Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 141-160 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/141.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ:

Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ΚΑΙ Ε.Ο.Α.

Ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. -που μετονομάστηκε σε Σ.Ε.Γ.Α.Σ. το 1928- ιδρύθηκε τον Ιανουάριο 1897, μετά το Πανελλήνιο Γυμναστικό Συνέδριο που είχε συγκληθεί στην Αθήνα με πρωτοβουλία του Πανελληνίου Γ.Σ. Η ιδέα για την ένωση των ελληνικών αθλητικών συλλόγων είχε γεννηθεί στο πλαίσιο της προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων και κατά τη διάρκεια των δοκιμαστικών αγώνων που γίνονταν στην Πάτρα για την επιλογή αθλητών. Υπογράφηκε τότε (20 Φεβρ. 1895) ένα πρωτόκολλο με τη σχετική απόφαση για ένωση από τους εκπροσώπους των συλλόγων Πανελληνίου (Ι. Φωκιανός), Παναχαϊκού, Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, Παναιτωλικού και Εθνικού178. Δύο χρόνια μετά, η αρχική ιδέα της συνένωσης όλων των ελληνικών αθλητικών σωματείων, εντός και εκτός κράτους, κατέληξε στη δημιουργία ενός ανώτερου οργάνου, που θα είχε συντονιστικό ρόλο και θα υποστήριζε αποτελεσματικότερα τα κοινά συμφέροντα των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων. Οι στόχοι που καταγράφονται στο ιδρυτικό καταστατικό του 1897 περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την "επικοινωνίαν των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων επί τω τέλει της δι' αμοιβαίας ηθικής υποστηρίξεως προαγωγής και ευοδώσεως των υπ' αυτών επιδιωκομένων σκοπών"179. Η Γ.Σ. του Συνδέσμου συγκροτούνταν από τους εκπροσώπους όλων των εγγεγραμμένων σωματείων (ένας εκπρόσωπος ανά σωματείο).

Είναι ωστόσο προφανές ότι οι συσχετισμοί δυνάμεων μεταξύ των σωματείων αντανακλώνταν στη σύνθεση του Δ.Σ. και, βεβαίως, ουδείς αμφισβητούσε το πρωτείο Αθήνας και Πειραιά, εφόσον τα μέλη του Δ.Σ. έπρεπε να είναι εγκατεστημένα στην Αθήνα180. Από το 1902 στο Δ.Σ. μετείχαν, εκτός από τα μέλη που εκλέγονταν κανονικά από τη Γ.Σ., και οι αντιπρόσωποι των σωματείων που λειτουργούσαν τουλάχιστον για δύο χρόνια και αριθμούσαν περισσότερα από 30

————————————

178. Το έγγραφο, το οποίο δεν είδα στο πρωτότυπό του, δημοσιεύεται και σε φωτοτυπία στο Επίσημον Μηνιαίον Όργανον του ΣΕΓΑΣ, έτος 32ο, περ. Ε', τχ. 28/132 (Αύγ.-Σεπτ. 1967). Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Σπ. Λάμπρου, η ιδέα γεννήθηκε στον Ι. Φωκιανό "εν τη σιδηροδρομική αμάξη" που τους μετέφερε για τους αγώνες στην Πάτρα. Εντούτοις, η μαρτυρία του δεν είναι απολύτως σύμφωνη, ούτε ως προς το χρόνο ούτε ως προς τους υπογράφοντες το πρωτόκολλο. Βλ. Σπ. Λάμπρος, "Προσφώνησις των αντιπροσώπων των Ελληνικών γυμναστικών συλλόγων εν τω Πανελληνίω Γυμναστικώ Συνεδρίω", στο Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1902, σ. 246-247.

179. "Καταστατικόν του Σ.Ε.Α.Γ.Σ." (25 Ιαν. 1897), ΦΕΚ Ε' 25, 27 Ιαν. 1897, άρθρο 1.

180. Αυτό ορίζεται ρητά μόνο το 1911 αλλά είναι προφανές ότι μέλη από τις επαρχίες δεν ήταν δυνατόν να μετέχουν στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. Πολλοί επαρχιακοί σύλλογοι εξάλλου όριζαν ως αντιπροσώπους τους αντεπιστέλλοντα μέλη που διέμεναν στην Αθήνα και που ήταν ταυτόχρονα τακτικά μέλη αθηναϊκών αθλητικών σωματείων.

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/142.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μέλη181. Για να αποφευχθεί η μονοπώληση της εξουσίας στον Σύνδεσμο από ένα ή δύο σωματεία, το καταστατικό του 1911 όρισε ότι "δεν επιτρέπεται να μετάσχωσι της Γενικής Συνελεύσεως ως αντιπρόσωποι Σωματείων ή μέλη του Προεδρείου πλείονα των τριών μελών Διοικητικού Συμβουλίου οιουδήποτε σωματείου"182. Παρά τις φαινομενικά δημοκρατικές διαδικασίες εκλογής των μελών του Δ.Σ.183, αθηναϊκά σωματεία κατάφερναν να κερδίζουν καίριες θέσεις στη διοίκηση εφόσον στη Γ.Σ. μπορούσαν να εκπροσωπούνται με περισσότερες της μιας ψήφους μέσω της εκπροσώπησης με δικά τους μέλη ταυτόχρονα και επαρχιακών ή ησσόνων αθηναϊκών σωματείων.

Ήδη λοιπόν στις αρχές του 20ού αιώνα, είχαν αναπτυχθεί στο εσωτερικό του Συνδέσμου συγκρούσεις μεταξύ των ισχυρότερων αθηναϊκών σωματείων για τον έλεγχο της διοίκησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε στιγμές κρίσης και όξυνσης της σύγκρουσης αποχώρησαν από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. τόσο ο Πανελλήνιος (το 1902) όσο και ο Εθνικός (το 1911)184. Ο έλεγχος της διοικήσεως του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ήταν πολύ σημαντικός, εφόσον ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αποτελούσε για όλο το διάστημα που εξετάζουμε τον μοναδικό συλλογικό εκπρόσωπο όλων των αθλητικών σωματείων, εντός και εκτός κράτους και ανεξαρτήτως του σπορ που καλλιεργούσαν. Αντίθετα, στις χώρες της Δ. Ευρώπης λειτουργούσαν παράλληλα ενώσεις κατά είδη σωματείων και δεν υπήρχε ένας ενιαίος φορέας. Από τη θέση αυτή, ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. είχε τον απόλυτο έλεγχο επί των σωματείων, τα οποία ήταν υποχρεωμένα να είναι εγγεγραμμένα στον Σύνδεσμο για να έχουν δικαίωμα συμμετοχής στους Πανελλήνιους Αγώνες. Τα εγγεγραμμένα σωματεία υποχρεούνταν να καταβάλλουν ετήσια εισφορά 30-150 δρχ., σύμφωνα με το καταστατικό του 1897, η οποία μειώθηκε σε 15-75 δρχ. με το καταστατικό του 1900 185.

Με την ψήφιση της νομοθεσίας του 1899-1900, το κράτος αποκτά ρυθμιστικό ρόλο για τη λειτουργία των αθλητικών σωματείων και το Υπουργείο Παιδείας αναλαμβάνει αρμοδιότητες εποπτεύουσας αρχής πάνω από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Σύμφωνα με το νόμο ,ΒΧΚΑ', "διαρρυθμίζει μεν και διευθύνει την εν τοις σχολείοις, εποπτεύει δε και υποστηρίζει την εν τοις γυμναστηρίοις των γυμναστικών και αθλητικών σωματείων συντελουμένην γυμναστικήν παιδείαν"186. Η σχέση

————————————

181. Καταστατικόν του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Αθήνα 1902, άρθρο 10.

182. "Καταστατικόν Σ.Ε.Α.Γ.Σ." (30 Σεπτ. 1910), ΦΕΚ Α' 86, 15 Απρ. 1911, άρθρο 11.

183. Το Δ.Σ., αρχικά 12μελές, γίνεται 7μελες το 1902 και 16μελές το 1910. Επίσης το 1900 η θητεία του γίνεται διετής από μονοετής που ήταν βάσει του καταστατικού του 1897.

184. Για τους λόγους της αποχώρησης, βλ. εδώ, σ. 255-6, 283. Το 1912 είχε αποχωρήσει και ο Όμιλος Φιλάθλων Πειραιώς. "Πρακτικά ... Σ.Ε.Α.Γ.Σ.", σ. 42.

185. Οι διαβαθμίσεις των εισφορών εξαρτώνταν από τον πληθυσμό της πόλης στην οποία ανήκε το σωματείο. Τα σωματεία του εξωτερικού κατέβαλλαν εισφορά 50 δρχ. ανεξάρτητα από τον πληθυσμό της έδρας τους. Από το 1910 όμως η συνδρομή τους καθορίζεται αναλογικά με τον ελληνικό πληθυσμό της περιοχής.

186. Νόμος ,ΒΧΚΑ', ό.π., άρθρο 3.

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/143.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Υπουργείου και σωματείων δεν εξαντλείται στην παραχώρηση των γυμναστηρίων των συλλόγων για άσκηση των μαθητών και στη συμμετοχή τους κατ' επέκταση στην εκπαιδευτική διαδικασία. Τα σωματεία που προσφέρουν τα γυμναστήριά τους καθώς και εκείνα που διακρίνονται κατά τους Πανελλήνιους Αγώνες απολαμβάνουν χρηματικής επικουρίας και επιχορηγήσεων187. Τα αντίστοιχα ποσά προσδιορίζονται με νομοθετικές ρυθμίσεις στα χρόνια 1909-1911. Κάθε χρόνο διατίθενται από τον κρατικό προϋπολογισμό 20.000 δρχ. για επιχορήγηση των αθλητικών σωματείων που μετείχαν στους Πανελλήνιους Αγώνες. Από το ποσό αυτό, με 3.000 δρχ. επιχορηγούνται ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός και με 2.000 δρχ. ο Πανιώνιος, ο Παναχαϊκός και η Γυμναστική Εταιρεία Πατρών. Οι υπόλοιπες 8.000 κατανέμονται στα υπόλοιπα σωματεία ανάλογα με τον αριθμό των αθλητών που παρουσίασαν στους αγώνες188.

