Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 114-133 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/114.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υπήρξε ο πρώτος αθλητής-ήρωας, ένα πρότυπο που θα κυριαρχήσει μέσα στον 20ό αιώνα, υπήρξε κυρίως ένα εθνικό σύμβολο, από εκείνα που η "μικρά Ελλάς" χρειαζόταν για να κατοχυρώσει, και στα μάτια των ξένων, το ένδοξο παρελθόν της112. Η μαζικότητα της παρακολούθησης των αγώνων του 1896 συνεπώς δεν σήμαινε αυτομάτως και την καθιέρωση του αθλητικού θεάματος γενικά. Αυτό αποδείχτηκε στη συνέχεια, όταν ο πρώτος ενθουσιασμός εξέπνευσε και όταν οι αγώνες δεν είχαν διεθνή αλλά τοπικό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ανανέωση του ενδιαφέροντος και η μαζική παρακολούθηση αγώνων παρατηρούνται μόλις το 1906 με την οργάνωση της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα113.

ΟΙ ΗΡΩΕΣ ΤΩΝ ΣΤΑΔΙΩΝ

Ως το 1906, η διοργάνωση Πανελλήνιων Αγώνων και η πιο συστηματική λειτουργία αθλητικών θεσμών καθώς και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του Τύπου για τις αθλητικές ειδήσεις είχαν καθιερώσει το αθλητικό θέαμα -έστω και αν δεν ήταν μαζικό- και είχαν δημιουργήσει τη φήμη γύρω από κάποιους αθλητές που διακρίνονταν για τις επιδόσεις τους. Έτσι, αν ο Λούης ήταν άγνωστος στο αθηναϊκό κοινό ως την ώρα της νίκης του, δεν συνέβαινε το ίδιο με τον Τόφαλο, ολυμπιονίκη της άρσης βαρών το 1906.

Ο Τόφαλος, αθλητής της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, είχε αναδειχθεί πανελληνιονίκης και παγκόσμιος ρέκορντμαν της άρσης βαρών "δια μιας χειρός και δι' αμφοτέρων" στους Πανελλήνιους Αγώνες που είχαν γίνει την προηγούμενη χρονιά114. Ο επιβλητικός του όγκος και οι επιδόσεις του είχαν δημιουργήσει γύρω από το όνομά του μια φήμη που άγγιζε τα όρια του μύθου και που κατέληξε στη γνωστή παροιμιώδη έκφραση. Στη Μεσολυμπιάδα του 1906 λοιπόν, το κοινό πήγε στο Στάδιο για να δει τον Τόφαλο να κερδίζει. Ο αντίπαλός του, ο Ούγγρος Στάινμπαχ, αντιμετώπισε τη συκοφαντία, την αποδοκιμασία έως και το

————————————

112. Βλ. μεταξύ άλλων το ποίημα του Αργύρη Εφταλιώτη, "Ωδή στον Λούη τον πρώτο νικητή της πρώτης Νέας Ολυμπιάδος", στο Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς..., ό.π., σ. 121-122.

113. Μαζική παρακολούθηση αγώνων παρατηρήθηκε κατά τους σχολικούς γυμναστικούς αγώνες του 1900 στο Στάδιο όπου όμως η είσοδος ήταν ελεύθερη: "Το Στάδιον ανέζησε μετά τεσσάρων ετών νέκραν και ερήμωσιν, και ήτο η εορτή εκείνη μία αναβίωσις των Ολυμπιακών αγώνων". ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 157. Ωστόσο, ένας σημαντικός αριθμός των θεατών (πάνω από 5.000) είχαν πληρώσει για να παρακολουθήσουν τους αγώνες, όπως προκύπτει από τα έσοδα της Ε.Ο.Α. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 14 Μάρτ. 1903.

114. Π. Σ. Σαββίδης, Πανελλήνιον Λεύκωμα, Αθήνα 1905, σ. 52. Περισσότερα στοιχεία για τον Δημ. Τόφαλο, γιο εύπορου πατρινού επιχειρηματία, και την αθλητική του σταδιοδρομία, βλ. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'. Από την εποχή του Τόφαλου ως την ίδρυση της Παναχαϊκής, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1997.

Σελ. 114
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/115.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μίσος των θεατών115. Ο Τόφαλος, όπως και ο Λούης, ήταν εθνικός ήρωας116, συμβόλιζε την ελληνική υπεροχή επί των άλλων εθνών. Και αυτή η λειτουργία του πρωταθλητή ως εθνικού ήρωα υπερκαλύπτει -στην πρώιμη αυτή φάση ανάπτυξης του ελληνικού αθλητισμού- το καθεαυτό πρότυπο του πρωταθλητή, του ήρωα δηλαδή της ατομικής επίδοσης και της υπεροχής μέσα από τον ανταγωνισμό, που θα κυριαρχήσει στη διάρκεια του 20ού αιώνα.

Στην καμπή του 19ου αιώνα, οι πολιτισμικές και ιδεολογικές αλλαγές που έχουν επέλθει στην ευρωπαϊκή κοινωνία αποτελούν το απαραίτητο υπόβαθρο πάνω στο οποίο κτίζεται και εφευρίσκεται μια σύγχρονη μυθολογία, με τους θεούς και τα κατορθώματά τους: η αθλητική μυθολογία. Σ' αυτή τη μυθολογία, ο ήρωας, το εξαιρετικό άτομο, κατέχει κεντρική θέση. Στην ουσία αποτελεί τη συγκεκριμένη έκφραση όλης της λογικής των σπορ, η οποία συνίσταται στην ανάδειξη του καλύτερου και στην προβολή της εξαιρετικής επίδοσης. Ταυτόχρονα όμως προϋποθέτει μια σειρά από σημαντικές αλλαγές στην κουλτούρα του σώματος. "Τα σωματικά περιγράμματα, οι σιλουέτες των ανθρώπων, δεν ποικίλλουν τόσο σύμφωνα με τις ανατομικές διαφορές ενός δεδομένου πληθυσμού όσο σύμφωνα με την ποικιλία των σωματικών αναφορών από μια κοινωνία σε μια άλλη και από μια εποχή στην επόμενη"117. Έτσι και η απεικόνιση καθώς και η εξύμνηση του γυμνασμένου ανδρικού σώματος που εμφανίζονται στην Ελλάδα στην καμπή του 19ου αιώνα είναι στοιχεία νεοτερικά και σηματοδοτούν μια σημαντική αλλαγή στις νοοτροπίες.

Η αλλαγή αυτή είναι περισσότερο εμφανής στους τρόπους απεικόνισης των αθλητών, είτε μέσω της λογοτεχνικής περιγραφής είτε μέσω της φωτογράφισής τους. Και ο μεν Λούης φωτογραφίζεται σταθερά με την εθνική ενδυμασία, σχεδόν αποσυνδεόμενος πλήρως από τη σωματική επίδοση και επιβεβαιώνοντας τη θέση του ως εθνικού συμβόλου. Έχει εξάλλου ενδιαφέρον ότι για τους δημοτικιστές ο Λούης αποτελεί επιπλέον την ενσάρκωση της αγνής αγροτικής ζωής, που διακρίνεται από το πρότυπο του επιτηδευμένου διανοούμενου της πρωτεύουσας118.

————————————

115. Την προηγούμενη της αναμέτρησης, διαδόθηκε η φήμη ότι ο Στάινμπαχ ήταν επαγγελματίας αθλητής. Για την άγρια αντίδραση του κόσμου, βλ. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα ... Ολυμπιακών αγώνων 1906, ό.π., σ. 39-43.

116. Ο ολυμπιονίκης μπορεί να είναι, εκτός από εθνικός, και τοπικός ήρωας. Είναι η περίπτωση του Νικ. Ανδριακόπουλου, αθλητή του Παναχαϊκού Γ. Σ., που αναδείχτηκε ολυμπιονίκης το 1896 στην "αναρρίχησι επί κάλω". Η υποδοχή που του επιφύλαξε η Πάτρα κατά την επιστροφή του άγγιζε τα όρια της αποθέωσης. Βλ. σχετικά Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α'. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 146-148. Ανάλογη ήταν η υποδοχή των πατρινών αθλητών που διέπρεψαν στη Μεσολυμπιάδα του 1906. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 53-55.

117. Ph. Perrot, Le travail des apparences. Le corps féminin XVIII-XIXe siècle, Παρίσι, Seuil, 1984, σ. 9.

118. Βλ. το ποίημα του Αλέξ. Πάλλη, "Λούης (αλίμονο!)", στο Ταμπουράς και κόπανος,

Σελ. 115
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/116.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Εθνικό σύμβολο και σ' αυτή την περίπτωση, αλλά προσαρμοσμένο προς τις αξίες της φυσικής ζωής και του νεοελληνικού λαϊκού πολιτισμού που προβάλλουν οι δημοτικιστές.

Η επιστροφή στη φύση και η αναζήτηση της φυσικότητας ακόμη και στην εξωτερική εμφάνιση αποτελούν άλλωστε βασικά ιδεώδη της ευρωπαϊκής αστικής τάξης του τέλους του 19ου αιώνα. Πρόκειται για μια βαθιά αλλαγή -ήδη από τα τέλη του 18ου αιώνα- προς μια "ηθική και αισθητική της αυθεντικότητας", που εξισώνει την αλήθεια με τη φύση και επιδιώκει την "ειλικρινή εμφάνιση"119. Σε αντίθεση λοιπόν με την αισθητική της αριστοκρατίας, που στόχευε στον εξωραϊσμό της εξωτερικής εμφάνισης με περούκες και καλλυντικά που χρωμάτιζαν το πρόσωπο, η αστική τάξη επιλέγει τη φυσικότητα και συνεπώς τα καλλυντικά προϊόντα που συμβάλλουν στη διατήρηση της επιδερμίδας. Η αλλαγή του αισθητικού προτύπου ανιχνεύεται στην εικόνα του ημίγυμνου γυμνασμένου αθλητή ο οποίος φωτογραφίζεται -στην Ελλάδα, από τις αρχές του 20ού αιώνα- με αυτοπεποίθηση για το σωματικό του κάλλος. Πράγματι, συναντάμε όλο και πιο συχνά φωτογραφίες είτε μεμονωμένων αθλητών είτε ομάδων συλλόγων που φωτογραφίζονται γυμνοί από τη μέση και πάνω επιδεικνύοντας τους καλογυμνασμένους μυς τους.

