Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 153-172 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/153.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

"Συλλογομανία" και "αθλητίτις".

Η ανάπτυξη των αθλητικών σωματείων

από το 1870 ως το 1922

ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ

Με αφετηρία την ίδρυση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως το 1861 διαπιστώνεται η εμφάνιση σημαντικού αριθμού οργανώσεων με διαφορετικές ονομασίες: σύλλογοι, αδελφότητες, εταιρείες, αναγνωστήρια, λέσχες1. Οι οργανώσεις αυτές έθεταν ως στόχο τους, κατά κύριο λόγο, τη διάδοση της παιδείας στα ελληνικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, ευρύτερα, ένα "εθνικό" έργο που συμβάδιζε με τις διάφορες εκφάνσεις της Μεγάλης Ιδέας. Όπως σημειώνει ο Κ. Ξανθόπουλος, "εξήγειραν καθ' εκάστην τους Έλληνας εκ του ληθάργου της αμαθείας"2.

————————————

1. Πριν απ' αυτή τη χρονική τομή, φαίνεται πως υπάρχουν συλλογικές απόπειρες με φιλεκπαιδευτικούς κυρίως στόχους, τουλάχιστον στο ελληνικό κράτος και στα Επτάνησα. Στην Κέρκυρα, ήδη στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., λειτουργούσαν τέσσερις λέσχες, η "Αναγνωστική Εταιρεία", η "Εταιρεία των Φίλων", η "Ιονική Εταιρεία" κ.ά. Στο ελληνικό κράτος, εκτός από την Αρχαιολογική Εταιρεία και τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, που ιδρύονται το 1837, το 1835 ιδρύθηκε η Εταιρεία Φυσικής Ιστορίας και το 1838 η Φαρμακευτική Εταιρεία. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου ελληνισμού από της ιδρύσεως του Βασιλείου της Ελλάδος μέχρι των ημερών μας, 1832-1892, τ. Α', Αθήνα 1892, σ. 385. Το 1831 εξάλλου ο Α. Παπαδόπουλος-Βρετός είχε ιδρύσει Φιλολογικό Σπουδαστήριο στο Ναύπλιο, που λειτουργούσε ως αναγνωστήριο και δανειστική βιβλιοθήκη. Βλ. Αλέκα Μπουτζουβή-Μπανιά, "Το Ναύπλιο στα χρόνια 1828-1833. Σκιαγράφηση της κοινωνικής, πολιτισμικής και πνευματικής ζωής", Ο Ερανιστής 18 (1986), σ. 123, 125-131, 135-136. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ένα "μουσείον" στην Ερμούπολη και ένα στην Αθήνα, όπου γίνονται διαλέξεις και συναντήσεις. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - Η ζωή του - Το έργο του, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1986, σ. 463.

2. Κ. Ν. Ξανθόπουλος, Συνοπτική Έκθεσις της πνευματικής αναπτύξεως των νεωτέρων Ελλήνων από της αναγεννήσεως αυτών μέχρι τούδε, Κωνσταντινούπολη 1880, σ. 85. Πβ. και τον εναρκτήριο λόγο του Κ. Παπαρρηγόπουλου στο συνέδριο των συλλόγων το 1879, όπως παρατίθεται στο Κ. Α. Βοβολίνης, Το χρονιόν του "Παρνασσού" (1865-1950), Αθήνα 1951, σ. 129.

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/154.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το έργο των συλλόγων εντοπίστηκε συνεπώς στην ίδρυση δημοτικών σχολείων και νηπιαγωγείων, ιδιαίτερα στις απομονωμένες κοινότητες, τη διανομή διδακτικών βιβλίων σε απόρους μαθητές, την οργάνωση διαλέξεων, τη διάσωση των μνημείων και τη συγκρότηση αρχαιολογικών συλλογών. Η δραστηριότητά τους υπήρξε κατεξοχήν φιλεκπαιδευτική και φιλανθρωπική και στηρίχθηκε στη συνεργασία των λογίων και του ομογενειακού πλούτου. Βεβαίως, οι πρόδηλοι στόχοι συνυπήρχαν με τους άδηλους και πίσω από την πολιτιστική δράση λάνθαναν πολιτικές σκοπιμότητες3. Όπως έγραφε το 1875 η εφ. Νεολόγος της Κωνσταντινούπολης,

"η παρ' ημίν εισαγωγή και πολλαπλασιασμός αυτών έσονται το δραστηριώτερον μέσον προς την εθνικήν ημών πρόοδον [...] Εκτός των γενικών λόγων υπάρχουσι διά το ημέτερον έθνος και ιδιαίτεροι λόγοι [...] πρώτον όσον αφορά την εθνικήν εκπαίδευσιν, δημοτικήν τε και μέσην, δέον εκάστη πόλις και εκάστη κοινότης αφ' εαυτής να πράξη τα πάντα. Δεύτερον είναι αληθές ή όχι ότι ηραιωμένον και διεσπαρμένον το έθνος ημών μόνον διά των αδελφοτήτων και συλλόγων και εταιριών δύναται να έλθη εις αμοιβαίαν επαφήν(;)"4.

Η ενοποίηση των γλωσσικά και πολιτισμικά διαφοροποιημένων πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που θεωρούνταν ότι ανήκαν στην ελληνική εθνότητα αποτέλεσε το βασικό μέλημα του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως, "οιονεί υπουργείου της Εκπαιδεύσεως των εν Τουρκία Ελλήνων και ελληνιζόντων", μετά το 1870 5. Η ενοποιητική αυτή δράση ξεκίνησε αφενός από τη διαπίστωση της μεγάλης άγνοιας της ελληνικής γλώσσας από πληθυσμούς που ορίζονταν ως ελληνικοί και αφετέρου από την αναγνώριση της γλώσσας ως συστατικού στοιχείου της εθνικής ταυτότητας. Η απώλειά της σήμαινε απειλή για το ίδιο το έθνος και γι' αυτό η διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας στους αλλόφωνους Έλληνες (τουρκόφωνους, σλαβόφωνους, αλβανόφωνους) αποτελούσε βασικό μέσο αποκατάστασης της εθνικής συνείδησης.

Η ποικιλία και η πυκνότητα των συλλόγων ήταν αρκετά σημαντικές ώστε να χρησιμοποιηθεί και ο όρος "συλλογομανία", "η καταλαβούσα", κατά τον Στέφανο Κουμανούδη, "τους Έλληνας τας τελευταίας δεκαετηρίδας μετά την του

————————————

3. Δεν είναι τυχαίο ότι οι σύλλογοι της Θράκης και της Ανατολικής Ρωμυλίας εμφανίζουν την εντονότερη δράση στις δεκαετίες του 1870 και του 1900, χρόνια κρίσεων του Ανατολικού Ζητήματος. Βλ. Κυριακή Μαμώνη, Σύλλογοι Θράκης και Ανατολικής Ρωμυλίας (1861-1922). Ιστορία: και δράση, Θεσσαλονίκη 1995.

4. Νεολόγος, έτος Θ΄, αρ. 1784, 9/21 Ιαν. 1875. Παρατίθεται από τη Ματούλα Ρίζου-Κουρουπού, "Η Φίλεργος Εταιρία της Κωνσταντινούπολης (1866-1876)", Δελτίο Κ.Μ.Σ. 5 (1984-5), σ. 242.

5. Βλ. και Χ. Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα στην Κωνσταντινούπολη τον 19ο αι. Ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως, 1861-1912, Αθήνα 1996.

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/155.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως σύστασιν"6. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Φιλοποίμενα Παρασκευαΐδη στο μεγάλο συνέδριο των "απανταχού Ελληνικών συλλόγων", στην Αθήνα7. Στο συνέδριο εκείνο μετείχαν 63 σύλλογοι με 97 αντιπροσώπους, 22 από το ελληνικό κράτος, 4 από τον ελληνισμό της Διασποράς και οι υπόλοιποι 37 από τις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ήδη ένα χρόνο μετά, ο Φιλολογικός Σύλλογος "Παρνασσός" διατηρούσε σχέσεις με 122 σωματεία, "79 ημεδαπά και 33 αλλοδαπά"8.

Η ταχύτατη εξάπλωση των συλλόγων συνδυάζεται με τη γοργή αύξηση των μελών τους αλλά και της περιουσίας τους χάρη σε δωρεές πλουσίων ομογενών9. Από τους συλλόγους της Κωνσταντινούπολης, το 1875-6 ο ΕΦΣΚ αριθμούσε 422 μέλη, ο Θρακικός σύλλογος 650, ο Θεσσαλικός 400, ο Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος Μικράς Ασίας 500 και ο Ηπειρωτικός 1.300, ενώ η περιουσία του ΕΦΣΚ ανερχόταν το 1877-8 σε 231.758 φράγκα και του Ηπειρωτικού σε 78.739 10. Από το 1861 ως το 1922 καταγράφονται μόνο για την Κωνσταντινούπολη περίπου 500 σύλλογοι11.

