Συγγραφέας:Δημητρόπουλος, Δημήτρης
 
Ολυμπίτου, Ευδοκία
 
Τίτλος:Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
 
Υπότιτλος:Συλλογή Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας. Κατάλογοι και ευρετήρια
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:35
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:2000
 
Σελίδες:263
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Νεανικές οργανώσεις
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1943-1945
 
Περίληψη:Το βιβλίο αυτό αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για τη μελέτη της ΕΠΟΝ, καθώς παρουσιάζει, με τη μορφή αναλυτικού καταλόγου, ταξινομημένο το Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της οργάνωσης, το οποίο, μετά από μακρόχρονες περιπέτειες, φυλάσσεται σήμερα στα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (Α.Σ.Κ.Ι.).
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 11.95 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 44-63 από: 266
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/44.gif&w=600&h=915

Γενικού Στρατηγείου, που εκδόθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1943, ορίζεται η δομή και ο βαθμός ανάπτυξης των ανταρτοεπονίτικων σχηματισμών στις μεραρχίες του ΕΛΑΣ.45 Σύμφωνα με τη διαταγή αυτή προβλεπόταν:

α) Διατήρηση όσων υποδειγματικών ομάδων είχαν ήδη δημιουργηθεί στις μεραρχίες, β) Συγκρότηση υποδειγματικών ανταρτοομάδων ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ με την ακόλουθη ανάπτυξη:

- Στα συντάγματα κάθε μεραρχίας θα ιδρύονταν τέσσερις υποδειγματικές ομάδες- μία για το σύνταγμα και από μία για κάθε ένα από τα τρία τάγματα που το αποτελούσαν.

- Θα διατηρείτο η υποδειγματική ομάδα κάθε μεραρχίας καθώς και η υποδειγματική ομάδα του Γενικού Στρατηγείου.

- Οι υποδειγματικές ομάδες που είχαν δημιουργηθεί στους λόχους ή και στις διμοιρίες θα διατηρούνταν ή θα διαλύονταν ανάλογα με τις συνθήκες και τις ανάγκες.

Το υλικό που σώζεται στο Αρχείο για τα ανταρτοεπονίτικα σώματα αφορά, σχεδόν αποκλειστικά, τη συμμετοχή τους στον ΕΛΑΣ μετά το Σεπτέμβριο του 1943 και αποτυπώνει τη νέα στρατιωτική διάρθρωση που είχε προκύψει. Στο Αρχείο υπάρχει πληροφοριακό υλικό για τη δράση επιμέρους στρατιωτικών τμημάτων (ταξιαρχίες, συντάγματα, τάγματα κλπ.), τα οποία διοικητικά εντάσσονταν στις μεραρχίες που είχαν δημιουργηθεί.46

Εκθέσεις

Οι εκθέσεις ή τα δελτία δράσης είναι κείμενα με ενημερωτικό και απολογιστικό χαρακτήρα. Διακρίνονται στις εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ και σε εκείνες των στρατιωτικών σωμάτων. Οι εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων συντάσσονταν

Εθνικής Αντίστασης, ό.π., σ. 162-163, Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης), ΕΑΜ - ΕΛΑΣ (Αναμνήσεις και ζητήματα Στρατηγικής και Τακτικής), Βόλος 1987, σ. 179-181.

45. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Β', σ. 327-331.

46. Αναφορές στα στρατιωτικά αυτά τμήματα βλ. στο ευρετήριο στις αντίστοιχες ονομασίες στρατιωτικών μονάδων.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/45.gif&w=600&h=915

από τα Επαρχιακά Συμβούλια (Ε.Σ.) και τα Συμβούλια Νομών (Σ.Ν.), και απευθύνονταν στο Συμβούλιο κάθε Περιοχής. Ανάλογες εκθέσεις συνέτασσαν τα Συμβούλια Περιοχών (Σ.Π.) και τις έστελναν στο Κεντρικό Συμβούλιο της οργάνωσης.

Οι εκθέσεις των Συμβουλίων Περιοχών καταγράφουν το σύνολο των δραστηριοτήτων της ΕΠΟΝ στην περιοχή τους για ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Συνήθως αρχίζουν με ένα σύντομο ιστορικό της ίδρυσης της τοπικής οργάνωσης και ακολουθούν ενημερωτικά στοιχεία για τον πληθυσμό, την οικονομία, τις επαγγελματικές δραστηριότητες, τα ιδιαίτερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η συγκεκριμένη περιοχή. Περιέχουν αριθμητικά στοιχεία για την ανάπτυξη των οργανώσεων της ΕΠΟΝ και καταγράφουν τις δραστηριότητές τους («μαζικοί αγώνες», «ιδεολογική δράση», «εκπολιτισμός», «σύλλογοι», «εκδόσεις», «παιδικό κίνημα», «παιδεία», «ένοπλος αγώνας» κ.ά. είναι μερικά από τα θέματα που εξετάζονται στις εκθέσεις αυτού του τύπου). Περιέχουν επίσης εκτιμήσεις για τις προοπτικές και αναφορές στα προβλήματα κάθε οργάνωσης. Οι ελλείψεις του Αρχείου δεν επιτρέπουν να έχουμε μία συνολική εικόνα της συχνότητας με την οποία συντάσσονταν οι εκθέσεις αυτές. Σημαντική πηγή είναι οι εκθέσεις που στάλθηκαν στο Κ.Σ. από τα Συμβούλια Περιοχών με την ευκαιρία συμπλήρωσης ενός χρόνου από την ίδρυση της ΕΠΟΝ (23/2/1943-23/2/1944), διότι σε αυτές καταγράφεται η οργανωτική της πορεία στο χρονικό διάστημα που μεσολάβησε. Επιπλέον οι εκθέσεις αυτές, καθώς συντάχθηκαν ταυτόχρονα, δίνουν τη δυνατότητα συγκριτικών προσεγγίσεων για την ανάπτυξη της ΕΠΟΝ στις διάφορες περιοχές της χώρας.

Οι εκθέσεις υπογράφονταν από το όργανο που τις εξέδιδε. Ορισμένες φέρουν και την υπογραφή του συγκεκριμένου προσώπου που τις συνέταξε (συνήθως του γραμματέα της οργάνωσης). Κατά πάσα πιθανότητα συντάσσονταν βάσει ενός σχεδίου, που απέστελλε το Συμβούλιο κάθε Περιοχής προς τα Συμβούλια των Νομών ή τα Επαρχιακά Συμβούλια.47

47. Το Αρχείο περιέχει ένα τέτοιο υπόδειγμα του Συμβουλίου Περιοχής Κρήτης, σύμφωνα με το οποίο οι εκθέσεις δράσης θα αποστέλλονταν από τα

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/46.gif&w=600&h=915

Όσον αφορά τις μηνιαίες εκθέσεις δράσης των τοπικών οργανώσεων ή των αντάρτικων σωμάτων, αυτές έχουν συνταχθεί με παρόμοιο τρόπο, γιατί ακολουθούν το καθορισμένο από το Κ.Σ. της ΕΠΟΝ πρότυπο σύνταξης. Συνήθως περιλαμβάνουν τις θεματικές ενότητες: «οργανωτική κατάσταση», «πολιτιστική δράση», «στρατιωτική δράση», «διαφώτιση», «έντυπα», «μαζική δουλειά», «αδυναμίες», «προοπτικές» κλπ.