Η εξάρτηση των σωματείων από την κρατική οικονομική ενίσχυση είναι μία μόνο από τις όψεις του πολύπλοκου πλέγματος σχέσεων και εξαρτήσεων που διαρθρώνεται μεταξύ της κεντρικής εξουσίας ( Υπουργείο Παιδείας και Υπουργείο Εσωτερικών), της βασιλικής οικογένειας, της Επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων, του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και των αθλητικών σωματείων. Οι εξαρτήσεις δεν είναι μονόπλευρες ούτε μόνο θεσμικές. Τις περισσότερες φορές έχουν καθαρά προσωπικό χαρακτήρα και επεκτείνονται σε χώρους έξω από τα αθλητικά πράγματα. Ως το 1909, για παράδειγμα, που καθορίζεται με ακρίβεια το ποσό της επιχορήγησης προς τα σωματεία και τα κριτήρια κατανομής του, οι πιέσεις προς το Υπουργείο Παιδείας και ο έλεγχος της διοίκησης του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αποτελούσαν βασικές παραμέτρους για την οικονομική ενίσχυση των σωματείων. Οι καλές σχέσεις με την εκάστοτε κυβέρνηση θα πρέπει επίσης να επιδιώκονταν για παρόμοιους λόγους. Έτσι η πολιτική στάση των σωματείων, ιδιαίτερα κατά την ταραγμένη περίοδο του Διχασμού, επηρεαζόταν αναπόφευκτα από τις αλλαγές στο πολιτικό σκηνικό. Ο Πανελλήνιος, για παράδειγμα, ενώ το 1916-7 υμνεί στην ετήσια έκθεση του Δ.Σ. του τη συμβολή της βασιλικής οικογένειας189, το 1919-20 εξαίρει τη συμβολή του Βενιζέλου190, για να επανέλθει στην εξύμνηση

————————————

187. Στο ίδιο, άρθρα 8, 34.

188. Νόμος ,ΓΥΛΗ' "Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του ,ΒΧΚΑ' νόμου περί γυμναστικής κλπ.", ΦΕΚ Α' 284, 5 Δεκεμβρίου 1909, και Β.Δ. "Περί παροχής ετησίου χρηματικής συνδρομής εις τα ελληνικά γυμναστικά και αθλητικά σωματεία τα μετέχοντα των εκάστοτε τελουμένων Πανελληνίων γυμναστικών αγώνων εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω" (26 Φεβρ. 1911), στο Η Γυμναστική. Τεύχος Α'..., ό.π., σ. 134-135. Για την κατανομή των επιχορηγήσεων στα χρόνια 1910-1912, βλ. στο ίδιο, σ. 140-141.

189. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1916, Αθήνα 1917, σ. 11.

190. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1919, Αθήνα 1920, σ. 3-4.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/144.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

του βασιλιά το 1921 191. Βεβαίως, οι προσαρμογές αυτές δεν θα πρέπει να οφείλονται μόνο σε μια καιροσκοπική πολιτική αλλά είναι πιθανό να καθρεφτίζουν απλώς την ευρύτερη εναλλαγή στη νομή της εξουσίας.

Μέχρι τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα πάντως και την εκδήλωση του Διχασμού, μια μικρή ομάδα ατόμων φαίνεται να ελέγχει τη διοίκηση του αθλητισμού. Τα πρόσωπα αυτά κατέχουν ταυτόχρονα θέσεις στο Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., στην Ε.Ο.Α. και στα διοικητικά συμβούλια των σημαντικότερων αθηναϊκών σωματείων. Ο καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Σπ. Λάμπρος, πρόεδρος του Πανελληνίου στα χρόνια 1896-1898, ήταν επίσης ο πρώτος πρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (1897-1905) και γενικός γραμματέας της Ε.Ο.Α. (από το 1903)192. Ο Μιλτ. Νεγρεπόντης, επίσης μέλος της Ε.Ο.Α. και του Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (1899-1905), ήταν ταυτόχρονα μέλος του Δ.Σ. του Πανελληνίου και πολλών άλλων συλλόγων (του Ποδηλατικού Αθηνών, του Lawn Tennis Club κ.α.)193. Ο βουλευτής Μιχ. Στελλάκης, εξάλλου, μέλος για πολλά χρόνια του Δ.Σ. του Εθνικού (γεν. γραμματέας από το 1897-1902 και σύμβουλος στα χρόνια 1904-1907 και 1909-1912), διατέλεσε κι αυτός μέλος τόσο του Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (1902-1903) Όσο και της Ε.Ο.Α. (1901-1921). Από τα δέκα μέλη της Ε.Ο.Α. που διορίζονται το 1901, οι τέσσερις ήταν ταυτόχρονα και μέλη του Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ.194.

Ως το 1910 περίπου, και λόγω προσωπικών συνδέσμων όπως φαίνεται, οι σχέσεις Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και Ε.Ο.Α. ήταν μάλλον αρμονικές. Η νομοθεσία είχε ορίσει με σαφήνεια τα όρια των αρμοδιοτήτων των δύο οργάνων τα οποία ήταν απαραίτητο να συνεργάζονται για τη διεξαγωγή των αγώνων. Η Ε.Ο.Α. είχε τη διεύθυνση και τη διαχείριση του Παναθηναϊκού Σταδίου, του Ποδηλατοδρομίου και του Σκοπευτηρίου Καλλιθέας, των βασικών δηλαδή αθλητικών εγκαταστάσεων στην περιοχή της πρωτεύουσας. Κατ' επέκταση, στην Επιτροπή ανήκε και η διαχείριση των εσόδων από τους αγώνες που τελούνταν σ' αυτούς τους χώρους. Ο νόμος την υποχρέωνε ωστόσο να παρέχει το ένα έβδομο των εισπράξεων από τους Πανελλήνιους Αγώνες στο Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως και άλλο ένα έβδομο στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ.195. Στην αποκλειστική της δικαιοδοσία υπάγονταν "τα αγωνίσματα εκείνα, όσα δεν υπάγονται

————————————

191. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1920, Αθήνα 1921, σ. 1.

192. Β.Δ. "Περί διορισμού Επιτροπής επί των Ολυμπιακών Αγώνων" (6 Μαΐου 1903), Δελτίον της Ε.Ο.Α. 1, 25 Ιαν. 1906, σ. 11-12.

193. Βλ. εδώ, σ.

194. Σπ. Λάμπρος, Πέτρος Καλλιγάς, Μιλτ. Νεγρεπόντης, Μιχ. Στελλάκης. Β.Δ. "Περί διορισμού επιτροπής επί των Ολυμπιακών Αγώνων" (31 Μαΐου 1901), ΦΕΚ Α' 116, 31 Μαΐου 1901· Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., ό.π., σ. 27.

195. Νόμος ,ΒΧΚΑ', ό.π., άρθρο 43.

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/145.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αυτόχρημα εις τα αθλητικά και γυμναστικά, οίον η σκοπευτική, η λεμβοδρομία, η οπλομαχητική, η ιπποδρομία και τα τοιαύτα"196.

Η Ε.Ο.Α. δεν ήταν εκλεγμένη αρχή, όπως ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ., αλλά νομικό πρόσωπο της οποίας τα μέλη διορίζονταν με βασιλικό διάταγμα. Πρόεδρός της ήταν ο διάδοχος Κωνσταντίνος ο οποίος και πρότεινε τα ονόματα των μελών. Από το 1906 τακτικό μέλος της Επιτροπής ήταν ο πρίγκηπας Γεώργιος, ενώ ο Κωνσταντίνος εξακολούθησε να είναι πρόεδρός της και μετά την αναγόρευσή του σε βασιλέα έως ότου, το 1914, την προεδρία της Επιτροπής ανέλαβε ο διάδοχος πλέον Γεώργιος. Ο τρόπος διορισμού της Επιτροπής, η σύνθεσή της αλλά και όλη η λειτουργία της καταδείχνουν τη στενή σχέση με το παλάτι. Ως τον Μάιο 1905 όλες οι συνεδριάσεις γίνονται στα ανάκτορα και στη συνέχεια ως το 1917 στα γραφεία της Ε.Ο.Α.197, εκτός από λίγες συνεδριάσεις που έγιναν επίσης στα ανάκτορα αλλά και στα σπίτια του Σπ. Λάμπρου, του Αλ. Μερκάτη και του Π. Καλλιγά198. Σχεδόν σε όλες τις συνεδριάσεις ως το 1909 ήταν παρών ο ίδιος ο Κωνσταντίνος ενώ στις επόμενες τον εκπροσωπεί ο γενικός γραμματέας της Επιτροπής Σπ. Λάμπρος. Ο Λάμπρος ήταν γεν. γραμματέας από το 1903 και κατείχε τη σημαντικότερη θέση, μετά τον Κωνσταντίνο, στη χάραξη της πολιτικής της Ε.Ο.Α. Από το 1906, ο γεν. γραμματέας εκπροσωπεί την Επιτροπή "ενώπιον των τε διοικητικών και δικαστικών ή άλλων αρχών" ενώ η Επιτροπή θεωρείται ότι βρίσκεται σε απαρτία εφόσον παρίστανται τρία μέλη της199. Στην πράξη λοιπόν, ο ίδιος ο Σπ. Λάμπρος σε συνεργασία με το παλάτι ασκούσε τη διοίκηση και αποφάσιζε για τις ενέργειες της Επιτροπής200.

Η ιδιαίτερη σχέση της Ε.Ο.Α. με το παλάτι και η παρουσία μεταξύ των μελών της προσωπικών φίλων και συνεργατών του Κωνσταντίνου καθόρισαν τις

————————————

196. Στο ίδιο, άρθρο 32.

197. Τα γραφεία της Ε.Ο.Α. βρίσκονταν επί της οδού Πανεπιστημίου 3. Τον Αύγουστο 1910 μεταφέρθηκαν στη Χαρ. Τρικούπη 15 και τον Αύγουστο 1914 στην Αραχώβης 8. Τον Αύγουστο 1917, μετά από διαφωνία με τον ιδιοκτήτη της οικίας της Αραχώβης, τα γραφεία θα μεταφερθούν στο Στάδιο για να ξαναμεταφερθοϋν το 1919 στην οδό Νίκης 11.