Στο ελληνικό κράτος, η αύξηση των συλλόγων ακολουθεί παρόμοιους ρυθμούς. Ήδη το 1842 η Αρχαιολογική Εταιρεία αριθμούσε 386 τακτικά και 187 έκτακτα και επίτιμα μέλη12. Τα μέλη του Παρνασσού από 300 το 1872 αυξάνονται σε 871 το 1899. Η περιουσία του, εξάλλου, υπερδιπλασιάζεται μέσα στη δεκαετία 1889-1899 φθάνοντας από 99.734,52 σε 204.132,54 δρχ.13 Αλλά και σύλλογοι με μικρότερη εμβέλεια παρουσιάζουν συμμετοχή και δράση. Το 1891 ο Σύλλογος Φυσικών Επιστημών, για παράδειγμα, αριθμούσε 120 μέλη και ο

————————————

6. Στ. Α. Κουμανούδης, Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων ( Αθήνα 1900), προλεγ. Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα 1980.

7. Ματούλα Κουρουπού, "Μορφές κοινωνικής και πολιτιστικής οργάνωσης του Μικρασιάτικου Ελληνισμού. Το φαινόμενο των συλλόγων", Η Λέξη 112 (Νοέμβρ.-Δεκ. 1992), σ. 928.

8. Κ. Α. Βοβολίνης, ό.π., σ. 137.

9. "Οι σύλλογοι πρώτοι υπεξέκαυσαν την φιλοτιμίαν των πλουσίων εμφυσήσαντες την γλυκόθυμον έξιν των μεγαλοδωρεών". Νεολόγος, 2/14 Απριλίου 1880, στο Χ. Εξερτζόγλου, «Κοινωνική ιεραρχία, ιδεολογία και εθνική ταυτότητα: το νόημα της ίδρυσης της Φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητας "Αγαπάτε αλλήλους"», Τα Ιστορικά 12, τχ. 22 (Ιούν. 1995), σ. 100.

10. Queux de Saint-Hilaire, "Des Syllogues Grecs et du progrès des études littéraires dans la Grèce de nos jours", Annuaire de l'Association pour l'encouragement des études grecques en France, τ. 11, Παρίσι 1877, σ. 294-300· G. Chassiotis, L'instruction publique chez les Grecs depuis la prise de Constantinople par les Turcs jusqu' à nos jours, Παρίσι 1881, σ. 344-348, 443-472.

11. Κυριακή Μαμώνη, "Εισαγωγή στην ιστορία των συλλόγων Κωνσταντινουπόλεως (1862-1922)", Μνημοσύνη 11 (1988-1990), σ. 222.

12. Ε. Κυριακίδης, ό.π.

13. Κ. Α. Βοβολίνης, ό.π., σ. 225.

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/156.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ελληνικός Διδασκαλικός Σύλλογος 300 14. "Πρόκειται για έναν θεσμό", γράφει ο Κ. Θ. Δημαράς, "τον οποίο απαντούμε, μέσα στο ελληνικό συλλογικό σώμα, συγκροτημένο τον υπερμεσούντα 19ο αιώνα"15.

Παρά την έμφαση που δίνεται στο εθνικό και εκπαιδευτικό έργο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την πολυμορφία των οργανώσεων τόσο ως προς τις δραστηριότητες όσο και ως προς τον πυρήνα ίδρυσής τους. Η εγκύκλιος που απηύθυνε ο Παρνασσός προς τους ελληνικούς συλλόγους για το συνέδριο του 1879 αυτήν ακριβώς την ποικιλία περιγράφει:

"Η ιδέα του Ελληνισμού, η ιστορία αυτού, η διάδοσις των γραμμάτων, των επιστημών, των καλών τεχνών, η μόρφωσις της γυναικός, η αύξησις της ευμαρείας του βίου, η άσκησις του σώματος και η διατήρησις της υγείας, παν τέλος ό,τι αναφέρεται εις το παρελθόν, εις το παρόν, το μέλλον του Ελληνισμού εγένετο αντικείμενον των σκέψεων και της μερίμνης των πολλών σωματείων των διεσπαρμένων απανταχού ένθα λαλείται η γλώσσα των Ελλήνων και απανταχού ένθα πάλλουσι καρδίαι ελληνικαί"16.

Από τις καταγραφές που έχουν επιχειρηθεί, για τον ελληνισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατεξοχήν17, μπορούμε να ξεχωρίσουμε πολλές διακεκριμένες ομάδες σωματείων. Ιδιαίτερη ομάδα στην οποία αξίζει να σταθούμε είναι τα τοπικά σωματεία, τα οποία συγκροτούνται από συμπατριώτες εγκατεστημένους μακριά από τον τόπο καταγωγής τους. Ο τόπος καταγωγής, η ιδιαίτερη πατρίδα, φαίνεται πως αποτελεί πράγματι ισχυρά στοιχείο ταυτότητας και κριτήριο συσσωμάτωσης, με στόχο είτε την μεταξύ των μελών αλληλεγγύη είτε την ενίσχυση, της παιδείας τις περισσότερες φορές, του τόπου καταγωγής. Χαρακτηριστικό είναι ότι η ίδρυση σωματείων τοπικής συνάφειας φαίνεται να προηγείται

————————————

14. R. A. H. Bickford-Smith, Η Ελλάδα την εποχή του Γεωργίου του Α', μετάφραση - εισαγωγή - σχόλια: Λυδία Παπαδάκη, Αθήνα, Ειρμός, 1993, σ. 248.

15. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα, Ερμής, 1982, σ. 591. Βλ. και σ. 399-402.

16. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879, Αθήνα 1879, σ. ζ'-η'.

17. Σημαντικές σ' αυτή την κατεύθυνση είναι οι εργασίες της Κυριακής Μαμώνη. Εκτός από όσες ήδη αναφέρθηκαν, βλ. επίσης: "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία", Δελτίον Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος 26 (1983), σ. 63-114· "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Β' Σύλλογοι της Ιωνίας", στο ίδιο 28 (1985), σ. 55-166· "Σωματειακή οργάνωση του ελληνισμού στη Μικρά Ασία. Γ ' Σύλλογοι Καππαδοκίας και Πόντου", Δελτίο Κ.Μ.Σ. 6 (1986-7), σ. 155-225. Η σύζευξη της δράσης των ελληνικών πολιτιστικών συλλόγων με την εθνική ιδεολογία αποτελεί εξάλλου τη βάση της ανάλυσης και της Λυδίας Παπαδάκη στο άρθρο της «Τοσούτοι οξύφωνοι αλέκτορες αναφωνούντες "γρηγορείτε": Οι ελληνικοί πολιτιστικοί σύλλογοι τον 19ο αιώνα», Τα Ιστορικά 14 τχ. 27 (Δεκ. 1997), σ. 303-322.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/157.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της ίδρυσης άλλων μορφών σωματείων αν και το ζήτημα μένει να διερευνηθεί περαιτέρω. Στη Σμύρνη μαρτυρείται το σωματείο της παροικίας των Κυθηρίων από το 1806, το οποίο ωστόσο είχε μάλλον συντεχνιακό χαρακτήρα18. Το σωματείο επαναδιοργανώνεται το 1830 και πάντως από το 1880 έχουμε αρκετά παραδείγματα τοπικών συλλόγων. Το φαινόμενο θα μπορούσε να παραλληλισθεί ενδεχομένως με τον πολλαπλασιασμό την ίδια εποχή των εκδόσεων τοπικών ιστοριών που είναι μάρτυρες μιας τοπικής συνείδησης που αμιλλάται προς την εθνική.

Υπάρχουν επίσης θρησκευτικοί σύλλογοι, με βάση την ενορία συχνότερα, που θέτουν ως στόχους τους την αποπεράτωση ναών, την ίδρυση σχολείων και την ενίσχυση εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων ή την αντιμετώπιση της προσηλυτιστικής δράσης καθολικών και προτεσταντών. Αυτοί οι σύλλογοι αποτελούν βεβαίως παράδειγμα του ευρύτερου φαινομένου της δημιουργίας σωματείων γύρω από θεσμούς, όπως είναι η Εκκλησία ή το σχολείο. Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται και η οργάνωση συλλόγων αποφοίτων σχολείων, οι οποίοι εμφανίζονται μέσα στον 20ό αι. και στο πλαίσιο της οργάνωσης της νεότητας ως διακριτής και ιδιαίτερης κατηγορίας19. Η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών αποτελεί τον βασικό στόχο αυτών των συλλόγων, παρόλο που η ψυχαγωγία, και μέσω των σπορ, εντάσσεται στις γενικές δραστηριότητές τους.