Οι εκθέσεις των κατά τόπους στρατιωτικών και πολιτικών υπευθύνων της ΕΠΟΝ, εκτός από την πληθώρα στοιχείων που σχετίζονται με την ιστορία της Αντίστασης, παρέχουν και άλλου είδους ενδιαφέρουσες πληροφορίες, καθώς τα στελέχη αυτά της ΕΠΟΝ καταγράφουν με λεπτομέρειες τα δρομολόγια που ακολούθησαν στις περιοδείες τους. Το υλικό των εκθέσεων αυτών μπορεί να συμβάλλει στην ανασύσταση των ορεινών δρομολογίων και των δρόμων επικοινωνίας μεταξύ των χωριών, ιδιαίτερα μάλιστα στις εμπόλεμες συνθήκες που επικρατούσαν τότε, των τοπωνυμίων και των τρόπων σήμανσης του τόπου. Οι εκθέσεις περιλαμβάνουν επίσης δημογραφικά στοιχεία, καθώς και πληροφορίες για τις εθνοπολιτισμικές μειονότητες, ιδιαίτερα της Μακεδονίας και τη συμμετοχή των τελευταίων στο αντιστασιακό κίνημα.

Οργανωτικές καταστάσεις

Οι οργανωτικές καταστάσεις που περιλαμβάνονται στο Αρχείο είναι πίνακες, χειρόγραφοι κατά κανόνα, που συντάσσονταν ανά τακτά -συνήθως κάθε μήνα- χρονικά διαστήματα.48 Σε κάθε γεωγραφική περιφέρεια συντάσσονταν καταστάσεις από το Συμβούλιο Περιοχής, ενώ ανάλογες καταστάσεις συντάσσονταν από τα Επαρχιακά Συμβούλια ή τα Συμβούλια Πόλεων. Η μορφή και ο πλούτος των στοιχείων που περιέχουν δεν είναι πάντοτε το ίδιο λεπτο-

περιφερειακά συμβούλια στο Συμβούλιο Περιοχής κάθε μήνα, η σχετική όμως εγκύκλιος (αρ. 12) χρονολογείται στα 1945 (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α200).

48. Οι οργανωτικές καταστάσεις της ΕΠΟΝ του Πειραιά, για παράδειγμα, συντάσσονταν την τελευταία μέρα κάθε μήνα (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α93, Α94, Α95, Α96· όλες αφορούν το 1944).

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/47.gif&w=600&h=915

λεπτομερείς. Περιλαμβάνουν πληροφορίες για τα στελέχη και τις αρμοδιότητές τους, τον αριθμό των μελών της οργάνωσης σε επιμέρους πόλεις και χωριά της περιοχής, την κατανομή των μελών ανά φύλο και ηλικία. Παράλληλα επιχειρείται να αποτυπωθεί σε αριθμούς η εισροή νέων μελών και η αύξηση του δυναμικού της οργάνωσης. Τα Αετόπουλα και οι ανταρτοομάδες ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ καταγράφονται χωριστά, ενώ στο Αρχείο περιλαμβάνονται και ορισμένες οργανωτικές καταστάσεις αυτού του τύπου, που έχουν συνταχθεί από ένοπλα σώματα της ΕΠΟΝ.

Ορισμένες από αυτές τις καταστάσεις περιέχουν και επιπλέον στοιχεία, τα οποία σημειώνονται ανά Τμηματικό Συμβούλιο Πόλης, και αφορούν συλλόγους ή αθλητικά σωματεία με τα μέλη τους που ήταν οργανωμένα στην ΕΠΟΝ. Σημειώνονται ακόμη οι διαρροές, οι στρατολογήσεις και ο αριθμός των στελεχών εκείνων που χαρακτηρίζονται ως «αφοσιωμένα».49 Ενίοτε καταγράφεται ο αριθμός των κινητοποιήσεων και συγκεντρώσεων ανά πόλη και ο αριθμός των συμμετεχόντων σε αυτές.50 Σε άλλους πίνακες σημειώνονται αναλυτικά οι τίτλοι των περιοδικών και εφημερίδων της περιοχής.51 Σπάνιες είναι εκείνες οι οργανωτικές καταστάσεις που παραδίδουν πληροφορίες για τον πληθυσμό της περιοχής σε συνδυασμό με τα αριθμητικά στοιχεία που αφορούν τους οργανωμένους στην ΕΠΟΝ.52 Τέλος, στις οργανωτικές καταστάσεις όπως και στις εκθέσεις, συνήθως λείπει η υπογραφή ή το ψευδώνυμο του συντάκτη και εμφανίζεται μόνο ο φορέας που τις εκδίδει. Οι εξαιρέσεις είναι σπάνιες.53

49. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α234, Α236.

50. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α235, Α236.

51. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α233, Α234, Α242.

52. Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει μία οργανωτική κατάσταση που Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας, που συντάχθηκε στα 1944 και περιέχει πληροφορίες για τον πληθυσμό πόλεων της Δυτικής Μακεδονίας, καθώς και τα ποσοστά ελληνόφωνων και σλαβόφωνων κατοίκων (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α242).

53. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α43, Α235.

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/48.gif&w=600&h=915

Εγκύκλιοι

Το Αρχείο περιλαμβάνει εγκυκλίους οργανώσεων της Κρήτης, Μακεδονίας-Θράκης και Πελοποννήσου, όπως και εγκυκλίους των στρατιωτικών σωμάτων. Ορισμένες από αυτές περιέχουν οδηγίες, υποδείξεις ή και εκκλήσεις, ενώ οι εγκύκλιοι των στρατιωτικών σωμάτων έχουν περισσότερο χαρακτήρα διαταγών. Εκδίδονται από τα Συμβούλια Περιοχών -κυρίως τα Τμήματα Μόρφωσης και Διαφωτισμού- ή τα Συμβούλια Νομών και απευθύνονται ή κοινοποιούνται στα Επαρχιακά Συμβούλια και στα Συμβούλια Πόλεων.54 Αντίστοιχα οι εγκύκλιοι των στρατιωτικών σωμάτων εκδίδονται από το Γενικό Στρατηγείο του ΕΛΑΣ και απευθύνονται σε ιεραρχικά κατώτερες στρατιωτικές ομάδες.

Στο Αρχείο του Κ.Σ. υπάρχουν εγκύκλιοι που εκδόθηκαν από οργανώσεις της ΕΠΟΝ και αναφέρονται σε θέματα προληπτικής ιατρικής με σκοπό να προφυλάξουν τον πληθυσμό και να δώσουν πρακτικές οδηγίες για την αντιμετώπιση μεταδοτικών ή άλλων ασθενειών.55

Ένα άλλο θέμα που αναδεικνύεται από τις εγκυκλίους του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου είναι το ενδιαφέρον της ΕΠΟΝ

54. Βλ. για παράδειγμα ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α189, Α191.

55. Το Τμήμα Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου, για παράδειγμα, στις 15 Μαΐου 1944, με την υπ' αρ. 23 εγκύκλιο που εξέδωσε, έδινε αναλυτικές οδηγίες για την ελονοσία, τους τρόπους μετάδοσης, τις συνέπειες, τα μέτρα καταπολέμησής της, τα φάρμακα που πρέπει να χρησιμοποιούνται. Ενδιαφέρον έχει ότι η ΕΠΟΝ αιτιολογεί την ενασχόλησή της με τέτοια ζητήματα, υποστηρίζοντας ότι η οργάνωση έχει καθήκον «να παλέψει για να ανεβάσει το επίπεδο της υγείας του Λαού [...] γιατί ο αγώνας αυτός είναι μέσα στο έργο για την αναγέννηση της Ελλάδας». Η εγκύκλιος καταλήγει με τη συμπλήρωση: «Βέβαια δεν πρέπει να ξεχνάμε πως την ολοκληρωτική λύση και στο ζήτημα αυτό θα τη δώσει η Λαϊκή Δημοκρατία που θα χαρίσει μια χαρούμενη και ευτυχισμένη ζωή στο λαό μας και στη νέα γενιά» (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α332). Ανάλογες είναι επίσης εγκύκλιοι των τμημάτων Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Συμβουλίου Νομού Λακωνίας για την καταπολέμηση και θεραπεία της ψώρας, ή του Συμβουλίου Περιοχής Μακεδονίας με τίτλο «Πόλεμος ενάντια στην ψείρα», όπου προτείνονται μέτρα για την αντιμετώπιση της ψείρας επειδή, όπως αναφέρεται, είναι υπεύθυνη για θανάτους από εξανθηματικό τύφο (ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α252).

