται στο Αρχείο μικρά χειρόγραφα σημειώματα, απόπειρες καταγραφής του υλικού, η χρήση των οποίων όμως παρουσιάζει δυσχέρειες, διότι σε ορισμένες περιπτώσεις δεν μπορεί να υπάρξει ασφαλής ταύτιση των εγγράφων, που αναφέρονται στα σημειώματά του, με τα υπάρχοντα σήμερα στο Αρχείο έγγραφα. Το υλικό του Αρχείου επεξεργάστηκε και αξιοποίησε επίσης η Οντέτ Βαρών κατά τη συγγραφή των σχετικών με τις νεανικές οργανώσεις μελετών της.36

Ακολούθως, όταν το Αρχείο μεταφέρθηκε στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, ο Φίλιππος Ηλιού και η Πόπη Πολέμη προχώρησαν σε μία πρώτη ταξινόμηση του αρχειακού υλικού. Στην εργασία αυτή συνέβαλε και ο Νίκος Κέντρος. Αποφασίσαμε να διατηρηθούν οι αρχικές αυτές κατηγορίες, στις οποίες είχε διαχωριστεί το Αρχείο, γιατί ήταν λειτουργικές, αλλά και γιατί είχαν ένα επιπλέον τεκμήριο ορθότητας, καθώς είχαν γίνει από ανθρώπους που γνώριζαν όσο κανείς άλλος το υλικό που περιλαμβανόταν σε αυτό.

Παράλληλα, το ίδιο το υλικό παρείχε στοιχεία πολύτιμα για την κατανόηση της δομής του Αρχείου και την ταξινόμησή του. Καταρχήν η κατάταξη του αρχειακού υλικού που αφορά τις τοπικές οργανώσεις ανταποκρίνεται στη διάκριση των περιοχών του ελληνικού χώρου, όπως είχε προσδιοριστεί από την ίδια την οργάνωση. Θεωρήθηκε λοιπόν ότι το καλύτερο θα ήταν να ακολουθηθεί η ίδια γεωγραφική διαίρεση, διότι πρόκειται για αρχειακές ενότητες που δεν ήταν εφικτό να διασπαστούν.

Ιδιαίτερα βοηθητικό στοιχείο για την κατανόηση της διάρθρωσης και της συγκρότησης του Αρχείου είναι το άρθρο 5 του ιδρυτικού-καταστατικού της ΕΠΟΝ, όπου ορίζεται με λεπτομέρειες ο τρόπος ιεραρχικής συγκρότησης της οργάνωσης. Μεταφέρουμε εδώ το σχετικό με το θέμα απόσπασμα:

36. Σύντομη περιγραφή του αρχειακού υλικού και στοιχεία για την αρχική ταξινόμηση του Αρχείου, βλ. Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές οργανώσεις, ό.π., σ. 10-13.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/38.gif&w=600&h=915

«α) Ολόκληρη η χώρα θα διαιρείται στις ακόλουθες περιοχές: Στερεάς, Θεσσαλίας, Κεντρικής και Δυτικής Μακεδονίας, Ανατολικής Μακεδονίας και Δυτικής Θράκης, Ηπείρου, Κερκύρας, Λευκάδας, Πελοποννήσου, Ζακύνθου-Κεφαλληνίας, Κρήτης, Νησιών του Αιγαίου.

Σημείωση: Το προεδρείο του Κ.Σ. συμπτύσσει και διαιρεί τις περιοχές όταν αυτό το επιβάλλουν οι εσωτερικές συνθήκες που επικρατούν στη χώρα μας. Κάθε περιοχή καθοδηγείται από συμβούλιο που ονομάζεται «Συμβούλιο Περιοχής».

β) Κάθε περιοχή χωρίζεται σε νομούς. Κάθε νομός καθοδηγείται από συμβούλιο που ονομάζεται «Συμβούλιο Νομού».

γ) Κάθε νομός χωρίζεται σε επαρχίες. Κάθε επαρχία καθοδηγείται από συμβούλιο που ονομάζεται «Επαρχιακό Συμβούλιο».

Σημείωση: Η Αθήνα και ο Πειραιάς αποτελούν περιοχές που καθοδηγούνται από συμβούλια Πόλης ισοβάθμια με τα συμβούλια περιοχής. Η Θεσσαλονίκη, η Πάτρα κλπ. μεγάλες πόλεις έχουν συμβούλια Πόλης ισοβάθμια με τα συμβούλια νομών.

δ) Ολόκληρη η ΕΠΟΝ καθοδηγείται από το Κεντρικό Συμβούλιο. Τα συμβούλια Περιοχών καθοδηγούνται από το Κεντρικό Συμβούλιο. Τα συμβούλια Νομών και μεγάλων πόλεων καθοδηγούνται από τα συμβούλια Περιοχών.

ε) Τα επαρχιακά Συμβούλια καθοδηγούνται από τα συμβούλια Νομών. Τα τμηματικά συμβούλια καθοδηγούνται από τα επαρχιακά Συμβούλια και καθοδηγούν τα Τμήματα.

στ) Βασική οργανωτική μονάδα της ΕΠΟΝ είναι το τμήμα.

Σημείωση: Σε συνθήκες σαν τις τωρινές επιτρέπεται ο χωρισμός των τμημάτων σε ομάδες. Κάθε ομάδα καθοδηγεί

ται απο το γραφείο».

37. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, σ. 217-218. Στο Αρχείο σώζονται αντίτυπα του καταστατικού και επανεκδόσεις του από τοπικές οργανώσεις, Δ100, Δ83, Δ88, Δ107. Ενδιαφέροντα στοιχεία για την οργανωτική συγκρότηση της ΕΠΟΝ περιέχονται και σε «μάθημα» του Τμήματος Μόρφωσης

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/39.gif&w=600&h=915

Είναι ενδιαφέρον ότι, όπως προκύπτει από το υλικό του Αρχείου, η διάρθρωση και οργανωτική ανάπτυξη της ΕΠΟΝ ακολούθησε σε γενικές γραμμές αυτό το σχήμα, το οποίο εφαρμόστηκε παρά τις συνθήκες παρανομίας και τρομοκρατίας που υπήρχαν. Εξαίρεση μόνο φαίνεται ότι αποτέλεσαν τα Επτάνησα, οι οργανώσεις των οποίων υπάγονταν στο Συμβούλιο Περιοχής Ηπείρου.

Αντίθετα, εντονότερα υπήρξαν τα προβλήματα ταξινόμησης του αρχειακού υλικού που αναφέρεται στα ένοπλα σώματα ΕΛΑΣΕΠΟΝ, τα οποία συγκροτούνται από το Μάρτιο του 1943. Οι Επονίτες αντάρτες αποτελούσαν ιδιαίτερες ομάδες που υπάγονταν στις στρατιωτικές διοικήσεις του ΕΛΑΣ, οι οποίες όμως υφίσταντο συχνές αλλαγές και αναδιαρθρώσεις που αντιστοιχούσαν στις νέες ανάγκες της Αντίστασης και στην αυξανόμενη μαζικότητά τους.38 Στο Αρχείο εντοπίζονται ορισμένα σχεδιαγράμματα, που δείχνουν την οργανωτική δομή ένοπλων τμημάτων της ΕΠΟΝ και τον τρόπο υπαγωγής τους στα αντίστοιχα σώματα του ΕΛΑΣ.39 Τελικά, το υλικό του Αρχείου κατανέμεται στις ακόλουθες έξι ενότητες:

(Α) Έγγραφα Κ.Σ. και τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ (Β) Έγγραφα στρατιωτικών σωμάτων ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ (Γ) Έγγραφα άλλων οργανώσεων (εκτός της ΕΠΟΝ) (Δ) Ποικίλα (πολιτιστικά, σπουδαστικά, μαθήματα, ποιήματα, φυλλάδια της ΕΠΟΝ κλπ.)