Έχουν προηγηθεί, από τους Ολυμπιακούς του 1896, οι γλαφυρές περιγραφές των αθλητών που παρομοιάζονται, μέσα στην αρχαιολατρική φρενίτιδα, με τους αρχαίους ολυμπιονίκες και τα κλασικά αγάλματα. "Ο Βερσής ιδίως με το απερίγραπτον εύπλαστον κάλλος του εφηβικού του σώματος φαίνεται άγαλμα εξόχου τέχνης ζωογονηθέν"120, έγραφαν για τον τρίτο ολυμπιονίκη της δισκοβολίας Σωτήριο Βερσή. Το αρχαιοελληνικό παράδειγμα επιστρατεύεται ως μηχανισμός νομιμοποίησης και στην περίπτωση του σύγχρονου αθλητισμού, ο οποίος ωστόσο καινοτομεί εναρμονιζόμενος με τις νεότερες αστικές αξίες. Το νέο αισθητικό πρότυπο θέλει το σώμα πιο λεπτό, πιο σφριγηλό, πιο ανδρικό. Γιατί δεν υπάρχει αμφιβολία ως προς το φύλο του νέου αυτού προτύπου. Η Μεσολυμπιάδα του 1906 θεωρήθηκε "μεγάλη πανήγυρις του κάλλους και της ανδρικής ρώμης"121. Η αθλούμενη γυναίκα είναι απούσα έξω από τους τοίχους των Παρθεναγωγείων και των ειδικών σχολών. Ντυμένη, εμφανίζεται να αθλείται μόνο στους αγώνες αντισφαίρισης, όπου το 1906 η Ελλάδα αναδεικνύει και γυναίκα Ολυμπιονίκη. Την ίδια χρονιά, η εμφάνιση εκτός συναγωνισμού της ομάδας των Δανίδων γυμναστριών προκάλεσε στην Αθήνα ένα μικρό σκάνδαλο αλλά και τον ενθουσιασμό του κοινού για το καινοφανές θέαμα. "Είναι συμπαθείς πάσαι, παρά την φυσικήν

————————————

[Λίβερπουλ] 1907, σ. 88-89. Ευχαριστώ κι απ' αυτή τη θέση τον Αλέξη Πολίτη που το έθεσε υπόψη μου.

119. Ph. Perrot, ό.π., σ. 139-140.

120. Οι Ολυμπιακοί αγώνες 776 π.Χ. - 1896... Μέρος Β'..., ό.π., σ. 59.

121. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα ... 1906, ό.π., σ. 125.

Σελ. 116
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/117.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ψυχρότητα των υπερβορείων, και φιλομειδείς προχωρούν προς τον στίβον [...] Φέρουν λευκόν περιστήθιον, με ελεύθερον τον λαιμόν και το στέρνον, βραχείαν εσθήτα μέχρι του γόνατος φθάνουσαν και αφίνουσαν να διαφαίνωνται κνήμαι νευρώδεις και τορνευταί, έχουσαι όλη την χάριν ην προσδίδει εις το γυναικείον σώμα η Σουηδική γυμναστική [...] Και υπό την έκπληξιν του κοινού άλλαι μεν εκτελούν επί των διαφόρων οργάνων της Σουηδικής γυμναστικής ασκήσεις ευκινησίας αλλά και ασκήσεις δυνάμεως"122. Οι ελληνίδες γυναίκες θα αργήσουν να κατακτήσουν τους στίβους και αυτό συμβαίνει μετά το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε εδώ123. Και στην υπόλοιπη Ευρώπη πάντως, ως τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο τουλάχιστον, κυριαρχεί το ιδεώδες του ανδρικού, αθλητικού κάλλους, απολύτως συμβατό με τον θριαμβεύοντα δαρβινισμό που ήθελε το αρσενικό ανώτερο από το θηλυκό για λόγους "φυσικής επιλογής".

Στην καθιέρωση του νέου προτύπου του ανδρικού κάλλους αλλά και στην προβολή των νέων ηρώων των σταδίων συνέβαλε ο τύπος. Δεν υπήρχαν ακόμη τότε στην Ελλάδα αθλητικά έντυπα, εκτός από κάποιες μεμονωμένες και βραχύβιες απόπειρες: η Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής (1898-1901) που εκδίδεται από τον Ποδηλατικό Σύλλογο Αθηνών124, και Η Νίκη (1908-1912 και 1922-1928), που εκδίδεται από τον γυμναστή Άγγελο Φέτση125. Προς τα τέλη της περιόδου που εξετάζουμε, κυκλοφορούν επίσης ο Ολυμπιονίκης (1919-1920), δεκαπενθήμερο "αθλητικόν περιοδικόν", ο Φίλαθλος, "εβδομαδιαία εικονογραφημένη επιθεώρησις", της οποίας εκδόθηκαν μόνο δύο φύλλα (1922), καθώς και ο Σύντροφος (1920-1922), περιοδικό της Χ.Α.Ν. που περιέχει πολλή αθλητική ύλη. Πολλά είναι επίσης τα προσκοπικά έντυπα, τα οποία αφιερώνουν τμήμα της ύλης τους στον αθλητισμό126. Εντούτοις, δεν κυκλοφορούν ακόμη αθλητικές εφημερίδες και μόνο προοδευτικά οι μεγάλες αθηναϊκές ημερήσιες εφημερίδες καθιερώνουν ειδικές στήλες με αθλητικές ειδήσεις. Η ένταξη πάντως των αθλητικών ειδήσεων στην ύλη των εφημερίδων μαρτυρεί και το αυξανόμενο ενδιαφέρον των αναγνωστών για τον αθλητισμό. Η έλλειψη εξειδικευμένου αθλητικού τύπου ως τη δεκαετία του 1920127 και η σχετικά περιορισμένη

————————————

122. Στο ίδιο, σ. 28.

123. Στον Σ.Ε.Γ.Α.Σ. η ειδική τεχνική επιτροπή αθλητισμού γυναικών δημιουργείται το 1928, ενώ το πρώτο επίσημο γυναικείο τμήμα στίβου στον Πανελλήνιο το 1932.

124. Βλ. εδώ, σ. 368.

125. Βλ. εδώ, σ. 76.

126. Βλ. Μάρθα Καρποζήλου, Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914). Καταγραφή, Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1987 και Κ. Τσικνάκης, Ελληνικός νεανικός τύπος (1915-1936). Καταγραφή, Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1986. Στα τέλη του 1922, εξάλλου, φαίνεται πως άρχισε να εκδίδεται στην Κωνσταντινούπολη ένα δεκαπενθήμερο αθλητικό περιοδικό, το πρώτο εκτός ελληνικού κράτους που έχω εντοπίσει ως σήμερα, ο Αθλητισμός.

127. Μέσα στη δεκαετία του 1920 εκδίδονται οι πρώτες αθλητικές εφημερίδες ενώ πυκνώνουν

Σελ. 117
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/118.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

παρουσία των αθλητικών ειδήσεων στα ημερήσια έντυπα περιορίζει τις εκτεταμένες σχετικές περιγραφές σε μείζονα αθλητικά γεγονότα, όπως ήταν οι Πανελλήνιοι Αγώνες και οι δύο Ολυμπιάδες της Αθήνας. Κατ' επέκταση, οι ηρωικές μορφές των σταδίων είναι λίγες και συνδέονται πάντα με το εθνικό κλέος. Εκτός από τον Λούη και τον Τόφαλο, ο Τσικλητήρας, ολυμπιονίκης στους Ολυμπιακούς του Λονδίνου (1908) και της Στοκχόλμης (1912) στο άλμα εις ύψος και στο άλμα εις μήκος άνευ φοράς, είναι η τρίτη περίπτωση αθλητή-ήρωα. Με την επιστροφή του από τη Σουηδία, ο κόσμος τον σηκώνει στα χέρια και τον οδηγεί στον Πανελλήνιο, το σύλλογό του. Ο Σουρής υμνεί το θρίαμβο με το γνωστό έμμετρο ύφος του:

Τι χαρά που την επήρα

για τον νέο Τσικλητήρα

μα και για τον Δόριζα

Μια φυλή ξεφυλισμένη

και καραβοτσακισμένη

που και τούτη την κοιλιά

έχει μόνη της δουλειά.

Σήμερα θυμάται πάλι

σεβαστάς προγόνων θήκας

και σηκόνεται και ψάλλει

νέους Όλυμπιονίκας128.

Ο Τσικλητήρας δεν ηρωοποιήθηκε εντούτοις τόσο λόγω των επιτυχιών του όσο γιατί, ακριβώς μετά την ανάδειξή του σε ολυμπιονίκη το 1912, πέθανε από μηνιγγίτιδα ενώ υπηρετούσε ως λοχίας στον στρατό στη διάρκεια του πολέμου129. Στο πρόσωπο του Τσικλητήρα συναντήθηκαν λοιπόν ο αθλητής που δοξάζει την πατρίδα του στον διεθνή στίβο των Ολυμπιάδων και ο γενναίος στρατιώτης που θυσιάζει τη ζωή του για τη δόξα της πατρίδας. Στα χρόνια του πολέμου, ο ηρωισμός μεταφέρεται από το στάδιο στο μέτωπο. Λεπτομερείς καταγραφές

————————————

αισθητά τα αθλητικά περιοδικά έντυπα. Η Ένωσις Αθλητικών Συντακτών θα ιδρυθεί το 1928. Στην Αγγλία αντίθετα το πρώτο εβδομαδιαίο αθλητικό έντυπο εμφανίστηκε το 1820 ενώ μέσα στη δεκαετία του 1880 οι αθλητικές σελίδες καλύπτουν σημαντικό μέρος του ημερήσιου και εβδομαδιαίου τύπου. T. Mason, Association Football and English Society 1863-1915, Μπράιτον, The Harvester Press, 1980, σ. 187 κ.εξ.

128. "Κι' ο Φασουλής εν λύρα/περί του Τσικλητήρα", Ρωμηός 28 Ιουλίου 1912. Ο Τσικλητήρας είχε γεννηθεί στην Πύλο το 1888 και είχε σπουδάσει στην Εμπορική Ακαδημία του Ρουσσόπουλου. Πανελλήνιος Γ.Σ. 1891-1991, Αθήνα [1991], σ. 176. Ο Μιχάλης Δώριζας, αθλητής του Εθνικού, είχε αναδειχθεί δεύτερος ολυμπιονίκης στον ελεύθερο ακοντισμό στο Λονδίνο.

129. Πολλά αποκόμματα εφημερίδων σχετικά με το θάνατο του Τσικλητήρα υπάρχουν στο αρχείο του Πανελληνίου, του οποίου ο Τσικλητήρας ήταν αθλητής. Βλ. επίσης, "Κώστας Τσικλητήρας. Μετά 15 έτη", Αθλητικός Κόσμος 75, 6 Οκτ. 1927, σ. 20.