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/49.gif&w=600&h=915

για ζητήματα που σχετίζονται με την αύξηση και προστασία της γεωργικής παραγωγής. Προτείνονται μάλιστα συγκεκριμένα πρακτικά μέτρα που αποτελούν ένδειξη του επιπέδου των γεωπονικών γνώσεων της εποχής και των τεχνικών που χρησιμοποιούνταν για τη βελτίωση και προφύλαξη συγκεκριμένων καλλιεργειών.56 Επίσης υπάρχουν εγκύκλιοι για την προστασία των δασών, όπως, για παράδειγμα, η εγκύκλιος 20 του Συμβουλίου Περιοχής Πελοποννήσου, που καλεί τους Επονίτες να γίνουν η πρωτοπορία στο εθνικο-ανοικοδομητικό έργο της προστασίας των δασών.57

Επιστολές

Οι επιστολές απαρτίζουν σημαντικό τμήμα των ενοτήτων (Α) και (Β) του Αρχείου. Συντάκτες τους είναι συνήθως τα στελέχη των κατά τόπους οργανώσεων και των ένοπλων σωμάτων της ΕΠΟΝ, και παραλήπτες τους μέλη του Κ.Σ. Σημειώνουμε ότι οι επιστολές που στέλλονται από τις τοπικές οργανώσεις προς το Κ.Σ., κατά τη διάρκεια του 1944, απευθύνονται στον Φώκο Βέττα" αυτές των ένοπλων σωμάτων στέλλονται στο Γενικό Στρατηγείο ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ και απευθύνονται αρχικά στον Πέτρο Ανταίο (συνήθως με το ψευδώνυμο Σταμάτης) και μετά την 1η Ιουνίου 1944

56. Σχετική με το θέμα είναι εγκύκλιος για το μπόλιασμα των αγριελιών και αγριοκερασιών, όπου δίνονται και πρακτικές οδηγίες για τον τρόπο που πρέπει να γίνεται το μπόλιασμα. Η εγκύκλιος κλείνει με την προτροπή να μην μείνει κανένα τέτοιο δένδρο αμπόλιαστο. Υποδεικνύεται μάλιστα στα μέλη της οργάνωσης να κρατούν σημειώσεις για τα δένδρα που μπόλιασαν, να υπολογίζουν κατόπιν το ποσοστό επιτυχίας και τελικά τα στοιχεία να γνωστοποιούνται ιεραρχικά στα κατά τόπους Συμβούλια. Καλούνται επίσης τα μέλη της ΕΠΟΝ να φυτέψουν δένδρα, σιτηρά ή λαχανικά σε ειδικούς κήπους και να επιβραβεύεται όποιος πετυχαίνει μεγαλύτερη παραγωγή (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α331). Στην κατεύθυνση αυτή κινείται και έγγραφο του Τμήματος Μόρφωσης και Διαφώτισης του νομού Λακωνίας με τίτλο «Διάλεξη για τη σημασία των Λαχανικών», στο οποίο δίδονται αναλυτικές οδηγίες για την καλλιέργεια των λαχανικών, τους λαχανόκηπους, τους τρόπους συντήρησης κλπ., ενώ γίνεται ειδική μνεία για την καλλιέργεια της πατάτας, (βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Α367).

57. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, A3, Α19.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/50.gif&w=600&h=915

στον Νίκο Γιάγκογλου (Φερραίο), στα πρόσωπα δηλαδή που είχαν την ευθύνη καθοδήγησης των αντίστοιχων τομέων της ΕΠΟΝ.58 Υπάρχουν επίσης επιστολές, τις οποίες οι υπεύθυνοι τοπικών οργανώσεων στέλνουν στο ιεραρχικά ανώτερο όργανο ή στο Συμβούλιο Περιοχής. Αντίθετα, δεν εντοπίζονται στο Αρχείο περιπτώσεις ανταλλαγής επιστολών μεταξύ των Επαρχιακών Συμβουλίων, των Συμβουλίων Νομών ή των Συμβουλίων Περιοχών, γεγονός που αποτελεί μία επιπλέον ένδειξη για τον τρόπο επικοινωνίας αλλά και τη γενικότερη οργανωτική συγκρότηση της ΕΠΟΝ.

Οι επιστολές έχουν κυρίως ενημερωτικό χαρακτήρα. Στην κατηγορία των επιστολών, κατά την ταξινόμηση του Αρχείου, εντάχθηκαν και έγγραφα που έχουν τη μορφή επιστολών, αλλά ως προς το περιεχόμενο θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν σύντομες εκθέσεις δράσης, αναφορές, ανακοινώσεις, διαταγές ή και εγκύκλιοι. Στοιχείο ενισχυτικό για την κατάταξή τους στην υποενότητα «επιστολές» υπήρξε και ο χαρακτηρισμός που προσέδιδαν οι ίδιοι οι συντάκτες στο έγγραφο (για παράδειγμα πολλά από τα έγγραφα αυτά αρχίζουν με την έκφραση: «Σας στέλνουμε αυτό το γράμμα»).

Οι επιστολές αποτελούν τμήμα του αρχειακού υλικού, το οποίο διατηρούσε το Κεντρικό Συμβούλιο σε όλη τη διάρκεια της δραστηριότητας του" γι' αυτό το λόγο άλλωστε είχαν συμπεριληφθεί στο Αρχείο του. Παρόλο που στις επιστολές το ύφος -όπως είναι άλλωστε αναμενόμενο- είναι περισσότερο προσωπικό, εντούτοις αυτές εντάσσονται στα επίσημα έγγραφα της οργάνωσης. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι απουσιάζουν από αυτές, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, προσωπικές αφηγήσεις και προβληματισμοί που δεν αφορούν τις λειτουργίες της ΕΠΟΝ.

β) Έγγραφα άλλων οργανώσεων

Στην ενότητα (Γ) περιλαμβάνονται έγγραφα του Αρχείου που δεν εκδόθηκαν από την ΕΠΟΝ. Αριθμούνται από το 1 έως το 53. Δυστυχώς αρκετά από αυτά είναι σπαράγματα και παρουσιάζουν

58. Σχετική αναφορά για την αλλαγή καθηκόντων βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Β78-Β84.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/51.gif&w=600&h=915

μεγάλη φθορά. Κατά κύριο λόγο πρόκειται για υλικό προερχόμενο από νεολαιίστικες οργανώσεις που προϋπήρχαν της ΕΠΟΝ και μετείχαν στην ίδρυσή της, καθώς και για ελάχιστα έγγραφα άλλων οργανώσεων. Τα περισσότερα από τα τελευταία εκδόθηκαν από το ΕΑΜ και χρονολογούνται στα τέλη του 1944, ενώ στο Αρχείο περιλαμβάνονται δύο επίσης ενδιαφέροντα έγγραφα: ένα της Εθνικής Αλληλεγγύης που περιέχει κατάλογο των μελών της Εθνικής Σοσιαλιστικής Πατριωτικής Οργάνωσης (ΕΣΠΟ), και ένα σπάραγμα δελτίου τύπου της Εθνικής Οργάνωσης Εβραίων (EOE).59

