Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 161-180 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/161.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διατάξεις, ρύθμιζαν ενιαία όλα εκείνα τα θέματα που παρείχαν στο σύλλογο μια στοιχειώδη εγγύηση δημοκρατικής λειτουργίας"35. Οι ρυθμίσεις αφορούν σε μια σειρά θεμάτων, όπως τους σκοπούς του σωματείου και τα μέσα πραγματοποίησης τους, τις προϋποθέσεις για να αποκτήσει κάποιος την ιδιότητα του μέλους, τις κατηγορίες των μελών (τακτικά, έκτακτα, αντεπιστέλλοντα, επίτιμα, δωρητές, ευεργέτες), τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μελών, την απώλεια της ιδιότητας του μέλους, τις πειθαρχικές παραβάσεις και κυρώσεις, τους πόρους και τις δαπάνες του σωματείου, τη συγκρότηση, τη λειτουργία και τις αρμοδιότητες των διοικητικών οργάνων του, την εορτή και τα σύμβολα του, τις προϋποθέσεις διάλυσής του36. Παρόλο που υπάρχει η άποψη ότι τα καταστατικά "καταρτίζονταν σύμφωνα με ορισμένους ζωντανούς κανόνες", οι οποίοι είχαν διαμορφωθεί εθιμικά37, είναι μάλλον προφανές ότι αρχικά χρησιμοποιήθηκαν τα αντίστοιχα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα, όπως μπορεί να μας αποκαλύψει, για παράδειγμα, η μελέτη σύγχρονών τους γαλλικών καταστατικών38. Στη συνέχεια, μπορούμε να υποθέσουμε ότι καταστατικά που συντάχθηκαν για ελληνικά σωματεία χρησιμοποιήθηκαν από μεταγενέστερους, ομοειδείς κυρίως, συλλόγους39.

ΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

Η παρουσίαση της σχετικής νομοθεσίας κατέστησε προφανές ότι τα δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως καταστατικά καθώς και τα εγκριτικά διατάγματα αντιπροσωπεύουν μέρος μόνο των σωματείων που έχουν ιδρυθεί και δρουν εκείνη την εποχή. Η κυβερνητική άδεια δεν ήταν, ως το 1914, απαραίτητη για τη σύσταση των σωματείων και επομένως οι σχετικές αιτήσεις αποσκοπούσαν μάλλον στην απόκτηση κύρους40. Τα σύνολα λοιπόν που προέκυψαν από την έρευνα σχετικά με την ίδρυση αθλητικών σωματείων έχουν κυρίως ενδεικτική αξία και δεν θα πρέπει να εκληφθούν ως απολύτως ακριβή, θεωρώ ωστόσο ότι χαρτογραφούν σε μεγάλο βαθμό την αθλητική δραστηριότητα, δεδομένου ότι

————————————

35. Στ. Μουδόπουλος, "Ο νόμος 281/1914 για τα επαγγελματικά σωματεία...", ό.π., σ. 231.

36. Πβ. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 108-109.

37. Στο ίδιο, σ. 110.

38. Βλ. M. Agulhon, 5.π., σ. 40 κ.εξ.

39. Στο αρχείο αλληλογραφίας του Πανελληνίου Γ.Σ. Αθηνών υπάρχουν πολλές επιστολές υπό ίδρυση αθλητικών σωματείων που ζητούν το καταστατικό και τον κανονισμό λειτουργίας του για να τα χρησιμοποιήσουν ως πρότυπα.

40. Ακόμη και μετά την έκδοση της εγκυκλίου της 9 Ιουνίου 1912 που όριζε ότι στο εξής δεν θα εγκρινόταν με Β.Δ. η ίδρυση σωματείου, ορισμένα σωματεία έπεισαν την κυβέρνηση να εγκριθεί η ίδρυσή τους με διατάγματα. Βλ. Γκούτος, ό.π., σ. 242-243. Για τη διαδικασία που ακολουθούνταν στην έγκριση των σωματείων ως το 1914, βλ. στο ίδιο, σ. 244.

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/162.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

-όπως προκύπτει από άλλου είδους πηγές- τα σωματεία εκείνα που προτίμησαν να αποκτήσουν την κρατική έγκριση ήταν ακριβώς και εκείνα που επέδειξαν υπολογίσιμη δράση. Με επιφύλαξη, εξάλλου, χρησιμοποιείται η επίσημη έγκριση για τον υπολογισμό του έτους ίδρυσης ένας σωματείου. Συνήθως, εάν δεν αναφέρεται ρητά στο ίδιο το καταστατικό ή αν δεν μας είναι γνωστό από άλλες πηγές, το έτος έγκρισης δηλώνει το terminus ante quem για την πραγματική ίδρυση. Είναι επιπλέον γνωστό ότι η διοίκηση καταγράφει εξ ορισμού την τυπική κοινωνικότητα αλλά το τυπικό προέρχεται, όπως καλά γνωρίζουμε, από ένα άτυπο που προϋπάρχει.

Πριν από τη θεσμική εμφάνιση ενός σωματείου, συνεπώς, είναι πιθανό να υπήρχαν άτυπες μορφές άσκησης στο πλαίσιο μικρών ομάδων νεαρών ανδρών που συνδέονταν ήδη μεταξύ τους με οικογενειακές, φιλικές ή επαγγελματικές σχέσεις. Συχνότερα πάντως φαίνεται πώς, σε αντίθεση με την αγγλική ή και τη γαλλική εμπειρία, το ελληνικό αθλητικό σωματείο δεν δημιουργείται με το πέρασμα από την ανοργάνωτη άθληση ομάδας νέων σε τυχαίο χώρο στην οργανωμένη άθληση μέσω του σωματείου, τουλάχιστον ως τα τέλη του 19ου αιώνα. Μάλλον, κάποια στιγμή, η αξία της σωματικής άσκησης -με τα αρχαιοελληνικά της συμφραζόμενα- γίνεται αποδεκτή και εντάσσεται στους στόχους κάποιων σωματείων γενικού χαρακτήρα αλλά στο πλαίσιο του ευρύτερου εθνικού ιδεώδους. Τα αμιγούς αθλητικού χαρακτήρα σωματεία έπονται για να ακολουθήσουν τέλος τα σωματεία που εξειδικεύονται σε ένα μόνο σπορ.

Ως προς τον ελληνικό χώρο, πολλά στοιχεία συγκλίνουν ότι το terminus post quem για την εμφάνιση των σύγχρονων σπορ θα πρέπει να αναζητηθεί μέσα στη δεκαετία του 1870. Για την εποχή εκείνη, ο Παλαμάς θα γράψει αργότερα, το 1925, ότι "τω καιρώ εκείνω η γυμναστική [ήταν] κάτι ανύπαρκτο και ανονείρευτο σαν το αυτοκίνητο"41, ενώ ο γάλλος περιηγητής Joseph Reinach παρατηρούσε ότι με τα σπορ ασχολούνταν τότε μόνο οι προξενικοί επιτετραμμένοι (attachés d' ambassade)42. Μέσα σ' αυτήν ακριβώς τη δεκαετία σημειώνονται οι πρώτες απόπειρες σωματειακής οργάνωσης του αθλητισμού. Ήδη το 1869 ιδρύεται ο Κερκυραϊκός Σύλλογος Ριπής και το 1870 η Εταιρεία της επί σκοπόν βολής στην Αθήνα43. Το 1873 δημιουργείται ο αθλητικός σύλλογος "Μίλων" στην 

————————————

41. Κ. Παλαμάς, "Ο ταβάς" [χρονογράφημα, 1925], στο Άπαντα, τ. Δ', σ. 352. Και αυτή την παραπομπή την οφείλω στον Αλέξη Πολίτη.