198. Τα στοιχεία αντλούνται από τα "Πρακτικά των συνεδριών της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων" που καλύπτουν την περίοδο 1903-1923 και περιέχονται σε επτά χειρόγραφους και δακτυλόγραφους τόμους.

199. Β.Δ. "Περί τροποποιήσεως άρθρων του από 3 Ιανουαρίου 1900 Β. Διατάγματος περί της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων" (20 Δεκ. 1906). Το Β.Δ. του 1900 προέβλεπε ότι απαρτία υπήρχε με την παρουσία έξι μελών από τα δέκα και ότι η Επιτροπή εκπροσωπούνταν από τον Πρόεδρό της. Β.Δ. "Περί της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων" (3 Ιαν. 1900). Βλ. Η Γυμναστική. Τεύχος Α'..., ό.π., σ. 120 και 115-118 αντίστοιχα.

200. Σύμφωνα με το Β.Δ. "Περί αναπληρώσεως της Α.Β.Υ. του Διαδόχου ως Προέδρου της Επιτροπής των Ολυμπιακών Αγώνων" (20 Δεκ. 1906), τον Διάδοχο αναπλήρωνε ο Γεώργιος και, εφόσον και αυτός απουσίαζε, ο γεν. γραμματέας Σπ. Λάμπρος. Δελτίον της Ε.Ο.Α. 6, 1 Οκτ. 1907, σ. 206.

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/146.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σχέσεις της με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ., από τη στιγμή που άρχισαν να διαφαίνονται τα πρώτα δείγματα ενός διχασμού μεταξύ διαφορετικών πολιτικών τάσεων στο εσωτερικό της ελληνικής κοινωνίας. Από το 1907, με πρωτοβουλία του Μ. Νεγρεπόντη, υπήρχε σύμβαση συνεργασίας μεταξύ των δύο φορέων που παραχωρούσε στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. τη δυνατότητα τέλεσης των αγώνων και για τα αθλήματα εκείνα τα οποία σύμφωνα με το νόμο ,ΒΧΚΑ' είχαν τεθεί υπό την εποπτεία της Ε.Ο.Α. ενώ η Ε.Ο.Α. θα επιχορηγούσε ετησίως τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. με το ποσό των 3.000 δρχ.201 Η ρήξη επήλθε το 1910 και είχε τη μορφή σύγκρουσης αρμοδιοτήτων. Η Ε.Ο.Α. πρόβαλε οικονομικές απαιτήσεις ως προς τους αγώνες που επρόκειτο να γίνουν από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. στο Στάδιο, ζητώντας το ήμισυ των ακαθάριστων εισπράξεων. Η απαίτηση αυτή στηριζόταν στο άρθρο 43 του νόμου ,ΒΧΚΑ', το οποίο όριζε ότι "εκ των εισπράξεων εκ των αγώνων των τελουμένων εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω υπό Σωματείων, ταττομένων εις τον Σύνδεσμον των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων και τη εγκρίσει τούτου, [η Ε.Ο.Α.] αποδίδει εις αυτούς το ήμισυ προς κάλυψιν των υπ' αυτών γενομένων δαπανών". Βάσει του ίδιου άρθρου, η Επιτροπή ζητούσε όλα τα έξοδα της διοργάνωσης των αγώνων να καλυφθούν από τον Σύνδεσμο202. Η άρνηση του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. να συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις της Ε.Ο.Α. οδήγησε στην αναπόφευκτη πλέον καταγγελία της σύμβασης που υπήρχε από το 1907 και στην κατάργηση της επιχορήγησης των 3.000 δρχ.203 Συνέπεια της κατάργησης της σύμβασης ήταν η προκήρυξη ξεχωριστών πανελλήνιων αγώνων το 1911 για τα "ειδικά" αγωνίσματα (δηλ. τα μη αθλητικά) από την Ε.Ο.Α. και τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (βλ. Πίνακα 1). Η Ε.Ο.Α. έστειλε στα σωματεία τον Φεβρουάριο 1911 προκήρυξη για την τέλεση πανελλήνιων αγώνων "Οπλομαχίας, σκοποβολίας, αντισφαιρίσεως, λεμβοδρομίας και κολυμβήσεως και ποδηλασίας"204. Ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αντέδρασε με δική του εγκύκλιο προς τα σωματεία απαγορεύοντάς τους τη συμμετοχή στους αγώνες, όπου υποστήριζε ότι η προκήρυξη της Ε.Ο.Α. "δεν συνάδει προς το πνεύμα του Νόμου ,ΒΧΚΑ'". Ως κύριο επιχείρημα προβαλλόταν το ότι η συμμετοχή ήταν ανοιχτή όχι μόνο σε σωματεία αλλά και σε ιδιώτες που είχαν την ιδιότητα του φιλάθλου, την οποία όμως μόνο ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ήταν αρμόδιος να ελέγχει206.

————————————

201. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., ό.π., σ. 8-9. Βλ. και την αλληλογραφία μεταξύ Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και Ε.Ο.Α. το 1907 που οδήγησε στη σύναψη της σύμβασης, στο αρχείο της Ε.Ο.Α.

202. Βλ. "Πρακτέα Σ.Ε.Α.Γ.Σ.", συνεδρ. 25 Οκτ. 1910, σ. [25]-[26].

203. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 5 Ιουν. 1910, 10 Ιουν. 1910.

204. Εγκύκλιος 28 Φεβρ. 1911. Σχόλια για τη ρήξη μεταξύ Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και Ε.Ο.Α., βλ. [Σημαντήρας], "Σκέψεις επί των Αγώνων. Η αθλητική μας κίνησις", εφ. Εστία. 6622, 13 Ιουλ. 1912, σ. 1.

205. Εγκύκλιος 3778/12 Μαρτίου 1911. Η Ε.Ο.Α. απάντησε με δική της εγκύκλιο (αρ.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/147.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η ρήξη μεταξύ Ε.Ο.Α. και Σ.Ε.Α.Γ.Σ. στα χρόνια 1910-1912 μοιάζει σε πρώτο επίπεδο ότι αφορά πρωτίστως στα όρια των αρμοδιοτήτων των δύο κύριων οργάνων της αθλητικής γραφειοκρατίας. Και εν μέρει αυτό ισχύει, από τη στιγμή που οι αρμοδιότητες αυτές εκφράζουν και το μερίδιο εξουσίας στη διεύθυνση των αθλητικών πραγμάτων. Δεν είναι εντούτοις τυχαίο ότι η ρήξη συμβαίνει ακριβώς την ώρα της πρώτης ενδοαστικής σύγκρουσης που εκδηλώθηκε με το κίνημα στο Γουδί το 1909 206. Ταυτόχρονα, εξάλλου, εκδηλώνεται ρήξη στην ηγετική ομάδα του Ομίλου Αντισφαίρισης Αθηνών, ο οποίος συσπείρωνε τους εκπροσώπους της αθηναϊκής αστικής ελίτ207. Η ίδια ομάδα που κατέλαβε την εξουσία στον Όμιλο Αντισφαίρισης το 1909, μετά από σύγκρουση με τον φιλοβασιλικό Αλ. Μερκάτη και την αντίστοιχη ομάδα, βρίσκεται μεταξύ εκείνων που ήρθαν σε ρήξη και με την Ε.Ο.Α. ένα χρόνο αργότερα (Μ. Νεγρεπόντης, Ν. Πασπάτης, Φ. Χρυσοβελώνης). Ο Νεγρεπόντης, μέλος της Ε.Ο.Α. τουλάχιστον ως το 1909 208, το 1910 είναι αντιπρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και ο Φ. Χρυσοβελώνης, ταμίας. Το 1914, ο Νεγρεπόντης εκλέχτηκε πρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Το Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ελέγχεται πράγματι ως το 1922 από τη βενιζελική ομάδα. Στην ουσία, δεν υπήρξε τομή στη διάρκεια ολόκληρης αυτής της περιόδου. Τα ίδια πρόσωπα διοικούν τον Σύνδεσμο κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, χωρίς η κατά καιρούς επικράτηση των βασιλικών να κατορθώσει να αλλοιώσει τη σύνθεσή τους. Αυτό οφείλεται προφανώς στο γεγονός ότι ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αποτελούσε εκλεγμένο και όχι διορισμένο όργανο, όπως η Ε.Ο.Α., έτσι ώστε οι πολιτικές αλλαγές να μην επηρεάζουν άμεσα τη διοίκησή του. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό ότι στις αρχαιρεσίες της 7ης Μαρτίου 1922, ο φιλοβασιλικός Αλ. Μερκάτης καταψηφίστηκε για τη θέση του αντιπροέδρου209.

Ενώ η διοίκηση του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. παρέμεινε σταθερή, η σύνθεση της Ε.Ο.Α. ακολούθησε τις πολιτικές αλλαγές που συνέβησαν στην Ελλάδα κυρίως στα χρόνια 1916-1921. Μετά την εκθρόνιση του Κωνσταντίνου και την πλήρη επικράτηση των βενιζελικών, οι αλλαγές στο χώρο του αθλητισμού ήταν σημαντικές. Η

————————————

136/21 Μαρτίου 1911), που ενημέρωνε τα σωματεία ότι η σύμβαση με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. είχε λυθεί και επομένως δεν υπήρχε κώλυμα συμμετοχής τους βάσει του νόμου ,ΒΧΚΑ'.

206. Βλ. σχετικά Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, "Ο Διχασμός ως ταξική σύγκρουση", στο Μελέτες και κείμενα για την περίοδο 1909-1940, Αθήνα-Κομοτηνή 1982, σ. 55-77.

207. Βλ. εδώ, σ. 333-6.

208. Ο Νεγρεπόντης δεν ήταν μέλος της Ε.Ο.Α. το 1910 όταν έγινε η ρήξη με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ.. Δεν γνωρίζουμε πότε και πώς αντικαταστάθηκε. Ο Ελ. Σκιαδάς θεωρεί, αντίθετα, ότι ο Νεγρεπόντης ήταν συνεχώς μέλος της Ε.Ο.Α. για τα χρόνια 1901-1927, κάτι που δεν προκύπτει ωστόσο από τα Πρακτικά της Επιτροπής. Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία..., ό.π., σ. 214.