Όσον αφορά τις οργανώσεις νεολαίας, στο Αρχείο διασώζονται τεκμήρια που προέρχονται κυρίως από την ΟΚΝΕ, αλλά και από το ΕΑΜΝ, το Θεσσαλικό Ιερό Λόχο που έδρασε στη Θεσσαλία, τη Λεύτερη Νέα και τη ΣΕΠΕ.60 Το υλικό αυτό καλύπτει το διάστημα από το 1942 μέχρι το Φεβρουάριο του 1943, οπότε ιδρύεται η ΕΠΟΝ- μαζί με τις προκηρύξεις των οργανώσεων αυτών που έχουν ενταχθεί στην ενότητα (Ε) του Αρχείου,61 αποτελούν το σημαντικότερο σώμα τεκμηρίων που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα από τη δράση τους.62 Το προερχόμενο από την ΟΚΝΕ και το ΕΑΜΝ αρχειακό υλικό δεν οφείλεται σε εξωτερικές προσθήκες. Αντίθετα, αποτελεί τμήμα του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, καθώς η τελευταία αποτελούσε διάδοχη κατάσταση των παραπάνω νεολαιίστικων οργανώσεων.

Από το υλικό της ενότητας (Γ) ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν η αλληλογραφία ανάμεσα στις οργανώσεις νεολαίας, καθώς σε αυτήν αναδεικνύονται οι μεταξύ τους σχέσεις και οι διεργασίες που οδήγησαν στη δημιουργία του ΕΑΜΝ και της ΕΠΟΝ,63 μία ομάδα κειμένων που χαρακτηρίζονται ως «μαθήματα» και περιέχουν πρακτικές οδηγίες για τη συγκρότηση των οργανώσεων και

59. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ12, Γ14.

60. Για την ίδρυση και δράση των οργανώσεων ΕΑΜΝ, Θεσσαλικός Ιερός Λόχος και Λεύτερη Νέα βλ. Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 202278.

61. Βλ. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ Ε344-Ε422.

62. Βλ. σχετικές επισημάνσεις της Οντέτ Βαρών, Αντιστασιακές, ό.π., σ. 11-12.

63. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ7, Γ17α, Γ40, Γ42-Γ44, Γ48-Γ50.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/52.gif&w=600&h=915

εκτιμήσεις για τη μέχρι τότε πορεία τους,64 όπως και πολυάριθμα οργανωτικά σχεδιαγράμματα και πίνακες που αναφέρονται στην ΟΚΝΕ και το ΕΑΜΝ.65 Τα τελευταία είναι λεπτομερή, εξαιρετικά σχεδιασμένα διαγράμματα, που δείχνουν παραστατικά και με ποσοτικά στοιχεία την οργανωτική ανάπτυξη και επιρροή, τη συμμετοχή σε εκδηλώσεις και κινητοποιήσεις, και την οικονομική κατάσταση της ΟΚΝΕ στην περιοχή κυρίως του Πειραιά, στο Πολυτεχνείο και δευτερευόντως στην Αθήνα, παρέχοντας σε ορισμένες περιπτώσεις και συγκριτικές πληροφορίες για το ΕΑΜΝ. Τα διαγράμματα αυτά -ανώνυμα φυσικά- οφείλονται σε πρωτοβουλία του Στ. Κασιμάτη, γραμματέα της ΟΚΝΕ στο Πολυτεχνείο και στο Γραφείο Κομμουνιστικής Νεολαίας στη Σπουδάζουσα, ο οποίος μετά την ίδρυση της ΕΠΟΝ ανέλαβε την καθοδήγηση της ΕΠΟΝ στον Πειραιά.66

γ) Ποικίλο υλικό

Στην ενότητα (Δ), υπό τον ασαφή τίτλο «Ποικίλα», έχουν ενταχθεί τεκμήρια που παρήχθησαν από την ΕΠΟΝ κυρίως για προπαγανδιστικούς ή ενημερωτικούς λόγους, των οποίων όμως η μορφή και το περιεχόμενο δεν επέτρεπαν να ενταχθούν στις υπόλοιπες ενότητες του Αρχείου. Αριθμούνται από το 1 έως το 113.

Ένα τμήμα της ενότητας (Δ) αποτελείται από πολυγραφημένα κείμενα, έκτασης 3-14 φύλλων, που εκδόθηκαν από το Τμήμα Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ με τη μορφή μαθημάτων.67 Αντικείμενο των κειμένων αυτών ήταν η παροχή πρακτικών οδηγιών για την οργανωτική συ-

64. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ9, Γ16, Γ37.

65. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Γ18-Γ24, Γ27.

66. Βλ. Στ. Κασιμάτης, Οι παράνομοι. Άνθρωποι και ντοκουμέντα, Αθήνα, εκδ. Φιλίστωρ, 1997, σ. 476-477.

67. Βλ. ΑΣΚΙ Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ Δ1-Δ17. Εκτός από τη σειρά αυτή «μαθημάτων», αναλόγου περιεχομένου είναι και ορισμένα έγγραφα τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ ή άλλων οργανώσεων, τα οποία κατά την ταξινόμηση εντάχθηκαν στο υλικό των οργανώσεων που τα εξέδωσαν (βλ. για παράδειγμα

Α171, Α204, Α205, Α365, Α366, Γ9, Γ38, Δ89, Δ108).

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/53.gif&w=600&h=915

συγκρότηση των κατά τόπους οργανώσεων της ΕΠΟΝ, τον τρόπο κατανομής των εργασιών, την επιλογή στελεχών. Παράλληλα, ορισμένα από τα «μαθήματα» ασχολούνταν με τη φυσιογνωμία της ΕΠΟΝ και το ρόλο της στις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις ή με τις θέσεις της οργάνωσης σε συγκεκριμένα θέματα της συγκυρίας. Οι τίτλοι των μαθημάτων είναι εύγλωττοι: «Οι σκοποί και τα βασικά στοιχεία της οργανωτικής μας πολιτικής», «Ο ρόλος των συνεργείων μέσα στην ομάδα», «Το πρόβλημα των στελεχών», «Ο λαοκρατικός χαρακτήρας της ΕΠΟΝ», «Ο εθνικοαπελευθερωτικός χαρακτήρας της ΕΠΟΝ», «Ο δεύτερος βαθμός της παιδείας. Μέση παιδεία», «Εθνικισμός και Διεθνισμός» κ.ά.68

Τις ανάγκες ενημέρωσης κάλυπτε και ένα άλλο τμήμα της ενότητας αυτής που αποτελείται από έντυπα φυλλάδια, τα οποία εκδόθηκαν από την ΕΠΟΝ -συχνά και εδώ από τα κατά τόπους Τμήματα Μόρφωσης και Διαφωτισμού- με σκοπό να κάνουν γνωστή τη φυσιογνωμία, τους σκοπούς και τη δράση της οργάνωσης.69 Οι τίτλοι είναι ανάλογοι με αυτούς της σειράς των μαθημάτων - ορισμένα άλλωστε από τα έντυπα αυτά επιγράφονται επίσης μαθήματα. Εδώ προστίθενται όμως και αρκετές εκδόσεις φυλλαδίων, που περιέχουν ποιήματα και τραγούδια. Ποιήματα και τραγούδια περιλαμβάνονται επίσης και σε λυτά έγγραφα του Αρχείου. Τα περισσότερα είναι πολυγραφημένα και συνήθως ανώνυμα, εντοπίζονται όμως και γνωστά ποιήματα των Διονυσίου Σολωμού, Κωστή Παλαμά, Κώστα Καρυωτάκη, Ασημάκη Πανσέληνου, Μάρκου Αυγέρη, Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη.70

Μία μικρή ομάδα, επτά συνολικά εγγράφων, περιέχει κείμενα με συνθήματα για τηλεβόες και πρακτικές οδηγίες για τον τρόπο εκφώνησής τους.71 Τα περισσότερα μπορούν να χρονολογηθούν λίγο πριν την απελευθέρωση και κατά τη διάρκεια του Δεκεμβρίου του 1944, συνιστούν δε μία άμεση μαρτυρία για συνθήματα που ακούγονταν στους δρόμους της Αθήνας κατά τα γεγονότα των

68. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ1-Δ17.

69. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ88-Δ113.

70. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ31α-31μζ.

71. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ33-Δ40.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/54.gif&w=600&h=915

ταραγμένων εκείνων ημερών, καθώς και για τις πολιτικές θέσεις που πρόβαλλε η ΕΠΟΝ στις κινητοποιήσεις.

Τέλος, μία άλλη κατηγορία εγγράφων της ενότητας (Δ) απαρτίζεται από τεκμήρια σχετικά με τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα.72 Τα περισσότερα από τα έγγραφα αυτά χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 1942. Πρόκειται για εκθέσεις, υπομνήματα, καταγγελίες, που αναφέρονται στα προβλήματα των φοιτητών και στις κινητοποιήσεις τους για την επαναλειτουργία των πανεπιστημιακών σχολών, τη χορήγηση συσσιτίου, τη σύσταση Ταμείου Απόρων Σπουδαστών (ΤΑΣ) κ.ά. Αν και ενδεχομένως ορισμένα από αυτά θα μπορούσαν να αποδοθούν στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του ΕΑΜΝ ή της ΟΚΝΕ, προτιμήσαμε να τα εντάξουμε σε χωριστή κατηγορία διότι δεν υπογράφονται από τις οργανώσεις αυτές.

δ) Προκηρύξεις

Στην ενότητα (Ε) του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ περιλαμβάνονται προκηρύξεις με αρίθμηση από το 1 έως το 486.73 Οι προκηρύξεις αυτές συνιστούν ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της προπαγανδιστικής δραστηριότητας που ανέπτυξαν τόσο οι οργανώσεις της ΕΠΟΝ στις διάφορες περιοχές της Ελλάδας όσο και οι άλλες οργανώσεις νέων που προϋπήρξαν της ΕΠΟΝ.

Στον πίνακα III που ακολουθεί αποτυπώνεται η κατανομή των προκηρύξεων του Αρχείου του Κ.Σ. βάσει της οργάνωσης που τις εξέδωσε.

72. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Δ41-Δ69.

73. Ο αριθμός των προκηρύξεων που περιλαμβάνονται στο Αρχείο του Κ.Σ. είναι 492, διότι ισχύει και σε αυτή την περίπτωση ό,τι σημειώσαμε παραπάνω για την αρίθμηση των εγγράφων των ενοτήτων (Α) και (Β).

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/55.gif&w=600&h=915

ΠΙΝΑΚΑΣ III

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΟΥ Κ.Σ. ΤΗΣ ΕΠΟΝ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΕΚΔΟΤΗ ΤΟΥΣ

ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΑΝΑ ΦΟΡΕΑ ΕΚΔΟΣΗΣ τεμάχια %

1) ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΠΟΝ 348 70,7 Κεντρικό Συμβούλιο 3 ΕΠΟΝ (με την υπογραφή ΕΠΟΝ χωρίς άλλη

διευκρίνιση) 37

Αθήνας 34

Πειραιά 7

Θεσσαλονίκης 27

Επτανήσων 3

Ηπείρου 2

Θεσσαλίας 74

Θράκης 14

Κρήτης 29

Λέσβου 6

Μακεδονίας 55

Πελοποννήσου 27

Στερεάς Ελλάδας 10

Φοιτητικές Αθήνας 5

Φοιτητικές Θεσσαλονίκης 8

Μαθητικές 2 Οργανώσεις ΕΠΟΝ (σε χώρους εργασίας,

σε ειδικά αντικείμενα) 5

2) ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΝΕΩΝ ΠΟΥ ΜΕΤΕΙΧΑΝ

ΣΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΗΣ ΕΠΟΝ 78 15,9

ΕΑΜΝ 31

Λεύτερη Νέα 10

Νεολαία Σοσιαλιστικού Κόμματος Ελλάδας 1

ΟΚΝΕ 36

3) ΑΛΛΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ ΝΕΩΝ 8 1,6 ΔΕΝ 1 Διεθνιστική Παράταξη 2 ΜΕΕΦ 1 Παγκόσμιο Συμβούλιο Νέων 1 Οργανώσεις Προσκόπων 3

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/56.gif&w=600&h=915

ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ ΑΝΑ ΦΟΡΕΑ ΕΚΔΟΣΗΣ

τεμάχια

%

4) ΑΛΛΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΕΙΣ

22

4,5

ΕΑΜ

11

ΕΛΑΣ

4

ΕΛΔ

1

ΚΚΕ (ΕΤΚΔ)

4

Λευτεριά

1

ΠΕΕΑ

1

5 ) ΔΙΑΦΟΡΑ

36

7,3

Σπουδαστικά - Μαθητικά (εκτός ΕΠΟΝ)

12

Διάφορα ανυπόγραφα

13

Διάφορα σπαράγματα

6

Γερμανικές αρχές

1

Ξενόγλωσσες

4

ΣΥΝΟΛΟ 492 100,0

ΣΥΝΟΛΟ 492 100,0

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα III, ο κύριος όγκος των προκηρύξεων του Αρχείου -όπως άλλωστε ήταν αναμενόμενο— έχει εκδοθεί από την ΕΠΟΝ. Από τις υπόλοιπες οργανώσεις σημαντική αντιπροσώπευση έχουν η ΟΚΝΕ και το ΕΑΜΝ, καθώς ήταν εκείνες οι οργανώσεις νέων που είχαν επιδείξει αξιόλογη δράση μέχρι την ίδρυση της ΕΠΟΝ, αποτέλεσαν δε το βασικό κορμό της ΕΠΟΝ κατά την ίδρυσή της. Οι προκηρύξεις που είχαν εκδώσει ήταν λοιπόν εύλογο να ενταχθούν στο Αρχείο που διατηρούσε το Κεντρικό της Συμβούλιο. Από τις υπόλοιπες προκηρύξεις επισημαίνουμε την ύπαρξη ορισμένων που χρονολογούνται κυρίως πριν από το Φεβρουάριο του 1943, και εκδόθηκαν από μαθητικά και σπουδαστικά σχήματα που δρούσαν στους αντίστοιχους χώρους, με αφορμή επίκαιρα θέματα της εποχής. Αποτελούν τις πρώτες εκδηλώσεις του μαζικού κινήματος που τότε άρχισε να δημιουργείται και σύντομα πλαισίωσε την ΕΠΟΝ, αποτελώντας ζωογόνο δύναμή της.74

74. ΑΣΚΙ, Αρχείο Κ.Σ. ΕΠΟΝ, Ε418, Ε419, Ε420, Ε455, Ε456, Ε458, Ε459, Ε460.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/57.gif&w=600&h=915

Οι προκηρύξεις της ΕΠΟΝ που βρίσκονται σήμερα στο Αρχείο δεν είναι ισομερώς κατανεμημένες στις περιοχές της χώρας. Η επισήμανση που κάναμε για τα έγγραφα των ενοτήτων (Α) και (Β) ισχύει και εδώ. Υπάρχουν περιοχές, όπως η Θεσσαλία και η Μακεδονία, με ισχυρή αναλογική συμμετοχή και άλλες, όπως η Ήπειρος, τα Επτάνησα και τα νησιά του Αιγαίου, που υποεκπροσωπούνται. Είναι γεγονός ότι στη Βόρεια Ελλάδα η ΕΠΟΝ γνώρισε σημαντική ανάπτυξη, ενώ ιδιαίτερα στη Θεσσαλία φαίνεται ότι υπήρχαν αυξημένες δυνατότητες για την εκτύπωση των προκηρύξεών της μέσω των μηχανισμών του ισχυρού στην περιοχή ΕΑΜ. Είναι όμως ζητούμενο, που απαιτεί περαιτέρω έρευνα και σε αρχειακό υλικό εκτός του Αρχείου του Κ.Σ., εάν η αναλογία αυτή, που εμφανίζεται στον παραπάνω πίνακα, είναι αντιπροσωπευτική της συνολικής παραγωγής προκηρύξεων που πραγματοποίησαν οι κατά τόπους οργανώσεις της ΕΠΟΝ.