42. J. Reinach, Voyage en Orient, τ. II, Παρίσι 1879, σ. 211. Πβ. και την ελλ. έκδοση: Ανταποκρίσεις από την Ελλάδα 1879-1897. Εθνικές διεκδικήσεις - Ολυμπιακοί Αγώνες - Πόλεμος του '97, Κείμενα Ζοζέφ Ρενάκ, Σαρλ Μωρράς, Ζαν Μορεάς, μετάφραση Γιώργος Τόλιας - Ειρήνη Λούβρου, Αθήνα, Ολκός, 1993, σ. 35.

43. Η εταιρεία αυτή είχε δημιουργηθεί με πρωτοβουλία του Μάρκου Ρενιέρη και είχε ιδρύσει πίσω από τους στρατώνες του πυροβολικού Εθνικό σκοπευτήριο. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 129. Το 1879, ήταν το μοναδικό αθλητικού χαρακτήρα σωματείο που

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/163.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Αλεξάνδρεια, το 1877 ο "Ερμής" στην Κωνσταντινούπολη και το 1878 ο Ελληνικός Γυμναστικός Σύλλογος στην Αθήνα44. Το 1875, εξάλλου, ιδρύεται στην Αθήνα η Αθηναϊκή Λέσχη, η πρώτη κλειστή λέσχη ανδρών κατά το αγγλικό πρότυπο που λειτούργησε στην πρωτεύουσα και η οποία διατηρούσε το πιο δραστήριο τμήμα ξιφασκίας45.

Οι πρώιμες αυτές προσπάθειες για την ίδρυση αθλητικών συλλόγων δεν φαίνεται να είχαν ιδιαίτερο αντίκτυπο στην ελληνική κοινωνία της εποχής. Γι' αυτό το λόγο ενδεχομένως ο Ηρακλής Βασιάδης παρατηρεί στο "Υπόμνημα περί αναστάσεως και αναγεννήσεως της εθνικής γυμναστικής παιδαγωγικής τε και δημοσίας", που παρουσίασε το 1879 στο συνέδριο των ελληνικών συλλόγων:

"Και τοι τοσούτοι εν ολίγω χρόνω ιδρύθησαν παρ' ημίν σύλλογοι, ουδείς όμως συνέστη γυμναστικός, ουδ' απόπειρά τις προς σύστασίν που εγένετο, οι δε γυμνασταί εν τω ημετέρω έθνει εν τοις δακτύλοις μετρούνται, ότε εν Γερμανία εν τοις συνεδρίοις μόνον των γυμναστικών συλλόγων συνέρχονται συνήθως εικοσακισχίλιοι και επέκεινα γυμνασταί"46.

Καλεί λοιπόν το Συνέδριο να "φροντίση περί ιδρύσεως εν Αθήναις γυμναστικού συλλόγου, ου σκοπός έσται η ανάστασις της παρ' ημίν αποσβεσθείσης και όλως εκλιπούσης αγωγής και ασκήσεως του σώματος, η αναζωογόνησις της παιδαγωγικής και της χάριν της υγείας των πολιτών δημοσίας γυμναστικής, της μεν εν τοις σχολείοις, της δε εν ταις πόλεσι και κωμοπόλεσι γυμνασίων ανεγειρομένων, ως έπρατταν οι ημέτεροι πρόγονοι ηγούμενοι δικαίως την υγείαν του σώματος συντελεστικωτάτην είναι εις την της ψυχής ευεξίαν"47.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1880, και συγκεκριμένα το 1882, αναφέρεται η ίδρυση -με πρωτοβουλία του Ν. Πύργου48- του δεύτερου γυμναστικού 

————————————

μετείχε στο συνέδριο των ελληνικών συλλόγων με εκπρόσωπο των Ιω. Μίνδλερ. Βλ. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων..., ό.π., σ. ιέ'. Βλ. επίσης εδώ, σ.

44. Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 21. Ο πρώτος αυτός γυμναστικός σύλλογος της Αθήνας διαλύθηκε σχεδόν αμέσως χωρίς ν' αφήσει κανένα ίχνος της δράσης του. Σύμφωνα με τον Χρυσάφη ιδρύθηκε το 1879 (Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 134, σημ. 1) και η πρωτοβουλία ανήκε στους Βλ. Γαβριηλίδη, Ν. Πολίτη, Αγησ. Γιαννόπουλο και Ι. Φωκιανό (Ι. Χρυσάφης, "Γυμναστική Επιθεώρησις της τελευταίας δεκαετίας 1888-1898", ΠΑΕΑ 1 (1898-99), σ. 118). Την ίδια εποχή (1877) καταγράφεται και η ίδρυση του πρώτου Ομίλου Πατρινών Σκοπευτών, ο οποίος ωστόσο επίσης διαλύθηκε μετά από λίγους μήνες. Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 135.

45. Το 1896, ενόψει των Ολυμπιακών, συγχωνεύτηκε μαζί της ο Όμιλος των Φιλόπλων που λειτουργούσε από το 1888. Η Αθηναϊκή Λέσχη 1875-1975. Αναμνηστικό τεύχος στην εκατονταετηρίδα της Αθηναϊκής Λέσχης, Αθήνα 1976.

46. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων..., ό.π., σ. 181.

47. Στο ίδιο, σ. 184.

48. Συνιδρυτές αναφέρονται εξάλλου ο Κ. Δεφιτζής, διδάσκαλος της γυμναστικής, και ο

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/164.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σωματείου στην Αθήνα, του "Αθηναϊκού Γυμναστικού Συλλόγου", που επονομάστηκε "του Γερανίου", επειδή εγκατέστησε το γυμναστήριό του στη θέση Γεράνι, στο τελευταίο τετράγωνο της οδού Σοφοκλέους49.

Από τα μέσα της ίδιας δεκαετίας αλλά κυρίως από τις αρχές της επομένης, η ίδρυση αθλητικών σωματείων πυκνώνει αισθητά για να κορυφωθεί στα χρόνια 1895-1896, με τη διοργάνωση των πρώτων διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα. Συγκεκριμένα, κατά την τριακονταετία 1869-1899 50, έχω εντοπίσει την ίδρυση 104 συνολικά αθλητικών σωματείων στο ελληνικό κράτος (βλ. Πίνακα 3). Για 64 απ' αυτά έχουν βρεθεί και τα καταστατικά τους51. Η κατανομή των σωματείων στο χρόνο επιβεβαιώνει τη σημασία της συγκυρίας των Ολυμπιακών Αγώνων (βλ. Πίνακα 1). Κατά την τριετία 1894-1896 ιδρύθηκαν τα 60 από τα 104 καταγεγραμμένα σωματεία της πρώτης περιόδου (9 το 1894, 16 το 1895 και 35 το 1896). Είναι χαρακτηριστικό ότι τα 41 από τα 60 ήταν γυμναστικά σωματεία, ασχολούνταν δηλ. κυρίως με τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, και συνέδεαν συνεπώς με σαφήνεια τη δράση τους με τη διοργάνωση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων. Ο συγκυριακός χαρακτήρας της ίδρυσης, που σήμαινε ότι η πύκνωση αυτή δεν αντιπροσώπευε μια πραγματική αλλαγή νοοτροπιών ή κοινωνικών αναγκών, επιβεβαιώνεται από τη διάλυση των περισσοτέρων αμέσως μετά το 1896.