Σελ. 118
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/119.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

των αιχμαλώτων, τραυματιών και πεσόντων αθλητών παραλληλίζουν το ανδρικό σθένος που απέκτησαν αγωνιζόμενοι στο στίβο με την ηρωισμό που επέδειξαν στο πεδίο της μάχης130. Άλλωστε, τα σπορ γενικότερα χρησίμευαν -και χρησιμεύουν ακόμη- ως "συμβολικές αναπαραστάσεις ενός μη βίαιου, μη στρατιωτικού ανταγωνισμού μεταξύ των κρατών"131, μια συμβολική αναπαράσταση του πολέμου.

Ο αθλητής που εκπροσωπεί τη μετάβαση από το πρώιμο πρότυπο του αθλητή-ήρωα του έθνους στο σύγχρονο εξατομικευμένο πρότυπο του πρωταθλητή είναι ο Δημήτριος Καραμπάτης. Γεννημένος στη Σμύρνη το 1898, νικητής στα 100 μ. και 110 μ. εμπόδια στους ΙΗ' Πανιώνιους αγώνες το 1918, αναδείχτηκε πρώτος νικητής σε τρία αγωνίσματα και δεύτερος σε ένα στους τελευταίους αγώνες που έγιναν στη Σμύρνη το 1922 καταρρίπτοντας και το παγκόσμιο ρεκόρ στην ελληνική δισκοβολία. Την ίδια χρονιά, στο Παναθηναϊκό Στάδιο, στέφθηκε πανελληνιονίκης σε δύο αγωνίσματα132. Πέρα από τις επιδόσεις, ο Καραμπάτης προβάλλεται κυρίως ως αισθητικό πρότυπο. "Η εμφάνισις του Καραμπάτη εις το παναθηναϊκόν στάδιον, γράφει αθηναϊκή εφημερίς, προυξένησε κατάπληξιν και θαυμασμόν εκ μέρους του κοινού. Όταν ο ωραίος, ο πλαστικός, ο αρχαϊκός Καραμπάτης ανήλθεν επί της βαλβίδος, όλοι εις το Στάδιον, όλοι, εξέσπασαν εις έν επιφώνημα θαυμασμού"133. Ίσως γι' αυτό το λόγο ο Καραμπάτης να είναι από τους πιο φωτογραφημένους αθλητές των αρχών του 20ού αιώνα. Από διαφημιστικό φυλλάδιο που κυκλοφόρησε για την αναγγελία του "Μεγάλου Αθλητικού Διαγωνισμού του Ολυμπιακού Αθλητικού Συλλόγου Σικάγου" το 1925 πληροφορούμαστε ότι χρησίμευσε "λόγω της αρμονικής διαπλάσεως του σώματός του και της Ελληνικωτάτης μορφής του ως μοδέλλον υπό των καλλιτέρων καλλιτεχνών του κόσμου". Δεν ξέρουμε αν ο Καραμπάτης αμειβόταν για παρόμοιες δραστηριότητες. Σίγουρα πάντως, αφότου ήλθε στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, παρουσιάζει μια πολυσχιδή δράση γύρω από αθλητικά θέματα, η οποία δεν αποκλείεται να ήταν επικερδής. Αρθρογραφεί, για παράδειγμα, σε πολλά αθλητικά έντυπα του Μεσοπολέμου ενώ συνδέει το όνομά του και με τη διαφήμιση. Μετά από αγώνα πυγμαχίας που έγινε τον Ιανουάριο 1925, καταχωρίζεται στην εφημερίδα Βραδυνή η ακόλουθη διαφήμιση:

«Ο πρωταθλητής μας κ. Δημ. Καραμπάτης, ο οποίος έθεσεν εκτός μάχης τον αντίπαλόν του κ. Δημητρίου εις τον πρώτον γύρον καθ' όλην την διάρκειαν της προπονήσεώς του έτρωγε βούτυρον, γάλα, αυγά, κρέμα, ρυζόγαλον και εν γένει

————————————

130. "Οι ήρωες", εξώφυλλο στο τχ. 2 (Φεβρ. 1922) του περ. Η Νίκη.

131. Ν. Elias, "Introduction", στο Ε. Dunning - Ν. Elias (εκδ.), ό.π., σ. 23.

132. Βλ. Χ. Σ. Σολομωνίδης - Ν. Εμμ. Λωρέντης, Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Αθήνα 1967, σ. 82, 109, 127 κ.ά.

133. Στο ίδιο, σ. 127.

Σελ. 119
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/120.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

7. Δημήτριος Καραμπάτης.

Σελ. 120
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/121.gif&w=600&h=908 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

8. Σπύρος Λούης.

Σελ. 121
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/122.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

όλα τα γαλακτερά εις το Γαλακτοπωλείον "Ένωσις Παραγωγών", γωνία Προαστείου και Γαμβέττα. Πάντως, εκ παραλλήλου με την γερήν γροθιά του, και η καθαρά τροφή συνέτεινε διά τον θρίαμβον»134.

Στα χρόνια 1924-1925, ο Καραμπάτης πρωτοστατεί στην αθλητική κίνηση. Από τους πρωτεργάτες, όπως φαίνεται, για την εισαγωγή της πυγμαχίας (boxe) στην Ελλάδα135, μέλος του Δ.Σ. του Πανιωνίου, πρωταγωνίστησε επίσης στην πρώτη απεργία των αθλητών το 1924 136. Η συνολική του δράση δηλώνει ότι πρόκειται για αθλητή για τον οποίο ο πρωταθλητισμός αποτελεί βασική ιδιότητα με την οποία συνδέονται όλες οι υπόλοιπες, σε αντίθεση με προηγούμενους αθλητές που είχαν κατά βάση άλλο επάγγελμα και ασχολούνταν δευτερευόντως με τον αθλητισμό. Η επιλογή αυτή φανερώνει και την ανάπτυξη μιας ιδιαίτερης συνείδησης της ταυτότητας του αθλητή που οδήγησε στην απεργιακή έκρηξη του 1924 137 και στη σύμπηξη δικών τους ενώσεων όπως είχαν κάνει παλαιότερα οι γυμναστές138. Η ανάπτυξη της ιδιαίτερης αυτής ταυτότητας συνδέεται 

————————————

134. Το απόκομμα από την εφ. Βραδυνή, χωρίς ημερομηνία, βρίσκεται στο αρχείο του Πανιωνίου. Από άλλο απόκομμα, της εφ. Ελεύθερος Τύπος (4 Ιαν. 1925), πληροφορούμαστε το χρόνο διεξαγωγής του αγώνα. Αντίστοιχη διαφήμιση, με πρωταγωνιστή τον Τόφαλο, συναντάται σε πατρινές εφημερίδες του 1908. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 188-189: "- Πώς απέκτησε τις τεράστιες δυνάμεις του ο πρωταθλητής του κόσμου Τόφαλος; - Με το να πίνει από τα έξοχα κοκκινέλια κρασιά, τα πωλούμενα από τον Ντίνο Αθανασίου εις το υπόγειον Κοντογούρη (οδός Κανακάρη αρ. 107) και προς πόσο νομίζεις; προς 30 λεπτά η οκά!".

135. Τον Σεπτέμβριο 1924 ιδρύθηκε η "Ένωσις Πυγμαχίας Αθηνών" της οποίας αντιπρόεδρος ήταν ο Καραμπάτης. Ο ίδιος φέρεται ότι εξέδιδε περιοδικό με τίτλο Η Πυγμαχία, του οποίου δεν έχω εντοπίσει αντίτυπα. Το boxe είχε εισαχθεί από το 1923 στον Πανελλήνιο. "Το boxe εν Αθήναις", Αθλητική Επιθεώρησις 2, Ιούλιος 1923, σ. 15.

136. Η απεργία έγινε με αφορμή τους προκριματικούς για τους Ολυμπιακούς του 1924 από αθλητές που ήταν δυσαρεστημένοι με την Ε.Ο.Α. και τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Οι αθλητές διοργάνωσαν δικούς τους προκριματικούς αρνούμενοι να μετάσχουν στους αγώνες που διοργάνωσε η αρμόδια επιτροπή. Βλ. εφ. Η Καθημερινή, 31 Μαρτίου 1924 και 7 Απρ. 1924. Τελικά, η Ε.Ο.Α. απέκλεισε τον Καραμπάτη από την εθνική ομάδα και εκείνος μετέσχε στους Ολυμπιακούς στο Παρίσι με δικά του έξοδα.

137. "Πρέπει να καταλάβουν όλοι των ότι οι αθληταί δεν είνε λούστροι ούτε μορμολύκεια", έγραφε σε επιστολή συμπαράστασης ο Δ. Βασιλόπουλος. Βλ. "Η αθλητική απεργία" και "Δια την απεργίαν των αθλητών", εφ. Εμπρός, 4 Απρ. 1924. Στις αρχές του αιώνα, ερασιτέχνες αθλητές είχαν στραφεί εξάλλου προς τον επαγγελματισμό, όπως ο Λουκάς Λαμπίρης, μέλος της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, αλλά και ο ίδιος ο Δ. Τόφαλος μετά το 1908. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 71-82.

138. Τον Φεβρουάριο 1920 ιδρύθηκε η Ένωσις Ελλήνων Αθλητών Στίβου (απόφαση εγκρίσεως του Πρωτοδικείου Αθηνών αρ. 581, 4 Μαρτίου 1920) με πρωτοβουλία του Παν. Παρασκευόπουλου. Η Ένωση αποτελούσε ανασύσταση του παλαιότερου Συνδέσμου των Ελλήνων Αθλητών που εμφανίζεται μία μόνο φορά με έγγραφό του προς την Ε.Ο.Α. τον Απρίλιο

Σελ. 122
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/123.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

οπωσδήποτε με τους μετασχηματισμούς που υφίσταται, ο ελληνικός αθλητισμός μετά το 1922: κυρίως, τη μαζικότητα του που επιτρέπει -και μέσω του Τύπου- την ανάδειξη αθλητικών ειδώλων. Οι άθλοι των νέων αυτών ηρώων είναι τα ρεκόρ.