Εκτός από τους μεγάλους συλλόγους, με φιλεκπαιδευτικές και φιλολογικές δραστηριότητες, υπάρχουν πολλοί άλλοι μικροί σύλλογοι που ιδρύουν αναγνωστήρια ή οργανώνουν διαλέξεις20. Επιτυγχάνεται έτσι η κοινωνική επαφή και δημόσια συναναστροφή μιας ομάδας ατόμων με κοινά κοινωνικά χαρακτηριστικά. Αυτό είναι σαφέστερο στην περίπτωση των λεσχών, οι οποίες συγκροτούνται από τις ευπορότερες τάξεις και γι' αυτό θέτουν περιορισμούς στον αριθμό των μελών τους, προσδιορίζοντας με ακρίβεια τα προαπαιτούμενα της εισδοχής.

Στη "Νέα Λέσχη" της Σμύρνης που ιδρύθηκε το 1886, τακτικοί εταίροι

————————————

18. Κυριακή Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 99.

19. Όπως π.χ. ο "Μαθητικός Σύλλογος" του Ελληνογερμανικού Λυκείου Γιαννίκη στη Σμύρνη (1910-1911) ή των αποφοίτων του Robert College (1907) και των Ζαππίδων (1910) στην Κωνσταντινούπολη. Κυριακή Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 83 και "Les associations pour la propagation de l'instruction grecque à Constantinople (1861-1922)", Balkan Studies 16 (1975), σ. 103-112.

20. Για την εξάπλωση αυτού του είδους συλλόγων στη Γαλλία και για την κοινή ονομασία "φιλολογικός" (littéraire), βλ. M. Agulhon, Le cercle dans la France bourgeoise, 1810-1848. Étude d'une mutation de sociabillité, Παρίσι 1977, σ. 73-80. Η εξάπλωση αυτή συνδέεται, σύμφωνα με τον Agulhon, με την εμφάνιση του περιοδικού τύπου και της ερασιτεχνικής λογοτεχνίας. Γενικότερα άλλωστε, η μόδα του σωματείου ακολούθησε τη διάδοση της χρήσης του καπνού στις μεσαίες και ανώτερες τάξεις της γαλλικής τουλάχιστον κοινωνίας (στο ίδιο, σ. 53). Το πρώτο φιλεκπαιδευτικό σωματείο της Σμύρνης, το "Μουσείον", ιδρύθηκε το 1838. Βλ. Κ. Μαμώνη, "Σωματειακή Οργάνωση ... Β' ...", ό.π., σ. 58-59.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/158.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μπορούν να είναι "ανώτεροι δημόσιοι υπάλληλοι, έμποροι διευθυνταί ή μέλη εμπορικών εταιριών ή βιομηχανικών καταστημάτων (αποκλειομένων των μεριδοπωλών détaillants) ως και ανώτεροι αυτών υπάλληλοι, οι κατέχοντες ανεξάρτητον και ελευθέριον κοινωνικήν θέσιν ή εξασκούντες ελευθέριον επάγγελμα, έχοντες δε συμπεπληρωμένον το εικοστόν πρώτον έτος της ηλικίας των"21.

Στους στόχους τους είναι σαφής η διάσταση της ψυχαγωγίας, όπως φαίνεται για παράδειγμα από το καταστατικό της Λέσχης "Όμηρος" της Σμύρνης (1879). Σκοπός της ορίζεται, αν και όχι μοναδικός, "η εν αυτή ευάρεστος συναναστροφή των μελών"22. Το 1845 μάλιστα ο σμυρναϊκός τύπος ελέγχει δύο γνωστές λέσχες γιατί διαθέτουν χρήματα σε χορούς και χαρτοπαίγνια και όχι σε φιλανθρωπικούς και φιλεκπαιδευτικούς σκοπούς23. Στην ψυχαγωγία εξάλλου στοχεύουν και οι διάφοροι μουσικοί, δραματικοί και αθλητικοί σύλλογοι που ιδρύονται την ίδια εποχή. Είναι άλλωστε χαρακτηριστικό ότι, στην περίπτωση της Σμύρνης τουλάχιστον, οι αθλητικοί σύλλογοι λειτούργησαν αρχικά ως μουσικοί ή μουσικογυμναστικοί24. Είναι η περίπτωση του "Πανιωνίου" που προήλθε από τον "Μουσικό Όμιλο Ορφέα" που είχε ιδρυθεί το 1890 αλλά και του "Απόλλωνα" που επίσης εμφανίσθηκε για πρώτη φορά το 1891 ως μουσικό σωματείο.

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΚΡΑΤΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ

Θα πρέπει βεβαίως να γίνει διάκριση μεταξύ των συλλόγων που ιδρύονται και δρουν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και αυτών που εγγράφονται στα γεωγραφικά όρια του ελληνικού κράτους, παρόλο που αποτελούν κοινά τεκμήρια του πολιτικού φιλελευθερισμού και της νέας κοινωνικότητας που χαρακτηρίζουν την ανερχόμενη ελληνική αστική κοινωνία. Η διάκριση θα πρέπει να γίνει ως προς τις πολιτισμικές προϋποθέσεις και το κοινωνικό περιβάλλον ανάπτυξης του σωματειακού φαινομένου στις δύο περιπτώσεις αλλά και ως προς το νομικό πλαίσιο που καθόριζε την ίδρυση και λειτουργία των σωματείων. Το νομικό πλαίσιο μας ενδιαφέρει προς δύο κατευθύνσεις: α') πώς ορίζεται η σχέση με την κεντρική εξουσία και ποια στάση τηρεί το κράτος απέναντι στην εθελοντική συσσωμάτωση των πολιτών του, και β') πώς δομείται το νομικό πρότυπο οργάνωσης των σωματείων, το οποίο εξορθολογίζει και τυποποιεί τις ανθρώπινες σχέσεις, όπως αντανακλάται από τα καταστατικά τους.

————————————

21. Κ. Μαμώνη, "Σωματειακή οργάνωση ... Β' ...", ό.π.., σ. 121-122.

22. Στο ίδιο, σ. 71.

23. Στο ίδιο, σ. 121.

24. Αντίστοιχα, ο Παναχαϊκός Γυμναστικός Σύλλογος Πατρών ίδρυσε το 1893 μουσικό τμήμα, με μπάντα και σχολείο μουσικής. Βλ. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α '. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 52-56.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/159.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Στην περίπτωση του ελληνικού κράτους, η στάση της κεντρικής εξουσίας απέναντι στη συσσωμάτωση των πολιτών ακολουθεί δρόμους ανάλογους με αυτούς των κρατών της Δ. Ευρώπης25. Το σχήμα των τριών φάσεων -απαγόρευση, ανοχή, αναγνώριση- που έχει χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει τη διαδοχική αντιμετώπιση εκ μέρους του κράτους των συνδικαλιστικών οργανώσεων στα δυτικοευρωπαϊκά κράτη μπορεί να εφαρμοστεί και για την ερμηνεία του αντίστοιχου ελληνικού θεσμικού πλαισίου. Παράλληλα, η εξέλιξη των σχετικών ρυθμίσεων αποτυπώθηκε από νομικής πλευράς στη μετάβαση από το ποινικό στο αστικό δίκαιο και, τέλος, στο συνταγματικό26.

Σύμφωνα με τον Ποινικό Νόμο του 1834, που είχε καταρτίσει ο Maurer, ασκούνταν τόσο προληπτικός όσο και κατασταλτικός κυβερνητικός έλεγχος στις ενώσεις προσώπων. Απαγορευόταν η ίδρυση θρησκευτικών και πολιτικών ενώσεων ενώ επιτρεπόταν ο σχηματισμός σωματείων επιστημονικού, φιλανθρωπικού κλπ. χαρακτήρα. Το Σύνταγμα του 1844 δεν αναφερόταν στη συνδικαλιστική ελευθερία παρόλο που το βελγικό σύνταγμα του 1831, που αποτελούσε το πρότυπό του, την είχε κατοχυρώσει. Εξακολούθησε συνεπώς να ισχύει ο Ποινικός Νόμος του 1834 ως το 1864, όταν το άρθρο 11 του Συντάγματος όρισε τα εξής: "Οι Έλληνες έχουσι το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι, τηρούντες τους νόμους του Κράτους, οίτινες όμως ουδέποτε δύνανται να υπαγάγωσι το δικαίωμα τούτο εις προηγουμένην της Κυβερνήσεως άδειαν"27. Σύμφωνα με την επικρατέστερη νομική άποψη, το Σύνταγμα του 1864 απαγόρευε τον προληπτικό κυβερνητικό έλεγχο ως προς όλους τους "συνεταιρισμούς" με εξαίρεση τις κοινές αστικές και εμπορικές εταιρείες28. Συνεπώς κατοχυρώθηκε το δικαίωμα για ελεύθερη ίδρυση πολιτικών και θρησκευτικών ενώσεων χωρίς να χρειάζεται προηγούμενη άδεια της διοικητικής αρχής29. Ο έλεγχος της λειτουργίας των σωματείων, που είχαν ζητήσει να εγκριθεί με Β.Δ. το καταστατικό τους, γινόταν από το 1890 από το Υπουργείο των Εσωτερικών, στο οποίο υποβάλλονταν ετήσιες λογοδοσίες των σωματείων30. Υπάρχουν εξάλλου περιπτώσεις που η κεντρική εξουσία 

————————————

25. Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η ίδρυση των συλλόγων ευνοήθηκε από τις μεταρρυθμίσεις του Χάτι-Χουμαγιούν (1856) και αργότερα από την ψήφιση του τουρκικού συντάγματος (1908). Σύντομα όμως (νομοθετικές ρυθμίσεις του 1909 και 1913), η ίδρυση και η δράση των σωματείων τέθηκαν υπό αυστηρό έλεγχο, αποθαρρύνοντας τη σωματειακή δραστηριότητα.