Στην Αθήνα-Πειραιά και Θεσσαλονίκη η συντριπτική πλειοψηφία των προκηρύξεων και των τρικ έχει εκδοθεί από τους τομείς και τα τμηματικά συμβούλια της ΕΠΟΝ που δρούσαν στις συνοικίες των πόλεων. Και εδώ η αντιπροσώπευση είναι άνιση. Καταγράψαμε, για παράδειγμα, δέκα προκηρύξεις και τρικ του 5ου τομέα της ΕΠΟΝ Αθήνας και οκτώ του 13ου Τμηματικού Συμβουλίου Θεσσαλονίκης που αντιστοιχούσε στην περιοχή Τσινάρι, οι περισσότεροι όμως τομείς της ΕΠΟΝ στις πόλεις αυτές απουσιάζουν από το Αρχείο.

Στην επαρχία η αναλογία έκδοσης των προκηρύξεων-τρικ της ΕΠΟΝ κατά όργανο παρουσιάζει την ακόλουθη εικόνα: Συμβούλια Περιοχών: 21

Συμβούλια Νομών: 45

Συμβούλια Επαρχιών: 65

Συμβούλια Πόλεων: 69

Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν βέβαια και εδώ το υλικό που διασώζεται στο συγκεκριμένο Αρχείο, ταυτόχρονα όμως συνιστούν ίσως και μια ένδειξη για τον τρόπο που διεξαγόταν η προπαγανδιστική δραστηριότητα της οργάνωσης και τους πυρήνες στους οποίους έπεφτε το βάρος της προπαγανδιστικής δουλειάς. Η χαμηλή έτσι αντιπροσώπευση των Συμβουλίων Περιοχών αντανακλά

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/58.gif&w=600&h=915

πιθανόν τις δυσκολίες λειτουργίας και σύγκλισης αυτών των ευρέων καθοδηγητικών οργάνων σε συνθήκες παρανομίας και τρομοκρατίας, δυσκολίες για τις οποίες υπάρχουν μνείες και στο αρχειακό υλικό. Αντίθετα τα Επαρχιακά Συμβούλια και τα Συμβούλια Πόλεων, καθώς ήταν πιο ευέλικτα και η ευθύνη δράσης τους εντοπισμένη σε μια περιορισμένη σε έκταση περιοχή, μπορούσαν να έχουν δραστηριότητα πιο αποτελεσματική, ανταποκρινόμενα με αμεσότητα στα τοπικά προβλήματα και στα έκτακτα γεγονότα. Δεν γνωρίζουμε όμως αν η πρακτική αυτή είχε επιβληθεί από τις συνθήκες της εποχής ή εάν αποτελούσε επιλογή της ίδιας της οργάνωσης.

Πριν την απελευθέρωση έχουν εκδοθεί 198 προκηρύξεις, το 40% του συνόλου των σωζόμενων προκηρύξεων. Ένα τμήμα τους έχει εκδοθεί πριν την ίδρυση της ΕΠΟΝ, οι περισσότερες όμως χρονολογούνται στο 1944. Το μεγαλύτερο μέρος των προκηρύξεων και των τρικ του Αρχείου έχει εκδοθεί τους πρώτους μήνες μετά την απελευθέρωση και μέχρι τα μέσα του 1945. Η κατανομή μοιάζει και εδώ άνιση, φαίνεται όμως ότι είναι ανάλογη με τη μαζικότητα και την οργανωτική ανάπτυξη της ΕΠΟΝ, που φτάνει στο απόγειο της στο δεύτερο εξάμηνο του 1944.

Γενικότερα στις προκηρύξεις, μέσω της ενημέρωσης, της προπαγάνδας, ή της καταγγελίας, αποτυπώνονται οι βασικοί άξονες δράσης των οργανώσεων, οι πολιτικές θέσεις και ο ιδεολογικός τους προσανατολισμός, οι παρεμβάσεις στα τοπικά επίκαιρα θέματα αλλά και οι θέσεις τους στα μεγάλα προβλήματα της εποχής.

Η θεματολογία των προκηρύξεων και των τρικ είναι ποικίλη, μπορούν να εντοπιστούν όμως κάποια θέματα που επανέρχονται και φαίνεται ότι αποτελούν τους άξονες γύρω από τους οποίους επικεντρώθηκε η δραστηριότητα και το ενδιαφέρον της οργάνωσης. Το γεγονός αυτό αποτυπώνεται και σε αριθμούς. Ενδεικτικά σημειώνονται μερικά από τα θέματα που απασχολούν τις προκηρύξεις-τρικ που καταγράφηκαν στο Αρχείο και τη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται:

Ανοικοδόμηση: 24

Απελευθέρωση: 18

Δεκεμβριανά: 44

Επέτειοι: 63

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/59.gif&w=600&h=915

Επιστράτευση: 13

Κάλεσμα για αγώνα, ενίσχυση της ΕΠΟΝ, στράτευση στην Αντίσταση: 34

Συσσίτια: 24

Τρομοκρατία μετά τα Δεκεμβριανά: 31

Μετρήσεις τέτοιου τύπου, αν επεκταθούν σε μεγαλύτερο δείγμα προκηρύξεων που έχουν εκδοθεί από τις οργανώσεις της ΕΠΟΝ, μπορούν να αποτελέσουν απτό τεκμήριο της προπαγανδιστικής της δραστηριότητας. Πάντως και από το περιορισμένο αυτό δείγμα που εξετάσαμε, αναδεικνύονται συγκεκριμένα θέματα, στα οποία η ΕΠΟΝ έριξε το κύριο βάρος της δουλειάς της. Κατά την περίοδο της Κατοχής κυριαρχούν το πρόβλημα του επισιτισμού, η τρομοκρατία των κατακτητών και τα καλέσματα για αγώνα και συστράτευση στην ΕΠΟΝ και την Αντίσταση. Στην περίοδο αμέσως μετά την απελευθέρωση και μέχρι τα μέσα περίπου του 1945, τα θέματα που κυριαρχούν είναι η ανάγκη ανοικοδόμησης και αναδιοργάνωσης της ζωής της χώρας, τα Δεκεμβριανά και η τρομοκρατία που επακολούθησε.

