Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 184-203 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/184.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η τάση να υποβαθμιστεί η ψυχαγωγική λειτουργία των αθλητικών σωματείων εξυπηρετεί βεβαίως την επιχειρηματολογία εκείνη που επιδιώκει να τονίσει την ηθική ωφέλεια της σωματικής άσκησης με στόχο τη νομιμοποίησή της. Στην πραγματικότητα, ο λόγος αυτός, κατεξοχήν κανονιστικός, δεν θα πρέπει να εκλαμβάνεται και ως πιστή αποτύπωση των αθλητικών πρακτικών. Είναι για παράδειγμα ενδεικτικό ότι το Πρωτοδικείο Αθηνών κατατάσσει τα αθλητικά σωματεία στην κατηγορία των "ψυχαγωγικών". Ταυτόχρονα, στην ίδια ταξινόμηση, υπάρχει η κατηγορία των σωματείων "σωματικής αγωγής", χωρίς ωστόσο να προκύπτει από τον τίτλο ή τους στόχους τους ουσιώδης διαφορά από την προηγούμενη κατηγορία. Η ψυχαγωγική διάσταση του αθλητισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα είναι πράγματι πολύ πιο σημαντική απ' όσο αφήνουν να διαφανεί τα καταστατικά των σωματείων ή τα κείμενα, παιδαγωγών κυρίως, που αναφέρονται στον αθλητισμό την ίδια περίοδο.

Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και από τα είδη των αθλητικών σωματείων που ιδρύονται πριν και μετά το 1900 αντίστοιχα. Παρόλο που δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί η ψυχαγωγική διάσταση και για τα γυμναστικά σωματεία, εντούτοις ασφαλέστερο δείκτη για την αναζήτηση της αναψυχής μέσω των σπορ αποτελούν δραστηριότητες όπως το τέννις, το ποδήλατο, η κωπηλασία, το ποδόσφαιρο, η περιήγηση. Πριν από το 1900, η υπεροχή των γυμναστικών συλλόγων έναντι εκείνων που καλλιεργούσαν ένα ψυχαγωγικό σπορ ήταν συντριπτική. Επισημάνθηκε, βεβαίως, ο καθοριστικός ρόλος των Ολυμπιακών Αγώνων για την ίδρυση μέσα σε δύο μόνο χρόνια (1895-1896) 39 γυμναστικών σωματείων. Όταν όμως υποχωρεί η "αθλητίτις", τα γυμναστικά σωματεία παρακμάζουν σε όφελος των σωματείων που καλλιεργούν τα διάφορα σπορ. Κατά την επόμενη περίοδο, 1900-1922, μόνο 14 νέοι γυμναστικοί σύλλογοι ιδρύονται στην περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά σε ένα σύνολο 68 σωματείων που έχω εντοπίσει (Πίνακας 5). Στα χρόνια 1869-1899, αντίθετα, τα γυμναστικά σωματεία εκπροσωπούσαν το ένα τρίτο των αθλητικών σωματείων που ιδρύθηκαν στην περιοχή της πρωτεύουσας (Πίνακας 3)78.

Παράλληλα με τη μείωση των γυμναστικών σωματείων, αυξάνονται στην περιοχή της πρωτεύουσας άλλα είδη σωματείων, κυρίως οι εκδρομικοί και πεζοπορικοί σύλλογοι (7) και οι ποδοσφαιρικοί (12). Μετά την παρακμή της ποδηλασίας, η οποία αριθμούσε 10 συλλόγους πριν από το 1900 και κανέναν μετά79, τα εκδρομικά και ποδοσφαιρικά σωματεία γνωρίζουν τη μεγαλύτερη ανάπτυξη, τουλάχιστον στην περιοχή της πρωτεύουσας80. Στις επαρχίες αντίθετα, όπου

————————————

78. Συγκεκριμένα, τα 11 από τα 33 νεοϊδρυμένα σωματεία σε Αθήνα και Πειραιά ήταν γυμναστικά.

79. Βλ. εδώ, σ. 369-70, 374.