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΙΩΞΗ ΤΗΣ ΕΠΙΔΟΣΗΣ

Στην Ελλάδα η καταγραφή των ρεκόρ εισάγεται από το 1896. Στο εξής οι επιδόσεις των αθλητών μετρώνται τόσο σε πανελλήνιο όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο139. Η έννοια του ρεκόρ συνδέεται με μια από τις όψεις των νεότερων σπορ που τα διακρίνουν από τα παραδοσιακά παιχνίδια, την ακριβή μέτρηση, την ποσοτικοποίηση, θα μπορούσαμε να πούμε με αδέξια ελληνικά. "Record" σημαίνει άλλωστε "καταγράφω". Η ακριβής μέτρηση της επίδοσης με αριθμούς (δευτερόλεπτα, μέτρα, βάρος κλπ.) με στόχο τη βελτίωσή της γίνεται ένα είδος μανίας που διατρέχει τόσο τους ίδιους τους αγώνες όσο και την περιγραφή τους.

Η λέξη δεν εξελληνίστηκε παρά τις προσπάθειες που έγιναν στα τέλη του περασμένου αιώνα. Ο Βερναρδάκης πρότεινε τη λέξη "κρατιστεύματα"140, ο Σπ. Λάμπρος, με βάση τον Λουκιανό, τη λέξη "μέτρον"141 ενώ και το "υπερβατόν" και το "υπέρωρον" θεωρήθηκαν ότι θα μπορούσαν να αποδώσουν την έννοια142. Εν τέλει επικράτησε η λέξη "επίδοσις" αλλά παράλληλα με την αγγλική "record", η οποία χρησιμοποιήθηκε και στις άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες.

Οι αντιδράσεις απέναντι στο σύστημα της καταγραφής των επιδόσεων ήταν ποικίλες και αντανακλούσαν τη διαμάχη ανάμεσα στους υποστηρικτές του αγγλικής προέλευσης αθλητισμού και τους, κατ' επάγγελμα συνήθως, υποστηρικτές της γερμανικής ή σουηδικής γυμναστικής με παιδαγωγικούς στόχους. Η Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής, έντυπο αθλητικού (δηλ.

————————————

1907 ("Πρακτικά Ε.Ο.Α.", Γ ', 66η συνεδρίαση, Απρίλιος - Μάιος 1907· πβ. και Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία..., ό.π., σ. 223-224). Η νέα Ένωση σκόπευε, όπως φαίνεται, στην αποστολή όσο το δυνατόν περισσότερων αθλητών στους Ολυμπιακούς της Αμβέρσας, παρακάμπτοντας τους αρμόδιους για την επιλογή φορείς, κυρίως την Ε.Ο.Α. αλλά και τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Προκήρυξε μάλιστα και Παναθηναϊκούς Αθλητικούς Αγώνες για τις 30 και 31 Μαρτίου (έγγραφο προς Πανελλήνιο Γ.Σ., 29 Φεβρ. 1920 και απάντηση του Πανελληνίου, 14 Μαρτίου 1920, Αρχείο Π.Γ.Σ.). Οι αγώνες δεν έγιναν, και σύντομα, λόγω των προφανών αντιδράσεων, η Ένωση περιήλθε σε αφάνεια για να επανεμφανιστεί, με νέα διοίκηση, στην απεργία του 1924. Βλ. Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 347-349, 428.

139. Εισάγεται τότε η έννοια του ρεκόρ αλλά δεν αρχίζει αμέσως η συστηματική καταγραφή των επιδόσεων των ελλήνων αθλητών.

140. Κ. Μ. Κατσαράς, Η Ελλάς κατά τους διεθνείς Ολυμπιακούς αγώνας 1906, Αθήνα 1906, σ. 53.

141. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα ... Ολυμπιακών αγώνων 1906, ό.π., σ. 12.

142. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 263.

Σελ. 123
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/124.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

sportif) σωματείου, προτείνει ως μέσο για την "αναζωπύρωσιν της γυμναστικής και του αθλητισμού" την "σύστασιν εν Ελλάδι επιδόσεων (records) αίτινες εν άπαντι τω πεπολιτισμένω κόσμω προ πολλού έχουσι συσταθή εις όλα τα αθλητικά αγωνίσματα"143. Στο ανώνυμο άρθρο, τα ρεκόρ και η αναγνώριση ελλήνων πρωταθλητών (recordmen), με τις απαραίτητες τιμές εκ μέρους των αρμόδιων αρχών, θεωρούνται ότι θα ενισχύσουν την άμιλλα και θα ενθαρρύνουν τους αθλητές να βελτιωθούν. Αντίθετα, οι γυμναστές -με κύριο εκφραστή τον Ι. Χρυσάφη- υποστηρίζουν ότι ο ανταγωνισμός και η άμιλλα με στόχο το ρεκόρ λειτουργούν καταστρεπτικά για την ανάπτυξη της σωματικής αγωγής. Από το 1896, γράφει ο Χρυσάφης, "ο νεώτερος αθλητισμός, ήτοι η εις το έπακρον επίδοσις εις έν και μόνον αθλητικόν αγώνισμα, ο άγνωστος παρ' ημίν μέχρι της εποχής εκείνης, εισήλασεν ακάθεκτος εις τα Ελληνικά γυμναστήρια, συνεισαγαγών πάσαν την αθλητικήν αμετρίαν και την υπερβολήν", που οδήγησε στην "αγοραπωλησίαν των αθλητών, τον περιορισμόν της όλης δράσεως των Συλλόγων εις την παντί τρόπω συγκρότησιν και συντήρησιν ενός μικροθιάσου αθλητών, ο οποίος εις τους ετησίους Πανελληνίους αγώνας ν' ασφαλίζη το έπαθλον και όλην εν γένει την άλογον αυτήν παρεκτροπήν από του κυρίου σκοπού της σωματικής αγωγής"144.

Παρά τις αντιρρήσεις του Χρυσάφη και των συναδέλφων του εντούτοις, η διεξαγωγή αγώνων, η προπόνηση των αθλητών γι' αυτούς και η διεκδίκηση της νίκης όχι μόνο για την ατομική τους δόξα αλλά και για το γόητρο της ομάδας τους, αποτέλεσαν βασικά στοιχεία του ελληνικού αθλητισμού από τις αρχές του 20ού αιώνα. Αποτέλεσμα, ένας οξύς ανταγωνισμός ανάμεσα στους συλλόγους και κυρίως ανάμεσα στους δύο σημαντικότερους εκείνη την εποχή, τον Πανελλήνιο και τον Εθνικό145.

Αγώνες αρχίζουν να οργανώνονται συστηματικά στην Ελλάδα στην ουσία μετά το 1899. Τη συλλογική μέθη του 1896 την είχε διαδεχθεί το αίσθημα της εθνικής ταπείνωσης το 1897. Αδράνεια χαρακτηρίζει τη "σκοτεινή" χρονιά της ήττας, παρά τη σημαντική για την εξέλιξη του αθλητισμού ίδρυση του Συνδέσμου των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων (Σ.Ε.Α.Γ.Σ.). Θα

————————————

143. Στο ίδιο, σ. 185.

144. [Ι. Ε. Χρυσάφης], Η σωματική αγωγή και η στρατιωτική προπαίδευσις της νεότητος..., ό.π., σ. 28-29. Η υπογράμμιση, του συγγραφέα.

145. Για τις μορφές που πήρε αυτός ο ανταγωνισμός, βλ. εδώ, σ. 282-3. Στα καταστατικά του 1900 (άρθρο 27) και του 1912 (άρθρο 29) του Πανελληνίου Γ.Σ. αναγράφονται οι απαιτούμενες επιδόσεις τις οποίες αν επιτύχει ένας αθλητής βραβεύεται από τον σύλλογο με αργυρό μετάλλιο και ανακηρύσσεται πρωταθλητής του συλλόγου. Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1900 και Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1912. Με στόχο την προετοιμασία αθλητών κυκλοφορούν εξάλλου εγχειρίδια προπονητικής, όπως για παράδειγμα εκείνο που εξέδωσε η Χ.Α.Ν.: Α. Ε. Marriott, Οδηγός αθλητού, Αθήνα 1920.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/125.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χρειαστεί η επέμβαση του κράτους με το νόμο ,ΒΧΚΑ' για να δοθεί κανονική και επαναλαμβανόμενη, δηλ. θεσμική, μορφή στις αθλητικές συναντήσεις. Αν εξαιρέσουμε, βεβαίως, τους αγώνες που γίνονταν στο πλαίσιο των αθλητικών συλλόγων, οι οποίοι όμως είχαν περιορισμένη εμβέλεια και περιορισμένη παρουσία θεατών.

Από τη στιγμή της δημιουργίας του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αλλά και με δεύτερο πόλο την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων, η τυπική επαφή μεταξύ των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων μέσω των αγώνων αποκτά επίσημη και θεσμοθετημένη μορφή, που περιορίζει και την πρωτοβουλία των επιμέρους συλλόγων. Τα είδη των αγώνων (πανελλήνιοι, διεθνείς, τοπικοί, interclubs, match κλπ.), ο χρόνος και ο τρόπος διεξαγωγής τους, η συγκρότηση της ελλανόδικης επιτροπής, τα βραβεία, τα ρεκόρ, οι προϋποθέσεις συμμετοχής σωματείων και αθλητών και μια σειρά από άλλα ζητήματα προσδιορίζονται με ακρίβεια146. Απονέμεται εξάλλου από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. τόσο το βραβείο της συλλογικής εργασίας στους Πανελλήνιους Αγώνες (από το 1910)147 όσο και το έπαθλο της Νίκης στο σωματείο που συγκέντρωσε τις περισσότερες πρώτες νίκες (από το 1897)148. Η αυστηρή αυτή οργάνωση που διέπεται από λεπτομερή νομοθεσία, καταστατικά και κανονισμούς αγώνων προσδίδει σ' αυτόν το μοντέρνο τρόπο ψυχαγωγίας που λέγεται σπορ όλα αυτά τα διακριτικά γνωρίσματα που τον διαφοροποιούν από το παραδοσιακό παιχνίδι. Η αναζήτηση της νίκης αποτελεί άλλωστε επίσης ένα χαρακτηριστικό των σπορ που τα διακρίνει από τα παραδοσιακά παιχνίδια όπου και μόνη η συμμετοχή συνιστούσε στοιχείο διασκέδασης.