και Διαφωτισμού του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ με τίτλο <(Η οργανωτική συγκρότηση της ΕΠΟΝ» (βλ. Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ4). Η οργανωτική συγκρότηση της ΕΠΟΝ στην πράξη περιγράφεται επίσης σε εκθέσεις που στάλθηκαν στο Κ.Σ. από τα Συμβούλια Περιοχών, βλ. ενδεικτικά Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α1 14, Α159, Α222, πβ. Π. Ανταίος, Συμβολή, τ. Β', ό.π., σ. 421-422, 383-387, 455-459 κ.ά.

38. Για τη συγκρότηση των στρατιωτικών σωμάτων του ΕΛΑΣ βλ. Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, τ. Α', Αθήνα, εκδ. Σύγχρονο Βιβλίο, 1964, κυρίως σ. 171-172, 272-274, Συλλογική Εργασία Αγωνιστών, Το Χρονικό του Αγώνα. Στ' Άρματα! Στ' Άρματα! Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης, τ. 2, εκδ. Γιαννίκος, χ.χ., σ. 293-299, Ιστορία της Εθνικής Αντίστασης 1940-1945, 8η έκδ., Αθήνα, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, 1994, σ. 162-163, 213-214. Βλ. επίσης Δ. Καΐλας, «Στα πενηντάχρονα του ΕΛΑΣ», π. Εθνική Αντίσταση, τχ. 74, 1992, σ. 40-49.

39. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β174.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/40.gif&w=600&h=915

(Ε) Προκηρύξεις

(ΣΤ) Περιοδικές εκδόσεις (περιοδικά και εφημερίδες).

Το έγγραφο αποτελεί βασική ταξινομική μονάδα για τις ενότητες (Α), (Β), (Γ), (Δ), (Ε). Κάθε ενότητα έχει χωριστή αρίθμηση και διαιρείται σε υποενότητες ανάλογα με τον εκδότη, τον τύπο και το περιεχόμενο των εγγράφων. Στο τέλος κάθε είδους εγγράφων τοποθετούνται όσα δεν έχουν χρονολογική ένδειξη. Στην ενότητα (ΣΤ) οι περιοδικές εκδόσεις κατατάχθηκαν αλφαβητικά βάσει του τίτλου τους. Στη συνέχεια δίδονται αναλυτικότερα στοιχεία για το περιεχόμενο των ενοτήτων του Αρχείου.

α) Έγγραφα Κ.Σ. και τοπικών οργανώσεων - Έγγραφα στρατιωτικών σωμάτων Οι ενότητες (Α) και (Β) αποτελούνται από αρχειακό υλικό που εκδόθηκε αποκλειστικά από την ΕΠΟΝ. Τα έγγραφα των ενοτήτων αυτών έχουν διακριθεί σε υποενότητες βάσει του εκδότη τους. Στην ενότητα (Α) η διαίρεση στηρίζεται στα κατά τόπους καθοδηγητικά όργανα της ΕΠΟΝ, ενώ στην ενότητα (Β) στα στρατιωτικά σώματα του ΕΛΑΣ, όπου εντάσσονταν και οι ένοπλες ομάδες της ΕΠΟΝ. Στο εσωτερικό των παραπάνω υποενοτήτων επιχειρήθηκε κατανομή του υλικού βάσει του τύπου και του περιεχομένου των εγγράφων από την οποία προέκυψαν κατηγορίες όπως: εκθέσεις, οργανωτικές καταστάσεις, εγκύκλιοι, αναφορές, διακηρύξεις, διαταγές, εισηγήσεις, επιστολές.40

Στην ενότητα (Α) περιλαμβάνονται έγγραφα με αρίθμηση:

40. Σημειώνεται ότι η ένταξη των εγγράφων σε επιμέρους κατηγορίες δεν προκύπτει πάντοτε με σαφήνεια. Θεωρήθηκε όμως ότι η κατηγοριοποίηση αυτή του υλικού ήταν προτιμότερη για τη διευκόλυνση του χρήστη, καθώς η τοποθέτηση των εγγράφων με συνεχή χρονολογική σειρά προσέκρουε στο γεγονός ότι μεγάλο τμήμα τους ήταν αχρονολόγητα ή χρονολογημένα χωρίς επαρκή πληρότητα. Επίσης, μέρος των εγγράφων χρονολογήθηκε κατά προσέγγιση με βάση το περιεχόμενο τους. Δεν επιχειρήθηκε όμως χρονολόγηση στις περιπτώσεις εκείνες που υπήρχαν αμφιβολίες για το έτος, τουλάχιστον, σύνταξης των εγγράφων, αφού άλλωστε το σύνολο του υλικού αφορά χρονικό διάστημα λίγων ετών.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/41.gif&w=600&h=915

1-448.41 Ο πίνακας που ακολουθεί δίνει μια εικόνα της κατανομής των εγγράφων του Αρχείου ανά καθοδηγητικό όργανο περιοχής και τύπο εγγράφου.

ΠΙΝΑΚΑΣ I

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ (Α) ΑΝΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΚΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΟΥ

Καθοδηγητικά όργανα

Εκθέσεις

Οργανωτικές Εγκύκλιοι καταστάσεις

Ποικίλα

Επιστολές

Κ.Σ.

3

7

5

21

Αθήνα

6

11

36

7

Πειραιάς

8

5

10

Ήπειρος-Επτάνησα 11

19

10

6

Θεσσαλία

6

1

7

20

Κρήτη

4

10

10

Κυκλάδες

1

Λέσβος

5

Μακεδονία-Θράκη

11

13

6

5

15

Πελοπόννησος

15

27

30

30

15

Στερεά Ελλάδα

16

22

7

17

21

Όπως φαίνεται από τα αριθμητικά στοιχεία του Πίνακα I, δεν αντιπροσωπεύονται όλες οι περιοχές με τον ίδιο αριθμό εγγράφων

41. Ο αριθμός των εγγράφων της ενότητας αυτής δεν είναι 448, διότι στη συνεχή αρίθμηση των εγγράφων έχουν ενσωματωθεί και λίγα έγγραφα που είχαν παραληφθεί στην αρχική κατάταξη του Αρχείου. Στις περιπτώσεις αυτές, προκειμένου να μην καταστραφεί η ευρετηρίαση του Αρχείου που είχε ήδη ολοκληρωθεί, προσδιορίστηκαν τα έγγραφα αυτά με την προσθήκη ενός ελληνικού αριθμού δίπλα στον αραβικό (για παράδειγμα 21α, 21β, 23α, 23β κλπ). Το ίδιο ισχύει και για την αρίθμηση των εγγράφων των υπολοίπων ενοτήτων. Η περιγραφή των εγγράφων αυτών περιλαμβάνεται στους αναλυτικούς καταλόγους εγγράφων των ενοτήτων (Α), (Β), (Γ), (Δ) που ακολουθεί.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/42.gif&w=600&h=915