80. Πριν από το 1900 υπήρχαν 7 πεζοπορικοί-εκδρομικοί σύλλογοι και κανένας ποδοσφαιρικός σε ολόκληρο το ελληνικό κράτος.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/185.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συνήθως υπήρχε ένα μόνο σωματείο σε κάθε πόλη, διατηρείται η υπεροχή των γυμναστικών σωματείων (28 σε ένα σύνολο 60, για τα χρόνια 1900-1914). Παράλληλα όμως αυξάνονται τα κυνηγετικά και σκοπευτικά σωματεία, που ανταποκρίνονται προφανώς περισσότερο απ' ό,τι άλλες αθλητικές δραστηριότητες στα ενδιαφέροντα των ανθρώπων της επαρχίας και στην κυνηγετική παράδοση που υπήρχε στον αγροτικό χώρο. Η ανάπτυξη των ψυχαγωγικών σωματείων τοποθετείται συνεπώς κατεξοχήν στην περιοχή της πρωτεύουσας, εκεί όπου είναι εγκατεστημένο το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής μέσης και ανώτερης αστικής τάξης. Η "συνήθεια της διασκέδασης"81 κατακτά την ελληνική αστική κοινωνία με γοργούς ρυθμούς, τουλάχιστον από το τέλος του 19ου αιώνα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Αθλητικά σωματεία Αθήνας και Πειραιά (1900-1922)

[1900] Γυμναστικός Σύλλογος Κηφισσίας "Ηρώδης ο Αττικός"

1900 Λαϊκός Γυμναστικός Σύλλογος Αθηνών

Φίλιππος Κοινωνία εν Ελλάδι

1901 Μαθητικός Γυμναστικός Σύλλογος

Όμιλος των Εφίππων Εκδρομών

1902 Ιππικός Όμιλος

Νίκη Κορωπίου

Όμιλος Κυνηγών Πειραιώς

1903 Ναυτικός Όμιλος Νέου Φαλήρου

[1905] Όμιλος Αντισφαιριστών Κηφισσίας

1905 Όμιλος Φιλάθλων

1906 Ποδοσφαιρικός Σύλλογος Γουδή

Φιλικός Όμιλος Εκδρομών

————————————

Σημ.: Με ερωτηματικό (;) σημειώνονται τα δεδομένα που προέρχονται από αβέβαιες πληροφορίες. Για τα υπόλοιπα σύμβολα, βλ. Πίνακα 3.

Πηγές: Εφημερίς της Κυβερνήσεως (1900-1914)· περ. Η Νίκη· Π. Ν. Μανιτάκης, ό.π.· "Αλφαβητικόν Ευρετήριον Σωματείων αρχόμενον από του έτους 1914-1931 και από υπ' αριθ. 1 έως 3009", Αρχείο Πρωτοδικείου Αθηνών· Αρχείο Πρωτοδικείου Πειραιά.

————————————

81. Η έκφραση ανήκει στον Peter Bailey: Leisure and Class..., ό.π., σ. 58-59.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/186.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

1907 Αθλητικός Όμιλος "ο Διαγόρας"

Σύλλογος προς διάδοσιν και ενίσχυσιν της οπλομαχητικής εν Ελλάδι "το Ξίφος"

1908 Ακαδημαϊκόν Σκοπευτήριον

Όμιλος Οπλομαχητικής Αθηνών

Όμιλος Ποδοσφαιρίσεως Αθηνών

Όμιλος Φιλάθλων Πειραιώς

1908 (;) Πειραϊκός Σκοπευτικός Σύνδεσμος

1908 Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών

1909 Όμιλος Αντισφαιρίσεως Πειραιώς

1910 Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων Touring Club de Grèce (+)

Ιππικός Σύλλογος

Παναθηναϊκός Σκοπευτικός Όμιλος "ο "Αρης"

Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Όμιλος

1911 Ελβετική Σκοπευτική Εταιρεία "Ελβετία" Αθηνών-Πειραιώς

Όμιλος Φιλάθλων "ο Κόροιβος"

1912 (;) Αθηναϊκός Σύλλογος Ποδοσφαιρίσεως

[1912] Σκοπευτικός Σύνδεσμος Πειραιώς

[1913] Πειραϊκή Ποδοσφαιρική Ένωσις

[1914] Κυνηγετικός Σύνδεσμος Αθηνών

1914 (;) Όμιλος Κρίκετ

[1914] Σύνδεσμος Ψυχαγωγικών Εκδρομών

[1915] Πειραϊκός Ποδοσφαιρικός Σύλλογος "ο Άρης"