26. Βλ. Α. Λιάκος, Εργασία και πολιτική στην Ελλάδα του Μεσοπολέμου. Το Διεθνές Γραφείο Εργασίας και η ανάδυση των κοινωνικών θεσμών, Αθήνα 1993, σ. 157, 159.

27. Χ. Γ. Γκούτος, Ο συνδικαλισμός στο ελληνικό κράτος 1834-1914, Αθήνα 1988, σ. 232-233.

28. Στο ίδιο, σ. 235.

29. Στ. Μουδόπουλος, "Ο νόμος 281/1914 για τα επαγγελματικά σωματεία και η επίδρασή του στην εξέλιξη του συνδικαλιστικού κινήματος", στο Γ. Θ. Μαυρογορδάτος - Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Βενιζελισμός και αστικός εκσυγχρονισμός, Ηράκλειο 1988, σ. 227.

30. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 247. Δυστυχώς οι λογοδοσίες αυτές δεν είναι προσιτές, εφόσον τα

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/160.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τροποποιεί άρθρα καταστατικών ή ανακαλεί την έγκριση σωματείων σε περίπτωση που διαπιστώνονται παραβάσεις του καταστατικού ή δεν υποβάλλεται έκθεση πεπραγμένων, ανάκληση που ισοδυναμεί στην ουσία με διάλυση του σωματείου31.

Το 1911, το νέο Σύνταγμα που ψηφίστηκε από την Αναθεωρητική Βουλή, διατήρησε τη διατύπωση του άρθρου 11 του Συντάγματος του 1864 με την εξής προσθήκη: "Συνεταιρισμός τις δεν δύναται να διαλυθή ένεκα της παραβάσεως των νόμων, ειμή διά δικαστικής αποφάσεως"32. Το φιλελεύθερο νομικό πλαίσιο που δημιουργήθηκε τότε έχει το όριό του στο νόμο 281 "Περί σωματείων" του 1914, ο οποίος θεωρείται ως η αφετηρία της συνδικαλιστικής νομοθεσίας στην Ελλάδα και δημιουργεί ένα πλαίσιο κρατικής επιτήρησης, σύμφωνο με τις αρχές της πολιτικής των Φιλελευθέρων33.

Σύμφωνα με το νέο νόμο, τα σωματεία εποπτεύονται τόσο από τη δικαστική όσο και από τη διοικητική αρχή. Για να αποκτήσει νομική προσωπικότητα ένα σωματείο έπρεπε να υποβάλει αίτηση στο δικαστήριο το οποίο έλεγχε αν το καταστατικό πληρούσε τους όρους του νόμου και, στη συνέχεια, εφόσον επιβεβαιωνόταν η νομιμότητα διέτασσε την καταχώρισή του στο βιβλίο αναγνωρισμένων σωματείων34. Η διοίκηση από την πλευρά της έλεγχε τη λειτουργία και τη δράση των ήδη εγκεκριμένων σωματείων.

Η σύνταξη των καταστατικών βασιζόταν αναμφίβολα σε κάποιους γενικά παραδεκτούς κανόνες, γεγονός που επέτρεπε άλλωστε και τον έλεγχο νομιμότητας και σκοπιμότητας των διατάξεών τους εκ μέρους της διοικητικής αρχής. Έτσι, τα καταστατικά των σωματείων "χωρίς να έχουν αναγκαστικά τις ίδιες

————————————

αρχεία του Υπ. Εσωτερικών που απόκεινται στα Γ.Α.Κ. δεν είναι ακόμη ταξινομημένα. Για την περίοδο 1880-1900 δημοσιεύονται πάντως στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, εκτός από τα εγκριτικά Β.Δ., και τα καταστατικά. Μετά το 1900, η αποδελτίωση της Ε.τ.Κ. απέδωσε ελάχιστα καταστατικά και σχεδόν αποκλειστικά Β.Δ. έγκρισης. Αρκετά στοιχεία για αθλητικούς συλλόγους με βάση την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως περιέχονται στην ευρετηρίαση του Κ. Σοφιανού: Το νομικό καθεστώς της παιδικής ηλικίας και της νεότητας 1833-1900. Συναγωγή νόμων, διαταγμάτων, εγκυκλίων, καταστατικών, τ. Α'-Β', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1988.

31. Χ. Γ κούτος, ό.π., σ. 249.

32. Στο ίδιο, σ. 240.

33. Α. Λιάκος, ό.π., σ. 164-165.

34. Ν. 281/1914, ΦΕΚ Α΄ 171, 25 Ιουνίου 1914. Γι' αυτό το λόγο, μετά το 1914, όλες οι πληροφορίες για τα σωματεία βρίσκονται στα κατά τόπους πρωτοδικεία, όπου, εκτός από το βιβλίο των Αναγνωρισμένων Σωματείων, τηρείται και αρχείο φακέλων για όλα τα σωματεία. Στο Πρωτοδικείο Αθηνών, για τα σωματεία της περιόδου που εξετάζουμε εδώ, σώζεται μόνο το Βιβλίο και έχουν καταστραφεί όλοι οι σχετικοί φάκελοι. Το 1918 εξάλλου, το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως απέστειλε στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. εγκύκλιο (αρ. 21805/20 Μαΐου 1918) με την οποία ζητούσε, για στατιστικούς λόγους, τη λεπτομερή απογραφή των αθλητικών σωματείων που ήταν εγγεγραμμένα στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (έτος ίδρυσης, αριθμό μελών και αθλητών, περιγραφή εγκαταστάσεων, αγώνες κλπ.). Και τα αρχεία του Υπουργείου Παιδείας ωστόσο παραμένουν αταξινόμητα και, επομένως, απρόσιτα.

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/161.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διατάξεις, ρύθμιζαν ενιαία όλα εκείνα τα θέματα που παρείχαν στο σύλλογο μια στοιχειώδη εγγύηση δημοκρατικής λειτουργίας"35. Οι ρυθμίσεις αφορούν σε μια σειρά θεμάτων, όπως τους σκοπούς του σωματείου και τα μέσα πραγματοποίησης τους, τις προϋποθέσεις για να αποκτήσει κάποιος την ιδιότητα του μέλους, τις κατηγορίες των μελών (τακτικά, έκτακτα, αντεπιστέλλοντα, επίτιμα, δωρητές, ευεργέτες), τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μελών, την απώλεια της ιδιότητας του μέλους, τις πειθαρχικές παραβάσεις και κυρώσεις, τους πόρους και τις δαπάνες του σωματείου, τη συγκρότηση, τη λειτουργία και τις αρμοδιότητες των διοικητικών οργάνων του, την εορτή και τα σύμβολα του, τις προϋποθέσεις διάλυσής του36. Παρόλο που υπάρχει η άποψη ότι τα καταστατικά "καταρτίζονταν σύμφωνα με ορισμένους ζωντανούς κανόνες", οι οποίοι είχαν διαμορφωθεί εθιμικά37, είναι μάλλον προφανές ότι αρχικά χρησιμοποιήθηκαν τα αντίστοιχα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα, όπως μπορεί να μας αποκαλύψει, για παράδειγμα, η μελέτη σύγχρονών τους γαλλικών καταστατικών38. Στη συνέχεια, μπορούμε να υποθέσουμε ότι καταστατικά που συντάχθηκαν για ελληνικά σωματεία χρησιμοποιήθηκαν από μεταγενέστερους, ομοειδείς κυρίως, συλλόγους39.

ΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

Η παρουσίαση της σχετικής νομοθεσίας κατέστησε προφανές ότι τα δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως καταστατικά καθώς και τα εγκριτικά διατάγματα αντιπροσωπεύουν μέρος μόνο των σωματείων που έχουν ιδρυθεί και δρουν εκείνη την εποχή. Η κυβερνητική άδεια δεν ήταν, ως το 1914, απαραίτητη για τη σύσταση των σωματείων και επομένως οι σχετικές αιτήσεις αποσκοπούσαν μάλλον στην απόκτηση κύρους40. Τα σύνολα λοιπόν που προέκυψαν από την έρευνα σχετικά με την ίδρυση αθλητικών σωματείων έχουν κυρίως ενδεικτική αξία και δεν θα πρέπει να εκληφθούν ως απολύτως ακριβή, θεωρώ ωστόσο ότι χαρτογραφούν σε μεγάλο βαθμό την αθλητική δραστηριότητα, δεδομένου ότι

————————————

35. Στ. Μουδόπουλος, "Ο νόμος 281/1914 για τα επαγγελματικά σωματεία...", ό.π., σ. 231.

36. Πβ. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 108-109.

37. Στο ίδιο, σ. 110.

38. Βλ. M. Agulhon, 5.π., σ. 40 κ.εξ.

39. Στο αρχείο αλληλογραφίας του Πανελληνίου Γ.Σ. Αθηνών υπάρχουν πολλές επιστολές υπό ίδρυση αθλητικών σωματείων που ζητούν το καταστατικό και τον κανονισμό λειτουργίας του για να τα χρησιμοποιήσουν ως πρότυπα.

40. Ακόμη και μετά την έκδοση της εγκυκλίου της 9 Ιουνίου 1912 που όριζε ότι στο εξής δεν θα εγκρινόταν με Β.Δ. η ίδρυση σωματείου, ορισμένα σωματεία έπεισαν την κυβέρνηση να εγκριθεί η ίδρυσή τους με διατάγματα. Βλ. Γκούτος, ό.π., σ. 242-243. Για τη διαδικασία που ακολουθούνταν στην έγκριση των σωματείων ως το 1914, βλ. στο ίδιο, σ. 244.

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/162.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

-όπως προκύπτει από άλλου είδους πηγές- τα σωματεία εκείνα που προτίμησαν να αποκτήσουν την κρατική έγκριση ήταν ακριβώς και εκείνα που επέδειξαν υπολογίσιμη δράση. Με επιφύλαξη, εξάλλου, χρησιμοποιείται η επίσημη έγκριση για τον υπολογισμό του έτους ίδρυσης ένας σωματείου. Συνήθως, εάν δεν αναφέρεται ρητά στο ίδιο το καταστατικό ή αν δεν μας είναι γνωστό από άλλες πηγές, το έτος έγκρισης δηλώνει το terminus ante quem για την πραγματική ίδρυση. Είναι επιπλέον γνωστό ότι η διοίκηση καταγράφει εξ ορισμού την τυπική κοινωνικότητα αλλά το τυπικό προέρχεται, όπως καλά γνωρίζουμε, από ένα άτυπο που προϋπάρχει.

Πριν από τη θεσμική εμφάνιση ενός σωματείου, συνεπώς, είναι πιθανό να υπήρχαν άτυπες μορφές άσκησης στο πλαίσιο μικρών ομάδων νεαρών ανδρών που συνδέονταν ήδη μεταξύ τους με οικογενειακές, φιλικές ή επαγγελματικές σχέσεις. Συχνότερα πάντως φαίνεται πώς, σε αντίθεση με την αγγλική ή και τη γαλλική εμπειρία, το ελληνικό αθλητικό σωματείο δεν δημιουργείται με το πέρασμα από την ανοργάνωτη άθληση ομάδας νέων σε τυχαίο χώρο στην οργανωμένη άθληση μέσω του σωματείου, τουλάχιστον ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Μάλλον, κάποια στιγμή, η αξία της σωματικής άσκησης -με τα αρχαιοελληνικά της συμφραζόμενα- γίνεται αποδεκτή και εντάσσεται στους στόχους κάποιων σωματείων γενικού χαρακτήρα αλλά στο πλαίσιο του ευρύτερου εθνικού ιδεώδους. Τα αμιγούς αθλητικού χαρακτήρα σωματεία έπονται για να ακολουθήσουν τέλος τα σωματεία που εξειδικεύονται σε ένα μόνο σπορ.

Ως προς τον ελληνικό χώρο, πολλά στοιχεία συγκλίνουν ότι το terminus post quem για την εμφάνιση των σύγχρονων σπορ θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα στη δεκαετία του 1870. Για την εποχή εκείνη, ο Παλαμάς θα γράψει αργότερα, το 1925, ότι "τω καιρώ εκείνω η γυμναστική [ήταν] κάτι ανύπαρκτο και ανονείρευτο σαν το αυτοκίνητο"41, ενώ ο γάλλος περιηγητής Joseph Reinach παρατηρούσε ότι με τα σπορ ασχολούνταν τότε μόνο οι προξενικοί επιτετραμμένοι (attachés d' ambassade)42. Μέσα σ' αυτήν ακριβώς τη δεκαετία σημειώνονται οι πρώτες απόπειρες σωματειακής οργάνωσης του αθλητισμού. Ήδη το 1869 ιδρύεται ο Κερκυραϊκός Σύλλογος Ριπής και το 1870 η Εταιρεία της επί σκοπόν βολής στην Αθήνα43. Το 1873 δημιουργείται ο αθλητικός σύλλογος "Μίλων" στην 

————————————

41. Κ. Παλαμάς, "Ο ταβάς" [χρονογράφημα, 1925], στο Άπαντα, τ. Δ', σ. 352. Και αυτή την παραπομπή την οφείλω στον Αλέξη Πολίτη.

42. J. Reinach, Voyage en Orient, τ. II, Παρίσι 1879, σ. 211. Πβ. και την ελλ. έκδοση: Ανταποκρίσεις από την Ελλάδα 1879-1897. Εθνικές διεκδικήσεις - Ολυμπιακοί Αγώνες - Πόλεμος του '97, Κείμενα Ζοζέφ Ρενάκ, Σαρλ Μωρράς, Ζαν Μορεάς, μετάφραση Γιώργος Τόλιας - Ειρήνη Λούβρου, Αθήνα, Ολκός, 1993, σ. 35.

43. Η εταιρεία αυτή είχε δημιουργηθεί με πρωτοβουλία του Μάρκου Ρενιέρη και είχε ιδρύσει πίσω από τους στρατώνες του πυροβολικού Εθνικό σκοπευτήριο. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 129. Το 1879, ήταν το μοναδικό αθλητικού χαρακτήρα σωματείο που

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/163.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Αλεξάνδρεια, το 1877 ο "Ερμής" στην Κωνσταντινούπολη και το 1878 ο Ελληνικός Γυμναστικός Σύλλογος στην Αθήνα44. Το 1875, εξάλλου, ιδρύεται στην Αθήνα η Αθηναϊκή Λέσχη, η πρώτη κλειστή λέσχη ανδρών κατά το αγγλικό πρότυπο που λειτούργησε στην πρωτεύουσα και η οποία διατηρούσε το πιο δραστήριο τμήμα ξιφασκίας45.

Οι πρώιμες αυτές προσπάθειες για την ίδρυση αθλητικών συλλόγων δεν φαίνεται να είχαν ιδιαίτερο αντίκτυπο στην ελληνική κοινωνία της εποχής. Γι' αυτό το λόγο ενδεχομένως ο Ηρακλής Βασιάδης παρατηρεί στο "Υπόμνημα περί αναστάσεως και αναγεννήσεως της εθνικής γυμναστικής παιδαγωγικής τε και δημοσίας", που παρουσίασε το 1879 στο συνέδριο των ελληνικών συλλόγων:

"Και τοι τοσούτοι εν ολίγω χρόνω ιδρύθησαν παρ' ημίν σύλλογοι, ουδείς όμως συνέστη γυμναστικός, ουδ' απόπειρά τις προς σύστασίν που εγένετο, οι δε γυμνασταί εν τω ημετέρω έθνει εν τοις δακτύλοις μετρούνται, ότε εν Γερμανία εν τοις συνεδρίοις μόνον των γυμναστικών συλλόγων συνέρχονται συνήθως εικοσακισχίλιοι και επέκεινα γυμνασταί"46.