στο Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ. Έτσι από ορισμένες περιοχές, όπως η Πελοπόννησος ή η Στερεά Ελλάδα, σώζεται σημαντικός αριθμός εγγράφων, ενώ από άλλες, όπως οι Κυκλάδες ή τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, ο αριθμός τους είναι ελάχιστος. Υπενθυμίζεται βέβαια ότι οι αριθμοί αυτοί δεν απεικονίζουν την παραγωγή εγγράφων του καθοδηγητικού οργάνου κάθε περιοχής, δεν αποδίδουν δηλαδή το εύρος, τη δυναμική και τις δραστηριότητες κάθε οργάνωσης, αλλά αποτυπώνουν απλώς τις ποσότητες εγγράφων που έχουν διασωθεί και βρίσκονται σήμερα στο συγκεκριμένο Αρχείο.

Η συγκρότηση πυρήνων και καθοδηγητικών οργάνων της ΕΠΟΝ στις διάφορες περιοχές της Ελλάδας δεν συμπίπτει χρονικά, ενώ και η εξάπλωση καθορίστηκε από τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε γεωγραφική περιφέρεια και το επίπεδο διείσδυσης της οργάνωσης στις τοπικές κοινωνίες. Διάφοροι λόγοι, κυρίως συγκυριακοί, θα πρέπει να επηρέασαν τη συγκέντρωση εγγράφων από κάθε τοπική οργάνωση, είτε αυτή έγινε στη διάρκεια της κατοχής είτε αμέσως μετά. Οι αποστάσεις και οι δυσκολίες των επικοινωνιών θα πρέπει και αυτές να έπαιξαν το ρόλο τους, ενώ η πιθανή φθορά και η καταστροφή εγγράφων αποτέλεσαν ίσως παράγοντες που διαμόρφωσαν τη συνολική εικόνα που παρουσιάζει σήμερα το Αρχείο.

Ο αριθμός των εγγράφων που έχουν διασωθεί δεν αντανακλά συνεπώς πάντοτε την οργανωτική ανάπτυξη της ΕΠΟΝ. Η Θεσσαλία, για παράδειγμα, μια περιοχή στην οποία η ΕΠΟΝ ήταν ιδιαίτερα ισχυρή, αντιπροσωπεύεται στο Αρχείο με μικρό αριθμό εγγράφων,42 ενώ με ανάλογο αριθμό εγγράφων αντιπροσωπεύεται και η Ήπειρος, παρόλο που η ανάπτυξη της ΕΠΟΝ στην περιοχή αντιμετώπισε σημαντικές δυσκολίες.43 Ανάλογες παρατηρήσεις προ-

42. Για την οργανωτική ανάπτυξη της ΕΠΟΝ στην περιοχή βλ. την έκθεση που συνέταξε, με την ευκαιρία της 1ης επετείου της οργάνωσης (23/2/1944), ο γραμματέας του Συμβουλίου Περιοχής Θεσσαλίας, Κυρ. Τσακίρης (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α159, πβ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Β', σ. 382-420).

43. Βλ. σχετικά στοιχεία στην έκθεση που συνέταξε, με την ευκαιρία της 1ης επετείου της ΕΠΟΝ, ο Γ. Τσαούσης, γραμματέας του Συμβουλίου Περιοχής Ηπείρου (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α1 14, πβ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Β', σ. 421-431).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/43.gif&w=600&h=915

προκύπτουν σχετικά με τα έγγραφα που σώζονται από την Αθήνα, τον Πειραιά, τις Κυκλάδες κλπ.

Στην ενότητα (Β) περιλαμβάνονται έγγραφα με αρίθμηση: 1-408. Την κατανομή των εγγράφων του Αρχείου ανά στρατιωτικό σώμα και τύπο εγγράφου μπορούμε να παρακολουθήσουμε στον Πίνακα II που ακολουθεί.

ΠΙΝΑΚΑΣ II

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ (Β) ΑΝΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΣΩΜΑ ΕΚΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΟΥ

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΩΝ ΤΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ (Β) ΑΝΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟ ΣΩΜΑ ΕΚΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΟΥ

Στρατιωτικά σώματα

Εκθέσεις

Οργανωτικοί πίνακες

Διαταγές

Ποικίλα Επιστολές

Γενικό Στρατηγείο

11

2

13

10

90

I Μεραρχία

31

1

5

II Μεραρχία

2

1

3

III Μεραρχία

5

1

4

2

8

VI Μεραρχία

1

3

VIII Μεραρχία

22

1

3

24

IX Μεραρχία

29

2

14

Χ Μεραρχία

14

1

17

XI Μεραρχία

5

3

XIII Μεραρχία

33

1

9

24

XVI Μεραρχία

1

4

Η διάρθρωση του ΕΛΑΣ σε μεραρχίες εφαρμόστηκε μετά από απόφαση του Γενικού Στρατηγείου της οργάνωσης, που προέβλεπε τη μετατροπή του σε τακτικό στρατό από τις 21 Αυγούστου 1943, με ταυτόχρονη κατάργηση των έως τότε Αρχηγείων και σχηματισμό μεραρχιών με δομή τακτικών στρατιωτικών σωμάτων.44 Στο πλαίσιο αυτής της αναδιάρθρωσης, με διαταγή του Γε-

44. Βλ. σχετικά Στ. Σαράφης, Ο ΕΛΑΣ, ό.π., σ. 171-172, Ιστορία της

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/44.gif&w=600&h=915

Γενικού Στρατηγείου, που εκδόθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1943, ορίζεται η δομή και ο βαθμός ανάπτυξης των ανταρτοεπονίτικων σχηματισμών στις μεραρχίες του ΕΛΑΣ.45 Σύμφωνα με τη διαταγή αυτή προβλεπόταν:

α) Διατήρηση όσων υποδειγματικών ομάδων είχαν ήδη δημιουργηθεί στις μεραρχίες, β) Συγκρότηση υποδειγματικών ανταρτοομάδων ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ με την ακόλουθη ανάπτυξη:

- Στα συντάγματα κάθε μεραρχίας θα ιδρύονταν τέσσερις υποδειγματικές ομάδες- μία για το σύνταγμα και από μία για κάθε ένα από τα τρία τάγματα που το αποτελούσαν.

- Θα διατηρείτο η υποδειγματική ομάδα κάθε μεραρχίας καθώς και η υποδειγματική ομάδα του Γενικού Στρατηγείου.

- Οι υποδειγματικές ομάδες που είχαν δημιουργηθεί στους λόχους ή και στις διμοιρίες θα διατηρούνταν ή θα διαλύονταν ανάλογα με τις συνθήκες και τις ανάγκες.