"Εκ δε της πανηγυρικής και μεστής συγκινήσεως τελέσεως των Ολυμπιακών αγώνων και της κατ' αυτούς επιδειχθείσης οιονεί μέθης υπέρ της γυμναστικής και του αθλητισμού προσεδόκα έκαστος ότι ο έρως προς τας τοιαύτας ασκήσεις εδικαιούτο πλέον να θεωρηθή κεκτημένος θησαυρός του Έθνους και ότι οι Έλληνες μνήμονες της προγονικής δόξης, εν πλήρει συνειδήσει αισθητής εθνικής ανάγκης [...] έμελλον να επιδοθώσιν εις την γυμναστικήν ολοψύχως και μετά πάσης θυσίας. Και όμως οφείλομεν να ομολογήσωμεν ότι ούτε εν τω ημετέρω γυμνασίω ούτε εν τοις λοιποίς των Αθηνών και των επαρχιών, επεδείχθη η πυρετώδης

————————————

ζωγράφος Αλέξ. Καλλούδης. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 128. Για τον Ν. Πύργο βλ. εδώ, σ. 54, 56, 59. Την εποχή εκείνη ο Πύργος δίδασκε στη σχολή γυμναστών μαζί με τον Φωκιανό.

49. Π. Ν. Μανιτάκης, ό.π.

50. Το έτος 1869 ιδρύθηκε ο Κερκυραϊκός Σύλλογος Ριπής. Το έτος 1899 μπορεί να επιλεγεί ως τελικό όριο της πρώτης περιόδου για πολλούς λόγους. Εκτός του συμβατικού ορίου της αλλαγής του αιώνα, τη χρονιά εκείνη ψηφίστηκε ο νόμος ,ΒΧΚΑ', ο οποίος περιείχε μια σειρά από σημαντικές ρυθμίσεις για τη λειτουργία των αθλητικών σωματείων, για τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και την Ε.Ο.Α. και για τη διοργάνωση των αγώνων. Βλ. εδώ, σ. 125-6, 142-3.

51. Βασική πηγή είναι η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, εκτός από κάποια καταστατικά που έχουν κυκλοφορήσει τυπωμένα σε ανεξάρτητα φυλλάδια. Ενδεικτικά και για συγκριτική χρήση αναφέρω ότι για την περίοδο 1880-1912 (δηλ. για 30 περίπου χρόνια) έχουν καταγραφεί σε σχετική μελέτη 656 εγκριτικά διατάγματα που αφορούν σε επαγγελματικά σωματεία υπό στενή και ευρεία έννοια, αριθμός αρκετά σημαντικός (Γκούτος, ό.π., σ. 63-64).

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/165.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αλλά και συναισθηματική άμα εκείνη ενέργεια ην πάντες προσεδοκώμεν να ίδωμεν άγουσαν εις νέον Εθνικόν βίον [...] Το γνωστόν ελάττωμα του Εθνικού ημών χαρακτήρας, το αψίκορον και η σπασμωδική εις ολίγας μόνον ώρας του κινδύνου, του ενθουσιασμού ή της ανάγκης επιδεικνυομένη δραστηριότης, κατεφάνησαν και ως προς την γυμναστικήν. Και ολίγας μόνον ημέρας μετά το πέρας των Ολυμπιακών αγώνων η απήχησις αυτών ήτο αισθητή ου μόνον εν τοις γυμναστηρίοις, άτινα έβριθον ανδρών και παίδων γυμναζομένων αλλά και εν αυταίς ταις αγυιαίς των Αθηνών, αυταίς ταις ρύμαις των χωρίων, όπου απανταχού πάντες μετεβάλλοντο αυτοσχεδίως και εναλλάξ εις προχείρους αθλητάς και θεατάς Ολυμπιακών αγώνων εν μικρογραφία. Αλλ' ο ενθουσιασμός εξητμίσθη ταχέως [,..]"52.

————————————

52. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις των πεπραγμένων του Δ.Σ. διά τα έτη 1896-1898", σ. [2]-[3].

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/166.gif&w=600&h=39332. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Ίδρυση αθλητικών σωματείων στο ελληνικό κράτος (1870-1914)

1870-1874 1875-1879 1880-1884

1885-1889 1890-1894 1895-1899

1900-1904

1905-1909

1910-1914

Σύνολο

Ν. Αττικής και

Βοιωτίας 1 2 2

7 13 16

9

12

15

78

Αθήνα 1 2 2

3 8 9

4

8

9

46

Πειραιάς

2 5 2

1

2

3

15

Φάληρο

1

1

2

Μαρούσι

. 1

1

Κηφισιά

1

1

1

3

Κορωπί

1

1

2

Αίγινα

1

1

2

Κουκουβάουνες

1

1

Μαρκόπουλο

1

Σαλαμίνα

1

1

Θήβα

1

1

Λειβαδιά

1 1

1

3

Ν. Φθιώτιδος και

Φωκίδος

4

2

1

1

8

Αταλάντη

1

1

Λαμία

1

1

1

3

Άμφισσα

1

1

Δελφοί

1

1

Στυλίδα

1

1

————————————

Σημ. Η διαφορά των δύο συνόλων στο τέλος του Πίνακα οφείλεται στο γεγονός ότι για τρία σωματεία δεν γνωρίζουμε την ακριβή χρονολογία ίδρυσης.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/167.gif&w=600&h=39332. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ν. Αιτωλίας και

Ακαρνανίας

1 3

5

Μεσολόγγι

1 1

2

Αστακός

1

Αγρίνιο

1

1

Ναύπακτος

1

1

Ν. Άρτης

1

1

2

"Άρτα

1

1

2

Ν. Τρικάλων

1

1

2 4

Τρίκαλα

1

1

Καρδίτσα

1

2 3

Ν. Λαρίσης

2

4

2 4 12

Λάρισα

2

2

Αγιά

1 1

Αλμυρός

1

1

Βόλος

1

2

1 3 7

Φάρσαλα

1 1

Ν. Ευβοίας

1 1 3

2

7

Χαλκίδα

1 1

2

Ξηροχώρι

1

1

Κύμη

1

1

Λίμνη

1

1

Αγ. Άννα

1

1

Σκόπελος

1

1

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/168.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

1870-1874 1875-1879 1880-1884 1885-1889 1890-1894

1895-1899

1900-1904

1905-1909

1910-1914 Σύνολο

Ν. Αρκαδίας 1

5

2

1

9

Τρίπολη 1

1

2

Βυτίνα

1

1

Δημητσάνα

1

1

Ζάτουνα

1

1

Τεγέα

1

1

Άγ. Πέτρος

1

1

Λεωνίδιο

1

1

Βούρβουρα

1

1

Ν. Αργολίδος και

Κορινθίας 1

5

2

4

12

Άργος

1

1

2

4

Κόρινθος 1

1

2

Κιάτο

1

1

Ναύπλιο

1

1

1

3

Τρίκαλα

1

1

Πόρος

1

1

Ν. Αχαΐας 1 4

8

3

2

4 22

Πάτρα 1 3

3

1

2 10

Πύργος

1

1

1 3

Αίγιο 1

1 2

Ακράτα

1

1

Αμαλιάδα

2

2

Άρφαρά

1

1

Κριεκούκι

1

1

2

Ολυμπία

1

1

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/169.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ν. Μεσσηνίας

1

4

1

7

Καλαμάτα

1

2

3

Μεσσήνη

1

Ανδρίτσαινα

1

1

Κυπαρισσία

1

1

Φιλιατρά

1

1

Ν. Λακωνίας

1

1 1

1

1

5

Σπάρτη

1

1

2

Καστανιά

1

1

Γύθειο

1

1

2

Ν. Κερκύρας

1

1 5

4

1

12

Κέρκυρα

1

1 5

3

1

11

Λευκάδα

1

1

Ν. Κεφαλληνίας

1

1

2

Αργοστόλι

1

1

Ν. Ζακύνθου

1

1

2

Ζάκυνθος

1

1

2

Ν. Κυκλάδων

1 3

5 1

1

2

13

Ερμούπολη

1 3

3

1

1

9

Θήρα

1

1

Νάξος

1

1

Τήνος

1

1

Χρούσα Σύρου

1

1

ΣΥΝΟΛΟ 1

3 2 12 25

61 33

30

30

197/200

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/170.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το 1897, χρονιά ήττας και πικρίας, το ενδιαφέρον για την αθλητική δραστηριότητα μοιάζει να εξανεμίζεται. Μόλις 4 νέοι σύλλογοι ιδρύονται τότε, ενώ την επόμενη χρονιά οι αριθμοί φθίνουν περισσότερο: ένα μόνο νέο σωματείο εντοπίζεται. Η μικρή ανάκαμψη του 1899 (6 νέοι σύλλογοι) δεν είναι οπωσδήποτε σημαντική. Έτσι, η νόσος "αθλητίτις" που καταγράφεται από την εφ. Εστία το 1896 53, αποτυπώνοντας την εξάπλωση του ενθουσιασμού για τον αθλητισμό, θεραπεύεται σύντομα χωρίς να αφήσει κανένα ίχνος των συμπτωμάτων της.

Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται επίσης εάν θεωρήσουμε ως επιπλέον κριτήριο για την εξάπλωση του αθλητισμού τον αριθμό των σωματείων που δραστηριοποιούνται είτε μέσω της συγκρότησης του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. είτε μέσω της συμμετοχής σε αγώνες. Μόλις 28 ήταν τα σωματεία που το 1897 συγκρότησαν τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. -3 απ' αυτά μάλιστα προέρχονται από τον εκτός κράτους ελληνισμό (Πίνακας 2). Συνολικά ως το 1910 θα έχουν εγγραφεί στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. 129 σωματεία (19 από την Αθήνα, 8 από τον Πειραιά, 7 από τη Σμύρνη, 4 από την Πάτρα - τα 38 εκτός Ελλάδας) αλλά τη χρονιά εκείνη ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. θα περιλαμβάνει 44 ενεργά σωματεία με 2.036 αθλητές. Για να αποκτήσουν αυτοί οι αριθμοί κάποια συγκριτική αξία, αξίζει να αναφερθεί ότι την ίδια εποχή, το 1913, η Ένωση των Γαλλικών Αθλητικών Συλλόγων (U.S.F.S.A.) περιλαμβάνει περί τα 1.700 σωματεία, δηλ. 100.000 με 120.000 μέλη για ένα πληθυσμό 39.000.000. Σ' αυτούς θα πρέπει να προστεθούν και τα μέλη της Γαλλικής Ποδηλατικής Ενώσεως που αποτελούσε ανεξάρτητο οργανισμό54. Δεν επικαλούμαι το αγγλικό παράδειγμα γιατί είναι γνωστό πως η θέση των σπορ στη βρετανική κοινωνία ήταν σαφώς διαφορετική. "Καθώς η Ελλάδα χρησιμοποιεί περισσότερο το γαλλικό παρά το αγγλικό πρότυπο πολιτισμού, υποψιάζεται κανείς -και δικαίως- ότι η αθλητική της εκπαίδευση είναι καθυστερημένη" σημειώνει ο Bickford-Smith, άγγλος περιηγητής το 1892 55.

————————————

53. Στο φ. της 22ας Ιουνίου. Στ. Κουμανούδης, Συναγωγή..., ό.π.

54. R. Hubscher - J. Durry · Β. Jeu (εκδ.), ό.π., σ. 78. Υψηλότεροι είναι οι αντίστοιχοι αριθμοί για το 1909 που δίνει ο G. Le Roy: 5.079 υπολογίζονται τα αθλητικά σωματεία κάθε είδους (γυμναστικά, αθλητικά, σκοπευτικά, ποδηλατικά, κολυμβητικά, ξιφασκίας, μποξ και στρατιωτικής εκπαίδευσης και προετοιμασίας) με 864.000 μέλη συνολικά. G. Le Roy, Éducation physique et gymnastique, Παρίσι 1913, σ. 361. Η παραπομπή στο P. Arnaud (επιμ.), Les Athlètes de la République. Gymnastique, sport et idéologie républicaine 1870-1914, Τουλούζη, Privat, 1987, σ. 281.

55. Bickford-Smith, ό.π., σ. 252. Για την παράλληλη πορεία της ανάπτυξης της σωματικής άσκησης στην Ελλάδα και τη Γαλλία, βλ. εδώ, σ. 57, 69-70.

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/171.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Ιδρυτικά σωματεία του Συνδέσμου Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων (1897)

Γυμνάσιον Σμύρνης Γυμναστικός                     Σύλλογος Στυλίδος

Γυμναστικός Σύλλογος " Αβέρωφ" Ναυπλίου   Γυμναστικός Σύλλογος Τήνου

Γυμναστικός Σύλλογος "Φιλόξενος" Ζακύνθου

Γυμναστικός Σύλλογος Αμαρουσίου

Γυμναστικός Σύλλογος "Άρατος" Κιάτου Εθνικός Γ.Σ.

Ηπειρωτικός Σύλλογος "ο Σκουφάς" Άρτας

Γυμναστικός Σύλλογος Βόλου

Γυμναστικός Σύλλογος "η Ολυμπία" Ανδρίτσαινας "Ηρακλής" Αγρινίου

Λοκρικός Γ.Σ. Αταλάντης

Γυμναστικός Σύλλογος Κερκύρας Μεσσηνιακός Γ.Σ. Καλαμάτας

Γυμναστικός Σύλλογος Κύμης Ναυπακτιακός Γ.Σ.

Γυμναστικός Σύλλογος Λαμίας " Ολύμπια" Λεμεσού

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Γλαυκός" Χαλκίδας Όμιλος Πεζοπόρων Πειραιώς

"Παγκύπρια" Λευκωσίας

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Στράτων" Αιγίου Παναχαϊκός Γ.Σ. Πάτρας

Πανελλήνιος Γ.Σ.

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Φωκιανός" Κουκουβαούνων Πειραϊκός Σύνδεσμος

Σύλλογος Φιλοπροόδων Τριπόλεως

Η γεωγραφική κατανομή των αθλητικών σωματείων κατά την περίοδο από το 1870 ως το 1914 δεν κρύβει εκπλήξεις (Πίνακας 1). Το πρωτείο των Αθηνών επιβεβαιώνεται από την παρουσία 46 σωματείων στα 200 (ποσοστό 23%), τα οποία ιδρύονται σε ένα διάστημα 44 χρόνων. Αν μάλιστα στο σύνολο αυτό προσθέσουμε τα σωματεία του Πειραιά (15) και του Φαλήρου (2), τότε μόνο στην περιοχή της πρωτεύουσας αναπτύσσεται το 31,5% περίπου των αθλητικών σωματείων. Ο νομός Αττικής και Βοιωτίας αποτελεί εξάλλου, με μεγάλη διαφορά, το κέντρο όπου αναπτύσσεται ο σωματειακός αθλητισμός. Ακολουθούν νομοί όπου υπάρχουν σημαντικά αστικά κέντρα, όπως ο νομός Αχαΐας, ο νομός Κυκλάδων, ο νομός Λαρίσης και ο νομός Κερκύρας.

Δεύτερο χαρακτηριστικό της γεωγραφικής κατανομής είναι η μεγάλη διασπορά, εφόσον εκτός από την Κέρκυρα (11 σωματεία), την Πάτρα (10), την Ερμούπολη (9) και τον Βόλο (7), τουλάχιστον 45 κωμοπόλεις έχουν από 1 αθλητικό σωματείο και 13 από 2 για την ίδια περίοδο. Κωμοπόλεις με μεγαλύτερο πληθυσμό, που είναι διοικητικά κέντρα η συγκεντρώνουν κάποια οικονομική δραστηριότητα, έχουν από 3-4 αθλητικά σωματεία (Πίνακας 1).