[1916] Όμιλος Εκδρομών "η Τέρψις"

[1916] Πανελλήνιος Κυνηγετικός Σύνδεσμος

[1917] Κυνηγετικός Σύλλογος Μεγάρων

[1917] Όμιλος Εκδρομών "η Νεότης"

1917 Οπλομαχητικός Σύνδεσμος Αθηνών

[1918] Κολυμβητικός Όμιλος

[1918] Όμιλος Θαλασσίων Εκδρομών

[1918] Σύλλογος Εκδρομών προς διάδοσιν Φιλελευθέρων Ιδεών "η Άγκυρα"

[1919] Εταιρία Εθνικών Εορτών και Εκδρομών

[1919] Πειραϊκός Ποδοσφαιρικός Σύλλογος "Δρομεύς"

[1920] Αθηναϊκός Αθλητικός Σύλλογος

1920 Πειραϊκός Γυμναστικός Σύνδεσμος

1920 Ποδοσφαιρικός και Αθλητικός Όμιλος "Δάφνη"

[1921] Αθηναϊκός Όμιλος Εκδρομών

[1921] Εθνικός Σύλλογος Φιλικών Εκδρομών και Διαλέξεων

[1921] Κυνηγετική Λέσχη

1921 Οδοιπορικός Σύνδεσμος

[1921] Οικογενειακός Όμιλος Εκδρομών "οι Δελφοί"

[1921] Παναθηναϊκός Σύλλογος Αθηνών (+)

[1921] Σύλλογος Κυνηγετικών Εκδρομών και Ψυχαγωγίας

[1921] Σύλλογος Πεζοπόρων Εκδρομέων "ο Ακούραστος"

Σελ. 186
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/187.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

[1921] Σύλλογος Σπόρτμαν

[1921] Σωματείον των Φιλάθλων

[1921] Ψυχαγωγικός Όμιλος Εκδρομών "η Ηώς"

1922 Αθλητικό Τμήμα του Συλλόγου Χημικών του Πανεπιστημίου

[1922] Εθνικός Όμιλος Φιλάθλων

[1922] Κυνηγετικός Σύνδεσμος Παλαιού Φαλήρου

[1922] Όμιλος Φιλάθλων Κηφισσίας

1922 Πειραϊκός Κυνηγετικός Όμιλος "ο βασιλεύς Κωνσταντίνος"

1922 Πειραϊκός Όμιλος Εκδρομών

[1922] Ποδοσφαιρικός Αθλητικός Όμιλος Αμαρουσίου

1922 Ποδοσφαιρικός Όμιλος Φιλάθλων Πειραιώς

Μεταξύ των ψυχαγωγικών σωματείων, αυξάνεται ταχύτατα στις αρχές του 20ού αιώνα το ειδικό βάρος των ποδοσφαιρικών συλλόγων. Η "ποδοσφαίρισις", όπως μεταφράστηκε αρχικά το αγγλικά football, ήταν γνωστή στην Ελλάδα πριν από τα τέλη του 19ου αιώνα. Δεν υπήρχαν ακόμη ποδοσφαιρικοί σύλλογοι αλλά αρκετοί γυμναστικοί και αθλητικοί σύλλογοι, με πρώτο τον Πειραϊκό Σύνδεσμο και σχεδόν ταυτόχρονα τον Πανελλήνιο και τον Εθνικό82, διατηρούσαν ποδοσφαιρικά τμήματα. Ο Ποδοσφαιρικός Σύλλογος "Γουδή", που σχηματίστηκε από αθλητές του Εθνικού το 1906, θεωρείται ο πρώτος αμιγώς ποδοσφαιρικός σύλλογος του ελληνικού κράτους. Κατέκτησε μάλιστα την α' θέση στους αγώνες κυπέλλου που οργάνωσε η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων -μαζί με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ.- το 1907, νικώντας 21-0 την ομάδα του Πανελληνίου και 9-0 τον Πειραϊκό Σύνδεσμο83. Το 1908 ιδρύθηκε ο Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών που,