Το υλικό που σώζεται στο Αρχείο για τα ανταρτοεπονίτικα σώματα αφορά, σχεδόν αποκλειστικά, τη συμμετοχή τους στον ΕΛΑΣ μετά το Σεπτέμβριο του 1943 και αποτυπώνει τη νέα στρατιωτική διάρθρωση που είχε προκύψει. Στο Αρχείο υπάρχει πληροφοριακό υλικό για τη δράση επιμέρους στρατιωτικών τμημάτων (ταξιαρχίες, συντάγματα, τάγματα κλπ.), τα οποία διοικητικά εντάσσονταν στις μεραρχίες που είχαν δημιουργηθεί.46

Εκθέσεις

Οι εκθέσεις ή τα δελτία δράσης είναι κείμενα με ενημερωτικό και απολογιστικό χαρακτήρα. Διακρίνονται στις εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ και σε εκείνες των στρατιωτικών σωμάτων. Οι εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων συντάσσονταν

Εθνικής Αντίστασης, ό.π., σ. 162-163, Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης), ΕΑΜ - ΕΛΑΣ (Αναμνήσεις και ζητήματα Στρατηγικής και Τακτικής), Βόλος 1987, σ. 179-181.

45. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Β', σ. 327-331.

46. Αναφορές στα στρατιωτικά αυτά τμήματα βλ. στο ευρετήριο στις αντίστοιχες ονομασίες στρατιωτικών μονάδων.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/45.gif&w=600&h=915

από τα Επαρχιακά Συμβούλια (Ε.Σ.) και τα Συμβούλια Νομών (Σ.Ν.), και απευθύνονταν στο Συμβούλιο κάθε Περιοχής. Ανάλογες εκθέσεις συνέτασσαν τα Συμβούλια Περιοχών (Σ.Π.) και τις έστελναν στο Κεντρικό Συμβούλιο της οργάνωσης.

Οι εκθέσεις των Συμβουλίων Περιοχών καταγράφουν το σύνολο των δραστηριοτήτων της ΕΠΟΝ στην περιοχή τους για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Συνήθως αρχίζουν με ένα σύντομο ιστορικό της ίδρυσης της τοπικής οργάνωσης και ακολουθούν ενημερωτικά στοιχεία για τον πληθυσμό, την οικονομία, τις επαγγελματικές δραστηριότητες, τα ιδιαίτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη περιοχή. Περιέχουν αριθμητικά στοιχεία για την ανάπτυξη των οργανώσεων της ΕΠΟΝ και καταγράφουν τις δραστηριότητές τους («μαζικοί αγώνες», «ιδεολογική δράση», «εκπολιτισμός», «σύλλογοι», «εκδόσεις», «παιδικό κίνημα», «παιδεία», «ένοπλος αγώνας» κ.ά. είναι μερικά από τα θέματα που εξετάζονται στις εκθέσεις αυτού του τύπου). Περιέχουν επίσης εκτιμήσεις για τις προοπτικές και αναφορές στα προβλήματα κάθε οργάνωσης. Οι ελλείψεις του Αρχείου δεν επιτρέπουν να έχουμε μία συνολική εικόνα της συχνότητας με την οποία συντάσσονταν οι εκθέσεις αυτές. Σημαντική πηγή είναι οι εκθέσεις που στάλθηκαν στο Κ.Σ. από τα Συμβούλια Περιοχών με την ευκαιρία συμπλήρωσης ενός χρόνου από την ίδρυση της ΕΠΟΝ (23/2/1943-23/2/1944), διότι σε αυτές καταγράφεται η οργανωτική της πορεία στο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε. Επιπλέον οι εκθέσεις αυτές, καθώς συντάχθηκαν ταυτόχρονα, δίνουν τη δυνατότητα συγκριτικών προσεγγίσεων για την ανάπτυξη της ΕΠΟΝ στις διάφορες περιοχές της χώρας.

Οι εκθέσεις υπογράφονταν από το όργανο που τις εξέδιδε. Ορισμένες φέρουν και την υπογραφή του συγκεκριμένου προσώπου που τις συνέταξε (συνήθως του γραμματέα της οργάνωσης). Κατά πάσα πιθανότητα συντάσσονταν βάσει ενός σχεδίου, που απέστελλε το Συμβούλιο κάθε Περιοχής προς τα Συμβούλια των Νομών ή τα Επαρχιακά Συμβούλια.47

47. Το Αρχείο περιέχει ένα τέτοιο υπόδειγμα του Συμβουλίου Περιοχής Κρήτης, σύμφωνα με το οποίο οι εκθέσεις δράσης θα αποστέλλονταν από τα

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/46.gif&w=600&h=915

Όσον αφορά τις μηνιαίες εκθέσεις δράσης των τοπικών οργανώσεων ή των αντάρτικων σωμάτων, αυτές έχουν συνταχθεί με παρόμοιο τρόπο, γιατί ακολουθούν το καθορισμένο από το Κ.Σ. της ΕΠΟΝ πρότυπο σύνταξης. Συνήθως περιλαμβάνουν τις θεματικές ενότητες: «οργανωτική κατάσταση», «πολιτιστική δράση», «στρατιωτική δράση», «διαφώτιση», «έντυπα», «μαζική δουλειά», «αδυναμίες», «προοπτικές» κλπ.

Οι εκθέσεις των κατά τόπους στρατιωτικών και πολιτικών υπευθύνων της ΕΠΟΝ, εκτός από την πληθώρα στοιχείων που σχετίζονται με την ιστορία της Αντίστασης, παρέχουν και άλλου είδους ενδιαφέρουσες πληροφορίες, καθώς τα στελέχη αυτά της ΕΠΟΝ καταγράφουν με λεπτομέρειες τα δρομολόγια που ακολούθησαν στις περιοδείες τους. Το υλικό των εκθέσεων αυτών μπορεί να συμβάλλει στην ανασύσταση των ορεινών δρομολογίων και των δρόμων επικοινωνίας μεταξύ των χωριών, ιδιαίτερα μάλιστα στις εμπόλεμες συνθήκες που επικρατούσαν τότε, των τοπωνυμίων και των τρόπων σήμανσης του τόπου. Οι εκθέσεις περιλαμβάνουν επίσης δημογραφικά στοιχεία, καθώς και πληροφορίες για τις εθνοπολιτισμικές μειονότητες, ιδιαίτερα της Μακεδονίας και τη συμμετοχή των τελευταίων στο αντιστασιακό κίνημα.

Οργανωτικές καταστάσεις

Οι οργανωτικές καταστάσεις που περιλαμβάνονται στο Αρχείο είναι πίνακες, χειρόγραφοι κατά κανόνα, που συντάσσονταν ανά τακτά -συνήθως κάθε μήνα- χρονικά διαστήματα.48 Σε κάθε γεωγραφική περιφέρεια συντάσσονταν καταστάσεις από το Συμβούλιο Περιοχής, ενώ ανάλογες καταστάσεις συντάσσονταν από τα Επαρχιακά Συμβούλια ή τα Συμβούλια Πόλεων. Η μορφή και ο πλούτος των στοιχείων που περιέχουν δεν είναι πάντοτε το ίδιο λεπτο-

περιφερειακά συμβούλια στο Συμβούλιο Περιοχής κάθε μήνα, η σχετική όμως εγκύκλιος (αρ. 12) χρονολογείται στα 1945 (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α200).