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/172.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Αθλητικά σωματεία στο ελληνικό κράτος (1869-1899)

Έδρα   Έτος ίδρυσης Όνομα
Αγρίνιο  χ.χ. Μουσικός Σύλλογος Απόλλων
  [1896] Γυμναστικός Σύλλογος Αγρινίου "Ηρακλής"
Αθήνα  1870 Εταιρεία επί σκοπόν βολής
  1875 Αθηναϊκή Λέσχη
  1878 Ελληνικός Γυμναστικός Σύλλογος
  1882 Αθηναϊκός Γυμναστικός Σύλλογος
    Ιππική Εταιρεία της Ελλάδος
  1886 Ελληνικός Αθλητικός Σύλλογος*
  1887 Γυμναστικός Σύλλογος Σχολείου των Τεχνών*
  1888 Όμιλος των Φιλόπλων*
  1891 Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος*
    Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών
  1892 Ελληνικός Αθλητικός Σύλλογος Μεταρρύθμισις* (+)
  1893 Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος*
    Ιππικός Σύνδεσμος*
    Πανελλήνιος Ποδηλατικός Σύλλογος*
    Ποδηλατική Ένωσις*

Σημ.: Ο πίνακας ταξινομείται σύμφωνα πρώτον με τον τόπο και δεύτερον με το χρόνο ίδρυσης των σωματείων. Καταγράφονται τα αμιγώς αθλητικά σωματεία αλλά και εκείνα που ήταν εγγεγραμμένα στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και των οποίων, συνεπώς, ο αθλητισμός αποτελούσε μείζονα δραστηριότητα. - Με αστερίσκο (*) σημειώνονται τα σωματεία των οποίων έχει βρεθεί το καταστατικό. Με αγκύλες [ ] σημειώνεται το έτος ίδρυσης εφόσον συνάγεται από έμμεσες πληροφορίες και συνήθως αποτελείτο terminus ante quem. Με σταυρό (+) δηλώνεται το σωματείο που υπήρχε και προηγουμένως είτε με άλλο όνομα είτε με άλλη έδρα.

Πηγές: Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα των ... Ολυμπ. Αγώνων 1906, Αθήνα 1907· Εφημερίς της Κυβερνήσεως- Αρχείο Πανελληνίου Γ.Σ.· Μπενάκειος Βιβλιοθήκη της Βουλής· Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., Αθήνα 1910· Δελτίον ΣΕΑΓΣ 1 (1901)· Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού 1830-1930, Αθήνα 1962· Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'. Από την εποχή του Τόφαλου ως την ίδρυση της Παναχαϊκής, Πάτρα 1997.

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/173.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Έδρα

'Έτος ίδρυσης

Όνομα

Αθήνα

Αίγιο

Ακράτα

Αλμυρός

Αμαλιάδα

Άμφισσα Ανδρίτσαινα Άργος Αργοστόλι

Άρτα

Αρφαρά - Βερσοβά

Αταλάντη

Βόλος

Βούρβουρα Κυνουρίας

Βυτίνα

Δημητσάνα

Ερμούπολη

Ζάκυνθος

Καλαμάτα

1895 Lawn-Tennis Club*

Αθλητικός Όμιλος Αθηνών* Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία* Κυνηγετικός Σύλλογος Αθηνών Όμιλος Πεζοπόρων Αθηνών* [1895] Όμιλος Ποδηλατών εν Αθήναις

1898 Ακαδημαϊκόν Γυμναστήριον

1899 Όμιλος Εκδρομών

Πανελλήνιος Σκοπευτική Εταιρεία

1893 Γυμναστικός Σύλλογος ο Στράτων*

1896 Ηώς

1897 Γυμναστικοαθλητικός Σύλλογος Αλμυρού*

1896 Γυμναστικός Σύλλογος η Ήλις*

Επειός Γ.Σ.

1896 Γυμναστικός Σύλλογος Αμφίσσης* 1896 Γυμναστικός Σύλλογος η Ολυμπία* 1896 Γυμναστικός Σύλλογος Άργους 1899 Γυμναστικός Σύλλογος Αργοστολίου [1896] Ηπειρωτικός Σύλλογος "ο Σκουφάς" 1899 Κυνηγετικός Σύλλογος Άρτης 1896 Αιγειρατικός Γυμν. Σύλλογος*

1895 Λοκρικός Γυμν. Σύλλογος*

1896 Γυμναστικός Σύλλογος Βόλου

1897 Αθλητικός Σύλλογος Βουρβούρων*

1896 Γυμναστικός Σύλλογος ο Αριστώνυμος*

1896 Γορτυνιακός Γυμν. Σύλλογος*

1886 Γυμναστικός Σύλλογος Ερμουπόλεως*

1893 Όμιλος Ερετών Ερμουπόλεως*

1894 Ποδηλατική Ένωσις Ερμουπόλεως*

Σύλλογος Κυνηγών Σύρου

1895 Αθλητικός Σύλλογος Ηρακλής* Γυμναστικός Σύλλογος Ερμουπόλεως* Όμιλος των Πεζοπόρων*

1894 Ζακύνθιος Γυμν. Σύλλογος*

[1896] Γυμναστικός Σύλλογος "Φιλόξενος"

1894 Σύλλογος των Πεζοπόρων ο Ευκλής*

1896 Γυμναστικός Όμιλος Καλαμών*

Μεσσηνιακός Γυμν. Σύλλογος*

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/174.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Έδρα

Έτος ίδρυσης

Όνομα

Καλλίστη Θήρας

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Καλλίστης*

Κέρκυρα

1869

Κερκυραϊκός Σύλλογος Ριπής*

1893

Γυμναστικός Σύλλογος Κερκύρας*

1899

Κερκυραϊκός Γυμναστικός Σύλλογος

Κρίκετ

Κηφισιά

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Κηφισσίας

Κιάτο

[1896]

Γυμναστικός Σύλλογος "Άρατος"

Κόρινθος

1887

Γυμναστικός Σύλλογος Ποσειδών*

Κορωπί

1896

Κέκροψ

Κουκουβάουνες

[1897]

Γυμναστικός Σύλλογος ο Φωκιανός

Κύμη

1893

Γυμναστικός Σύλλογος Κύμης*

Λαμία

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Λαμίας*

Λειβαδιά

1887

Γυμναστικός Σύλλογος Λεβαδείας*

1897

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Λέβαδος"

Λεωνίδι

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Λεωνιδίου

Λίμνη

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Ελυμνίων*

Μαρούσι

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Αμαρουσίου

Μεσολόγγι

1893

Παναιτωλικός Γυμν. Σύλλογος*

1895

Σύλλογος Πεζοπόρων Σπουδαζούσης

Νεολαίας*

Ναύπακτος

1896

Ναυπακτιακος Γυμν. Σύλλογος*

Ναύπλιο

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Αβέρωφ*

Πάτρα

1877

[Όμιλος Σκοπευτών]

1891

Παναχαϊκός Γυμναστικός Σύλλογος*

1894

Γυμναστική Εταιρεία Πατρών*

Ποδηλατικός Σύλλογος Πατρών*

1895

Όμιλος Σκοπευτών

Ποδηλατική Ένωσις Πατρών

1896

Σύλλογος Πεζοπόρων Πατρών

Πειραιάς

1887

Γυμναστικός Σύλλογος Θησεύς*

1888

Όμιλος Ερετών Πειραιώς* (+)

1893

Γυμναστικός Σύλλογος τα Ολύμπια

Όμιλος Πεζοπόρων Πειραιώς*

1894

Όμιλος Κυνηγών Πειραιώς

Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς*

[1895]

Ποδηλατική Ένωσις Πειραιώς

1899

Σύλλογος Κολυμβητών

Πειραιώς - Αθηνών*

Πόρος

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Πόρου

Πύργος

1895

Γυμναστική Εταιρεία Ηλείων

ο Ίφιτος*

Σκόπελος

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Σκοπέλου*

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/175.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Έδρα

Έτος ίδρυσης

Όνομα

Σπάρτη

1887

Γυμναστικός Σύλλογος ο Ευρώτας*

1895

Σπαρτιατικός Γυμν. Σύλλογος*

Στυλίδα

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Στυλίδος*

Τήνος

[1896]

Γυμναστικός Σύνδεσμος του χωρίου

Κτικάδου Τήνου

Τρίκαλα

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Τρικάλων*

Τρίκαλα Κορινθ.