209. "Πρακτικά Σ.Ε.Α.Γ.Σ.", συνεδρ. 7 Μαρτ. 1922, σ. [112]. Επί 24 παρόντων ο Μερκάτης έλαβε 9 ψήφους.

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/148.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σημαντικότερη ήταν η αλλαγή στη σύνθεση της Ε.Ο.Α., στην οποία είχε πλέον λόγο και ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Σύμφωνα με το νέο νόμο, η Επιτροπή αποτελούνταν από 17 μέλη (αντί 10) από τα οποία τα 7 πρότεινε ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και αλλά 7 το Υπουργείο Παιδείας. Μόνιμο μέλος της ήταν ο εκάστοτε τμηματάρχης "γυμναστικής και σκοποβολίας" του Υπουργείου Παιδείας ενώ από ένα μέλος όριζαν το Υπουργείο Στρατιωτικών και το Υπουργείο Ναυτικών210. Πρώτος πρόεδρος της νέας Ε.Ο.Α. εκλέχτηκε το 1918 ο Μιλτιάδης Νεγρεπόντης, τότε υπουργός Οικονομικών του Βενιζέλου, και αντιπρόεδρος ο Γεώργιος Αβέρωφ ενώ μεταξύ των μελών της Επιτροπής ήταν ο Δ. Γληνός, ο Ν. Πασπάτης, ο Μ. Ρινόπουλος και ο Β. Αντωνόπουλος. Η νέα Επιτροπή απέλυσε όλους τους υπαλλήλους που δούλευαν στις εγκαταστάσεις της211 και έκανε νέες προσλήψεις. Αντικατέστησε επίσης τον Αλ. Μερκάτη ως αντιπρόσωπο της στη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή με τον Μ. Νεγρεπόντη212. Με την επάνοδο του Κωνσταντίνου, αλλάζει εκ νέου η σύνθεση της Ε.Ο.Α. στην οποία περιλαμβάνονται επτά από τα παλαιά της μέλη213, ενώ ταυτόχρονα επαναπροσλαμβάνονται οι "διωχθέντες" υπάλληλοι214. Ενδιαφέρουσα για το κλίμα που κυριαρχούσε είναι η μαρτυρία ενός υπαλλήλου που ζητάει να προσληφθεί και πάλι το 1921: "Κατ' Ιούνιον δε του 1917 συνελήφθην υπό των οργάνων της καταλυθείσης τυραννίας, ως ενεχόμενος εις τα Νοεμβριανά και τον φόνον Γάλλων ναυτών και εξωρίσθην. Μετά τρίμηνον δε επανήλθον εις την θέσιν μου, διά να απολυθώ μετ' ολίγον υπό της διά νεωτέρου νόμου

————————————

210. Νόμος 937 "Περί τροποποιήσεως του άρθρου 35 του ,ΒΧΚΑ' νόμου της 10 Ιουλίου 1899 "περί γυμναστικής και γυμναστικών και αθλητικών αγώνων"", ΦΕΚ Α΄ 223,11 Οκτ. 1917. Το Τμήμα Γυμναστικής του Υπουργείου Παιδείας ιδρύθηκε με το Νόμο 1002 «Περί τροποποιήσεως και συμπληρώσεως του νόμου 238 "περί του προσωπικού των υπαλλήλων του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως"», ΦΕΚ Α' 245, 1 Νοεμ. 1917. Τμηματάρχης διορίστηκε ο Ι. Χρυσάφης, κεντρική φυσιογνωμία ως προς τη διάδοση της σωματικής αγωγής στην Ελλάδα. Γεννημένος το 1872 στην Αθήνα, ο Χρυσάφης εγκατέλειψε τη Φυσικομαθηματική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών για να ασχοληθεί αποκλειστικά με τη γυμναστική. Ως γυμναστής δίδαξε σε σχολεία της Αθήνας καθώς και στον Πανελλήνιο και τον Εθνικό. Μετεκπαιδεύτηκε στη Σουηδία και πρότεινε την εισαγωγή του σουηδικού γυμναστικού συστήματος και στην Ελλάδα. Υπήρξε επιθεωρητής και γενικός επιθεωρητής της γυμναστικής κατά τα χρόνια 1910-1914 και 1914-1917 αντίστοιχα. Το 1896 μετείχε με ανταρτικό σώμα στον αγώνα της Κρήτης για ένωση με την Ελλάδα. Πέθανε το 1932, έχοντας δημοσιεύσει πολλά έργα για τη γυμναστική και τη διδασκαλία της. Γ. Σαββόπουλος, " Ιωάννης Ε. Χρυσάφης. Ο αναμορφωτής της σωματικής αγωγής", Νέα Εστία 12 (1932), σ. 1191-1196.

211. Απολύθηκαν τρεις υπάλληλοι. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 20 Μαρτ. 1918.

212. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 5 Φεβρ. 1920.

213. Πρόκειται για τους Σπ. Στάη, Γ. Στρέιτ, Αλέξ. Μερκάτη, Αν. Μεταξά, Μ. Στελλάκη, Πέτρ. Καλλιγά, Στέφ. Π. Ράλλη. Πρόεδρος είναι πάλι ο διάδοχος και αντιπρόεδροι οι πρίγκηπες Γεώργιος και Νικόλαος. Η Επιτροπή περιλαμβάνει τώρα 16 μέλη.

214. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", συνεδρ. 22 Μαΐου 1921.

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/149.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συσταθείσης Επιτροπής των Ολυμπ. Αγώνων. Έκτοτε αι απελάσεις, αι στερήσεις και αι παντοειδείς θυσίαι μου υπήρξαν τα μόνα συστατικά της μέχρι σήμερον ζωής μου"215.

Κατά το διάστημα 1917-1921 τα σωματεία κλήθηκαν, με ειδική εγκύκλιο του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, να διαγράψουν από τον κατάλογο των επίτιμων μελών τους τα μέλη της βασιλικής οικογένειας. Για τα αθλητικά σωματεία, αυτός ο εξαναγκασμός είχε ξεχωριστή σημασία δεδομένου ότι τα περισσότερα, αν όχι όλα, αριθμούσαν μεταξύ των επίτιμων μελών τους μέλη της βασιλικής οικογένειας, η οποία είχε αναμιχθεί ενεργά στα αθλητικά θέματα. Η ανάμιξη της βασιλικής οικογενείας και κατεξοχήν του Κωνσταντίνου είχε οπωσδήποτε πολιτικές σκοπιμότητες ως προς τους χώρους δημόσιας επιρροής του παλατιού, συνδεόταν όμως επιπλέον με την παραδοσιακή ενασχόληση των ευγενών με τα σπορ. Πέρα από την κατ' ιδίαν άσκηση και ψυχαγωγία με την ξιφασκία, την ιππασία, το τέννις και άλλα "ευγενή" σπορ, για τους εστεμμένους της Ελλάδας η αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων πρόσφερε ένα νέο στάδιο δράσης -διεθνούς τώρα- και συνεπώς προσωπικής τους προβολής τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Ο πλήρης έλεγχος της Ε.Ο.Α. και η προσωπική ενασχόληση του διαδόχου με τις εργασίες της αυτούς τους στόχους υποδεικνύουν. Αλλά και η εγκύκλιος του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας στοχεύει αντίστοιχα στη μείωση του δημόσιου κύρους της βασιλικής οικογένειας, αποκλείοντάς την και από τις ανεπίσημες δημόσιες δραστηριότητές της. "Η δράσις των σωματειακών οργανισμών", γράφει η εγκύκλιος, "δέον να διατελή όσον ένεστιν ανεπηρέαστος από προσώπων μη εχόντων δεδικαιολογημένην συνάφειαν προς τον σκοπόν και τα κυρίως μέλη του Σωματείου [...] έκαστος δε φαντάζεται οποίαν επιρροήν θα ήσκει επί των αποφάσεων των Σωματείων και μόνη η παρουσία και συμμετοχή εις τας συζητήσεις γενικής συνελεύσεως μελών της Βασιλικής Οικογενείας έστω και άνευ ψήφου"216.

Μετά το 1922, στο δίπολο εξουσίας Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και Ε.Ο.Α. θα έρθουν να προστεθούν και οι επιμέρους ενώσεις κατά είδη αθλητικών σωματείων. Μέχρι τότε ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. συσπείρωνε κάτω από τη σκέπη και τη δικαιοδοσία του το σύνολο των σωματείων, γυμναστικών και αθλητικών. Από το 1910 λειτουργούσαν στο πλαίσιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. τεχνικές επιτροπές για τα επιμέρους αθλήματα, οι οποίες στην ουσία υποκαθιστούσαν τις ανεξάρτητες ενώσεις ειδικών αθλητικών σωματείων. Λειτουργούσε επίσης δικαστική επιτροπή που εκδίκαζε κατηγορίες κατά σωματείων και αθλητών. Ωστόσο, με την ανάπτυξη των σπορ κατά τη

————————————

215. "Αίτησις Ιωάννου Κατζουράκη (17 Φεβρ. 1921) προς το Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως". Αρχείο Ε.Ο.Α.

216. Εγκύκλιος 26 (26 Ιουλίου 1917) "Περί διαγραφής εκ του καταλόγου των επιτίμων μελών των Σωματείων των τυχόν εγγεγραμμένων ως τοιούτων μελών της τέως ή νυν Βασιλικής Οικογενείας". Αρχείο Ε.Ο.Α.

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/150.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, και κυρίως του ποδοσφαίρου, υπήρξαν πρωτοβουλίες για την ίδρυση παρόμοιων ενώσεων ειδικών σπορ217. Η πρωτοβουλία του Ναυτικού Ομίλου Φαλήρου και του Ναυτικού Ομίλου Αλεξανδρείας για τη σύμπηξη Ενώσεως των Ναυτικών Σωματείων το 1920 δεν κατέληξε σε κάποιο αποτέλεσμα218. Αντίθετα, το 1921 δημιουργήθηκε η Ένωσις Ποδοσφαιρικών Σωματείων Αθηνών-Πειραιώς που το 1922 μετονομάστηκε σε Ένωσι Ποδοσφαιρικών Σωματείων Ελλάδος. Η Ε.Π.Σ.Ε. δραστηριοποιήθηκε αμέσως οργανώνοντας αγώνες στο Ποδηλατοδρόμιο μεταξύ των ομάδων της Αθήνας και του Πειραιά (βλ. Πίνακα 1). Σύντομα όμως δημιουργήθηκαν προβλήματα ως προς τα όρια των αρμοδιοτήτων της σε σχέση με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Σε επεισόδιο που προέκυψε κατά τον αγώνα Πειραϊκού Συνδέσμου και Πειραϊκής Ποδοσφαιρικής Ενώσεως το 1922, η Ε.Π.Σ.Ε. επέβαλε χρηματικό πρόστιμο στον Πειραϊκό Σύνδεσμο και δεκαπενθήμερη αποβολή από τους αγώνες του αρχηγού της ομάδας. Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος δεν αναγνώρισε ως ανώτερη αρχή "μετά δυνάμεως πειθαρχικής" την Ε.Π.Σ.Ε. και προσέφυγε στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και την Ε.Ο.Α.219.