48. Οι οργανωτικές καταστάσεις της ΕΠΟΝ του Πειραιά, για παράδειγμα, συντάσσονταν την τελευταία μέρα κάθε μήνα (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α93, Α94, Α95, Α96· όλες αφορούν το 1944).

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/47.gif&w=600&h=915

λεπτομερείς. Περιλαμβάνουν πληροφορίες για τα στελέχη και τις αρμοδιότητές τους, τον αριθμό των μελών της οργάνωσης σε επιμέρους πόλεις και χωριά της περιοχής, την κατανομή των μελών ανά φύλο και ηλικία. Παράλληλα επιχειρείται να αποτυπωθεί σε αριθμούς η εισροή νέων μελών και η αύξηση του δυναμικού της οργάνωσης. Τα Αετόπουλα και οι ανταρτοομάδες ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ καταγράφονται χωριστά, ενώ στο Αρχείο περιλαμβάνονται και ορισμένες οργανωτικές καταστάσεις αυτού του τύπου, που έχουν συνταχθεί από ένοπλα σώματα της ΕΠΟΝ.

Ορισμένες από αυτές τις καταστάσεις περιέχουν και επιπλέον στοιχεία, τα οποία σημειώνονται ανά Τμηματικό Συμβούλιο Πόλης, και αφορούν συλλόγους ή αθλητικά σωματεία με τα μέλη τους που ήταν οργανωμένα στην ΕΠΟΝ. Σημειώνονται ακόμη οι διαρροές, οι στρατολογήσεις και ο αριθμός των στελεχών εκείνων που χαρακτηρίζονται ως «αφοσιωμένα».49 Ενίοτε καταγράφεται ο αριθμός των κινητοποιήσεων και συγκεντρώσεων ανά πόλη και ο αριθμός των συμμετεχόντων σε αυτές.50 Σε άλλους πίνακες σημειώνονται αναλυτικά οι τίτλοι των περιοδικών και εφημερίδων της περιοχής.51 Σπάνιες είναι εκείνες οι οργανωτικές καταστάσεις που παραδίδουν πληροφορίες για τον πληθυσμό της περιοχής σε συνδυασμό με τα αριθμητικά στοιχεία που αφορούν τους οργανωμένους στην ΕΠΟΝ.52 Τέλος, στις οργανωτικές καταστάσεις όπως και στις εκθέσεις, συνήθως λείπει η υπογραφή ή το ψευδώνυμο του συντάκτη και εμφανίζεται μόνο ο φορέας που τις εκδίδει. Οι εξαιρέσεις είναι σπάνιες.53

49. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α234, Α236.

50. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α235, Α236.

51. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α233, Α234, Α242.

52. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει μία οργανωτική κατάσταση που Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας, που συντάχθηκε στα 1944 και περιέχει πληροφορίες για τον πληθυσμό πόλεων της Δυτικής Μακεδονίας, καθώς και τα ποσοστά ελληνόφωνων και σλαβόφωνων κατοίκων (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α242).

53. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α43, Α235.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/48.gif&w=600&h=915

Εγκύκλιοι

Το Αρχείο περιλαμβάνει εγκυκλίους οργανώσεων της Κρήτης, Μακεδονίας-Θράκης και Πελοποννήσου, όπως και εγκυκλίους των στρατιωτικών σωμάτων. Ορισμένες από αυτές περιέχουν οδηγίες, υποδείξεις ή και εκκλήσεις, ενώ οι εγκύκλιοι των στρατιωτικών σωμάτων έχουν περισσότερο χαρακτήρα διαταγών. Εκδίδονται από τα Συμβούλια Περιοχών -κυρίως τα Τμήματα Μόρφωσης και Διαφωτισμού- ή τα Συμβούλια Νομών και απευθύνονται ή κοινοποιούνται στα Επαρχιακά Συμβούλια και στα Συμβούλια Πόλεων.54 Αντίστοιχα οι εγκύκλιοι των στρατιωτικών σωμάτων εκδίδονται από το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ και απευθύνονται σε ιεραρχικά κατώτερες στρατιωτικές ομάδες.

Στο Αρχείο του Κ.Σ. υπάρχουν εγκύκλιοι που εκδόθηκαν από οργανώσεις της ΕΠΟΝ και αναφέρονται σε θέματα προληπτικής ιατρικής με σκοπό να προφυλάξουν τον πληθυσμό και να δώσουν πρακτικές οδηγίες για την αντιμετώπιση μεταδοτικών ή άλλων ασθενειών.55

Ένα άλλο θέμα που αναδεικνύεται από τις εγκυκλίους του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου είναι το ενδιαφέρον της ΕΠΟΝ

54. Βλ. για παράδειγμα ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α189, Α191.

55. Το Τμήμα Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου, για παράδειγμα, στις 15 Μαΐου 1944, με την υπ' αρ. 23 εγκύκλιο που εξέδωσε, έδινε αναλυτικές οδηγίες για την ελονοσία, τους τρόπους μετάδοσης, τις συνέπειες, τα μέτρα καταπολέμησής της, τα φάρμακα που πρέπει να χρησιμοποιούνται. Ενδιαφέρον έχει ότι η ΕΠΟΝ αιτιολογεί την ενασχόλησή της με τέτοια ζητήματα, υποστηρίζοντας ότι η οργάνωση έχει καθήκον «να παλέψει για να ανεβάσει το επίπεδο της υγείας του Λαού [...] γιατί ο αγώνας αυτός είναι μέσα στο έργο για την αναγέννηση της Ελλάδας». Η εγκύκλιος καταλήγει με τη συμπλήρωση: «Βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε πως την ολοκληρωτική λύση και στο ζήτημα αυτό θα τη δώσει η Λαϊκή Δημοκρατία που θα χαρίσει μια χαρούμενη και ευτυχισμένη ζωή στο λαό μας και στη νέα γενιά» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α332). Ανάλογες είναι επίσης εγκύκλιοι των τμημάτων Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Συμβουλίου Νομού Λακωνίας για την καταπολέμηση και θεραπεία της ψώρας, ή του Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας με τίτλο «Πόλεμος ενάντια στην ψείρα», όπου προτείνονται μέτρα για την αντιμετώπιση της ψείρας επειδή, όπως αναφέρεται, είναι υπεύθυνη για θανάτους από εξανθηματικό τύφο (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α252).