Ιδιαίτερη έμφαση φαίνεται ότι είχε δοθεί στην έκδοση προκηρύξεων με αφορμή κάποιες επετείους, και κυρίως τις επετείους ίδρυσης της ΕΠΟΝ. Οι προκηρύξεις αυτές δίνουν το έναυσμα για να προβληθούν οι θέσεις, η δράση της οργάνωσης στο διάστημα που μεσολάβησε και οι πολιτικές προτάσεις της για το μέλλον. Ιδιαίτερα η δεύτερη επέτειος ίδρυσης της ΕΠΟΝ, λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση, φαίνεται ότι αποτέλεσε αφορμή για μια ευρεία προπαγανδιστική καμπάνια, καθώς ήταν πρόσφατο το κύμα τρομοκρατίας που είχε εξαπλωθεί μετά τα Δεκεμβριανά, αλλά και η μνήμη από την αντιστασιακή δράση της οργάνωσης.75

Όσον αφορά τη μορφή, οι προκηρύξεις είναι κατά κανόνα πολυγραφημένες. Ένα τμήμα τους είναι έντυπες, ενώ υπάρχει και ένας πολύ περιορισμένος αριθμός χειρόγραφων. Σημαντικός είναι και

75. Είναι χαρακτηριστικό ότι από τις 63 προκηρύξεις του Αρχείου που αναφέρονται σε επετείους, οι 39 αναφέρονται στη δεύτερη επέτειο ίδρυσης της ΕΠΟΝ. Επίσης οι επέτειοι αποτελούν το θέμα και ορισμένων ακόμη εγγράφων του Αρχείου όπως των: Α65β, Α159, Γ29.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/60.gif&w=600&h=915

ο αριθμός των τρικ (97 έγγραφα ή το 1/5 του συνόλου των προκηρύξεων).76 Σημειώνεται ότι η διάκριση μεταξύ τρικ και προκηρύξεων δεν είναι πάντοτε σαφής, γι' αυτό και δεν δημιουργήθηκε χωριστή κατηγορία στην ταξινόμηση του Αρχείου. Ως τρικ πάντως θεωρήθηκαν μικρά κομματάκια χαρτί που περιέχουν ολιγόλογα συνθήματα ή φύλλα χαρτιού με πολλά συνθήματα αυτού του τύπου που αποτελούσαν μήτρες για την αναπαραγωγή τους.

ε) Περιοδικές εκδόσεις

Η ενότητα (ΣΤ) του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ περιλαμβάνει 204 τίτλους εφημερίδων και άλλων περιοδικών εκδόσεων. Βασικό κριτήριο για την ένταξη κάποιου εντύπου ή χειρογράφου στην ενότητα αυτή ήταν η ένδειξη ότι αποτελούσε περιοδική έκδοση ή τουλάχιστον ότι είχε την πρόθεση να αποτελέσει, η αναγραφή δηλαδή αριθμού φύλλου και δευτερευόντως η αναγγελία της περιοδικότητας της έκδοσής του.77 Στο Αρχείο περιλαμβάνονται επίσης 16 χειρόγραφες εφημερίδες τοίχου που είχαν αναρτηθεί σε φυλακές και κατασκηνώσεις.78 Οι τελευταίες αυτές εφημερίδες έχουν ιδιόμορφα χαρακτηριστικά, που προσδιορίζονται από τις ιδιαίτερες συνθήκες κάτω από τις οποίες παράχθηκαν, τον προορισμό και την αναγνωσιμότητά τους, η οποία περιορίζεται στα όρια του χώρου έκδοσής τους.79

76. Ως τρικ έχουμε θεωρήσει τα ακόλουθα έγγραφα του Αρχείου: Ε: 6-7, 12-13, 17-25, 33-39, 66-69, 139-142, 149-151, 154-162, 166-170, 174-186,

200, 204, 250, 284, 306, 316, 324, 341-342, 344-345, 347-349, 351-358, 376,397-399,414-415,417,431α, 434,439-440,443-444,464-465,470-471.

77. Η πλειονότητα των περιοδικών εκδόσεων του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ είναι δακτυλόγραφες ή έντυπες. Χειρόγραφες είναι οι ακόλουθες: ΣΤ: 2, 8, 12, 24, 82-83, 85, 97, 99-100, 109-110, 113-115, 152, 185-187, 200-

201, 205-206, 209-210, 218, όπως επίσης και ορισμένα από τα μεμονωμένα τεύχη άλλων περιοδικών εκδόσεων.

78. Εφημερίδες τοίχου είναι οι ακόλουθες περιοδικές εκδόσεις του Αρχείου: ΣΤ: 2, 8, 82-83, 85, 97, 99-100, 152, 185-187, 200-201, 210, 216.

79. Για τις εφημερίδες τοίχου του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ βλ. Ευδοκία Ολυμπίτου, «Για τις εφημερίδες τοίχου των φυλακών και των κατασκηνώσεων από το Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ», π. Αρχειοτάξιο, τχ. 1, 1999, σ. 38-42.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/61.gif&w=600&h=915

Το Αρχείο περιλαμβάνει περιοδικές εκδόσεις της χρονικής περιόδου 1942-1946, και αποτελείται, όπως είναι φυσικό, κατά βάση από έντυπα που έχουν εκδώσει οι κατά τόπους οργανώσεις της ΕΠΟΝ. Τα έντυπα αυτά -εκτός των εφημερίδων τοίχου- είναι 173, δηλαδή το 88% του συνόλου των νεανικών εντύπων του Αρχείου. Ο μεγάλος αριθμός των περιοδικών αυτών εκδόσεων απεικονίζει την πολιτική της ΕΠΟΝ, που προέκρινε την έκδοση τοπικών εφημερίδων ως μέσου ενημέρωσης και διάδοσης της δράσης και των θέσεων της οργάνωσης. Είναι χαρακτηριστικά όσα αναφέρονται σε «μάθημα» του Τμήματος Μόρφωσης και Διαφωτισμού του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, όπου ο τύπος χαρακτηρίζεται ως «ο ομαδικός διαφωτιστής», «ο καλύτερος οργανωτής» και «ο καλύτερος καθοδηγητής» του αγώνα της νεολαίας.80

Η κυριαρχία αυτή των Επονίτικων εντύπων, που παρατηρείται στο Αρχείο της οργάνωσης, δεν απέχει πολύ από τη γενικότερη εικόνα για την παραγωγή περιοδικών εκδόσεων που έχουμε για την εποχή αυτή. Μετρήσεις που έχουν γίνει υπολογίζουν τη συμμετοχή των περιοδικών και εφημερίδων που εκδόθηκαν από

την ΕΠΟΝ στο 66% του συνόλου της εκδοτικής παραγωγής νεα

νικών έντυπων της εποχής.81

Τα υπόλοιπα περιοδικά και εφημερίδες έχουν εκδοθεί από άλλες νεανικές οργανώσεις ή αποτελούν συλλογικές προσπάθειες με άξονα κάποια συγκεκριμένα θέματα (φοιτητικά, πολιτιστικά, εργατικά κλπ.). Οι οργανώσεις αυτές εκπροσωπούνται με ένα τίτλο η καθεμία - με εξαίρεση την ΟΚΝΕ, στην εκδοτική δραστηριότητα της οποίας ανήκουν έξι περιοδικές εκδόσεις, δεν φέρουν όλες όμως την υπογραφή της, καθώς κάποιες εκδίδονται από κατά τόπους οργανώσεις, παραρτήματα της Ομοσπονδίας, όπως την Κομμουνιστική Νεολαία Αθήνας, την Κομμουνιστική Νεολαία Πειραιά κ.ά. Στο Αρχείο περιλαμβάνονται επίσης επτά περιοδικές

80. Βλ. Αρχείο Κ.Σ. της ΕΠΟΝ, Δ9 με τίτλο «Μάθημα 7ο. Ο τύπος της ΕΠΟΝ», όπου και κατευθύνσεις για το περιεχόμενο και τη μορφή των Επονίτικων εντύπων και επισημάνσεις για το γενικότερο ρόλο του τύπου.