————————————

82. Οι ομάδες των δύο τελευταίων συλλόγων, μαζί με εκείνη του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, μετείχαν στην πρώτη επίσημη ποδοσφαιρική συνάντηση που οργάνωσε ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. το 1899. Το ότι "το Γυμναστήριον του Πειραϊκού υπήρξε το πρώτον το εισαγαγόν την Ποδοσφαίρισιν εν Ελλάδι" μαρτυρείται από το Ημερολόγιου... 1910 του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. (σ. 73) αλλά δεν αναφέρεται, παραδόξως, σε καμία από τις επετηρίδες που εξέδωσε ο ίδιος ο Πειραϊκός Σύνδεσμος (έχω υπόψη μου εκείνες του 1901 και 1907). Στις αρχές του 20ού αιώνα διατηρεί πάντως μια από τις ισχυρότερες ποδοσφαιρικές ομάδες κερδίζοντας το κύπελλο που προκήρυξε η Χ.Α.Ν. το 1920 και συμμετέχοντας με αθλητές του στην πρώτη ελληνική ποδοσφαιρική ομάδα που έλαβε μέρος σε Ολυμπιακούς Αγώνες (Αμβέρσα, 1920). Το πρώτο ελληνικό βιβλίο για το ποδόσφαιρο προήλθε εξάλλου από τον Εθνικό. Η μετάφραση από τα αγγλικά των ποδοσφαιρικών κανονισμών από τον Α. Θ. Βλαστό εκδόθηκε "επιμέλεια Ι. Σιώρη", τότε γενικού γραμματέα του Εθνικού. Α. Βλαστός, Ποδόσφαιρον. Μετάφρασις εκ του αγγλικού, Αθήνα 1895. Βλ. επίσης Τάκης Γ. Σακελλαρίου, Το ελληνικό και παγκόσμιο ποδόσφαιρο, Αθήνα, Ε.Π.Ο., 1947, σ. 52-55.

83. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7 (1 Οκτ. 1907). Ο σύλλογος του Γουδή διαλύθηκε το 1910. Η Νίκη 2 (1910), σ. 155. Ωστόσο, δακτυλόγραφο καταστατικό του ίδιου συλλόγου καταχωρίζεται το

Σελ. 187
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/188.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

9. Το έγγραφο που αναγγέλλει τη μετονομασία του Πανελληνίου Ποδοσφαιρικού και Αγωνιστικού Ομίλου σε Παναθηναϊκό Α.Ο.

Σελ. 188
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/189.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μέσα από διάφορες διασπάσεις και μετονομασίες, κατέληξε στον Παναθηναϊκό (1922)84. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1910, σκοπός του νέου σωματείου ήταν "να διαδόση και να προαγάγη την παιδιάν της ποδοσφαιρίσεως παρά τω Λαώ διά της εν ειδικώ χωρώ εκγυμνάσεως των μελών του Ομίλου και εν γένει των οπαδών της ποδοσφαιρίσεως και της προκηρύξεως ειδικών αγώνων ή της συμμετοχής εις τους παρά των άλλων συλλόγων ή επιτροπών προκηρυσσομένους αγώνας"85.

Το ποδόσφαιρο ήταν στην Ελλάδα, όπως και στην Αγγλία86, κατά την πρώτη φάση της εξάπλωσής του ένα ερασιτεχνικό άθλημα που ελεγχόταν από τις ελίτ της μεσαίας τάξης και παιζόταν στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η ομάδα του Εθνικού Γ.Σ. που έλαβε μέρος στη Μεσολυμπιάδα του 1906 87 αποτελούνταν κατά ένα μέρος της88 από "νέους της καλλιτέρας κοινωνικής τάξεως σχόντας την ευκαιρίαν εν τω εξωτερικώ όπου εξεπαιδεύοντο να γυμνασθώσιν εις την παιδιάν ταύτην εισηγμένην ως υποχρεωτικήν εις τα λύκεια"89. Αλλά και η μαρτυρία του Μήτσου Βλαστού, ποδοσφαιριστή του Πειραϊκού Συνδέσμου, ενισχύει αυτή την εντύπωση. Το 1921, γράφοντας από το μέτωπο της Μ. Ασίας με ορθογραφία

————————————

1923 στο Αρχείο του Πρωτοδικείου Αθηνών, δηλώνοντας την ανασύσταση του σωματείου.