Με το νόμο ,ΒΧΚΑ' αναγνωρίζεται ο κεντρικός ρόλος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., εφόσον στους ετήσιους πανελλήνιους αγώνες που θεσπίζεται να γίνονται τις τρεις τελευταίες ημέρες της Διακαινησίμου στο Παναθηναϊκό Στάδιο επιτρέπεται να μετέχουν μόνο τα σωματεία που έχουν ενταχθεί στο Σύνδεσμο. Ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. προσδιορίζει εξάλλου το ήμισυ περίπου των μελών που συγκροτούν τις ελλανόδικες επιτροπές τόσο των πανελλήνιων όσο και των σχολικών αγώνων. Τέλος, τα σωματεία δεν επιτρέπεται να διοργανώσουν δικούς τους αγώνες τρεις μήνες πριν και τρεις μήνες μετά τους Πανελλήνιους Αγώνες. Τα σωματεία που 

————————————

146. Ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. κατατάσσει τους αγώνες σε έξι κατηγορίες ανάλογα με το είδος και το φορέα που τους οργανώνει. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Εσωτερικός κανονισμός και γενικοί κανονισμοί αγώνων, Αθήνα 1910, άρθρο 26.

147. "Καταστατικόν Σ.Ε.Α.Γ.Σ." (30 Σεπτ. 1910), ΦΕΚ Α' 86, 15 Απρ. 1911, άρθρο 37.

148. "Καταστατικόν Σ.Ε.Α.Γ.Σ." (25 Ιαν. 1897), ΦΕΚ Β' 25, 27 Φεβρ. 1897, άρθρο 17. Το έπαθλο άρχισε να απονέμεται από τους Πανελλήνιους του 1904 και αθλοθέτης ήταν ο Πέτρος Καλλιγάς. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., Αθήνα 1910, σ. 128. Το βραβείο της Νίκης καταργήθηκε το 1920 και το χάλκινο άγαλμα της Νίκης παρέμεινε πλέον μόνιμα στον Πανελλήνιο που το είχε κατακτήσει επί 13 συνεχείς αγώνες. Εφ. Καιροί, 5 Φεβρ. 1920, σ. 2· "Πρακτικά ... Σ.Ε.Α.Γ.Σ.", σ. 85.

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/126.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διακρίνονται κατά τους Πανελλήνιους Αγώνες απολαμβάνουν χρηματικής επικουρίας αντί για άλλο βραβείο149.

Από το 1900, με το διάταγμα "περί πανελληνίων αγώνων" ρυθμίζεται λεπτομερώς ο τρόπος τέλεσης των ετήσιων πανελλήνιων αγώνων και οι αντίστοιχες αρμοδιότητες Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και Ε.Ο.Α.150. Η προκήρυξη, το πρόγραμμα και ο προϋπολογισμός των αγώνων υπάγονταν στη δικαιοδοσία του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αλλά η τελική έγκριση ανήκε στην Ε.Ο.Α. που μπορούσε να επιφέρει τις τροποποιήσεις που ήθελε στο αρχικό σχέδιο του Συνδέσμου. Σύμφωνα με το αναθεωρημένο καταστατικό του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. το 1900, οριζόταν επίσης η διοργάνωση κάθε δύο χρόνια των " Ολυμπίων" στην αρχαία Ολυμπία151, αγώνων όμως που δεν τελέστηκαν ποτέ. Αλλά και ο θεσμός της Μεσολυμπιάδας, που καθιερώθηκε μετά την άρνηση της Δ.Ο.Ε. για μόνιμη τέλεση των Ολυμπιακών στην Ελλάδα152, ατόνησε μετά την πρώτη και μοναδική Ολυμπιάδα του 1906. Παρόλο που το θέμα επανερχόταν στις συνεδριάσεις της Ε.Ο.Α. κατά τις προβλεπόμενες χρονιές (1910, 1914 και 1922) και συντάσσονταν προγράμματα και προϋπολογισμοί, καμία Μεσολυμπιάδα δεν έγινε στην Αθήνα μετά το 1906 153.

Εκτός από τους Πανελλήνιους που διοργανώθηκαν για πρώτη φορά το 1901, άλλοι αγώνες που θεσμοθετήθηκαν κατά την ίδια περίοδο ήταν οι σχολικοί αγώνες (στην ουσία γυμναστικές επιδείξεις και εξετάσεις στη γυμναστική)154, τα

————————————

149. Νόμος ,ΒΧΚΑ' "Περί γυμναστικής και γυμναστικών και αθλητικών αγώνων" (10 Ιουλ. 1899), ΦΕΚ Α' 141, 12 Ιουλ. 1899, άρθρα 29, 31, 34, 43.

150. Β.Δ. "Περί Πανελληνίων Αγώνων" (3 Ιαν. 1900), ΦΕΚ Α' 3, 5 Ιαν. 1900.

151. "Καταστατικόν του Συνδέσμου των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων", ΦΕΚ Ε' 17, 8 Απρ. 1900, άρθρο 1β'.

152. Κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896, ο Γεώργιος Α' πρότεινε να καθιερωθεί η Αθήνα ως μόνιμος τόπος τέλεσης των αγώνων. Το 1899 μάλιστα ο νόμος ,ΒΧΚΑ' (άρθρο 37) όριζε ότι η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων "μεριμνά περί της ανά τετραετίαν εξακολουθήσεως των Ολυμπιακών Αγώνων, των τελεσθέντων εν έτει 1896". Ο Coubertin ωστόσο επέμενε στην αρχική απόφαση της Δ.Ο.Ε. για περιοδική τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων σε διαφορετικές πόλεις του κόσμου. Ήδη άλλωστε είχε ορισθεί το Παρίσι ως τόπος τέλεσης της δεύτερης Ολυμπιάδας, το 1900, και ο ελληνικός νόμος αντιμετωπίσθηκε με δυσφορία αλλά και ειρωνεία στο εξωτερικό. Τότε ο διάδοχος Κωνσταντίνος πρότεινε ως συμβιβαστική λύση την τέλεση μεσολυμπιάδων στην Αθήνα.

153. Για τις σχετικές συζητήσεις, βλ. "Πρακτικά της Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 10 Μάρτ., 25 Μάρτ., 15 Σεπτ., 22 Οκτ. 1909, 9 Μαΐου, 19 Μαΐου, 7 Νοεμ., 14 Νοεμ., 10 Δεκ. 1913 και 22 Μαΐου, 23 Οκτ. 1921.

154. Σχολικούς αγώνες διοργάνωνε από το 1901 και ως το 1922 και ο Πανιώνιος στη Σμύρνη με τη συμμετοχή των εκεί ελληνικών σχολείων. Βλ. Χ. Σωκρ. Σολομωνίδης - Ν. Εμμ. Λωρέντης, Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Αθήνα 1967, σ. 50-54. Στην Ελλάδα, τα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης θεωρούνταν φίλαθλα γυμναστικά σωματεία και οι μαθητές τους που είχαν συμπληρώσει το 17ο έτος μπορούσαν να μετέχουν στους Πανελλήνιους Αγώνες ως αθλητές.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/127.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ελευθέρια (ετήσιοι σκοπευτικοί αγώνες από το 1910)155, τα Σωτήρια (από το 1899)156, οι παιδικοί και εφηβικοί αγώνες του Εθνικού Γ.Σ. (από το 1898), αγώνες για την απόκτηση ειδικών βραβείων (όπως ο αγώνας ανωμάλου δρόμου 12 χλμ. προς τιμήν του βασιλέως της Ιταλίας ή το κύπελλο που πρόσφερε ο πρίγκηπας Γεώργιος για αθλητικούς αγώνες μεταξύ των Σχολών του Πανεπιστημίου)157 καθώς και διασωματειακοί (inter-clubs) αγώνες για ειδικά σπορ που οργανώνονται περιοδικά από αθλητικούς συλλόγους (ιππικοί, ναυτικοί, σκοπευτικοί κλπ.). Εκτός ελληνικού κράτους, οι γνωστότερες αθλητικές διοργανώσεις, στις οποίες μετέχουν και σύλλογοι από την Ελλάδα, είναι οι Πανιώνιοι στη Σμύρνη, οι Αιολικοί στις Κυδωνίες, οι Παγκύπριοι στη Λευκωσία και τη Λεμεσό, τα Σάμια στη Σάμο και οι Παναιγύπτιοι στην Αλεξάνδρεια. Εξάλλου, οι σημαντικότεροι από τους ελληνικούς αθλητικούς συλλόγους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μετείχαν τόσο στους Πανελλήνιους όσο και σε άλλες αθλητικές διοργανώσεις των ελλαδικών συλλόγων. Αντίστοιχα, βεβαίως, σύλλογοι από το ελληνικό κράτος -κυρίως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός- μετείχαν στους εκτός κράτους αθλητικούς αγώνες.

Η καταγραφή που επιχειρείται στον Πίνακα 1 δεν είναι οπωσδήποτε εξαντλητική. Γνωρίζουμε τους αγώνες που τελούνταν στους χώρους που βρίσκονταν υπό τη δικαιοδοσία της Ε.Ο.Α. (Στάδιο, Ποδηλατοδρόμιο, Σκοπευτήριο Καλλιθέας, Μπελλένειος Σκοπευτική Σχολή), στο Κεντρικό Γυμναστήριο, στο Ζάππειο, καθώς και με την πρωτοβουλία των μεγαλύτερων συλλόγων. Τοπικοί αγώνες, μακριά από την πρωτεύουσα, και εσωτερικοί αγώνες μεταξύ των μελών ενός ή δύο γυμναστικών και αθλητικών συλλόγων είναι λιγότερο γνωστοί.

Οι σημαντικότερες αθλητικές συναντήσεις (σημαντικότερες από άποψη συμμετοχής συλλόγων, αθλητών και θεατών) γίνονται βεβαίως χωρίς αμφιβολία στην πρωτεύουσα158. Και σε άλλες πόλεις (Βόλο, Λάρισα, Τρίκαλα, Πάτρα, Σπάρτη,

————————————

Νόμος 2476 "Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως των νόμων ,ΒΧΚΑ', ,ΓΥΛΗ' "περί γυμναστικής κλπ."", ΦΕΚ Α' 199, 4 Σεπτ. 1920.

155. Τα Ελευθέρια ιδρύθηκαν με το νόμο ,ΓΧΛς' (16 Μαρ. 1910, ΦΕΚ Α' 106, 19 Μαρτίου 1910) για να τιμάται η επέτειος της Ελληνικής Παλιγγενεσίας. Οι αγώνες θα τελούνταν σε διαφορετική πόλη κάθε χρόνο και δικαίωμα συμμετοχής είχαν μόνο Έλληνες έως 30 ετών (από το 1912, έως 40). Βλ. νόμος ,Γ^ΠΓ ' "Περί τροποποιήσεως διατάξεων τίνων του ,ΓΧΛς' νόμου "περί Ελευθερίων"" (13 Ιαν. 1912), ΦΕΚ Α΄ 12, 14 Ιαν. 1912. Τα βραβεία ήταν χρηματικά: 10.000 δρχ. για τον πρώτο νικητή, 2.000 για τον δεύτερο και 1.000 για τον τρίτο. Τα πρώτα Ελευθέρια έγιναν στο Ρίο και τα επόμενα στο Βόλο και τα Τρίκαλα.