Από το 1896 ως το 1922 συνεπώς, η οργάνωση του ελληνικού αθλητισμού αποκτά την κανονικότητα της περιοδικής τέλεσης αγώνων, της κωδικοποίησης των κανόνων του παιχνιδιού και της καταγραφής των επιδόσεων. Η επιδίωξη της νίκης και του ρεκόρ και η έμφαση στη μέτρηση της σωματικής επίδοσης με την επιστημονική ακρίβεια του χρονομέτρου είναι στοιχεία που εξαρχής σφράγισαν τον ελληνικό αθλητισμό. Η διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, αρκετά νωρίς και πριν ακόμη παγιωθεί κάποια πυκνή αθλητική δραστηριότητα, ενίσχυσε αυτή την κατεύθυνση των αθλητικών σωματείων και παράλληλα πρόσφερε τον κατεξοχήν θεσμό γύρω από τον οποίο οργανώθηκε η αθλητική γραφειοκρατία. Η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων υπήρξε λοιπόν -και για ιδεολογικούς λόγους αλλά κατεξοχήν λόγω του πολιτικού της ρόλου- η βασική αθλητική αρχή. Ο Σύνδεσμος των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, εκπρόσωπος του σωματειακού αθλητισμού και με χαλαρότερες εξαρτήσεις από την κεντρική εξουσία, υπήρξε ο δεύτερος πόλος εξουσίας στον χώρο του αθλητισμού. Παρά την κρατική παρέμβαση και την ψήφιση λεπτομερούς νομοθεσίας, η σχέση των δύο οργάνων, με αφορμή τον καθορισμό των ορίων

————————————

217. Πβ. την επιχειρηματολογία για την ίδρυση αυτών των ενώσεων που παρουσιάζεται από τον Ι. Ψύχα, μέλος του Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και προέδρου της Ενώσεως Ποδοσφαιρικών Σωματείων Ελλάδος: "Διατί κατά την γνώμην μου ο Σύνδεσμος των Αθλητ. και Γυμν. Σωματείων δεν εκτελεί τον προορισμόν του", Η Νίκη 1922, σ. 134-135. Πβ. επίσης Λ. Πτέρης, "Ο Σ.Ε.Γ.Α.Σ. και η Ολυμπιακή Επιτροπή", Αθλητικός Κόσμος 107, 15 Μαΐου 1928, σ. 1.

218. Συνεδρ. του Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών Πειραιώς, 10 Σεπτ. 1920 και 18 Δεκ. 1920. Βλ. και εδώ, σ. 313.

219. Ο φάκελος της υπόθεσης με αλληλογραφία μεταξύ Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ε.Ο.Α., Πειραϊκού Συνδέσμου και Ε.Π.Σ.Ε. υπάρχει στο αρχείο της Ε.Ο.Α.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/151.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

των αμοιβαίων αρμοδιοτήτων τους, υπήρξε κυρίως συγκρουσιακή. Η σύγκρουση όμως αυτή αντανακλούσε ευρύτερα πολιτικά και κοινωνικά ρήγματα, τα οποία προσέλαβαν συγκεκριμένη μορφή στη διάρκεια του Διχασμού. Η Ε.Ο.Α. διατήρησε, εκτός από το μικρό διάλειμμα των ετών 1917-1921, τους στενούς της δεσμούς με το παλάτι και το συνακόλουθο πολιτικό της κύρος, ενώ η εξουσία του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. άρχισε να περιορίζεται από τη δημιουργία νέων αθλητικών αρχών που του αποσπούσαν τμήματα της δικής του ως τότε διοικητικής αρμοδιότητας. Οι ενώσεις των ειδικών αθλημάτων, που θα αναπτυχθούν ιδιαίτερα μέσα στον 20ό αιώνα, εντάχθηκαν πάντως στο ήδη υπάρχον πλέγμα προσωπικών και θεσμικών σχέσεων που επικαθόριζε την οργάνωση του αθλητισμού και, ειδικότερα, τη λειτουργία των αθλητικών συλλόγων.

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/152.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/153.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

"Συλλογομανία" και "αθλητίτις".

Η ανάπτυξη των αθλητικών σωματείων

από το 1870 ως το 1922

ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ

Με αφετηρία την ίδρυση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως το 1861 διαπιστώνεται η εμφάνιση σημαντικού αριθμού οργανώσεων με διαφορετικές ονομασίες: σύλλογοι, αδελφότητες, εταιρείες, αναγνωστήρια, λέσχες1. Οι οργανώσεις αυτές έθεταν ως στόχο τους, κατά κύριο λόγο, τη διάδοση της παιδείας στα ελληνικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, ευρύτερα, ένα "εθνικό" έργο που συμβάδιζε με τις διάφορες εκφάνσεις της Μεγάλης Ιδέας. Όπως σημειώνει ο Κ. Ξανθόπουλος, "εξήγειραν καθ' εκάστην τους Έλληνας εκ του ληθάργου της αμαθείας"2.

————————————

1. Πριν απ' αυτή τη χρονική τομή, φαίνεται πως υπάρχουν συλλογικές απόπειρες με φιλεκπαιδευτικούς κυρίως στόχους, τουλάχιστον στο ελληνικό κράτος και στα Επτάνησα. Στην Κέρκυρα, ήδη στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., λειτουργούσαν τέσσερις λέσχες, η "Αναγνωστική Εταιρεία", η "Εταιρεία των Φίλων", η "Ιονική Εταιρεία" κ.ά. Στο ελληνικό κράτος, εκτός από την Αρχαιολογική Εταιρεία και τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, που ιδρύονται το 1837, το 1835 ιδρύθηκε η Εταιρεία Φυσικής Ιστορίας και το 1838 η Φαρμακευτική Εταιρεία. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου ελληνισμού από της ιδρύσεως του Βασιλείου της Ελλάδος μέχρι των ημερών μας, 1832-1892, τ. Α', Αθήνα 1892, σ. 385. Το 1831 εξάλλου ο Α. Παπαδόπουλος-Βρετός είχε ιδρύσει Φιλολογικό Σπουδαστήριο στο Ναύπλιο, που λειτουργούσε ως αναγνωστήριο και δανειστική βιβλιοθήκη. Βλ. Αλέκα Μπουτζουβή-Μπανιά, "Το Ναύπλιο στα χρόνια 1828-1833. Σκιαγράφηση της κοινωνικής, πολιτισμικής και πνευματικής ζωής", Ο Ερανιστής 18 (1986), σ. 123, 125-131, 135-136. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ένα "μουσείον" στην Ερμούπολη και ένα στην Αθήνα, όπου γίνονται διαλέξεις και συναντήσεις. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - Η ζωή του - Το έργο του, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1986, σ. 463.

2. Κ. Ν. Ξανθόπουλος, Συνοπτική Έκθεσις της πνευματικής αναπτύξεως των νεωτέρων Ελλήνων από της αναγεννήσεως αυτών μέχρι τούδε, Κωνσταντινούπολη 1880, σ. 85. Πβ. και τον εναρκτήριο λόγο του Κ. Παπαρρηγόπουλου στο συνέδριο των συλλόγων το 1879, όπως παρατίθεται στο Κ. Α. Βοβολίνης, Το χρονιόν του "Παρνασσού" (1865-1950), Αθήνα 1951, σ. 129.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/154.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το έργο των συλλόγων εντοπίστηκε συνεπώς στην ίδρυση δημοτικών σχολείων και νηπιαγωγείων, ιδιαίτερα στις απομονωμένες κοινότητες, τη διανομή διδακτικών βιβλίων σε απόρους μαθητές, την οργάνωση διαλέξεων, τη διάσωση των μνημείων και τη συγκρότηση αρχαιολογικών συλλογών. Η δραστηριότητά τους υπήρξε κατεξοχήν φιλεκπαιδευτική και φιλανθρωπική και στηρίχθηκε στη συνεργασία των λογίων και του ομογενειακού πλούτου. Βεβαίως, οι πρόδηλοι στόχοι συνυπήρχαν με τους άδηλους και πίσω από την πολιτιστική δράση λάνθαναν πολιτικές σκοπιμότητες3. Όπως έγραφε το 1875 η εφ. Νεολόγος της Κωνσταντινούπολης,

"η παρ' ημίν εισαγωγή και πολλαπλασιασμός αυτών έσονται το δραστηριώτερον μέσον προς την εθνικήν ημών πρόοδον [...] Εκτός των γενικών λόγων υπάρχουσι διά το ημέτερον έθνος και ιδιαίτεροι λόγοι [...] πρώτον όσον αφορά την εθνικήν εκπαίδευσιν, δημοτικήν τε και μέσην, δέον εκάστη πόλις και εκάστη κοινότης αφ' εαυτής να πράξη τα πάντα. Δεύτερον είναι αληθές ή όχι ότι ηραιωμένον και διεσπαρμένον το έθνος ημών μόνον διά των αδελφοτήτων και συλλόγων και εταιριών δύναται να έλθη εις αμοιβαίαν επαφήν(;)"4.