Καλεί λοιπόν το Συνέδριο να "φροντίση περί ιδρύσεως εν Αθήναις γυμναστικού συλλόγου, ου σκοπός έσται η ανάστασις της παρ' ημίν αποσβεσθείσης και όλως εκλιπούσης αγωγής και ασκήσεως του σώματος, η αναζωογόνησις της παιδαγωγικής και της χάριν της υγείας των πολιτών δημοσίας γυμναστικής, της μεν εν τοις σχολείοις, της δε εν ταις πόλεσι και κωμοπόλεσι γυμνασίων ανεγειρομένων, ως έπρατταν οι ημέτεροι πρόγονοι ηγούμενοι δικαίως την υγείαν του σώματος συντελεστικωτάτην είναι εις την της ψυχής ευεξίαν"47.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1880, και συγκεκριμένα το 1882, αναφέρεται η ίδρυση -με πρωτοβουλία του Ν. Πύργου48- του δεύτερου γυμναστικού 

————————————

μετείχε στο συνέδριο των ελληνικών συλλόγων με εκπρόσωπο των Ιω. Μίνδλερ. Βλ. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων..., ό.π., σ. ιέ'. Βλ. επίσης εδώ, σ.

44. Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 21. Ο πρώτος αυτός γυμναστικός σύλλογος της Αθήνας διαλύθηκε σχεδόν αμέσως χωρίς ν' αφήσει κανένα ίχνος της δράσης του. Σύμφωνα με τον Χρυσάφη ιδρύθηκε το 1879 (Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 134, σημ. 1) και η πρωτοβουλία ανήκε στους Βλ. Γαβριηλίδη, Ν. Πολίτη, Αγησ. Γιαννόπουλο και Ι. Φωκιανό (Ι. Χρυσάφης, "Γυμναστική Επιθεώρησις της τελευταίας δεκαετίας 1888-1898", ΠΑΕΑ 1 (1898-99), σ. 118). Την ίδια εποχή (1877) καταγράφεται και η ίδρυση του πρώτου Ομίλου Πατρινών Σκοπευτών, ο οποίος ωστόσο επίσης διαλύθηκε μετά από λίγους μήνες. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 135.

45. Το 1896, ενόψει των Ολυμπιακών, συγχωνεύτηκε μαζί της ο Όμιλος των Φιλόπλων που λειτουργούσε από το 1888. Η Αθηναϊκή Λέσχη 1875-1975. Αναμνηστικό τεύχος στην εκατονταετηρίδα της Αθηναϊκής Λέσχης, Αθήνα 1976.

46. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων..., ό.π., σ. 181.

47. Στο ίδιο, σ. 184.

48. Συνιδρυτές αναφέρονται εξάλλου ο Κ. Δεφιτζής, διδάσκαλος της γυμναστικής, και ο

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/164.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σωματείου στην Αθήνα, του "Αθηναϊκού Γυμναστικού Συλλόγου", που επονομάστηκε "του Γερανίου", επειδή εγκατέστησε το γυμναστήριό του στη θέση Γεράνι, στο τελευταίο τετράγωνο της οδού Σοφοκλέους49.

Από τα μέσα της ίδιας δεκαετίας αλλά κυρίως από τις αρχές της επομένης, η ίδρυση αθλητικών σωματείων πυκνώνει αισθητά για να κορυφωθεί στα χρόνια 1895-1896, με τη διοργάνωση των πρώτων διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα. Συγκεκριμένα, κατά την τριακονταετία 1869-1899 50, έχω εντοπίσει την ίδρυση 104 συνολικά αθλητικών σωματείων στο ελληνικό κράτος (βλ. Πίνακα 3). Για 64 απ' αυτά έχουν βρεθεί και τα καταστατικά τους51. Η κατανομή των σωματείων στο χρόνο επιβεβαιώνει τη σημασία της συγκυρίας των Ολυμπιακών Αγώνων (βλ. Πίνακα 1). Κατά την τριετία 1894-1896 ιδρύθηκαν τα 60 από τα 104 καταγεγραμμένα σωματεία της πρώτης περιόδου (9 το 1894, 16 το 1895 και 35 το 1896). Είναι χαρακτηριστικό ότι τα 41 από τα 60 ήταν γυμναστικά σωματεία, ασχολούνταν δηλ. κυρίως με τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, και συνέδεαν συνεπώς με σαφήνεια τη δράση τους με τη διοργάνωση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Ο συγκυριακός χαρακτήρας της ίδρυσης, που σήμαινε ότι η πύκνωση αυτή δεν αντιπροσώπευε μια πραγματική αλλαγή νοοτροπιών ή κοινωνικών αναγκών, επιβεβαιώνεται από τη διάλυση των περισσοτέρων αμέσως μετά το 1896.

"Εκ δε της πανηγυρικής και μεστής συγκινήσεως τελέσεως των Ολυμπιακών αγώνων και της κατ' αυτούς επιδειχθείσης οιονεί μέθης υπέρ της γυμναστικής και του αθλητισμού προσεδόκα έκαστος ότι ο έρως προς τας τοιαύτας ασκήσεις εδικαιούτο πλέον να θεωρηθή κεκτημένος θησαυρός του Έθνους και ότι οι Έλληνες μνήμονες της προγονικής δόξης, εν πλήρει συνειδήσει αισθητής εθνικής ανάγκης [...] έμελλον να επιδοθώσιν εις την γυμναστικήν ολοψύχως και μετά πάσης θυσίας. Και όμως οφείλομεν να ομολογήσωμεν ότι ούτε εν τω ημετέρω γυμνασίω ούτε εν τοις λοιποίς των Αθηνών και των επαρχιών, επεδείχθη η πυρετώδης

————————————

ζωγράφος Αλέξ. Καλλούδης. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 128. Για τον Ν. Πύργο βλ. εδώ, σ. 54, 56, 59. Την εποχή εκείνη ο Πύργος δίδασκε στη σχολή γυμναστών μαζί με τον Φωκιανό.

49. Π. Ν. Μανιτάκης, ό.π.

50. Το έτος 1869 ιδρύθηκε ο Κερκυραϊκός Σύλλογος Ριπής. Το έτος 1899 μπορεί να επιλεγεί ως τελικό όριο της πρώτης περιόδου για πολλούς λόγους. Εκτός του συμβατικού ορίου της αλλαγής του αιώνα, τη χρονιά εκείνη ψηφίστηκε ο νόμος ,ΒΧΚΑ', ο οποίος περιείχε μια σειρά από σημαντικές ρυθμίσεις για τη λειτουργία των αθλητικών σωματείων, για τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και την Ε.Ο.Α. και για τη διοργάνωση των αγώνων. Βλ. εδώ, σ. 125-6, 142-3.

51. Βασική πηγή είναι η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, εκτός από κάποια καταστατικά που έχουν κυκλοφορήσει τυπωμένα σε ανεξάρτητα φυλλάδια. Ενδεικτικά και για συγκριτική χρήση αναφέρω ότι για την περίοδο 1880-1912 (δηλ. για 30 περίπου χρόνια) έχουν καταγραφεί σε σχετική μελέτη 656 εγκριτικά διατάγματα που αφορούν σε επαγγελματικά σωματεία υπό στενή και ευρεία έννοια, αριθμός αρκετά σημαντικός (Γκούτος, ό.π., σ. 63-64).

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/165.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αλλά και συναισθηματική άμα εκείνη ενέργεια ην πάντες προσεδοκώμεν να ίδωμεν άγουσαν εις νέον Εθνικόν βίον [...] Το γνωστόν ελάττωμα του Εθνικού ημών χαρακτήρας, το αψίκορον και η σπασμωδική εις ολίγας μόνον ώρας του κινδύνου, του ενθουσιασμού ή της ανάγκης επιδεικνυομένη δραστηριότης, κατεφάνησαν και ως προς την γυμναστικήν. Και ολίγας μόνον ημέρας μετά το πέρας των Ολυμπιακών αγώνων η απήχησις αυτών ήτο αισθητή ου μόνον εν τοις γυμναστηρίοις, άτινα έβριθον ανδρών και παίδων γυμναζομένων αλλά και εν αυταίς ταις αγυιαίς των Αθηνών, αυταίς ταις ρύμαις των χωρίων, όπου απανταχού πάντες μετεβάλλοντο αυτοσχεδίως και εναλλάξ εις προχείρους αθλητάς και θεατάς Ολυμπιακών αγώνων εν μικρογραφία. Αλλ' ο ενθουσιασμός εξητμίσθη ταχέως [,..]"52.

————————————

52. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις των πεπραγμένων του Δ.Σ. διά τα έτη 1896-1898", σ. [2]-[3].