1896

Γυμναστικός Σύλλογος Τρικάλων

Κορινθίας*

Τρίπολη

1887

Γυμναστικός Σύλλογος

"Κολοκοτρώνης"

[1896]

Σύλλογος Φιλοπροόδων

Φάληρο

1885

Όμιλος Ερετών

Φιλιατρά

1896

Τριφυλιακός Γυμν. Σύλλογος*

Χαλκίδα

1887

Γυμναστικός Σύλλογος Αμφιδάμας*

1896

Γυμναστικός Σύλλογος ο Γλαύκος*

Αυτά τα αριθμητικά δεδομένα επιβεβαιώνουν τη σχέση ανάμεσα στην αστική ανάπτυξη και την εξάπλωση της σωματικής άσκησης. Το σύνολο σχεδόν της αθλητικής δραστηριότητας εντοπίζεται στην περιοχή της πρωτεύουσας, όπου βρίσκονται στα τέλη του αιώνα τα δύο σημαντικότερα αστικά κέντρα του κράτους. Το 1896, η Αθήνα έχει 128.735 κατοίκους και ο Πειραιάς 51.020, όταν ο συνολικός πληθυσμός της Ελλάδας ανερχόταν στους 2.433.806 κατοίκους56. Η Πάτρα, που είναι το τρίτο σε μέγεθος αστικό κέντρο της εποχής (50.158 κάτοικοι), είναι ως τα τέλη του αιώνα τρίτη σε αριθμό σωματείων (7), μετά την Αθήνα και τον Πειραιά, στην ίδια θέση με την Ερμούπολη (Πίνακας 3). Η Ερμούπολη, παρόλο που την εποχή εκείνη διέρχεται περίοδο παρακμής και από άποψη πληθυσμιακού μεγέθους υπερσκελίζεται από άλλες πόλεις57, φαίνεται πως διατηρεί μια αστική τάξη που ακολουθεί σε επίπεδο συμπεριφορών τις νέες μόδες, όπως π.χ. το ποδήλατο και την κωπηλασία. Η Καλαμάτα και η Κέρκυρα, που εκπροσωπούνται με 3 σωματεία (για την περίοδο 1869-1899), αποτελούν πράγματι και τις μόνες πόλεις του Πίνακα 3 που έχουν περισσότερους από

————————————

56. Στοιχεία για τον πληθυσμό των πόλεων αντλώ από το βιβλίο Ελ. Σκιαδάς, Ιστορικό διάγραμμα των δήμων της Ελλάδος, 1833-1912. Σχηματισμός - σύσταση - πληθυσμός - εμβλήματα, Αθήνα 1993, και για τον πληθυσμό της Ελλάδας από το Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, Αθήνα 1973.

57. Το 1896 η Ερμούπολη είχε 18.760 κατοίκους, ενώ περισσότερο πληθυσμό είχαν πόλεις όπως η Καλαμάτα, η Κέρκυρα και ο Πύργος.

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/176.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

20.000 κατοίκους58. Αντίθετα, για το σύνολο των υπόλοιπων κωμοπόλεων που διατηρούν 1-2 αθλητικά σωματεία, δεν φαίνεται να ισχύει κάποιος κανόνας. Στην ίδια κατηγορία ανήκουν χωριά όπως τα Βούρβουρα Κυνουρίας, μικρές κωμοπόλεις όπως τα Αρφαρά Αχαΐας και πόλεις όπως ο Πύργος Ηλείας.

Ο συσχετισμός αστικοποίησης και ανάπτυξης των σπορ επιβεβαιώνεται και από τα, ελλιπή οπωσδήποτε, στοιχεία για τα επαρχιακά αθλητικά σωματεία κατά την επόμενη περίοδο (1900-1914). Παρά τη διατήρηση της γεωγραφικής διασποράς, είναι πλέον εμφανής η υποχώρηση της Ερμούπολης (2 νέα σωματεία), ενώ ενισχύεται η παρουσία του Βόλου (6 σωματεία). Σημαντικότερη ακόμη είναι η παρουσία της Κέρκυρας (9 σωματεία), παρόλο που είναι αποκαλυπτικά τα είδη των σωματείων ως προς την κοινωνική σύνθεση και τη διαφορετική πολιτισμική παράδοση του κάθε αστικού κέντρου: στον Βόλο εμφανίζονται σκοπευτικά και κυνηγετικά σωματεία, ενώ στην Κέρκυρα σύλλογοι κρίκετ. Στην Κέρκυρα, επιπλέον, ιδρύεται και το τρίτο σωματείο τέννις στην Ελλάδα, μετά από εκείνα της Αθήνας, του Πειραιά και της Κηφισιάς (Πίνακας 4). Στα επαρχιακά κέντρα εξάλλου οι αθλητικοί σύλλογοι συσπειρώνουν, όπως φαίνεται, τις τοπικές ελίτ. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη Λάρισα, πόλη που μόλις αγγίζει τους 20.000 κατοίκους το 1910, ο τοπικός Μουσικός και Γυμναστικός Σύλλογος αριθμεί στο διοικητικό του συμβούλιο τον διευθυντή του υποκαταστήματος της Εθνικής Τράπεζας ως πρόεδρο, καθώς και έναν δικηγόρο, έναν γιατρό, έναν συμβολαιογράφο και έναν "κτηματικό"59.

————————————

58. Εκτός από τον Πύργο.

59. Η Νίκη 2 (1910), σ. 13-14. Αντίστοιχα, στα Μεσολόγγι, το διοικητικό συμβούλιο του Παναιτωλικού Γ.Σ. αποτελείται το 1896 από δύο γιατρούς, τρεις δικηγόρους, ένα κτηματία, έναν έμπορο, ένα φαρμακοποιό, ένα καθηγητή και ένα γεωμέτρη. Μαρία Μπακαδήμα-Ξουργιά, Σωτηρία Τσατσά-Πατσουράκη, Δημόσια, δημοτικά και ιδιωτικά έργα στην πόλη και την επαρχία Μεσολογγίου κατά τα έτη 1894-1903. Συμβολαιογραφικές πράξεις και συναφείς μαρτυρίες, Μεσολόγγι 1997, σ. 196.