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/49.gif&w=600&h=915

για ζητήματα που σχετίζονται με την αύξηση και προστασία της γεωργικής παραγωγής. Προτείνονται μάλιστα συγκεκριμένα πρακτικά μέτρα που αποτελούν ένδειξη του επιπέδου των γεωπονικών γνώσεων της εποχής και των τεχνικών που χρησιμοποιούνταν για τη βελτίωση και προφύλαξη συγκεκριμένων καλλιεργειών.56 Επίσης υπάρχουν εγκύκλιοι για την προστασία των δασών, όπως, για παράδειγμα, η εγκύκλιος 20 του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου, που καλεί τους Επονίτες να γίνουν η πρωτοπορία στο εθνικο-ανοικοδομητικό έργο της προστασίας των δασών.57

Επιστολές

Οι επιστολές απαρτίζουν σημαντικό τμήμα των ενοτήτων (Α) και (Β) του Αρχείου. Συντάκτες τους είναι συνήθως τα στελέχη των κατά τόπους οργανώσεων και των ένοπλων σωμάτων της ΕΠΟΝ, και παραλήπτες τους μέλη του Κ.Σ. Σημειώνουμε ότι οι επιστολές που στέλλονται από τις τοπικές οργανώσεις προς το Κ.Σ., κατά τη διάρκεια του 1944, απευθύνονται στον Φώκο Βέττα" αυτές των ένοπλων σωμάτων στέλλονται στο Γενικό Στρατηγείο ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ και απευθύνονται αρχικά στον Πέτρο Ανταίο (συνήθως με το ψευδώνυμο Σταμάτης) και μετά την 1η Ιουνίου 1944

56. Σχετική με το θέμα είναι εγκύκλιος για το μπόλιασμα των αγριελιών και αγριοκερασιών, όπου δίνονται και πρακτικές οδηγίες για τον τρόπο που πρέπει να γίνεται το μπόλιασμα. Η εγκύκλιος κλείνει με την προτροπή να μην μείνει κανένα τέτοιο δένδρο αμπόλιαστο. Υποδεικνύεται μάλιστα στα μέλη της οργάνωσης να κρατούν σημειώσεις για τα δένδρα που μπόλιασαν, να υπολογίζουν κατόπιν το ποσοστό επιτυχίας και τελικά τα στοιχεία να γνωστοποιούνται ιεραρχικά στα κατά τόπους Συμβούλια. Καλούνται επίσης τα μέλη της ΕΠΟΝ να φυτέψουν δένδρα, σιτηρά ή λαχανικά σε ειδικούς κήπους και να επιβραβεύεται όποιος πετυχαίνει μεγαλύτερη παραγωγή (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α331). Στην κατεύθυνση αυτή κινείται και έγγραφο του Τμήματος Μόρφωσης και Διαφώτισης του νομού Λακωνίας με τίτλο «Διάλεξη για τη σημασία των Λαχανικών», στο οποίο δίδονται αναλυτικές οδηγίες για την καλλιέργεια των λαχανικών, τους λαχανόκηπους, τους τρόπους συντήρησης κλπ., ενώ γίνεται ειδική μνεία για την καλλιέργεια της πατάτας, (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α367).

57. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, A3, Α19.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/50.gif&w=600&h=915

στον Νίκο Γιάγκογλου (Φερραίο), στα πρόσωπα δηλαδή που είχαν την ευθύνη καθοδήγησης των αντίστοιχων τομέων της ΕΠΟΝ.58 Υπάρχουν επίσης επιστολές, τις οποίες οι υπεύθυνοι τοπικών οργανώσεων στέλνουν στο ιεραρχικά ανώτερο όργανο ή στο Συμβούλιο Περιοχής. Αντίθετα, δεν εντοπίζονται στο Αρχείο περιπτώσεις ανταλλαγής επιστολών μεταξύ των Επαρχιακών Συμβουλίων, των Συμβουλίων Νομών ή των Συμβουλίων Περιοχών, γεγονός που αποτελεί μία επιπλέον ένδειξη για τον τρόπο επικοινωνίας αλλά και τη γενικότερη οργανωτική συγκρότηση της ΕΠΟΝ.

Οι επιστολές έχουν κυρίως ενημερωτικό χαρακτήρα. Στην κατηγορία των επιστολών, κατά την ταξινόμηση του Αρχείου, εντάχθηκαν και έγγραφα που έχουν τη μορφή επιστολών, αλλά ως προς το περιεχόμενο θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν σύντομες εκθέσεις δράσης, αναφορές, ανακοινώσεις, διαταγές ή και εγκύκλιοι. Στοιχείο ενισχυτικό για την κατάταξή τους στην υποενότητα «επιστολές» υπήρξε και ο χαρακτηρισμός που προσέδιδαν οι ίδιοι οι συντάκτες στο έγγραφο (για παράδειγμα πολλά από τα έγγραφα αυτά αρχίζουν με την έκφραση: «Σας στέλνουμε αυτό το γράμμα»).

Οι επιστολές αποτελούν τμήμα του αρχειακού υλικού, το οποίο διατηρούσε το Κεντρικό Συμβούλιο σε όλη τη διάρκεια της δραστηριότητας του" γι' αυτό το λόγο άλλωστε είχαν συμπεριληφθεί στο Αρχείο του. Παρόλο που στις επιστολές το ύφος -όπως είναι άλλωστε αναμενόμενο- είναι περισσότερο προσωπικό, εντούτοις αυτές εντάσσονται στα επίσημα έγγραφα της οργάνωσης. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι απουσιάζουν από αυτές, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, προσωπικές αφηγήσεις και προβληματισμοί που δεν αφορούν τις λειτουργίες της ΕΠΟΝ.

β) Έγγραφα άλλων οργανώσεων

Στην ενότητα (Γ) περιλαμβάνονται έγγραφα του Αρχείου που δεν εκδόθηκαν από την ΕΠΟΝ. Αριθμούνται από το 1 έως το 53. Δυστυχώς αρκετά από αυτά είναι σπαράγματα και παρουσιάζουν

58. Σχετική αναφορά για την αλλαγή καθηκόντων βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β78-Β84.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/51.gif&w=600&h=915

μεγάλη φθορά. Κατά κύριο λόγο πρόκειται για υλικό προερχόμενο από νεολαιίστικες οργανώσεις που προϋπήρχαν της ΕΠΟΝ και μετείχαν στην ίδρυσή της, καθώς και για ελάχιστα έγγραφα άλλων οργανώσεων. Τα περισσότερα από τα τελευταία εκδόθηκαν από το ΕΑΜ και χρονολογούνται στα τέλη του 1944, ενώ στο Αρχείο περιλαμβάνονται δύο επίσης ενδιαφέροντα έγγραφα: ένα της Εθνικής Αλληλεγγύης που περιέχει κατάλογο των μελών της Εθνικής Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης (ΕΣΠΟ), και ένα σπάραγμα δελτίου τύπου της Εθνικής Οργάνωσης Εβραίων (EOE).59

Όσον αφορά τις οργανώσεις νεολαίας, στο Αρχείο διασώζονται τεκμήρια που προέρχονται κυρίως από την ΟΚΝΕ, αλλά και από το ΕΑΜΝ, το Θεσσαλικό Ιερό Λόχο που έδρασε στη Θεσσαλία, τη Λεύτερη Νέα και τη ΣΕΠΕ.60 Το υλικό αυτό καλύπτει το διάστημα από το 1942 μέχρι το Φεβρουάριο του 1943, οπότε ιδρύεται η ΕΠΟΝ- μαζί με τις προκηρύξεις των οργανώσεων αυτών που έχουν ενταχθεί στην ενότητα (Ε) του Αρχείου,61 αποτελούν το σημαντικότερο σώμα τεκμηρίων που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα από τη δράση τους.62 Το προερχόμενο από την ΟΚΝΕ και το ΕΑΜΝ αρχειακό υλικό δεν οφείλεται σε εξωτερικές προσθήκες. Αντίθετα, αποτελεί τμήμα του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, καθώς η τελευταία αποτελούσε διάδοχη κατάσταση των παραπάνω νεολαιίστικων οργανώσεων.