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/166.gif&w=600&h=39332. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Ίδρυση αθλητικών σωματείων στο ελληνικό κράτος (1870-1914)

1870-1874 1875-1879 1880-1884

1885-1889 1890-1894 1895-1899

1900-1904

1905-1909

1910-1914

Σύνολο

Ν. Αττικής και

Βοιωτίας 1 2 2

7 13 16

9

12

15

78

Αθήνα 1 2 2

3 8 9

4

8

9

46

Πειραιάς

2 5 2

1

2

3

15

Φάληρο

1

1

2

Μαρούσι

. 1

1

Κηφισιά

1

1

1

3

Κορωπί

1

1

2

Αίγινα

1

1

2

Κουκουβάουνες

1

1

Μαρκόπουλο

1

Σαλαμίνα

1

1

Θήβα

1

1

Λειβαδιά

1 1

1

3

Ν. Φθιώτιδος και

Φωκίδος

4

2

1

1

8

Αταλάντη

1

1

Λαμία

1

1

1

3

Άμφισσα

1

1

Δελφοί

1

1

Στυλίδα

1

1

————————————

Σημ. Η διαφορά των δύο συνόλων στο τέλος του Πίνακα οφείλεται στο γεγονός ότι για τρία σωματεία δεν γνωρίζουμε την ακριβή χρονολογία ίδρυσης.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/167.gif&w=600&h=39332. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ν. Αιτωλίας και

Ακαρνανίας

1 3

5

Μεσολόγγι

1 1

2

Αστακός

1

Αγρίνιο

1

1

Ναύπακτος

1

1

Ν. Άρτης

1

1

2

"Άρτα

1

1

2

Ν. Τρικάλων

1

1

2 4

Τρίκαλα

1

1

Καρδίτσα

1

2 3

Ν. Λαρίσης

2

4

2 4 12

Λάρισα

2

2

Αγιά

1 1

Αλμυρός

1

1

Βόλος

1

2

1 3 7

Φάρσαλα

1 1

Ν. Ευβοίας

1 1 3

2

7

Χαλκίδα

1 1

2

Ξηροχώρι

1

1

Κύμη

1

1

Λίμνη

1

1

Αγ. Άννα

1

1

Σκόπελος

1

1

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/168.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

1870-1874 1875-1879 1880-1884 1885-1889 1890-1894

1895-1899

1900-1904

1905-1909

1910-1914 Σύνολο

Ν. Αρκαδίας 1

5

2

1

9

Τρίπολη 1

1

2

Βυτίνα

1

1

Δημητσάνα

1

1

Ζάτουνα

1

1

Τεγέα

1

1

Άγ. Πέτρος

1

1

Λεωνίδιο

1

1

Βούρβουρα

1

1

Ν. Αργολίδος και

Κορινθίας 1

5

2

4

12

Άργος

1

1

2

4

Κόρινθος 1

1

2

Κιάτο

1

1

Ναύπλιο

1

1

1

3

Τρίκαλα

1

1

Πόρος

1

1

Ν. Αχαΐας 1 4

8

3

2

4 22

Πάτρα 1 3

3

1

2 10

Πύργος

1

1

1 3

Αίγιο 1

1 2

Ακράτα

1

1

Αμαλιάδα

2

2

Άρφαρά

1

1

Κριεκούκι

1

1

2

Ολυμπία

1

1

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/169.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ν. Μεσσηνίας

1

4

1

7

Καλαμάτα

1

2

3

Μεσσήνη

1

Ανδρίτσαινα

1

1

Κυπαρισσία

1

1

Φιλιατρά

1

1

Ν. Λακωνίας

1

1 1

1

1

5

Σπάρτη

1

1

2

Καστανιά

1

1

Γύθειο

1

1

2

Ν. Κερκύρας

1

1 5

4

1

12

Κέρκυρα

1

1 5

3

1

11

Λευκάδα

1

1

Ν. Κεφαλληνίας

1

1

2

Αργοστόλι

1

1

Ν. Ζακύνθου

1

1

2

Ζάκυνθος

1

1

2

Ν. Κυκλάδων

1 3

5 1

1

2

13

Ερμούπολη

1 3

3

1

1

9

Θήρα

1

1

Νάξος

1

1

Τήνος

1

1

Χρούσα Σύρου

1

1

ΣΥΝΟΛΟ 1

3 2 12 25

61 33

30

30

197/200

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/170.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το 1897, χρονιά ήττας και πικρίας, το ενδιαφέρον για την αθλητική δραστηριότητα μοιάζει να εξανεμίζεται. Μόλις 4 νέοι σύλλογοι ιδρύονται τότε, ενώ την επόμενη χρονιά οι αριθμοί φθίνουν περισσότερο: ένα μόνο νέο σωματείο εντοπίζεται. Η μικρή ανάκαμψη του 1899 (6 νέοι σύλλογοι) δεν είναι οπωσδήποτε σημαντική. Έτσι, η νόσος "αθλητίτις" που καταγράφεται από την εφ. Εστία το 1896 53, αποτυπώνοντας την εξάπλωση του ενθουσιασμού για τον αθλητισμό, θεραπεύεται σύντομα χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος των συμπτωμάτων της.

Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται επίσης εάν θεωρήσουμε ως επιπλέον κριτήριο για την εξάπλωση του αθλητισμού τον αριθμό των σωματείων που δραστηριοποιούνται είτε μέσω της συγκρότησης του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. είτε μέσω της συμμετοχής σε αγώνες. Μόλις 28 ήταν τα σωματεία που το 1897 συγκρότησαν τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. -3 απ' αυτά μάλιστα προέρχονται από τον εκτός κράτους ελληνισμό (Πίνακας 2). Συνολικά ως το 1910 θα έχουν εγγραφεί στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. 129 σωματεία (19 από την Αθήνα, 8 από τον Πειραιά, 7 από τη Σμύρνη, 4 από την Πάτρα - τα 38 εκτός Ελλάδας) αλλά τη χρονιά εκείνη ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. θα περιλαμβάνει 44 ενεργά σωματεία με 2.036 αθλητές. Για να αποκτήσουν αυτοί οι αριθμοί κάποια συγκριτική αξία, αξίζει να αναφερθεί ότι την ίδια εποχή, το 1913, η Ένωση των Γαλλικών Αθλητικών Συλλόγων (U.S.F.S.A.) περιλαμβάνει περί τα 1.700 σωματεία, δηλ. 100.000 με 120.000 μέλη για ένα πληθυσμό 39.000.000. Σ' αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και τα μέλη της Γαλλικής Ποδηλατικής Ενώσεως που αποτελούσε ανεξάρτητο οργανισμό54. Δεν επικαλούμαι το αγγλικό παράδειγμα γιατί είναι γνωστό πως η θέση των σπορ στη βρετανική κοινωνία ήταν σαφώς διαφορετική. "Καθώς η Ελλάδα χρησιμοποιεί περισσότερο το γαλλικό παρά το αγγλικό πρότυπο πολιτισμού, υποψιάζεται κανείς -και δικαίως- ότι η αθλητική της εκπαίδευση είναι καθυστερημένη" σημειώνει ο Bickford-Smith, άγγλος περιηγητής το 1892 55.

————————————

53. Στο φ. της 22ας Ιουνίου. Στ. Κουμανούδης, Συναγωγή..., ό.π.

54. R. Hubscher - J. Durry · Β. Jeu (εκδ.), ό.π., σ. 78. Υψηλότεροι είναι οι αντίστοιχοι αριθμοί για το 1909 που δίνει ο G. Le Roy: 5.079 υπολογίζονται τα αθλητικά σωματεία κάθε είδους (γυμναστικά, αθλητικά, σκοπευτικά, ποδηλατικά, κολυμβητικά, ξιφασκίας, μποξ και στρατιωτικής εκπαίδευσης και προετοιμασίας) με 864.000 μέλη συνολικά. G. Le Roy, Éducation physique et gymnastique, Παρίσι 1913, σ. 361. Η παραπομπή στο P. Arnaud (επιμ.), Les Athlètes de la République. Gymnastique, sport et idéologie républicaine 1870-1914, Τουλούζη, Privat, 1987, σ. 281.

55. Bickford-Smith, ό.π., σ. 252. Για την παράλληλη πορεία της ανάπτυξης της σωματικής άσκησης στην Ελλάδα και τη Γαλλία, βλ. εδώ, σ. 57, 69-70.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/171.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ιδρυτικά σωματεία του Συνδέσμου Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων (1897)

Γυμνάσιον Σμύρνης Γυμναστικός                     Σύλλογος Στυλίδος

Γυμναστικός Σύλλογος " Αβέρωφ" Ναυπλίου   Γυμναστικός Σύλλογος Τήνου

Γυμναστικός Σύλλογος "Φιλόξενος" Ζακύνθου

Γυμναστικός Σύλλογος Αμαρουσίου

Γυμναστικός Σύλλογος "Άρατος" Κιάτου Εθνικός Γ.Σ.