81. Βλ. Οντέτ Βαρών, Ελληνικός νεανικός τύπος (1941-1945), τ. 1, Αθήνα, εκδ. Ι.Α.Ε.Ν., 1987, σ. πη'.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/62.gif&w=600&h=915

εκδόσεις που δεν είναι νεανικές, ενώ ορισμένες από τις εφημερίδες και τα περιοδικά του Αρχείου απευθύνονται σε ειδικό κοινό (παιδιά, γυναίκες).82

ΠΙΝΑΚΑΣ IV

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΑΝΑ ΤΟΠΟ ΕΚΔΟΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΔΟΤΗ ΤΩΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΤΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΟΥ Κ.Σ. ΤΗΣ ΕΠΟΝ

ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΕΠΟΝ Άλλες οργανώσεις Διάφορα Σύνολο

Αθήνα - Πειραιάς

12

Επτάνησα

Ήπειρος

Θεσσαλία

Θράκη

Κρήτη

Κύπρος

Μακεδονία

Νησιά Β.Α. Αιγαίου

Πελοπόννησος

Στερεά Ελλάδα - Εύβοια

Άγνωστος τόπος

4 7

69*

3

15**

13 2

29*** 16***** 2

ΟΚΝΕ 6 ΕΑΜΝ 1 ΕΑΜΜ 1 Λεύτερη Νέα 1 ΔΕΝ 1 ΕΑΣ 1 ΠΕΑΝ 1 Σπίθα 1

29

Πρόσκοποι 1 AON 1 ΜΕΕΦ 1

Πρωτοπόροι Νέοι 1 2 ΠΕΕΑ 1 ΕΑΜ 1 ΚΚΕ 1

4 7

69 4 16 1

17 2 30 17

ΣΥΝΟΛΟ

173

20

11 204

82. Περιοδικές εκδόσεις για τις γυναίκες είναι οι: ΣΤ: 29, 31, 70, 208 και για τα παιδιά/αετόπουλα οι: ΣΤ: 2, 9-10, 28, 83, 109, 138, 181.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/53/gif/63.gif&w=600&h=915

Σημειώσεις

*: ένα έντυπο εκδίδεται αρχικά ως όργανο του Ιερού Λόχου. **: ένα έντυπο εκδίδεται αρχικά ως όργανο της Κ.Ν. και μετά της ΕΠΟΝ. ***: ένα έντυπο εκδίδεται αρχικά ως όργανο της ΠΟΕΝ. ****: εκδίδεται από την Οργάνωση Κοριτσιών Αχαίας. *****: ένα έντυπο εκδίδεται αρχικά ως όργανο της ΕΝΑΡ.

Η κατανομή των περιοδικών εκδόσεων του Αρχείου κατά οργάνωση και τόπο έκδοσης παρουσιάζεται αναλυτικά στον πίνακα IV. Η κατανομή με βάση τον τόπο έκδοσης δεν είναι ομοιόμορφη στις διάφορες περιοχές της χώρας, γεγονός που, όπως αναφέραμε, διαπιστώνεται και στο υλικό άλλων ενοτήτων του Αρχείου. Τη μεγαλύτερη εκπροσώπηση έχει η περιοχή της Θεσσαλίας (69 έντυπα), ακολουθούν η Πελοπόννησος (30), η Αθήνα (28), και έπονται η Στερεά Ελλάδα (17) και η Μακεδονία (17). Αντίθετα από περιοχές, όπως η Ήπειρος, η Θράκη ή τα Επτάνησα, διασώζεται μικρός αριθμός εντύπων, ενώ άλλες, όπως οι Κυκλάδες ή τα Δωδεκάνησα, απουσιάζουν από το Αρχείο.

Μια συγκριτική εικόνα της κατανομής ανά τόπο έκδοσης των περιοδικών εκδόσεων που περιλαμβάνονται στο Αρχείο, με εκείνες που έχουν εντοπιστεί από άλλες πηγές και αφορούν το σύνολο των ελληνόγλωσσων νεανικών εντύπων, όπως αυτά έχουν αποδελτιωθεί στον κατάλογο της Οντέτ Βαρών, παρουσιάζεται στον Πίνακα V. (Στον πίνακα έχουν περιληφθεί μόνο οι νεανικές περιοδικές εκδόσεις του Αρχείου του Κ.Σ. της ΕΠΟΝ).83

83. Τα αριθμητικά δεδομένα του καταλόγου της Οντέτ Βαρών προέρχονται από επεξεργασία των στοιχείων της παραπάνω μελέτης της, πίνακας 3, σ. πη'-πθ'.

Σελ. 63
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αρχείο του Κεντρικού Συμβουλίου της ΕΠΟΝ
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 44
    

    Γενικού Στρατηγείου, που εκδόθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1943, ορίζεται η δομή και ο βαθμός ανάπτυξης των ανταρτοεπονίτικων σχηματισμών στις μεραρχίες του ΕΛΑΣ.45 Σύμφωνα με τη διαταγή αυτή προβλεπόταν:

    α) Διατήρηση όσων υποδειγματικών ομάδων είχαν ήδη δημιουργηθεί στις μεραρχίες, β) Συγκρότηση υποδειγματικών ανταρτοομάδων ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ με την ακόλουθη ανάπτυξη:

    - Στα συντάγματα κάθε μεραρχίας θα ιδρύονταν τέσσερις υποδειγματικές ομάδες- μία για το σύνταγμα και από μία για κάθε ένα από τα τρία τάγματα που το αποτελούσαν.

    - Θα διατηρείτο η υποδειγματική ομάδα κάθε μεραρχίας καθώς και η υποδειγματική ομάδα του Γενικού Στρατηγείου.

    - Οι υποδειγματικές ομάδες που είχαν δημιουργηθεί στους λόχους ή και στις διμοιρίες θα διατηρούνταν ή θα διαλύονταν ανάλογα με τις συνθήκες και τις ανάγκες.

    Το υλικό που σώζεται στο Αρχείο για τα ανταρτοεπονίτικα σώματα αφορά, σχεδόν αποκλειστικά, τη συμμετοχή τους στον ΕΛΑΣ μετά το Σεπτέμβριο του 1943 και αποτυπώνει τη νέα στρατιωτική διάρθρωση που είχε προκύψει. Στο Αρχείο υπάρχει πληροφοριακό υλικό για τη δράση επιμέρους στρατιωτικών τμημάτων (ταξιαρχίες, συντάγματα, τάγματα κλπ.), τα οποία διοικητικά εντάσσονταν στις μεραρχίες που είχαν δημιουργηθεί.46

    Εκθέσεις

    Οι εκθέσεις ή τα δελτία δράσης είναι κείμενα με ενημερωτικό και απολογιστικό χαρακτήρα. Διακρίνονται στις εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων της ΕΠΟΝ και σε εκείνες των στρατιωτικών σωμάτων. Οι εκθέσεις των τοπικών οργανώσεων συντάσσονταν

    Εθνικής Αντίστασης, ό.π., σ. 162-163, Γεράσιμος Μαλτέζος (Τζουμερκιώτης), ΕΑΜ - ΕΛΑΣ (Αναμνήσεις και ζητήματα Στρατηγικής και Τακτικής), Βόλος 1987, σ. 179-181.

    45. Βλ. Π. Ανταίος, Συμβολή, ό.π., τ. Β', σ. 327-331.

    46. Αναφορές στα στρατιωτικά αυτά τμήματα βλ. στο ευρετήριο στις αντίστοιχες ονομασίες στρατιωτικών μονάδων.