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/177.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Επαρχιακά αθλητικά σωματεία ελληνικού κράτους (1900-1914)

Έδρα

Έτος ίδρυσης

Όνομα

Αγία Άννα

Άγιος Πέτρος Κυνουρίας Αίγινα

Αίγιο Άργος

Αστακός

Βόλος

Γύθειο

[1901] Κυνηγετικός Σύλλογος εν Αγία Άννη

[1900] Γυμναστικός Σύλλογος "ο Πάρνων"

[1902] Γυμναστικός Σύλλογος "ο Αιακός"

1910 Σκοπευτική Εταιρία Αιγίνης "η Νίκη"

1911 Σκοπευτική Εταιρεία Αιγίου

[1901] Γυμναστικός Σύλλογος Αργείων "ο Αριστεύς"

1907 Γυμναστικός Σύλλογος Άργους "ο Αργεύς"

[1908] Αργειακός Σύλλογος Εκδρομών "ο Φορωνεύς"

χ.χ. Γυμναστικός Σύλλογος Αστακού

[1902] Όμιλος των Εκδρομών Βόλου

[1904] Σύλλογος Κυνηγών Βόλου

[1908] Θεσσαλικός Σύλλογος Εκδρομών

1911 Σκοπευτικός Σύλλογος Βόλου

1914 Κυνηγετικός Σύλλογος Βόλου

[1901] Γυθεατικός Γυμναστικός Σύλλογος

1907 Γυθεατικός Γυμναστικός Σύλλογος "ο Ηρακλής"

————————————

Σημ.: Καταγράφονται και σωματεία των οποίων η ίδρυση τοποθετείται κατά την προηγούμενη περίοδο (βλ. Πίνακα 3) αλλά των οποίων εντοπίζεται νέο καταστατικό, αλλαγή στον τίτλο και νέα χρονιά ίδρυσης (πρόκειται προφανώς για ανασύσταση). - Οι σύλλογοι των επαρχιών που προσαρτήθηκαν στο ελληνικό κράτος μετά το 1912 δεν καταγράφονται δεδομένου ότι τα στοιχεία μίας μόνο διετίας (1912-1914) δεν μπορεί να είναι αντιπροσωπευτικά για την αθλητική κίνηση εκείνων των περιοχών. - Η καταγραφή σταματά στο 1914, γιατί τα διαθέσιμα στοιχεία για την επόμενη περίοδο, αν δεν έχουν καταστραφεί τα σχετικά αρχεία, μπορούν να βρεθούν μόνο στα κατά τόπους πρωτοδικεία.

Πηγές: Αρχείο Σ.Ε.Γ.Α.Σ· Ε.Λ.Ι.Α.· Μπενάκειος Βιβλιοθήκη της Βουλής· Αρχείο Ε.Ο.Α.· Αρχείο Ομίλου Ερετών Πειραιώς· Αρχείο Πανελληνίου Γ.Σ.· Αρχείο Δ.Ο.Α. (Ολυμπία)· Εφημερίς της Κυβερνήσεως· Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910..., Αθήνα 1910· Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1911..., Αθήνα 1911· Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'...., ό.π.

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/178.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

Έδρα

Έτος ίδρυσης

Όνομα

Δελφοί

Ερμούπολη

Ζάτουνα

Θήβα

Καρδίτσα

Καστανιά Λακωνίας

Κέρκυρα

Κεφαλονιά

Κόρινθος

Κριεκούκι

Κυπαρισσία

Λαμία

Λάρισα

[1901] Γυμναστικός Σύλλογος Δελφών «ο Απόλλων»

[1906] Φιλαθλητικός Σύλλογος Σύρου

1911 Λαϊκή Σκοπευτική και Κυνηγετική Εταιρεία Σύρου

1900 Γυμναστικός Σύλλογος Ζατούνης

[1911] Σύλλογος Φιλοπροόδων « Επαμεινώνδας» Θηβών

1904 Γυμναστικός Σύλλογος «η Αναγέννησις»

[1910] Κυνηγετικός Σύλλογος Καρδίτσης

[1914] Γυμναστικός Σύλλογος Καρδίτσης και Σκοπευτικός τοιούτος

1912 Σκοπευτικός Όμιλος «ο Κάστωρ»

[1901] Ποδηλατικός Σύλλογος εν Κερκύρα

[1902] Φιλαθλητικός Σύλλογος Κερκύρας «Sport-Club»

[1903] Αθλητικός Σύλλογος Κρίκετ «ο Άρης»

[1903] Κερκυραϊκή Εταιρεία Κρίκετ «ο Φοίνιξ»

[1904] Γυμναστικός Σύλλογος Κρίκετ «Βύρων»

1906 Γυμναστικός Σύλλογος εν Κερκύρα

1908 Γυμναστικός Σύλλογος Κρίκετ εν Κερκύρα

[1908] Κερκυραϊκή Εταιρεία Κρίκετ «ο Νέος Φοίνιξ»

[1912] Σύλλογος Αντισφαιρίσεως Κερκύρας

1906 Γυμναστήριον «ο Κέφαλος» του εργατικού συνδέσμου «η Αλληλοβοήθεια»

[1906] Γυμναστικός Σύλλογος «τα Ίσθμια»

[1902] Ολυμπιακός Σύλλογος των κατοίκων Κριεκουκίου

[1906] Τριφυλιακός Γυμναστικός Σύλλογος

[1909] Γυμναστικός Σύλλογος Λαμίας « Ηρακλής»

[1912] Όμιλος Κυνηγών Φθιώτιδος

[1900] Μουσικός και Γυμναστικός Σύλλογος Λαρίσσης

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/179.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Έδρα

Έτος ίδρυσης

Όνομα

Λάρισα

[1901]

Ποδηλατικός και Αθλητικός

Σύλλογος "η Αστραπή"

Λειβαδιά

1911

Γυμναστικός Σύλλογος Λεβαδείας

Λευκάδα

[1906]

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Ηρακλής"

Μαρκόπουλο

Γυμναστικός Σύλλογος "η Νίκη"

Μεσσήνη (Νησί)

Γυμναστικός Σύλλογος

ο Αριστομένης

Νάξος

[1900]

Σύλλογος των Ναξίων κυνηγών

εν Τραγαία Νάξου

Ναύπλιο

[1901]

Σύλλογος Κολυμβητών Ναυπλίου

[1907]

Γυμναστικός Σύλλογος Ναυπλίας

"ο Ηρακλής"

Ξηροχώρι

1901

Γυμναστικός Σύλλογος εν Ξηροχωρίω

Ολυμπία

1907

Εθνικός Ολυμπιακός Σύλλογος

Αρχαίας Ολυμπίας

Πάτρα

1902

Αχαϊκή Παλαίστρα (ποδοσφαιρικό)

1912

Αχαϊκή Σκοπευτική Εταιρεία

1914

Όμιλος Εκδρομών

Πύργος

1906

Γυμναστικός Σύλλογος Ηλείων

"ο Ίφιτος"

1911

Κυνηγετικός και Σκοπευτικός

Όμιλος Πύργου

Ρετσιάνη Αγιάς

[1906]

Όμιλος Εκδρομών εν Ρετσιάνη

της Αγιάς

Σαλαμίνα

1906

Γυμναστικός Σύλλογος "ο Αίας"

Τεγέα

[1906]

Τεγεατικός Γυμναστικός Σύλλογος

"ο Τήλεφος"

Φάρσαλα

1910

Κυνηγετικός Σύλλογος Φαρσάλων

Φθιώτις

[1900]

Κυνηγετικός Σύλλογος Φθιώτιδος

Χρούσα Σύρου

1911

Όμιλος Κυνηγών Χρούσων

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/180.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ, ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΣ, ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ

Παρόλο που τα περισσότερα από τα αθλητικά σωματεία της πρώτης περιόδου ιδρύονται, όπως φάνηκε, γύρω από τη χρονική τομή των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων, στα καταστατικά τους δεν υπάρχει ρητή αναφορά στους Ολυμπιακούς Αγώνες, εκτός από το πρώτο καταστατικό του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου (1891). Άλλα δύο σωματεία μόνο περιλαμβάνουν στους στόχους τους την "παρασκευή αθλητών", ενόψει προφανώς της τέλεσης των Ολυμπιακών Αγώνων60. Η αναβίωση των αρχαίων Ίσθμίων και Νεμέων αποτελούσε εξάλλου το στόχο του συλλόγου "Ποσειδών" που ιδρύθηκε το 1887 στην Κόρινθο61.