Η ενοποίηση των γλωσσικά και πολιτισμικά διαφοροποιημένων πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που θεωρούνταν ότι ανήκαν στην ελληνική εθνότητα αποτέλεσε το βασικό μέλημα του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως, "οιονεί υπουργείου της Εκπαιδεύσεως των εν Τουρκία Ελλήνων και ελληνιζόντων", μετά το 1870 5. Η ενοποιητική αυτή δράση ξεκίνησε αφενός από τη διαπίστωση της μεγάλης άγνοιας της ελληνικής γλώσσας από πληθυσμούς που ορίζονταν ως ελληνικοί και αφετέρου από την αναγνώριση της γλώσσας ως συστατικού στοιχείου της εθνικής ταυτότητας. Η απώλειά της σήμαινε απειλή για το ίδιο το έθνος και γι' αυτό η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στους αλλόφωνους Έλληνες (τουρκόφωνους, σλαβόφωνους, αλβανόφωνους) αποτελούσε βασικό μέσο αποκατάστασης της εθνικής συνείδησης.

Η ποικιλία και η πυκνότητα των συλλόγων ήταν αρκετά σημαντικές ώστε να χρησιμοποιηθεί και ο όρος "συλλογομανία", "η καταλαβούσα", κατά τον Στέφανο Κουμανούδη, "τους Έλληνας τας τελευταίας δεκαετηρίδας μετά την του

————————————

3. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σύλλογοι της Θράκης και της Ανατολικής Ρωμυλίας εμφανίζουν την εντονότερη δράση στις δεκαετίες του 1870 και του 1900, χρόνια κρίσεων του Ανατολικού Ζητήματος. Βλ. Κυριακή Μαμώνη, Σύλλογοι Θράκης και Ανατολικής Ρωμυλίας (1861-1922). Ιστορία: και δράση, Θεσσαλονίκη 1995.

4. Νεολόγος, έτος Θ΄, αρ. 1784, 9/21 Ιαν. 1875. Παρατίθεται από τη Ματούλα Ρίζου-Κουρουπού, "Η Φίλεργος Εταιρία της Κωνσταντινούπολης (1866-1876)", Δελτίο Κ.Μ.Σ. 5 (1984-5), σ. 242.

5. Βλ. και Χ. Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αι. Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, 1861-1912, Αθήνα 1996.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/155.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως σύστασιν"6. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Φιλοποίμενα Παρασκευαΐδη στο μεγάλο συνέδριο των "απανταχού Ελληνικών συλλόγων", στην Αθήνα7. Στο συνέδριο εκείνο μετείχαν 63 σύλλογοι με 97 αντιπροσώπους, 22 από το ελληνικό κράτος, 4 από τον ελληνισμό της Διασποράς και οι υπόλοιποι 37 από τις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήδη ένα χρόνο μετά, ο Φιλολογικός Σύλλογος "Παρνασσός" διατηρούσε σχέσεις με 122 σωματεία, "79 ημεδαπά και 33 αλλοδαπά"8.

Η ταχύτατη εξάπλωση των συλλόγων συνδυάζεται με τη γοργή αύξηση των μελών τους αλλά και της περιουσίας τους χάρη σε δωρεές πλουσίων ομογενών9. Από τους συλλόγους της Κωνσταντινούπολης, το 1875-6 ο ΕΦΣΚ αριθμούσε 422 μέλη, ο Θρακικός σύλλογος 650, ο Θεσσαλικός 400, ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Μικράς Ασίας 500 και ο Ηπειρωτικός 1.300, ενώ η περιουσία του ΕΦΣΚ ανερχόταν το 1877-8 σε 231.758 φράγκα και του Ηπειρωτικού σε 78.739 10. Από το 1861 ως το 1922 καταγράφονται μόνο για την Κωνσταντινούπολη περίπου 500 σύλλογοι11.

Στο ελληνικό κράτος, η αύξηση των συλλόγων ακολουθεί παρόμοιους ρυθμούς. Ήδη το 1842 η Αρχαιολογική Εταιρεία αριθμούσε 386 τακτικά και 187 έκτακτα και επίτιμα μέλη12. Τα μέλη του Παρνασσού από 300 το 1872 αυξάνονται σε 871 το 1899. Η περιουσία του, εξάλλου, υπερδιπλασιάζεται μέσα στη δεκαετία 1889-1899 φθάνοντας από 99.734,52 σε 204.132,54 δρχ.13 Αλλά και σύλλογοι με μικρότερη εμβέλεια παρουσιάζουν συμμετοχή και δράση. Το 1891 ο Σύλλογος Φυσικών Επιστημών, για παράδειγμα, αριθμούσε 120 μέλη και ο

————————————

6. Στ. Α. Κουμανούδης, Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων ( Αθήνα 1900), προλεγ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα 1980.

7. Ματούλα Κουρουπού, "Μορφές κοινωνικής και πολιτιστικής οργάνωσης του Μικρασιάτικου Ελληνισμού. Το φαινόμενο των συλλόγων", Η Λέξη 112 (Νοέμβρ.-Δεκ. 1992), σ. 928.

8. Κ. Α. Βοβολίνης, ό.π., σ. 137.

9. "Οι σύλλογοι πρώτοι υπεξέκαυσαν την φιλοτιμίαν των πλουσίων εμφυσήσαντες την γλυκόθυμον έξιν των μεγαλοδωρεών". Νεολόγος, 2/14 Απριλίου 1880, στο Χ. Εξερτζόγλου, «Κοινωνική ιεραρχία, ιδεολογία και εθνική ταυτότητα: το νόημα της ίδρυσης της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας "Αγαπάτε αλλήλους"», Τα Ιστορικά 12, τχ. 22 (Ιούν. 1995), σ. 100.

10. Queux de Saint-Hilaire, "Des Syllogues Grecs et du progrès des études littéraires dans la Grèce de nos jours", Annuaire de l'Association pour l'encouragement des études grecques en France, τ. 11, Παρίσι 1877, σ. 294-300· G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs depuis la prise de Constantinople par les Turcs jusqu' à nos jours, Παρίσι 1881, σ. 344-348, 443-472.

11. Κυριακή Μαμώνη, "Εισαγωγή στην ιστορία των συλλόγων Κωνσταντινουπόλεως (1862-1922)", Μνημοσύνη 11 (1988-1990), σ. 222.

12. Ε. Κυριακίδης, ό.π.

13. Κ. Α. Βοβολίνης, ό.π., σ. 225.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/156.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος 300 14. "Πρόκειται για έναν θεσμό", γράφει ο Κ. Θ. Δημαράς, "τον οποίο απαντούμε, μέσα στο ελληνικό συλλογικό σώμα, συγκροτημένο τον υπερμεσούντα 19ο αιώνα"15.

Παρά την έμφαση που δίνεται στο εθνικό και εκπαιδευτικό έργο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την πολυμορφία των οργανώσεων τόσο ως προς τις δραστηριότητες όσο και ως προς τον πυρήνα ίδρυσής τους. Η εγκύκλιος που απηύθυνε ο Παρνασσός προς τους ελληνικούς συλλόγους για το συνέδριο του 1879 αυτήν ακριβώς την ποικιλία περιγράφει:

"Η ιδέα του Ελληνισμού, η ιστορία αυτού, η διάδοσις των γραμμάτων, των επιστημών, των καλών τεχνών, η μόρφωσις της γυναικός, η αύξησις της ευμαρείας του βίου, η άσκησις του σώματος και η διατήρησις της υγείας, παν τέλος ό,τι αναφέρεται εις το παρελθόν, εις το παρόν, το μέλλον του Ελληνισμού εγένετο αντικείμενον των σκέψεων και της μερίμνης των πολλών σωματείων των διεσπαρμένων απανταχού ένθα λαλείται η γλώσσα των Ελλήνων και απανταχού ένθα πάλλουσι καρδίαι ελληνικαί"16.

Από τις καταγραφές που έχουν επιχειρηθεί, για τον ελληνισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατεξοχήν17, μπορούμε να ξεχωρίσουμε πολλές διακεκριμένες ομάδες σωματείων. Ιδιαίτερη ομάδα στην οποία αξίζει να σταθούμε είναι τα τοπικά σωματεία, τα οποία συγκροτούνται από συμπατριώτες εγκατεστημένους μακριά από τον τόπο καταγωγής τους. Ο τόπος καταγωγής, η ιδιαίτερη πατρίδα, φαίνεται πως αποτελεί πράγματι ισχυρά στοιχείο ταυτότητας και κριτήριο συσσωμάτωσης, με στόχο είτε την μεταξύ των μελών αλληλεγγύη είτε την ενίσχυση, της παιδείας τις περισσότερες φορές, του τόπου καταγωγής. Χαρακτηριστικό είναι ότι η ίδρυση σωματείων τοπικής συνάφειας φαίνεται να προηγείται

————————————

14. R. A. H. Bickford-Smith, Η Ελλάδα την εποχή του Γεωργίου του Α', μετάφραση - εισαγωγή - σχόλια: Λυδία Παπαδάκη, Αθήνα, Ειρμός, 1993, σ. 248.

15. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. 591. Βλ. και σ. 399-402.

16. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879, Αθήνα 1879, σ. ζ'-η'.

17. Σημαντικές σ' αυτή την κατεύθυνση είναι οι εργασίες της Κυριακής Μαμώνη. Εκτός από όσες ήδη αναφέρθηκαν, βλ. επίσης: "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία", Δελτίον Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος 26 (1983), σ. 63-114· "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Β' Σύλλογοι της Ιωνίας", στο ίδιο 28 (1985), σ. 55-166· "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Γ ' Σύλλογοι Καππαδοκίας και Πόντου", Δελτίο Κ.Μ.Σ. 6 (1986-7), σ. 155-225. Η σύζευξη της δράσης των ελληνικών πολιτιστικών συλλόγων με την εθνική ιδεολογία αποτελεί εξάλλου τη βάση της ανάλυσης και της Λυδίας Παπαδάκη στο άρθρο της «Τοσούτοι οξύφωνοι αλέκτορες αναφωνούντες "γρηγορείτε": Οι ελληνικοί πολιτιστικοί σύλλογοι τον 19ο αιώνα», Τα Ιστορικά 14 τχ. 27 (Δεκ. 1997), σ. 303-322.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/157.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της ίδρυσης άλλων μορφών σωματείων αν και το ζήτημα μένει να διερευνηθεί περαιτέρω. Στη Σμύρνη μαρτυρείται το σωματείο της παροικίας των Κυθηρίων από το 1806, το οποίο ωστόσο είχε μάλλον συντεχνιακό χαρακτήρα18. Το σωματείο επαναδιοργανώνεται το 1830 και πάντως από το 1880 έχουμε αρκετά παραδείγματα τοπικών συλλόγων. Το φαινόμενο θα μπορούσε να παραλληλισθεί ενδεχομένως με τον πολλαπλασιασμό την ίδια εποχή των εκδόσεων τοπικών ιστοριών που είναι μάρτυρες μιας τοπικής συνείδησης που αμιλλάται προς την εθνική.