156. Από τον Πανελλήνιο Γ.Σ. για τον εορτασμό της διάσωσης του Γεωργίου Α' και της κόρης του Μαρίας από δολοφονική απόπειρα. Βλ. εδώ, σ. 217.

157. Οι αγώνες μεταξύ των Σχολών του Πανεπιστημίου προκηρύχτηκαν για πρώτη φορά το 1908. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", τ. Γ', συνεδρ. 14 Φεβρ. 1908.

158. Οι σημαντικότεροι αγώνες που γίνονται εκτός ελληνικού κράτους είναι οι Πανιώνιοι στη

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/128.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τρίπολη) οργανώνονται, αγώνες όπου προσκαλούνται και σύλλογοι της πρωτεύουσας αλλά δεν έχουν την αίγλη και την απήχηση των πανελλήνιων συναντήσεων. Μια περίπτωση αγώνων με ετήσια περιοδικότητα που δεν οργανώνονται από μεγάλο σύλλογο ούτε σε ένα από τα μεγάλα αστικά κέντρα είναι οι αγώνες του Αθλητικού Συλλόγου του χωρίου Βούρβουρα Κυνουρίας. Εντούτοις, δεν θα πρέπει να προβούμε σε βιαστικά συμπεράσματα ως προς τη διάδοση του αθλητισμού στην επαρχία ή σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Η πρωτοβουλία για την ίδρυση του συλλόγου δεν προήλθε από τους κατοίκους του χωριού αλλά από "ομάδα νέων παραθεριζόντων", οι οποίοι είδαν τον αθλητισμό ως μέσο εκπαίδευσης των χωρικών:

"Επειδή ο παλληκαριζόμενος νέος των χωρίων μας εννοεί καλώς ότι αι διά ψύλλου πήδημα ανδραγαθίαι κατά της ζωής του πλησίον δεν είναι το μόνον μέσον, όπως ακουσθή το όνομά του και ικανοποιηθή η φιλοδοξία του, αφ' ου και ο ρίπτων τον δίσκον και ο πηδών καλώς τόσον πολύ τιμώνται και ακουστοί γίνονται εις τα πέριξ. Εντεύθεν η φιλοδοξία των νέων μας θέλει τραπή επί τα ευγενέστατα ιδεώδη της περί το σώμα επιμελείας και αι δάφναι του παλληκαρισμού ταχέως θέλουσι μαρανθή"159.

Οι Πανελλήνιοι Αγώνες είναι κυρίως αθλητικοί και γυμναστικοί, στην παράδοση των Ολυμπιακών Αγώνων και περιλαμβάνουν πολλά αγωνίσματα. Ενδεικτικά, οι Πανελλήνιοι του 1906 περιλάμβαναν 26 αγωνίσματα: δρόμοι 100 μ., 5 αγγλικών μιλίων, 400 μ., 800 μ., 110 μ. μετ' εμποδίων, άλμα επί κοντώ, άρσις αμφισφαίρου δ' αμφοτέρων των χειρών, πάλη ελληνορωμαϊκή, δισκοβολία ελληνική, άλμα τριπλούν, λιθοβολία, άλμα εις ύψος μετά φοράς, άρσις αλτήρος δι' εκατέρας χειρός, ακοντισμός, σφαιροβολία, άλμα εις μήκος μετά φοράς, αγών πορείας βάδην 1.500 μ., διελκυστίνδα, άλμα απλούν άνευ φοράς, γυμναστικόν πένταθλον, αθλητικόν πένταθλον, μαραθώνιος δρόμος, αγών ομάδων, αναρρίχησις επί κάλω, άλμα εις ύψος άνευ φοράς.

Εκτός από τους πανελλήνιους αθλητικούς αγώνες, διοργανώνονται κάθε χρόνο μετά το 1904 160 οι πανελλήνιοι αγώνες σκοποβολής, οπλομαχίας, αντισφαίρισης,

————————————

Σμύρνη, τους οποίους οργανώνει κάθε χρόνο ο Πανιώνιος και όπου μετέχουν τα σημαντικότερα ελληνικά αθλητικά σωματεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ελλάδας. Υπολείπονται πάντως, από άποψη συμμετοχής αθλητών, των Πανελληνίων.

159. ΠΑΕΑ (1898-9), σ. 19. Πβ. και στο ίδιο, σ. 323.

160. Οι Πανελλήνιοι συνεχίζονταν και κατά τα χρόνια του πολέμου και του διχασμού. Δεν έγιναν μόνο το 1915 και το 1916, ενώ το 1919 αναβλήθηκαν μεν αλλά έγιναν αντ' αυτών αθλητικοί αγώνες στο Στάδιο "ίνα μη νεκρωθή πάσα αθλητική κίνησις". "Πρακτικά ... Ε.Ο.Α.", τ. ΣΤ, συνεδρ. 21 Μάρτ. 1919. Ο λόγος της αναβολής των αγώνων του 1919 ήταν ότι υπήρχαν ελάχιστοι μη στρατευμένοι αθλητές. "Πρακτικά... Σ.Ε.Α.Γ.Σ.", σ. 82. Αντίστοιχα, και το 1916 υπήρχαν μόνο 79 μη στρατεύσιμοι αθλητές που θα μπορούσαν να μετάσχουν στους προγραμματιζόμενους Πανελλήνιους: Στο ίδιο, σ. 67.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/129.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ποδηλασίας και οι ναυτικοί πανελλήνιοι αγώνες (κολύμβηση και κωπηλασία). Πανελλήνιοι ποδοσφαίρου θα γίνουν πρώτη φορά το 1906 ενώ, αντίθετα, η ποδηλασία παρακμάζει και οι τελευταίοι πανελλήνιοι αγώνες ποδηλασίας κατά την περίοδο που εξετάζουμε γίνονται το 1911 και μάλιστα με τη συμμετοχή ενός μόνο αθλητή. Η ακμή του ποδοσφαίρου τοποθετείται από τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα. Νέοι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι ιδρύονται τότε στην Αθήνα και στον Πειραιά (καθώς και στη Θεσσαλονίκη αλλά και σε μικρότερα επαρχιακά κέντρα), ενώ ήδη το ποδόσφαιρο αποτελεί κεντρική δραστηριότητα πολλών εκτός ελληνικού κράτους συλλόγων, όπως ο Πανιώνιος και ο Απόλλων Σμύρνης, ο Ηρακλής Θεσσαλονίκης και το Πέρα Κλουμπ Κωνσταντινουπόλεως161. Στα χρόνια του πολέμου και του διχασμού, όταν μειώνεται γενικά η αθλητική κίνηση, οι μόνοι αγώνες που καταγράφονται στο αρχείο της Ε.Ο.Α. είναι ποδοσφαιρικοί αγώνες μεταξύ των ήδη ιδρυμένων ποδοσφαιρικών συλλόγων της πρωτεύουσας αλλά και με ομάδες του αγγλικού ναυτικού. Για παράδειγμα, το 1918, όταν δεν καταγράφεται κανένας άλλος αγώνας, στην Αθήνα τουλάχιστον, διοργανώνονται αποκλειστικά ποδοσφαιρικοί αγώνες. Το 1920 στους Ολυμπιακούς της Αμβέρσας θα μετάσχει για πρώτη φορά και ελληνική ποδοσφαιρική ομάδα που συγκροτήθηκε από αθλητές αθηναϊκών, πειραϊκών και σμυρναϊκών σωματείων. Ποδοσφαιρικοί, αλλά και αθλητικοί, αγώνες διοργανώνονταν τα χρόνια 1921-1922 στο μέτωπο της Μ. Ασίας μεταξύ των στρατευμένων αθλητών από το ελληνικό κράτος και των αθλητών της Σμύρνης και άλλων μικρασιατικών πόλεων162.

Το Ποδηλατοδρόμιο αποτελούσε για πολλά χρόνια το μοναδικό γήπεδο ποδοσφαίρου στο ελληνικό κράτος. Εκεί γινόταν η προπόνηση των παικτών, επίσημοι και ανεπίσημοι αγώνες. Εκτός από τους αγώνες μεταξύ ομάδων συλλόγων που οργάνωνε ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ., γίνονταν επίσης αγώνες μεταξύ σχολείων και μεταξύ πανεπιστημιακών σχολών. Τα ιδιωτικά σχολεία και η Νομική Σχολή φαίνεται πως είχαν εκείνη την εποχή τις υψηλότερες ποδοσφαιρικές επιδόσεις. Διοργανωτές ποδοσφαιρικών αγώνων ήταν επίσης οι πρόσκοποι163 και η Χ.Α.Ν., που είχε θεσμοθετήσει ειδικό κύπελλο για το "ωραίον και ανδρικώτατον αυτό παιχνίδιον"164. Οι ποδοσφαιρικές αναμετρήσεις είναι εξάλλου οι πρώτες που 

————————————

161. Για τον αθλητισμό της Σμύρνης και της Θεσσαλονίκης διαθέτουμε δύο πλούσια σε στοιχεία βιβλία: Ν. Κ. Χριστοδούλου, Ο Γυμναστικός Σύλλογος Θεσ/νίκης "Ο Ηρακλής" και η εξέλιξις του αθλητισμού εν Θεσσαλονίκη, Θεσσαλονίκη 1927 και Χ. Σ. Σολομωνίδης - Ν. Εμμ. Λωρέντης, Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Αθήνα 1967. Αντίθετα, για τον αθλητισμό της Κωνσταντινούπολης, δεν υπάρχει μέχρι στιγμής κάποια παρόμοια μελέτη.

162. Βλ. περιγραφές στο περ. Η Νίκη (1922).

163. Η. Ησαΐας, Ιστορία του ελληνικού προσκοπισμού, τ. Α', Αθήνα 1949, σ. 81.

164. περ. Σύντροφος 19, Ιαν. 1921, σ. 5. Στο ίδιο περιοδικό, έκδοση της Χ.Α.Ν., δημοσιεύονται περιγραφές και αποτελέσματα των αγώνων.