Ηπειρωτικός Σύλλογος "ο Σκουφάς" Άρτας

Γυμναστικός Σύλλογος Βόλου

Γυμναστικός Σύλλογος "η Ολυμπία" Ανδρίτσαινας "Ηρακλής" Αγρινίου

Λοκρικός Γ.Σ. Αταλάντης

Γυμναστικός Σύλλογος Κερκύρας Μεσσηνιακός Γ.Σ. Καλαμάτας

Γυμναστικός Σύλλογος Κύμης Ναυπακτιακός Γ.Σ.

Γυμναστικός Σύλλογος Λαμίας " Ολύμπια" Λεμεσού

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Γλαυκός" Χαλκίδας Όμιλος Πεζοπόρων Πειραιώς

"Παγκύπρια" Λευκωσίας

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Στράτων" Αιγίου Παναχαϊκός Γ.Σ. Πάτρας

Πανελλήνιος Γ.Σ.

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Φωκιανός" Κουκουβαούνων Πειραϊκός Σύνδεσμος

Σύλλογος Φιλοπροόδων Τριπόλεως

Η γεωγραφική κατανομή των αθλητικών σωματείων κατά την περίοδο από το 1870 ως το 1914 δεν κρύβει εκπλήξεις (Πίνακας 1). Το πρωτείο των Αθηνών επιβεβαιώνεται από την παρουσία 46 σωματείων στα 200 (ποσοστό 23%), τα οποία ιδρύονται σε ένα διάστημα 44 χρόνων. Αν μάλιστα στο σύνολο αυτό προσθέσουμε τα σωματεία του Πειραιά (15) και του Φαλήρου (2), τότε μόνο στην περιοχή της πρωτεύουσας αναπτύσσεται το 31,5% περίπου των αθλητικών σωματείων. Ο νομός Αττικής και Βοιωτίας αποτελεί εξάλλου, με μεγάλη διαφορά, το κέντρο όπου αναπτύσσεται ο σωματειακός αθλητισμός. Ακολουθούν νομοί όπου υπάρχουν σημαντικά αστικά κέντρα, όπως ο νομός Αχαΐας, ο νομός Κυκλάδων, ο νομός Λαρίσης και ο νομός Κερκύρας.

Δεύτερο χαρακτηριστικό της γεωγραφικής κατανομής είναι η μεγάλη διασπορά, εφόσον εκτός από την Κέρκυρα (11 σωματεία), την Πάτρα (10), την Ερμούπολη (9) και τον Βόλο (7), τουλάχιστον 45 κωμοπόλεις έχουν από 1 αθλητικό σωματείο και 13 από 2 για την ίδια περίοδο. Κωμοπόλεις με μεγαλύτερο πληθυσμό, που είναι διοικητικά κέντρα η συγκεντρώνουν κάποια οικονομική δραστηριότητα, έχουν από 3-4 αθλητικά σωματεία (Πίνακας 1).

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/172.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Αθλητικά σωματεία στο ελληνικό κράτος (1869-1899)

Έδρα   Έτος ίδρυσης Όνομα
Αγρίνιο  χ.χ. Μουσικός Σύλλογος Απόλλων
  [1896] Γυμναστικός Σύλλογος Αγρινίου "Ηρακλής"
Αθήνα  1870 Εταιρεία επί σκοπόν βολής
  1875 Αθηναϊκή Λέσχη
  1878 Ελληνικός Γυμναστικός Σύλλογος
  1882 Αθηναϊκός Γυμναστικός Σύλλογος
    Ιππική Εταιρεία της Ελλάδος
  1886 Ελληνικός Αθλητικός Σύλλογος*
  1887 Γυμναστικός Σύλλογος Σχολείου των Τεχνών*
  1888 Όμιλος των Φιλόπλων*
  1891 Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος*
    Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών
  1892 Ελληνικός Αθλητικός Σύλλογος Μεταρρύθμισις* (+)
  1893 Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος*
    Ιππικός Σύνδεσμος*
    Πανελλήνιος Ποδηλατικός Σύλλογος*
    Ποδηλατική Ένωσις*

Σημ.: Ο πίνακας ταξινομείται σύμφωνα πρώτον με τον τόπο και δεύτερον με το χρόνο ίδρυσης των σωματείων. Καταγράφονται τα αμιγώς αθλητικά σωματεία αλλά και εκείνα που ήταν εγγεγραμμένα στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και των οποίων, συνεπώς, ο αθλητισμός αποτελούσε μείζονα δραστηριότητα. - Με αστερίσκο (*) σημειώνονται τα σωματεία των οποίων έχει βρεθεί το καταστατικό. Με αγκύλες [ ] σημειώνεται το έτος ίδρυσης εφόσον συνάγεται από έμμεσες πληροφορίες και συνήθως αποτελείτο terminus ante quem. Με σταυρό (+) δηλώνεται το σωματείο που υπήρχε και προηγουμένως είτε με άλλο όνομα είτε με άλλη έδρα.

Πηγές: Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα των ... Ολυμπ. Αγώνων 1906, Αθήνα 1907· Εφημερίς της Κυβερνήσεως- Αρχείο Πανελληνίου Γ.Σ.· Μπενάκειος Βιβλιοθήκη της Βουλής· Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., Αθήνα 1910· Δελτίον ΣΕΑΓΣ 1 (1901)· Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού 1830-1930, Αθήνα 1962· Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'. Από την εποχή του Τόφαλου ως την ίδρυση της Παναχαϊκής, Πάτρα 1997.

Σελ. 172
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 153
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

    "Συλλογομανία" και "αθλητίτις".

    Η ανάπτυξη των αθλητικών σωματείων

    από το 1870 ως το 1922

    ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΚΑΙ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ

    Με αφετηρία την ίδρυση του Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου Κωνσταντινουπόλεως το 1861 διαπιστώνεται η εμφάνιση σημαντικού αριθμού οργανώσεων με διαφορετικές ονομασίες: σύλλογοι, αδελφότητες, εταιρείες, αναγνωστήρια, λέσχες1. Οι οργανώσεις αυτές έθεταν ως στόχο τους, κατά κύριο λόγο, τη διάδοση της παιδείας στα ελληνικά κέντρα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και, ευρύτερα, ένα "εθνικό" έργο που συμβάδιζε με τις διάφορες εκφάνσεις της Μεγάλης Ιδέας. Όπως σημειώνει ο Κ. Ξανθόπουλος, "εξήγειραν καθ' εκάστην τους Έλληνας εκ του ληθάργου της αμαθείας"2.

    ————————————

    1. Πριν απ' αυτή τη χρονική τομή, φαίνεται πως υπάρχουν συλλογικές απόπειρες με φιλεκπαιδευτικούς κυρίως στόχους, τουλάχιστον στο ελληνικό κράτος και στα Επτάνησα. Στην Κέρκυρα, ήδη στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., λειτουργούσαν τέσσερις λέσχες, η "Αναγνωστική Εταιρεία", η "Εταιρεία των Φίλων", η "Ιονική Εταιρεία" κ.ά. Στο ελληνικό κράτος, εκτός από την Αρχαιολογική Εταιρεία και τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, που ιδρύονται το 1837, το 1835 ιδρύθηκε η Εταιρεία Φυσικής Ιστορίας και το 1838 η Φαρμακευτική Εταιρεία. Βλ. Ε. Κυριακίδης, Ιστορία του συγχρόνου ελληνισμού από της ιδρύσεως του Βασιλείου της Ελλάδος μέχρι των ημερών μας, 1832-1892, τ. Α', Αθήνα 1892, σ. 385. Το 1831 εξάλλου ο Α. Παπαδόπουλος-Βρετός είχε ιδρύσει Φιλολογικό Σπουδαστήριο στο Ναύπλιο, που λειτουργούσε ως αναγνωστήριο και δανειστική βιβλιοθήκη. Βλ. Αλέκα Μπουτζουβή-Μπανιά, "Το Ναύπλιο στα χρόνια 1828-1833. Σκιαγράφηση της κοινωνικής, πολιτισμικής και πνευματικής ζωής", Ο Ερανιστής 18 (1986), σ. 123, 125-131, 135-136. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ένα "μουσείον" στην Ερμούπολη και ένα στην Αθήνα, όπου γίνονται διαλέξεις και συναντήσεις. Βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Η εποχή του - Η ζωή του - Το έργο του, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.Τ., 1986, σ. 463.

    2. Κ. Ν. Ξανθόπουλος, Συνοπτική Έκθεσις της πνευματικής αναπτύξεως των νεωτέρων Ελλήνων από της αναγεννήσεως αυτών μέχρι τούδε, Κωνσταντινούπολη 1880, σ. 85. Πβ. και τον εναρκτήριο λόγο του Κ. Παπαρρηγόπουλου στο συνέδριο των συλλόγων το 1879, όπως παρατίθεται στο Κ. Α. Βοβολίνης, Το χρονιόν του "Παρνασσού" (1865-1950), Αθήνα 1951, σ. 129.