Επειδή, όπως έχει ήδη επισημανθεί, τα περισσότερα απ' αυτά τα καταστατικά συντάσσονται με βάση άλλα που προϋπάρχουν και χρησιμοποιούνται ως πρότυπο, οι κοινοί τόποι είναι πολλοί τόσο ως προς την οργάνωση των σωματείων όσο και ως προς τη στοχοθεσία τους. Η σύμπτωση των στόχων ωστόσο γνωρίζει παραλλαγές μέσα στο χρόνο. Τα σωματεία που ιδρύονται στη δεκαετία του 1880 συνδέουν τον αθλητισμό με τη στρατιωτική προετοιμασία και το καθήκον προς την πατρίδα62. Η σύνδεση αυτή είναι απολύτως κατανοητή μέσα στο πλαίσιο αφενός της εθνικής ιδεολογίας και αφετέρου των νέων σχέσεων εξουσίας, όπως τις περιγράφει ο Foucault. Ο έλεγχος στην εμφάνιση, στη χρήση και στη λειτουργία του σώματος γίνεται βασική παράμετρος της κοινωνικής τάξης ενώ η επεξεργασία και ο εκλεπτισμός τέτοιων μορφών ελέγχου χαρακτηρίζουν την ανάπτυξη των σύγχρονων μορφών κοινωνικής οργάνωσης63.

Η σωματική άσκηση είναι μία από τις μορφές "άσκησης" και "εξέτασης" που καθιερώνονται στα τέλη του 18ου αι., με στόχο όχι μόνο το σχολαστικό έλεγχο

————————————

60. Πρόκειται για τον Γυμναστικό Σύλλογο Τρικάλων και τον Αθλητικά Όμιλο Αθηνών. Ειδικότερα ο Α.Ο.Α. ιδρύθηκε από τον Κ. Μάνο με στόχο τη μονοπώληση της συμμετοχής στους Ολυμπιακούς Αγώνες, ορίζοντας στο καταστατικό του ότι "πας σύλλογος, περιέχων μέλη εξ επαγγέλματος αθλητάς, έχει χάση την ιδιότητα του φιλάθλου και δεν δύναται να διαγωνισθή προς τον Όμιλον" (άρθρο 2). Ταυτόχρονα απέκλειε από ενεργό μέλος οποιονδήποτε, εκτός των ιδρυτών, δεν ήταν αξιωματικός, φοιτητής ή μαθητής στις δύο ανώτερες τάξεις του γυμνασίου (άρθρο 1, παρ. β'). ΦΕΚ Γ΄ 103, 25 Οκτ. 1895. Για τις αντιδράσεις που εκδηλώθηκαν εναντίον του Μάνου και του Α.Ο.Α. βλ. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι..., ό.π., σ. 259-284 και εδώ, σ. 106-8.

61. ΦΕΚ Α' 282, 14 Οκτ. 1887.

62. Ήδη από το 1879 ο Ηρακλής Βασιάδης είχε επισημάνει τον κίνδυνο από τον πολλαπλασιασμό των βουλγαρικών γυμναστικών εταιρειών και είχε προτείνει την ίδρυση γυμναστικού συλλόγου που θα προετοίμαζε κατάλληλα τους Έλληνες για τη διεκδίκηση των εθνικών δικαίων. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων..., ό.π., σ. 183.

63. Βλ. J. Hargreaves, Sport, Power and Culture: A Social and Historical Analysis of Popular Sports in Britain, Καίμπριτζ 1986, σ. 139-140.

Σελ. 180
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 161
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    διατάξεις, ρύθμιζαν ενιαία όλα εκείνα τα θέματα που παρείχαν στο σύλλογο μια στοιχειώδη εγγύηση δημοκρατικής λειτουργίας"35. Οι ρυθμίσεις αφορούν σε μια σειρά θεμάτων, όπως τους σκοπούς του σωματείου και τα μέσα πραγματοποίησης τους, τις προϋποθέσεις για να αποκτήσει κάποιος την ιδιότητα του μέλους, τις κατηγορίες των μελών (τακτικά, έκτακτα, αντεπιστέλλοντα, επίτιμα, δωρητές, ευεργέτες), τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των μελών, την απώλεια της ιδιότητας του μέλους, τις πειθαρχικές παραβάσεις και κυρώσεις, τους πόρους και τις δαπάνες του σωματείου, τη συγκρότηση, τη λειτουργία και τις αρμοδιότητες των διοικητικών οργάνων του, την εορτή και τα σύμβολα του, τις προϋποθέσεις διάλυσής του36. Παρόλο που υπάρχει η άποψη ότι τα καταστατικά "καταρτίζονταν σύμφωνα με ορισμένους ζωντανούς κανόνες", οι οποίοι είχαν διαμορφωθεί εθιμικά37, είναι μάλλον προφανές ότι αρχικά χρησιμοποιήθηκαν τα αντίστοιχα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα, όπως μπορεί να μας αποκαλύψει, για παράδειγμα, η μελέτη σύγχρονών τους γαλλικών καταστατικών38. Στη συνέχεια, μπορούμε να υποθέσουμε ότι καταστατικά που συντάχθηκαν για ελληνικά σωματεία χρησιμοποιήθηκαν από μεταγενέστερους, ομοειδείς κυρίως, συλλόγους39.

    ΤΑ ΑΘΛΗΤΙΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

    Η παρουσίαση της σχετικής νομοθεσίας κατέστησε προφανές ότι τα δημοσιευμένα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως καταστατικά καθώς και τα εγκριτικά διατάγματα αντιπροσωπεύουν μέρος μόνο των σωματείων που έχουν ιδρυθεί και δρουν εκείνη την εποχή. Η κυβερνητική άδεια δεν ήταν, ως το 1914, απαραίτητη για τη σύσταση των σωματείων και επομένως οι σχετικές αιτήσεις αποσκοπούσαν μάλλον στην απόκτηση κύρους40. Τα σύνολα λοιπόν που προέκυψαν από την έρευνα σχετικά με την ίδρυση αθλητικών σωματείων έχουν κυρίως ενδεικτική αξία και δεν θα πρέπει να εκληφθούν ως απολύτως ακριβή, θεωρώ ωστόσο ότι χαρτογραφούν σε μεγάλο βαθμό την αθλητική δραστηριότητα, δεδομένου ότι

    ————————————

    35. Στ. Μουδόπουλος, "Ο νόμος 281/1914 για τα επαγγελματικά σωματεία...", ό.π., σ. 231.

    36. Πβ. Χ. Γκούτος, ό.π., σ. 108-109.

    37. Στο ίδιο, σ. 110.

    38. Βλ. M. Agulhon, 5.π., σ. 40 κ.εξ.

    39. Στο αρχείο αλληλογραφίας του Πανελληνίου Γ.Σ. Αθηνών υπάρχουν πολλές επιστολές υπό ίδρυση αθλητικών σωματείων που ζητούν το καταστατικό και τον κανονισμό λειτουργίας του για να τα χρησιμοποιήσουν ως πρότυπα.

    40. Ακόμη και μετά την έκδοση της εγκυκλίου της 9 Ιουνίου 1912 που όριζε ότι στο εξής δεν θα εγκρινόταν με Β.Δ. η ίδρυση σωματείου, ορισμένα σωματεία έπεισαν την κυβέρνηση να εγκριθεί η ίδρυσή τους με διατάγματα. Βλ. Γκούτος, ό.π., σ. 242-243. Για τη διαδικασία που ακολουθούνταν στην έγκριση των σωματείων ως το 1914, βλ. στο ίδιο, σ. 244.