Υπάρχουν επίσης θρησκευτικοί σύλλογοι, με βάση την ενορία συχνότερα, που θέτουν ως στόχους τους την αποπεράτωση ναών, την ίδρυση σχολείων και την ενίσχυση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων ή την αντιμετώπιση της προσηλυτιστικής δράσης καθολικών και προτεσταντών. Αυτοί οι σύλλογοι αποτελούν βεβαίως παράδειγμα του ευρύτερου φαινομένου της δημιουργίας σωματείων γύρω από θεσμούς, όπως είναι η Εκκλησία ή το σχολείο. Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η οργάνωση συλλόγων αποφοίτων σχολείων, οι οποίοι εμφανίζονται μέσα στον 20ό αι. και στο πλαίσιο της οργάνωσης της νεότητας ως διακριτής και ιδιαίτερης κατηγορίας19. Η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών αποτελεί τον βασικό στόχο αυτών των συλλόγων, παρόλο που η ψυχαγωγία, και μέσω των σπορ, εντάσσεται στις γενικές δραστηριότητές τους.

Εκτός από τους μεγάλους συλλόγους, με φιλεκπαιδευτικές και φιλολογικές δραστηριότητες, υπάρχουν πολλοί άλλοι μικροί σύλλογοι που ιδρύουν αναγνωστήρια ή οργανώνουν διαλέξεις20. Επιτυγχάνεται έτσι η κοινωνική επαφή και δημόσια συναναστροφή μιας ομάδας ατόμων με κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά. Αυτό είναι σαφέστερο στην περίπτωση των λεσχών, οι οποίες συγκροτούνται από τις ευπορότερες τάξεις και γι' αυτό θέτουν περιορισμούς στον αριθμό των μελών τους, προσδιορίζοντας με ακρίβεια τα προαπαιτούμενα της εισδοχής.

Στη "Νέα Λέσχη" της Σμύρνης που ιδρύθηκε το 1886, τακτικοί εταίροι

————————————

18. Κυριακή Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 99.

19. Όπως π.χ. ο "Μαθητικός Σύλλογος" του Ελληνογερμανικού Λυκείου Γιαννίκη στη Σμύρνη (1910-1911) ή των αποφοίτων του Robert College (1907) και των Ζαππίδων (1910) στην Κωνσταντινούπολη. Κυριακή Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 83 και "Les associations pour la propagation de l'instruction grecque à Constantinople (1861-1922)", Balkan Studies 16 (1975), σ. 103-112.

20. Για την εξάπλωση αυτού του είδους συλλόγων στη Γαλλία και για την κοινή ονομασία "φιλολογικός" (littéraire), βλ. M. Agulhon, Le cercle dans la France bourgeoise, 1810-1848. Étude d'une mutation de sociabillité, Παρίσι 1977, σ. 73-80. Η εξάπλωση αυτή συνδέεται, σύμφωνα με τον Agulhon, με την εμφάνιση του περιοδικού τύπου και της ερασιτεχνικής λογοτεχνίας. Γενικότερα άλλωστε, η μόδα του σωματείου ακολούθησε τη διάδοση της χρήσης του καπνού στις μεσαίες και ανώτερες τάξεις της γαλλικής τουλάχιστον κοινωνίας (στο ίδιο, σ. 53). Το πρώτο φιλεκπαιδευτικό σωματείο της Σμύρνης, το "Μουσείον", ιδρύθηκε το 1838. Βλ. Κ. Μαμώνη, "Σωματειακή Οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 58-59.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/158.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μπορούν να είναι "ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι, έμποροι διευθυνταί ή μέλη εμπορικών εταιριών ή βιομηχανικών καταστημάτων (αποκλειομένων των μεριδοπωλών détaillants) ως και ανώτεροι αυτών υπάλληλοι, οι κατέχοντες ανεξάρτητον και ελευθέριον κοινωνικήν θέσιν ή εξασκούντες ελευθέριον επάγγελμα, έχοντες δε συμπεπληρωμένον το εικοστόν πρώτον έτος της ηλικίας των"21.

Στους στόχους τους είναι σαφής η διάσταση της ψυχαγωγίας, όπως φαίνεται για παράδειγμα από το καταστατικό της Λέσχης "Όμηρος" της Σμύρνης (1879). Σκοπός της ορίζεται, αν και όχι μοναδικός, "η εν αυτή ευάρεστος συναναστροφή των μελών"22. Το 1845 μάλιστα ο σμυρναϊκός τύπος ελέγχει δύο γνωστές λέσχες γιατί διαθέτουν χρήματα σε χορούς και χαρτοπαίγνια και όχι σε φιλανθρωπικούς και φιλεκπαιδευτικούς σκοπούς23. Στην ψυχαγωγία εξάλλου στοχεύουν και οι διάφοροι μουσικοί, δραματικοί και αθλητικοί σύλλογοι που ιδρύονται την ίδια εποχή. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό ότι, στην περίπτωση της Σμύρνης τουλάχιστον, οι αθλητικοί σύλλογοι λειτούργησαν αρχικά ως μουσικοί ή μουσικογυμναστικοί24. Είναι η περίπτωση του "Πανιωνίου" που προήλθε από τον "Μουσικό Όμιλο Ορφέα" που είχε ιδρυθεί το 1890 αλλά και του "Απόλλωνα" που επίσης εμφανίσθηκε για πρώτη φορά το 1891 ως μουσικό σωματείο.

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΡΑΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ

Θα πρέπει βεβαίως να γίνει διάκριση μεταξύ των συλλόγων που ιδρύονται και δρουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και αυτών που εγγράφονται στα γεωγραφικά όρια του ελληνικού κράτους, παρόλο που αποτελούν κοινά τεκμήρια του πολιτικού φιλελευθερισμού και της νέας κοινωνικότητας που χαρακτηρίζουν την ανερχόμενη ελληνική αστική κοινωνία. Η διάκριση θα πρέπει να γίνει ως προς τις πολιτισμικές προϋποθέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον ανάπτυξης του σωματειακού φαινομένου στις δύο περιπτώσεις αλλά και ως προς το νομικό πλαίσιο που καθόριζε την ίδρυση και λειτουργία των σωματείων. Το νομικό πλαίσιο μας ενδιαφέρει προς δύο κατευθύνσεις: α') πώς ορίζεται η σχέση με την κεντρική εξουσία και ποια στάση τηρεί το κράτος απέναντι στην εθελοντική συσσωμάτωση των πολιτών του, και β') πώς δομείται το νομικό πρότυπο οργάνωσης των σωματείων, το οποίο εξορθολογίζει και τυποποιεί τις ανθρώπινες σχέσεις, όπως αντανακλάται από τα καταστατικά τους.

————————————

21. Κ. Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π.., σ. 121-122.

22. Στο ίδιο, σ. 71.

23. Στο ίδιο, σ. 121.

24. Αντίστοιχα, ο Παναχαϊκός Γυμναστικός Σύλλογος Πατρών ίδρυσε το 1893 μουσικό τμήμα, με μπάντα και σχολείο μουσικής. Βλ. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α '. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 52-56.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/159.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Στην περίπτωση του ελληνικού κράτους, η στάση της κεντρικής εξουσίας απέναντι στη συσσωμάτωση των πολιτών ακολουθεί δρόμους ανάλογους με αυτούς των κρατών της Δ. Ευρώπης25. Το σχήμα των τριών φάσεων -απαγόρευση, ανοχή, αναγνώριση- που έχει χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει τη διαδοχική αντιμετώπιση εκ μέρους του κράτους των συνδικαλιστικών οργανώσεων στα δυτικοευρωπαϊκά κράτη μπορεί να εφαρμοστεί και για την ερμηνεία του αντίστοιχου ελληνικού θεσμικού πλαισίου. Παράλληλα, η εξέλιξη των σχετικών ρυθμίσεων αποτυπώθηκε από νομικής πλευράς στη μετάβαση από το ποινικό στο αστικό δίκαιο και, τέλος, στο συνταγματικό26.

Σύμφωνα με τον Ποινικό Νόμο του 1834, που είχε καταρτίσει ο Maurer, ασκούνταν τόσο προληπτικός όσο και κατασταλτικός κυβερνητικός έλεγχος στις ενώσεις προσώπων. Απαγορευόταν η ίδρυση θρησκευτικών και πολιτικών ενώσεων ενώ επιτρεπόταν ο σχηματισμός σωματείων επιστημονικού, φιλανθρωπικού κλπ. χαρακτήρα. Το Σύνταγμα του 1844 δεν αναφερόταν στη συνδικαλιστική ελευθερία παρόλο που το βελγικό σύνταγμα του 1831, που αποτελούσε το πρότυπό του, την είχε κατοχυρώσει. Εξακολούθησε συνεπώς να ισχύει ο Ποινικός Νόμος του 1834 ως το 1864, όταν το άρθρο 11 του Συντάγματος όρισε τα εξής: "Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, τηρούντες τους νόμους του Κράτους, οίτινες όμως ουδέποτε δύνανται να υπαγάγωσι το δικαίωμα τούτο εις προηγουμένην της Κυβερνήσεως άδειαν"27. Σύμφωνα με την επικρατέστερη νομική άποψη, το Σύνταγμα του 1864 απαγόρευε τον προληπτικό κυβερνητικό έλεγχο ως προς όλους τους "συνεταιρισμούς" με εξαίρεση τις κοινές αστικές και εμπορικές εταιρείες28. Συνεπώς κατοχυρώθηκε το δικαίωμα για ελεύθερη ίδρυση πολιτικών και θρησκευτικών ενώσεων χωρίς να χρειάζεται προηγούμενη άδεια της διοικητικής αρχής29. Ο έλεγχος της λειτουργίας των σωματείων, που είχαν ζητήσει να εγκριθεί με Β.Δ. το καταστατικό τους, γινόταν από το 1890 από το Υπουργείο των Εσωτερικών, στο οποίο υποβάλλονταν ετήσιες λογοδοσίες των σωματείων30. Υπάρχουν εξάλλου περιπτώσεις που η κεντρική εξουσία 

————————————

25. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η ίδρυση των συλλόγων ευνοήθηκε από τις μεταρρυθμίσεις του Χάτι-Χουμαγιούν (1856) και αργότερα από την ψήφιση του τουρκικού συντάγματος (1908). Σύντομα όμως (νομοθετικές ρυθμίσεις του 1909 και 1913), η ίδρυση και η δράση των σωματείων τέθηκαν υπό αυστηρό έλεγχο, αποθαρρύνοντας τη σωματειακή δραστηριότητα.

26. Βλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ. 157, 159.

27. Χ. Γ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, Αθήνα 1988, σ. 232-233.

28. Στο ίδιο, σ. 235.

29. Στ. Μουδόπουλος, "Ο νόμος 281/1914 για τα επαγγελματικά σωματεία και η επίδρασή του στην εξέλιξη του συνδικαλιστικού κινήματος", στο Γ. Θ. Μαυρογορδάτος - Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, Ηράκλειο 1988, σ. 227.

30. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 247. Δυστυχώς οι λογοδοσίες αυτές δεν είναι προσιτές, εφόσον τα

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/160.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τροποποιεί άρθρα καταστατικών ή ανακαλεί την έγκριση σωματείων σε περίπτωση που διαπιστώνονται παραβάσεις του καταστατικού ή δεν υποβάλλεται έκθεση πεπραγμένων, ανάκληση που ισοδυναμεί στην ουσία με διάλυση του σωματείου31.

Το 1911, το νέο Σύνταγμα που ψηφίστηκε από την Αναθεωρητική Βουλή, διατήρησε τη διατύπωση του άρθρου 11 του Συντάγματος του 1864 με την εξής προσθήκη: "Συνεταιρισμός τις δεν δύναται να διαλυθή ένεκα της παραβάσεως των νόμων, ειμή διά δικαστικής αποφάσεως"32. Το φιλελεύθερο νομικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε τότε έχει το όριό του στο νόμο 281 "Περί σωματείων" του 1914, ο οποίος θεωρείται ως η αφετηρία της συνδικαλιστικής νομοθεσίας στην Ελλάδα και δημιουργεί ένα πλαίσιο κρατικής επιτήρησης, σύμφωνο με τις αρχές της πολιτικής των Φιλελευθέρων33.

Σύμφωνα με το νέο νόμο, τα σωματεία εποπτεύονται τόσο από τη δικαστική όσο και από τη διοικητική αρχή. Για να αποκτήσει νομική προσωπικότητα ένα σωματείο έπρεπε να υποβάλει αίτηση στο δικαστήριο το οποίο έλεγχε αν το καταστατικό πληρούσε τους όρους του νόμου και, στη συνέχεια, εφόσον επιβεβαιωνόταν η νομιμότητα διέτασσε την καταχώρισή του στο βιβλίο αναγνωρισμένων σωματείων34. Η διοίκηση από την πλευρά της έλεγχε τη λειτουργία και τη δράση των ήδη εγκεκριμένων σωματείων.

Η σύνταξη των καταστατικών βασιζόταν αναμφίβολα σε κάποιους γενικά παραδεκτούς κανόνες, γεγονός που επέτρεπε άλλωστε και τον έλεγχο νομιμότητας και σκοπιμότητας των διατάξεών τους εκ μέρους της διοικητικής αρχής. Έτσι, τα καταστατικά των σωματείων "χωρίς να έχουν αναγκαστικά τις ίδιες

————————————

αρχεία του Υπ. Εσωτερικών που απόκεινται στα Γ.Α.Κ. δεν είναι ακόμη ταξινομημένα. Για την περίοδο 1880-1900 δημοσιεύονται πάντως στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, εκτός από τα εγκριτικά Β.Δ., και τα καταστατικά. Μετά το 1900, η αποδελτίωση της Ε.τ.Κ. απέδωσε ελάχιστα καταστατικά και σχεδόν αποκλειστικά Β.Δ. έγκρισης. Αρκετά στοιχεία για αθλητικούς συλλόγους με βάση την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως περιέχονται στην ευρετηρίαση του Κ. Σοφιανού: Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας 1833-1900. Συναγωγή νόμων, διαταγμάτων, εγκυκλίων, καταστατικών, τ. Α'-Β', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1988.

31. Χ. Γ κούτος, ό.π., σ. 249.

32. Στο ίδιο, σ. 240.

33. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 164-165.

34. Ν. 281/1914, ΦΕΚ Α΄ 171, 25 Ιουνίου 1914. Γι' αυτό το λόγο, μετά το 1914, όλες οι πληροφορίες για τα σωματεία βρίσκονται στα κατά τόπους πρωτοδικεία, όπου, εκτός από το βιβλίο των Αναγνωρισμένων Σωματείων, τηρείται και αρχείο φακέλων για όλα τα σωματεία. Στο Πρωτοδικείο Αθηνών, για τα σωματεία της περιόδου που εξετάζουμε εδώ, σώζεται μόνο το Βιβλίο και έχουν καταστραφεί όλοι οι σχετικοί φάκελοι. Το 1918 εξάλλου, το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως απέστειλε στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. εγκύκλιο (αρ. 21805/20 Μαΐου 1918) με την οποία ζητούσε, για στατιστικούς λόγους, τη λεπτομερή απογραφή των αθλητικών σωματείων που ήταν εγγεγραμμένα στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (έτος ίδρυσης, αριθμό μελών και αθλητών, περιγραφή εγκαταστάσεων, αγώνες κλπ.). Και τα αρχεία του Υπουργείου Παιδείας ωστόσο παραμένουν αταξινόμητα και, επομένως, απρόσιτα.

Σελ. 160
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 141
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΑΘΛΗΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ:

    Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ΚΑΙ Ε.Ο.Α.

    Ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. -που μετονομάστηκε σε Σ.Ε.Γ.Α.Σ. το 1928- ιδρύθηκε τον Ιανουάριο 1897, μετά το Πανελλήνιο Γυμναστικό Συνέδριο που είχε συγκληθεί στην Αθήνα με πρωτοβουλία του Πανελληνίου Γ.Σ. Η ιδέα για την ένωση των ελληνικών αθλητικών συλλόγων είχε γεννηθεί στο πλαίσιο της προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων και κατά τη διάρκεια των δοκιμαστικών αγώνων που γίνονταν στην Πάτρα για την επιλογή αθλητών. Υπογράφηκε τότε (20 Φεβρ. 1895) ένα πρωτόκολλο με τη σχετική απόφαση για ένωση από τους εκπροσώπους των συλλόγων Πανελληνίου (Ι. Φωκιανός), Παναχαϊκού, Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, Παναιτωλικού και Εθνικού178. Δύο χρόνια μετά, η αρχική ιδέα της συνένωσης όλων των ελληνικών αθλητικών σωματείων, εντός και εκτός κράτους, κατέληξε στη δημιουργία ενός ανώτερου οργάνου, που θα είχε συντονιστικό ρόλο και θα υποστήριζε αποτελεσματικότερα τα κοινά συμφέροντα των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων. Οι στόχοι που καταγράφονται στο ιδρυτικό καταστατικό του 1897 περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την "επικοινωνίαν των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων επί τω τέλει της δι' αμοιβαίας ηθικής υποστηρίξεως προαγωγής και ευοδώσεως των υπ' αυτών επιδιωκομένων σκοπών"179. Η Γ.Σ. του Συνδέσμου συγκροτούνταν από τους εκπροσώπους όλων των εγγεγραμμένων σωματείων (ένας εκπρόσωπος ανά σωματείο).

    Είναι ωστόσο προφανές ότι οι συσχετισμοί δυνάμεων μεταξύ των σωματείων αντανακλώνταν στη σύνθεση του Δ.Σ. και, βεβαίως, ουδείς αμφισβητούσε το πρωτείο Αθήνας και Πειραιά, εφόσον τα μέλη του Δ.Σ. έπρεπε να είναι εγκατεστημένα στην Αθήνα180. Από το 1902 στο Δ.Σ. μετείχαν, εκτός από τα μέλη που εκλέγονταν κανονικά από τη Γ.Σ., και οι αντιπρόσωποι των σωματείων που λειτουργούσαν τουλάχιστον για δύο χρόνια και αριθμούσαν περισσότερα από 30

    ————————————

    178. Το έγγραφο, το οποίο δεν είδα στο πρωτότυπό του, δημοσιεύεται και σε φωτοτυπία στο Επίσημον Μηνιαίον Όργανον του ΣΕΓΑΣ, έτος 32ο, περ. Ε', τχ. 28/132 (Αύγ.-Σεπτ. 1967). Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Σπ. Λάμπρου, η ιδέα γεννήθηκε στον Ι. Φωκιανό "εν τη σιδηροδρομική αμάξη" που τους μετέφερε για τους αγώνες στην Πάτρα. Εντούτοις, η μαρτυρία του δεν είναι απολύτως σύμφωνη, ούτε ως προς το χρόνο ούτε ως προς τους υπογράφοντες το πρωτόκολλο. Βλ. Σπ. Λάμπρος, "Προσφώνησις των αντιπροσώπων των Ελληνικών γυμναστικών συλλόγων εν τω Πανελληνίω Γυμναστικώ Συνεδρίω", στο Λόγοι και άρθρα, Αθήνα 1902, σ. 246-247.

    179. "Καταστατικόν του Σ.Ε.Α.Γ.Σ." (25 Ιαν. 1897), ΦΕΚ Ε' 25, 27 Ιαν. 1897, άρθρο 1.

    180. Αυτό ορίζεται ρητά μόνο το 1911 αλλά είναι προφανές ότι μέλη από τις επαρχίες δεν ήταν δυνατόν να μετέχουν στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. Πολλοί επαρχιακοί σύλλογοι εξάλλου όριζαν ως αντιπροσώπους τους αντεπιστέλλοντα μέλη που διέμεναν στην Αθήνα και που ήταν ταυτόχρονα τακτικά μέλη αθηναϊκών αθλητικών σωματείων.