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/130.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χρωματίζονται από τις τοπικές ταυτότητες. Ήδη το 1908 γίνεται ματς μεταξύ των μικτών ομάδων Σμύρνης και Αθηνών165. Ωστόσο, μορφή ανταγωνισμού προσλαμβάνει μόνο η ποδοσφαιρική αναμέτρηση Αθήνας και Πειραιά, που ξεκινά αρχικά ως σύγκρουση τοπικών τους ομάδων για να προσλάβει το χαρακτήρα της σύγκρουσης των δύο πόλεων. Το 1922, η Ένωσις Ποδοσφαιρικών Σωματείων Ελλάδος διοργανώνει αγώνες μεταξύ των μικτών ομάδων Αθήνας και Πειραιά166. Η διεκδίκηση της "κούπας" από τις δύο αντίπαλες πόλεις χρωματίζεται με πάθος και φανατισμό, τόσο που ο ποδοσφαιριστής του Πειραϊκού Συνδέσμου Μήτσος Βλαστός, από το μέτωπο, να αναφέρεται συνεχώς σ' αυτή την αναμέτρηση167.

Τα υπόλοιπα σπορ γνωρίζουν ανάπτυξη αλλά δεν έχουν ούτε την απήχηση ούτε την ταχύτατη και μαζική διάδοση του ποδοσφαίρου, παρόλο που η εμφάνισή τους προηγείται στην Ελλάδα. Μόλις τρεις έως πέντε σύλλογοι μετέχουν στους πανελλήνιους αγώνες της οπλομαχίας, της ποδηλασίας και της κωπηλασίας και κολύμβησης. Λίγο υψηλότερη είναι η συμμετοχή στους σκοπευτικούς αγώνες ενώ, αντίθετα, το τέννις διατηρεί τον αποκλειστικό του χαρακτήρα. Σχεδόν όλοι οι πανελλήνιοι αγώνες αντισφαίρισης γίνονται στις εγκαταστάσεις του Lawn Tennis Club Αθηνών και μεταξύ των μελών του. Αλλά και οι πανελλήνιοι αγώνες οπλομαχίας γίνονται στην αίθουσα του Συλλόγου Οπλομαχητικής "το Ξίφος" (τουλάχιστον τα χρόνια 1909-1911)168. Σπανιότερα, εμφανίζονται αγώνες για άλλα σπορ, όπως το κρίκετ (μόνο στην Κέρκυρα), το water-polo (πρώτοι αγώνες το 1908)169, το hockey (πρώτος αγώνας το 1911). Αγώνες μπάσκετ και βόλεϋ γίνονται για πρώτη φορά το 1921 στα Παναθήναια, που οργάνωσαν από κοινού ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός170. Η μεγαλύτερη συμμετοχή συλλόγων και 

————————————

165. Η ομάδα των Αθηνών αποτελούνταν από αθλητές των συλλόγων Πανελληνίου Γ.Σ., Εθνικού Γ.Σ. και Πειραϊκού Συνδέσμου και η ομάδα της Σμύρνης από αθλητές του Πανιωνίου. Νίκησε η Σμύρνη με 3-1.

166. Από την Αθήνα μετείχαν οι σύλλογοι Γουδή, Πανελλήνιος και Αθηναϊκός και από τον Πειραιά, ο Πειραϊκός Σύνδεσμος, η Πειραϊκή Ένωσις και ο Όμιλος Φιλάθλων. Η Νίκη, έτος Γ', περ. Β', τχ. 9-10, Σεπτ.-Οκτ. 1922, σ. 167.

167. Γ. Ζεβελάκης, "Γράμματα από το μέτωπο του ποδοσφαιριστή Μήτσου Βλαστού (29.10.1920 - 9.5.1921)", Η Λέξη 112 (Νοέμ.-Δεκ. 1992), σ. 830-841. Βλ. επίσης και Β. Καρδάσης, "Ολυμπιακός Πειραιώς: ένα αρχείο, μια ιστορία", Ίστωρ 9 (Δεκ. 1996), σ. 59-86.

168. Αρχείο Ε.Ο.Α.

169. Στη Μεσολυμπιάδα του 1906 είχε γίνει εκτός συναγωνισμού επίδειξη στο άγνωστο σπορ από τη σουηδική ομάδα. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα... 1906, ό.π., σ. 117. Τα περισσότερα αθλήματα δεν μεταφράζονται αμέσως μόλις εισάγονται στην Ελλάδα αλλά διατηρούν την ξενική ονομασία τους - κάποια, μέχρι σήμερα άλλωστε. Το water-polo δεν συναντάται καθόλου ως "υδατοσφαίριση" κατά την περίοδο που εξετάζω και το ίδιο ισχύει για το basket-ball, το volley-ball, το cricket, το hockey και το boxe. Γι' αυτό το λόγο, χρησιμοποιώ τις ξένες ονομασίες στις οικείες θέσεις.

170. Αρχείο Πανελληνίου Γ.Σ. Οι κανονισμοί για τα περισσότερα σπορ (ποδόσφαιρο, χόκεϋ,

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/131.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αθλητών παρατηρείται σταθερά στους ετήσιους πανελλήνιους αθλητικούς αγώνες στο Παναθηναϊκά Στάδιο, οι οποίοι και παρουσιάζουν πλεόνασμα στον οικονομικό τους απολογισμό.

Πράγματι, τα διαθέσιμα στοιχεία για τις εισπράξεις των χρόνων 1904-1911 από τους Πανελλήνιους Αγώνες επιβεβαιώνουν τη σημαντική, αν και κυμαινόμενη, προσέλευση του κοινού171. Το πλεόνασμα κυμαίνεται από 709,1 δρχ. το 1910 (χαμηλότερη τιμή) ως 10.607,1 δρχ. το 1905 (υψηλότερη τιμή). Η διακύμανση των εισπράξεων παρακολουθεί τη συγκυρία και η σημαντική άνοδος κατά το 1905 θα πρέπει να αποδοθεί στην προετοιμασία της Μεσολυμπιάδας και την αντίστοιχη ενίσχυση της αθλητικής κίνησης. Οι τιμές των εισιτηρίων στις αρχές του 20ού αιώνα παρουσιάζονται σταθερές, με μέσο όρο τη 1 δρχ., ενώ στους Πανελλήνιους Αγώνες γίνονται εκπτώσεις για τους φοιτητές και τους αξιωματικούς. Συχνά μάλιστα ολόκληρες κερκίδες και μεγάλος αριθμός εισιτηρίων παραχωρούνται δωρεάν από την Ε.Ο.Α. για μαθητές, στρατιώτες, ορφανοτροφεία, τους "εργάτας της θαλάσσης" κλπ.172 επειδή προφανώς, παρά τη σχετικά μεγαλύτερη προσέλευση, το Στάδιο παρέμενε πάντα κατά ένα μεγάλο μέρος άδειο. Οι κατώτερες τάξεις δεν φαίνεται να διέθεταν ακόμη χρήματα για την παρακολούθηση αγώνων και η παρουσία τους ως θεατών σε αθλητικές συναντήσεις συνδέεται με την απλή περιέργεια και εφόσον δεν χρειάζεται να πληρώσουν το αντίτιμο ενός, ακόμη και φθηνού, εισιτηρίου. Είναι χαρακτηριστικό το σχόλιο για τους ετήσιους αγώνες του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών στο Ποδηλατοδρόμιο όπου στη β' θέση "η είσοδος είχεν αφεθή ελευθέρα εις πάντας, ένεκα δε τούτου πλήθος πολύ είχε συρρεύσει και ουχί ολίγαι γυναίκες των κατωτέρων τάξεων": "Άριστον το μέτρον τούτο διότι παρέχεται η ευκαιρία εις τον λαόν όπως παρακολουθών τους αγώνας να αναπτύσσεται και αγαπά πλειότερον τον αθλητισμόν"173.

Η μαζική προσέλευση του κοινού στο Στάδιο για την παρακολούθηση γυμναστικών και αθλητικών αγώνων, σε αντίθεση με τη μικρή του προσέλευση σε άλλα είδη αγώνων, και η σχετική εκλαΐκευση του κλασικού αθλητισμού σε σχέση με τα σπορ, που παραμένουν ακόμη το αποκλειστικό δικαίωμα μιας αστικής ελίτ, θα πρέπει να αποδοθούν στο ιδιαίτερο εθνικό περιεχόμενο που αποδίδεται στον αθλητισμό του στίβου και την εκγύμναση της νεολαίας. Όπως σε ολόκληρη την

————————————

γκολφ, μπάσκετ, κρίκετ, τέννις) είχαν μεταφραστεί από τον Ι. Χρυσάφη και δημοσιευθεί στην ΠΑΕΑ ήδη στα χρόνια 1898-1900.

171. Βλ. τα στοιχεία που παρατίθενται στο: Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Γυμναστική Τεύχος Α', Αθήνα 1912, σ. 129. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στους Πανελλήνιους του 1904 τα έσοδα ανέρχονταν σε 34.589,95 δρχ. και τα έξοδα σε 30.835,95 δρχ. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 14 Δεκ. 1904.

172. Πολλά σχετικά έγγραφα για τους αγώνες του 1907, 1908, 1909, 1920 στο Αρχείο της Ε.Ο.Α.

173. ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 211.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/132.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ευρώπη «η άνοδος των σπορ πρόσφερε νέες εκφράσεις του εθνικισμού μέσα από την επιλογή ή την εφεύρεση ιδιαίτερων "εθνικών" σπορ»174, στην Ελλάδα η σύνδεση του εθνικού παρόντος με το εθνικό παρελθόν και η επιβεβαίωση της εθνικής ιδιαιτερότητας έγιναν μέσω του κλασικού αθλητισμού. Ο νέος θεσμός των αναβιωμένων Ολυμπιακών Αγώνων υπήρξε καθοριστικός προς αυτή την κατεύθυνση.

Οι αγώνες διεξάγονται μεταξύ φιλάθλων, όπως καθόρισαν οι κανονισμοί των Ολυμπιακών του 1896. Αγώνες μεταξύ επαγγελματιών δεν καταγράφονται στα επίσημα αρχεία, γι' αυτό το λόγο γνωρίζουμε μέχρι στιγμής μόνο τους ποδηλατικούς και τους λεμβοδρομικούς επαγγελματικούς αγώνες, οι οποίοι εντάχθηκαν στον Πίνακα 1. Οι πληροφορίες είναι όμως ελλιπείς και άνισες, δεδομένου ότι ειδικά για την ποδηλασία διαθέτουμε πλούτο στοιχείων για την περίοδο 1898-1901, χάρη στην Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρηση της Ανατολής, ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με άλλα αθλήματα.