84. Το 1910, μετά από διαφωνία που προέκυψε μεταξύ των μελών του Δ.Σ., μια ομάδα αποχώρησε και ίδρυσε τον Πανελλήνιο Ποδοσφαιρικό Όμιλο. Ο Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών διαλύθηκε το 1912, χρονιά που ο Π.Π.Ο. αριθμεί ήδη 50 ποδοσφαιριστές. Το 1920 ο τίτλος του σωματείου διαμορφώνεται σε Πανελλήνιο Ποδοσφαιρικό και Αγωνιστικό Όμιλο (έγγρ. υπ' αριθ. πρωτ. 37/30 Απρ. 1920 προς Ε.Ο.Α.). Ο Π.Α.Π.Ο. ανακοινώνει τη μετονομασία του σε Παναθηναϊκό Αθλητικό Όμιλο στην Ε.Ο.Α. με έγγραφο υπ' αριθ. πρωτ. 52/31 Ιουλίου 1922. Τότε η σφραγίδα του δεν έχει ακόμη το τριφύλλι. Για πρώτη φορά εμφανίζεται σε σφραγίδα το τριφύλλι το 1922 (έγγρ. Π.Α.Ο. προς Ε.Ο.Α., 12 Σεπτ. 1922), το οποίο όμως φέρεται πως έχει καθιερωθεί από το 1919. Ήδη, όπως αναφέρεται στο ίδιο έγγραφο, ο Όμιλος έχει νοικιάσει από τον Δήμο Αθηναίων το γήπεδο επί της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Για την ιστορία του Π.Α.Ο. βλ. Ιστορία του Παναθηναϊκού Α.Ο.1908-1968, Αθήνα 1969 και σειρά άρθρων στο περ. Παναθηναϊκός (1938-1939).

85. "Το πρώτο καταστατικό", περ. Παναθηναϊκός 2 (1 Φεβρ. |1938), σ. 4-5.

86. Για την αλλαγή της κοινωνικής σύνθεσης του ποδοσφαίρου, βλ. Bill Murray, Football A History of the World Game, Hampshire, Scolar Press, 1994, σ. 26-51 και Τ. Mason, Association Football and English Society 1863-1915, Μπράιτον, The Harvester Press, 1980.

87. Στη Μεσολυμπιάδα του 1906, που έγινε στην Αθήνα, διεξήχθησαν ποδοσφαιρικοί αγώνες με τη συμμετοχή της Σμυρναϊκής ομάδας (που αποτελούνταν κυρίως από Άγγλους), της Δανικής ομάδας, του "Ομίλου Φιλομοόσων" της Θεσσαλονίκης και του Εθνικού Γ.Σ. Αθηνών. Νικήτρια αναδείχτηκε η Δανία, σημαντική ποδοσφαιρική δύναμη εκείνη την εποχή: είχε ποδοσφαιρικούς συλλόγους από το 1876, απέκτησε την πρώτη Ποδοσφαιρική Ένωση (FA) το 1889 και έφθασε στους τελικούς των Ολυμπιακών του 1908 και 1912 όπου ηττήθηκε από τη Μ. Βρετανία.

88. Οι υπόλοιποι ήταν αθλητές του Εθνικού Γ.Σ.

89. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα... 1906, ό.π., σ. 122.

Σελ. 189
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/190.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

και σύνταξη αποφοίτου γυμνασίου, αναπολεί μια καθημερινότητα που περιγράφει τη ζωή ενός νέου των μεσαίων στρωμάτων: η ενασχόλησή του με το "τόπι" συμπληρώνεται από το μπάνιο στη θάλασσα και το ποδήλατο90.