Από το υλικό της ενότητας (Γ) ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν η αλληλογραφία ανάμεσα στις οργανώσεις νεολαίας, καθώς σε αυτήν αναδεικνύονται οι μεταξύ τους σχέσεις και οι διεργασίες που οδήγησαν στη δημιουργία του ΕΑΜΝ και της ΕΠΟΝ,63 μία ομάδα κειμένων που χαρακτηρίζονται ως «μαθήματα» και περιέχουν πρακτικές οδηγίες για τη συγκρότηση των οργανώσεων και

59. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ12, Γ14.

60. Για την ίδρυση και δράση των οργανώσεων ΕΑΜΝ, Θεσσαλικός Ιερός Λόχος και Λεύτερη Νέα βλ. Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 202278.

61. Βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ Ε344-Ε422.

62. Βλ. σχετικές επισημάνσεις της Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 11-12.

63. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ7, Γ17α, Γ40, Γ42-Γ44, Γ48-Γ50.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/52.gif&w=600&h=915

εκτιμήσεις για τη μέχρι τότε πορεία τους,64 όπως και πολυάριθμα οργανωτικά σχεδιαγράμματα και πίνακες που αναφέρονται στην ΟΚΝΕ και το ΕΑΜΝ.65 Τα τελευταία είναι λεπτομερή, εξαιρετικά σχεδιασμένα διαγράμματα, που δείχνουν παραστατικά και με ποσοτικά στοιχεία την οργανωτική ανάπτυξη και επιρροή, τη συμμετοχή σε εκδηλώσεις και κινητοποιήσεις, και την οικονομική κατάσταση της ΟΚΝΕ στην περιοχή κυρίως του Πειραιά, στο Πολυτεχνείο και δευτερευόντως στην Αθήνα, παρέχοντας σε ορισμένες περιπτώσεις και συγκριτικές πληροφορίες για το ΕΑΜΝ. Τα διαγράμματα αυτά -ανώνυμα φυσικά- οφείλονται σε πρωτοβουλία του Στ. Κασιμάτη, γραμματέα της ΟΚΝΕ στο Πολυτεχνείο και στο Γραφείο Κομμουνιστικής Νεολαίας στη Σπουδάζουσα, ο οποίος μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ ανέλαβε την καθοδήγηση της ΕΠΟΝ στον Πειραιά.66

γ) Ποικίλο υλικό

Στην ενότητα (Δ), υπό τον ασαφή τίτλο «Ποικίλα», έχουν ενταχθεί τεκμήρια που παρήχθησαν από την ΕΠΟΝ κυρίως για προπαγανδιστικούς ή ενημερωτικούς λόγους, των οποίων όμως η μορφή και το περιεχόμενο δεν επέτρεπαν να ενταχθούν στις υπόλοιπες ενότητες του Αρχείου. Αριθμούνται από το 1 έως το 113.

Ένα τμήμα της ενότητας (Δ) αποτελείται από πολυγραφημένα κείμενα, έκτασης 3-14 φύλλων, που εκδόθηκαν από το Τμήμα Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ με τη μορφή μαθημάτων.67 Αντικείμενο των κειμένων αυτών ήταν η παροχή πρακτικών οδηγιών για την οργανωτική συ-

64. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ9, Γ16, Γ37.

65. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ18-Γ24, Γ27.

66. Βλ. Στ. Κασιμάτης, Οι παράνομοι. Άνθρωποι και ντοκουμέντα, Αθήνα, εκδ. Φιλίστωρ, 1997, σ. 476-477.

67. Βλ. ΑΣΚΙ Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ Δ1-Δ17. Εκτός από τη σειρά αυτή «μαθημάτων», αναλόγου περιεχομένου είναι και ορισμένα έγγραφα τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ ή άλλων οργανώσεων, τα οποία κατά την ταξινόμηση εντάχθηκαν στο υλικό των οργανώσεων που τα εξέδωσαν (βλ. για παράδειγμα

Α171, Α204, Α205, Α365, Α366, Γ9, Γ38, Δ89, Δ108).

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/53.gif&w=600&h=915

συγκρότηση των κατά τόπους οργανώσεων της ΕΠΟΝ, τον τρόπο κατανομής των εργασιών, την επιλογή στελεχών. Παράλληλα, ορισμένα από τα «μαθήματα» ασχολούνταν με τη φυσιογνωμία της ΕΠΟΝ και το ρόλο της στις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις ή με τις θέσεις της οργάνωσης σε συγκεκριμένα θέματα της συγκυρίας. Οι τίτλοι των μαθημάτων είναι εύγλωττοι: «Οι σκοποί και τα βασικά στοιχεία της οργανωτικής μας πολιτικής», «Ο ρόλος των συνεργείων μέσα στην ομάδα», «Το πρόβλημα των στελεχών», «Ο λαοκρατικός χαρακτήρας της ΕΠΟΝ», «Ο εθνικοαπελευθερωτικός χαρακτήρας της ΕΠΟΝ», «Ο δεύτερος βαθμός της παιδείας. Μέση παιδεία», «Εθνικισμός και Διεθνισμός» κ.ά.68

Τις ανάγκες ενημέρωσης κάλυπτε και ένα άλλο τμήμα της ενότητας αυτής που αποτελείται από έντυπα φυλλάδια, τα οποία εκδόθηκαν από την ΕΠΟΝ -συχνά και εδώ από τα κατά τόπους Τμήματα Μόρφωσης και Διαφωτισμού- με σκοπό να κάνουν γνωστή τη φυσιογνωμία, τους σκοπούς και τη δράση της οργάνωσης.69 Οι τίτλοι είναι ανάλογοι με αυτούς της σειράς των μαθημάτων - ορισμένα άλλωστε από τα έντυπα αυτά επιγράφονται επίσης μαθήματα. Εδώ προστίθενται όμως και αρκετές εκδόσεις φυλλαδίων, που περιέχουν ποιήματα και τραγούδια. Ποιήματα και τραγούδια περιλαμβάνονται επίσης και σε λυτά έγγραφα του Αρχείου. Τα περισσότερα είναι πολυγραφημένα και συνήθως ανώνυμα, εντοπίζονται όμως και γνωστά ποιήματα των Διονυσίου Σολωμού, Κωστή Παλαμά, Κώστα Καρυωτάκη, Ασημάκη Πανσέληνου, Μάρκου Αυγέρη, Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη.70

Μία μικρή ομάδα, επτά συνολικά εγγράφων, περιέχει κείμενα με συνθήματα για τηλεβόες και πρακτικές οδηγίες για τον τρόπο εκφώνησής τους.71 Τα περισσότερα μπορούν να χρονολογηθούν λίγο πριν την απελευθέρωση και κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου του 1944, συνιστούν δε μία άμεση μαρτυρία για συνθήματα που ακούγονταν στους δρόμους της Αθήνας κατά τα γεγονότα των

68. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ1-Δ17.

69. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ88-Δ113.

70. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ31α-31μζ.

71. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ33-Δ40.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/54.gif&w=600&h=915

ταραγμένων εκείνων ημερών, καθώς και για τις πολιτικές θέσεις που πρόβαλλε η ΕΠΟΝ στις κινητοποιήσεις.

Τέλος, μία άλλη κατηγορία εγγράφων της ενότητας (Δ) απαρτίζεται από τεκμήρια σχετικά με τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα.72 Τα περισσότερα από τα έγγραφα αυτά χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 1942. Πρόκειται για εκθέσεις, υπομνήματα, καταγγελίες, που αναφέρονται στα προβλήματα των φοιτητών και στις κινητοποιήσεις τους για την επαναλειτουργία των πανεπιστημιακών σχολών, τη χορήγηση συσσιτίου, τη σύσταση Ταμείου Απόρων Σπουδαστών (ΤΑΣ) κ.ά. Αν και ενδεχομένως ορισμένα από αυτά θα μπορούσαν να αποδοθούν στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του ΕΑΜΝ ή της ΟΚΝΕ, προτιμήσαμε να τα εντάξουμε σε χωριστή κατηγορία διότι δεν υπογράφονται από τις οργανώσεις αυτές.

δ) Προκηρύξεις

Στην ενότητα (Ε) του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ περιλαμβάνονται προκηρύξεις με αρίθμηση από το 1 έως το 486.73 Οι προκηρύξεις αυτές συνιστούν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της προπαγανδιστικής δραστηριότητας που ανέπτυξαν τόσο οι οργανώσεις της ΕΠΟΝ στις διάφορες περιοχές της Ελλάδας όσο και οι άλλες οργανώσεις νέων που προϋπήρξαν της ΕΠΟΝ.

Στον πίνακα III που ακολουθεί αποτυπώνεται η κατανομή των προκηρύξεων του Αρχείου του Κ.Σ. βάσει της οργάνωσης που τις εξέδωσε.

72. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ41-Δ69.

73. Ο αριθμός των προκηρύξεων που περιλαμβάνονται στο Αρχείο του Κ.Σ. είναι 492, διότι ισχύει και σε αυτή την περίπτωση ό,τι σημειώσαμε παραπάνω για την αρίθμηση των εγγράφων των ενοτήτων (Α) και (Β).

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/55.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ III

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΟΥ Κ.Σ. ΤΗΣ ΕΠΟΝ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΕΚΔΟΤΗ ΤΟΥΣ

ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΑΝΑ ΦΟΡΕΑ ΕΚΔΟΣΗΣ τεμάχια %

1) ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΠΟΝ 348 70,7 Κεντρικό Συμβούλιο 3 ΕΠΟΝ (με την υπογραφή ΕΠΟΝ χωρίς άλλη

διευκρίνιση) 37

Αθήνας 34

Πειραιά 7

Θεσσαλονίκης 27

Επτανήσων 3

Ηπείρου 2

Θεσσαλίας 74

Θράκης 14

Κρήτης 29

Λέσβου 6

Μακεδονίας 55

Πελοποννήσου 27

Στερεάς Ελλάδας 10

Φοιτητικές Αθήνας 5

Φοιτητικές Θεσσαλονίκης 8

Μαθητικές 2 Οργανώσεις ΕΠΟΝ (σε χώρους εργασίας,

σε ειδικά αντικείμενα) 5

2) ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΝΕΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΕΙΧΑΝ

ΣΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΕΠΟΝ 78 15,9

ΕΑΜΝ 31

Λεύτερη Νέα 10

Νεολαία Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας 1

ΟΚΝΕ 36

3) ΑΛΛΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΝΕΩΝ 8 1,6 ΔΕΝ 1 Διεθνιστική Παράταξη 2 ΜΕΕΦ 1 Παγκόσμιο Συμβούλιο Νέων 1 Οργανώσεις Προσκόπων 3

Σελ. 55
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 36
    

    Όπως αναφέρθηκε, το τμήμα του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ που φυλάσσεται σήμερα στα ΑΣΚΙ δεν συνιστά από μόνο του επαρκή πηγή για την ιστορία της οργάνωσης. Το πρόβλημα μάλιστα γίνεται εντονότερο, καθώς, εκτός από την προφανή ανάγκη τεκμηρίωσης και διασταύρωσης των παρεχόμενων από αυτό πληροφοριών, τμήμα του υλικού, που αποτελούσε το αρχικό σώμα του ίδιου του Αρχείου, καταστράφηκε εξαιτίας του μακροχρόνιου ενταφιασμού του. Από την άλλη πλευρά όμως το συγκεκριμένο Αρχείο συνεισφέρει στην ιστορική γνώση, όχι μόνο σχετικά με την ιστορία της ΕΠΟΝ και της Αντίστασης αλλά και ευρύτερα για τα γεγονότα και την ελληνική κοινωνία της περιόδου 1942-1945, ορισμένες φορές μάλιστα σε θέματα αναπάντεχα. Θα πρέπει στο σημείο αυτό να επισημανθεί ότι ο θεματολογικός πλούτος του Αρχείου προκύπτει από το πολυδιάστατο ανάπτυγμα ενδιαφερόντων της οργάνωσης, που διατυπώνεται ήδη στα ιδρυτικά της έγγραφα.35 Το Αρχείο του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ επιτρέπει έτσι στο μελετητή να σχηματίζει μία εικόνα για την ιστορία, τη δομή, τις ιδεολογικές συνιστώσες και τις δραστηριότητες της οργάνωσης, αλλά και τη φυσιογνωμία, τις αξίες, τις αντιλήψεις, τους προβληματισμούς, τα πρότυπα σκέψης και συμπεριφοράς που είχε η νέα γενιά η οποία συμμετείχε στην Αντίσταση.

    3. Ταξινόμηση

    ΟΤΑΝ, στα μέσα του 1995, αρχίσαμε την επεξεργασία και ταξινόμηση του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ διαπιστώσαμε ότι είχε ήδη γίνει σημαντική προεργασία για την κατάταξη του υλικού του. Ο Πέτρος Ανταίος (Σταύρος Γιαννακόπουλος) είχε προχωρήσει σε μία αρχική τριμερή διάκριση του περιεχομένου του με βάση τους ακόλουθους άξονες: υλικό που αφορά τις κατά τόπους πολιτικές

    ΕΠΟΝ και της ειδικής αποστολής τούτων κατά ενιαίον τρόπον εις όλας τας Μεραρχίας και μονάδας αυτών, έχομεν την τιμήν να καθορίσωμεν υπό τύπον κανονισμού τα κατωτέρω που αφορούν τον βαθμόν αναπτύξεως, το περιεχόμενον και τις οργανωτικές σχέσεις των άνω ομάδων» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β15).

    35. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Α1, σ. 213-214 και Στ. Ζορμπαλάς, ΕΠΟΝ, ό.π., σ. 42.