Σύμφωνα με τους κανόνες του ερασιτεχνισμού, τα βραβεία που δίνονταν στους αγώνες δεν μπορούσαν να είναι χρηματικά. Εκτός από στεφάνια ελιάς και δάφνης, οι νικητές λάμβαναν επίσης ως έπαθλα διάφορα αντικείμενα αξίας, όπως ασημένια κύπελλα ή μετάλλια, ρολόγια, χρονόμετρα, όπλα (στους σκοπευτικούς αγώνες) κ.ά. Για να διαφυλαχθεί ο ερασιτεχνικός χαρακτήρας των αγώνων απαγορευόταν στους αθλητές να πουλήσουν τα αντικείμενα που είχαν λάβει ως έπαθλα και να πάρουν χρήματα μ' αυτό τον τρόπο. Χρηματικά βραβεία επιτρέπονταν μόνο σε ιππικούς και σκοπευτικούς αγώνες175. Σύμφωνα με τον κανονισμό του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. θεωρούνταν φίλαθλος "πας όστις ουδέποτε ηγωνίσθη αντί χρηματικού βραβείου, εκτός εις Σκοπευτικούς και Ιππικούς Αγώνας, ή χρημάτων εξ οιασδήποτε πηγής και αν προέρχωνται ταύτα, ή προς αθλητάς εξ επαγγέλματος, και όστις ουδέποτε ημείφθη χρηματικώς διά σωματικήν του άσκησιν, εξήσκησεν ή προεπόνησεν άλλους επί μισθώ ή επρομηθεύθη καθ' οιονδήποτε τρόπον χρήματα εκ των επάθλων των αγωνισμάτων εις α διεκρίθη, και ουδέποτε μετεχειρίσθη όργανα και είδη αγωνιστικά επί σκοπώ διαφημίσεως του οικείου εργοστασίου. Ο φίλαθλος δικαιούται να δεχθή μόνον κατ' έγκρισιν και υπό τον έλεγχον του οικείου Συνδέσμου τα χάριν του ταξειδίου και της διαμονής εν τη ξένη πόλει έξοδα, αλλά και ταύτα ουχί ως αποζημίωσιν, διά τον απολεσθέντα εργάσιμον χρόνον, αλλά διά την έκτακτον δαπάνην εις ην υποβάλλεται μεταβαίνων εις Αγώνας μακράν του τόπου της διαμονής του"176.

————————————

174. Ε. Hobsbawm - T. Ranger (εκδ.), ό.π., σ. 300.

175. Σ.Ε.Α.Γ.Σ, . Εσωτερικός κανονισμός και γενικοί κανονισμοί αγώνων, Αθήνα 1910, άρθρο 24. Για τη διάκριση των σκοπευτικών αγώνων πβ. και εγκύκλιο 4/49 (10 Μαρτίου 1901 ) του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. στο Δελτίον του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. 2, 1 Αυγ. 1901, σ. 1.

176. Στο ίδιο, άρθρο 13. Η υπογράμμιση δική μου.

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/133.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι κανόνες του ερασιτεχνισμού που διέπουν τη συμμετοχή στους αγώνες σε συνδυασμό με ένα σύνολο κωδικοποιήσεων που καθορίζουν την πρακτική της αθλητικής αναμέτρησης συγκροτούν ένα σώμα κανονισμών όλο και πιο λεπτομερές και ακριβές δίνοντας έτσι εν τέλει ενιαία και, δυνάμει, παγκόσμια μορφή στα σύγχρονα σπορ177. Η Ελλάδα ακολουθεί τους διεθνείς κανόνες -άλλωστε όλοι οι κανονισμοί διεξαγωγής των επιμέρους σπορ μεταφράζονται είτε από τα αγγλικά είτε από τα γαλλικά- ενώ η οργάνωση του ελληνικού αθλητισμού υπάγεται σε μια σειρά από νεότευκτους θεσμούς και ρυθμίζεται από μια νέα ad hoc νομοθεσία. Κεντρικοί αθλητικοί θεσμοί στις αρχές του 20ού αιώνα, και μέχρι σήμερα, η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων και ο Σύνδεσμος Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, οι οποίοι ήρθαν συχνά σε σύγκρουση ως προς τα όρια των αρμοδιοτήτων τους αλλά σε σχέση με την εκάστοτε πολιτική εξουσία, κυβέρνηση και παλάτι.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Αγώνες στο ελληνικό κράτος 1898-1922

Έτος Μήνας Αγώνας Οργανωτής Σωματεία
1898     Παίδων και εφήβων Ε.Γ.Σ. [90]
    Παναχαϊκοί Παν.Γ.Σ.  
    Ποδηλατικοί επαγγελματιών  Ιδιώτες  
     4 Ποδηλατικοί φιλάθλων Π.Σ.Α.  
     5 Ποδηλατικοί επαγγελματιών Εταιρεία Τροχιοδρόμων  
      7 Ποδηλατικοί φιλάθλων Π.Σ.Α. 1
    8 Αθλητικοί Βουρβούρων Α.Σ.Β.  
    9 Αθλητικοί (Λάρισα)    
   11 Ποδηλατικοί και δρόμου επαγγελματιών Εταιρεία  Τροχιοδρόμων [12]

————————————

Σημ. Δεν καταγράφονται οι αγώνες που έγιναν εκτός ελληνικού κράτους, όπως π.χ. οι Πανιώνιοι, οι Παναιγύπτιοι και οι Παγκύπριοι. Δεν καταγράφονται επίσης μεμονωμένοι ποδοσφαιρικοί αγώνες μεταξύ ελληνικών ή ξένων ομάδων που γίνονται στο Ποδηλατοδρόμιο. -Τα ονόματα των αγώνων δεν ενοποιήθηκαν αλλά διατηρήθηκε ο τύπος που χρησιμοποιείται σε κάθε περίπτωση. - Στην πέμπτη στήλη καταγράφεται ο αριθμός των σωματείων που έλαβαν μέρος στον αγώνα. Εάν ο αριθμός είναι μέσα σε αγκύλες, δηλώνει αριθμό αθλητών που μετείχαν. Στις περιπτώσεις που υπάρχει διαφορά ανάμεσα στις δηλώσεις για συμμετοχή και τις πραγματικές εντέλει συμμετοχές, προτιμήθηκαν τα στοιχεία των πραγματικών συμμετοχών. Σε περίπτωση, τέλος, διαφωνίας των πηγών, υιοθετείται εκείνη που θεωρείται ως η πλέον αξιόπιστη.

————————————

177. Πβ. R. Chartier, "Le sport ou la libération contrôlée des émotions", πρόλογος στο Ν. Elias - Ε. Dunning, Sport et civilisation. La violence maîtrisée, Παρίσι, Fayard, 1994, σ. 16.

Σελ. 133
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 114
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    υπήρξε ο πρώτος αθλητής-ήρωας, ένα πρότυπο που θα κυριαρχήσει μέσα στον 20ό αιώνα, υπήρξε κυρίως ένα εθνικό σύμβολο, από εκείνα που η "μικρά Ελλάς" χρειαζόταν για να κατοχυρώσει, και στα μάτια των ξένων, το ένδοξο παρελθόν της112. Η μαζικότητα της παρακολούθησης των αγώνων του 1896 συνεπώς δεν σήμαινε αυτομάτως και την καθιέρωση του αθλητικού θεάματος γενικά. Αυτό αποδείχτηκε στη συνέχεια, όταν ο πρώτος ενθουσιασμός εξέπνευσε και όταν οι αγώνες δεν είχαν διεθνή αλλά τοπικό χαρακτήρα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ανανέωση του ενδιαφέροντος και η μαζική παρακολούθηση αγώνων παρατηρούνται μόλις το 1906 με την οργάνωση της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα113.

    ΟΙ ΗΡΩΕΣ ΤΩΝ ΣΤΑΔΙΩΝ

    Ως το 1906, η διοργάνωση Πανελλήνιων Αγώνων και η πιο συστηματική λειτουργία αθλητικών θεσμών καθώς και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον του Τύπου για τις αθλητικές ειδήσεις είχαν καθιερώσει το αθλητικό θέαμα -έστω και αν δεν ήταν μαζικό- και είχαν δημιουργήσει τη φήμη γύρω από κάποιους αθλητές που διακρίνονταν για τις επιδόσεις τους. Έτσι, αν ο Λούης ήταν άγνωστος στο αθηναϊκό κοινό ως την ώρα της νίκης του, δεν συνέβαινε το ίδιο με τον Τόφαλο, ολυμπιονίκη της άρσης βαρών το 1906.

    Ο Τόφαλος, αθλητής της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, είχε αναδειχθεί πανελληνιονίκης και παγκόσμιος ρέκορντμαν της άρσης βαρών "δια μιας χειρός και δι' αμφοτέρων" στους Πανελλήνιους Αγώνες που είχαν γίνει την προηγούμενη χρονιά114. Ο επιβλητικός του όγκος και οι επιδόσεις του είχαν δημιουργήσει γύρω από το όνομά του μια φήμη που άγγιζε τα όρια του μύθου και που κατέληξε στη γνωστή παροιμιώδη έκφραση. Στη Μεσολυμπιάδα του 1906 λοιπόν, το κοινό πήγε στο Στάδιο για να δει τον Τόφαλο να κερδίζει. Ο αντίπαλός του, ο Ούγγρος Στάινμπαχ, αντιμετώπισε τη συκοφαντία, την αποδοκιμασία έως και το

    ————————————

    112. Βλ. μεταξύ άλλων το ποίημα του Αργύρη Εφταλιώτη, "Ωδή στον Λούη τον πρώτο νικητή της πρώτης Νέας Ολυμπιάδος", στο Η Ελλάς κατά τους Ολυμπιακούς..., ό.π., σ. 121-122.

    113. Μαζική παρακολούθηση αγώνων παρατηρήθηκε κατά τους σχολικούς γυμναστικούς αγώνες του 1900 στο Στάδιο όπου όμως η είσοδος ήταν ελεύθερη: "Το Στάδιον ανέζησε μετά τεσσάρων ετών νέκραν και ερήμωσιν, και ήτο η εορτή εκείνη μία αναβίωσις των Ολυμπιακών αγώνων". ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 157. Ωστόσο, ένας σημαντικός αριθμός των θεατών (πάνω από 5.000) είχαν πληρώσει για να παρακολουθήσουν τους αγώνες, όπως προκύπτει από τα έσοδα της Ε.Ο.Α. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 14 Μάρτ. 1903.

    114. Π. Σ. Σαββίδης, Πανελλήνιον Λεύκωμα, Αθήνα 1905, σ. 52. Περισσότερα στοιχεία για τον Δημ. Τόφαλο, γιο εύπορου πατρινού επιχειρηματία, και την αθλητική του σταδιοδρομία, βλ. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'. Από την εποχή του Τόφαλου ως την ίδρυση της Παναχαϊκής, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1997.