Ως το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε συνεπώς, το ποδόσφαιρο δεν είχε ακόμη γνωρίσει τη μαζικότητα, το ενθουσιώδες κοινό, την απήχηση στις κατώτερες τάξεις. Ο αριθμός των εισιτηρίων στα πυκνά επίσημα και ανεπίσημα ποδοσφαιρικά ματς που γίνονταν από το 1906 ως το 1922 91 ήταν ακόμη αρκετά χαμηλός και η απήχηση του ποδοσφαιρικού θεάματος σχετικά περιορισμένη. Για παράδειγμα, στον αγώνα μεταξύ Αθήνας και Σμύρνης το 1908, ενώ τα έξοδα ανήλθαν σε 1.638, 50 δρχ., τα έσοδα ήταν μόλις 950,50 δρχ.92 Δύο χρόνια μετά, σε επίσημο αγώνα του Πανελληνίου Ποδοσφαιρικού Ομίλου με τον Εθνικό, οι εισπράξεις ανήλθαν μόλις σε 84,75 δρχ.93. Και ο Φ. Χρυσοβελώνης παρατηρεί σε επιστολή του προς την Ε.Ο.Α. το 1909: "Πολλάκις αι εισπράξεις [από ποδοσφαιρικούς αγώνες στο Ποδηλατοδρόμιο] είνε ελάχισται, εις δε τους αγώνας β' ομάδων πολλάκις ούτε το ποσόν των δρ. 20 φθάνουσιν"94. Για πολλά χρόνια εξάλλου πενιχρά ήταν τα οικονομικά του Πανελληνίου Ποδοσφαιρικού Ομίλου. Το 1915, στο ταμείο του συλλόγου υπήρχαν μόνο 127 δρχ. και 5 λεπτά95.

Αν ωστόσο το ποδόσφαιρο περιοριζόταν ακόμη σε ένα στενό κύκλο φιλάθλων, η δημοτικότητά του μεταξύ των παιδιών και των εφήβων αυξανόταν αλματωδώς. Τόσο, που προκαλούσε την ανησυχία εκείνων που υποστήριζαν τον παιδαγωγικό μάλλον παρά τον ψυχαγωγικό χαρακτήρα της σωματικής άσκησης και πίστευαν στην ηθική δύναμη του κλασικού αθλητισμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Πανελλήνιος Γ.Σ. κατάργησε το ποδοσφαιρικό του τμήμα το 1910 γιατί το ποδόσφαιρο θεωρήθηκε ότι "απομακρύνει τους μαθητάς από των τακτικών 

————————————

90. Γ. Ζεβελάκης, "Γράμματα από το μέτωπο του ποδοσφαιριστή Μήτσου Βλαστού (29.10.1920 - 9.5.1921)", Η Λέξη 112 (Νοέμ.-Δεκ. 1992), σ. 830-841. Για την κοινωνική εμβέλεια του ποδηλάτου, βλ. εδώ, σ. 368.

91. Για τους ποδοσφαιρικούς αγώνες, βλ. εδώ, σ. 129-130.

92. "Πρακτικά Ε.Ο.Α.", τ. Γ ', συνεδρ. 5 Μαρτίου 1908. Μεγαλύτερη προσέλευση φαίνεται πως είχε το ποδοσφαιρικό θέαμα στη Σμύρνη. Στους αγώνες που καταγράφονται στο αρχείο του Πανιωνίου Γ.Σ. για τα χρόνια 1919-1920, ο αριθμός των θεατών δεν είναι βεβαίως σταθερός αλλά τις περισσότερες φορές είναι πάνω από 100. Σε 6 αγώνες (από ένα σύνολο 29) οι θεατές είναι περισσότεροι από 1.000. Αντίστοιχα και οι εισπράξεις ανέρχονται έως και 30.325 λίρες. Το 1922, εξάλλου, τους αγώνες παρακολούθησαν 5.500 θεατές, μεταξύ των οποίων και πολλές γυναίκες, και οι εισπράξεις ανήλθαν στις 15.000 δρχ. Η Νίκη 3 (Μάρτιος 1922), σ. 46-47. Η πολυεθνική σύνθεση του πληθυσμού της Σμύρνης και η παρουσία της αγγλικής κοινότητας συνέβαλαν προφανώς στην ταχύτερη διάδοση του ποδοσφαίρου και μεταξύ των Ελλήνων.

93. "Το πρώτο καταστατικό", ό.π., σ. 4.

94. Επιστολή της 25ης Νοεμ. 1909, Αρχείο Ε.Ο.Α.

95. "Ιστορικά σημειώματα 1910-1915", περ. Παναθηναϊκός, περ. Γ', έτος Α', αρ. 3 (1 Μαρτ. 1939), σ. 5.

Σελ. 190
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/191.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

γυμναστηρίων προς προφανή ζημίαν της αληθούς γυμναστικής και αυτών τούτων των ατάκτως ανά τας οδούς και τας ρύμας της πόλεως ποδοσφαιριζόντων νεανιών και παίδων"96. Υπήρχε εντούτοις ως αντίβαρο η επιχειρηματολογία που παρέβλεπε την καθαρά ψυχαγωγική λειτουργία του ποδοσφαίρου και ανακάλυπτε στο παιχνίδι το μέσο διαμόρφωσης του ανδρικού χαρακτήρα: "είνε αναμφιβόλως η αρίστη οδός διά την παρασκευήν σωμάτων αθλητών και ψυχών με ανδρικόν σθένος και αίσθημα αλληλεγγύης"97. Το ποδόσφαιρο, παρά τις επιφυλάξεις των ιθυνόντων, αποτέλεσε ένα από τα βασικά αγωνίσματα των σχολικών αγώνων από το 1907. Είναι ενδεικτικό ότι οι σχολικοί αγώνες που γίνονταν σε ετήσια βάση περιλάμβαναν, εκτός από τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, τη σκοποβολή και το ποδόσφαιρο. Οι λόγοι της επιτυχίας της νέας "παιδιάς" αναφέρονται σε άρθρο του Απ. Νικολαΐδη, δύο χρόνια μετά το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε: "το ποδόσφαιρον ανταποκρίνεται και προς τας φυσικάς ορμάς του νέου. Η εν ελευθέρω χώρω ελευθέρα εξάσκησις, η οποία δεν έχει κανέναν διδασκαλικόν χαρακτήρα και υποχρεωτικήν φοίτησιν και πειθαρχίαν, η έμφυτος κλίσις του παιδιού προς τον συναγωνισμόν και την συνεργασίαν, η ποικιλία του παιχνιδιού, όλα αυτά κάμουν το ποδόσφαιρον προσφιλέστατον εις τους νέους μας"98. Ήδη τότε το ποδόσφαιρο θεωρείται "το λαϊκώτερον όλων των παιδιών και αθλητικών και γυμναστικών ασκήσεων"99.

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ: ΣΥΜΒΟΛΑ ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΙ

Οι στόχοι που αναφέρονται στα καταστατικά είναι σκόπιμο να συνδυασθούν με τα σύμβολα που επιλέγονται για να δηλωθεί η ταυτότητα του σωματείου αφενός και με τα είδη των αθλημάτων που κάθε σωματείο περιλαμβάνει στις δραστηριότητες του αφετέρου. Η ονομασία του σωματείου αποτελεί τον προφανέστερο δείκτη της δημόσιας εικόνας του, εφόσον μπορεί να συμπυκνώνει την ιδεολογική ακόμη και την κοινωνική του ταυτότητα. Στην περίπτωση των αθλητικών σωματείων, βεβαίως, δεν αναμένεται μεγάλη ποικιλία, αλλά έχει οπωσδήποτε ενδιαφέρον μια συγκριτική μελέτη κατά είδη και τύπους σωματείων, ανάλογα με τη γεωγραφική τους κατανομή και τα σπορ που καλλιεργούν. Στα γερμανικά γυμναστικά σωματεία της ίδιας περιόδου, για παράδειγμα, ήταν εμφανείς οι 

————————————

96. "Έκθεσις των υπό του Δ.Σ. του Π.Γ.Σ. πεπραγμένων κατά το έτος 1908-9", σ. 9.

97. Π. Σ. Σαββίδης, ό.π.

98. Απ. Νικολαΐδης, "Το Ποδόσφαιρον", Ο Ολυμπιονίκης του Αμαρουσίου Α'/τχ. 1 (Δεκ. 1924), σ. 18.

99. Στο ίδιο. Ως τα τέλη της δεκαετίας του 1920, μαρτυρείται ότι "υπάρχουν περί τα 600 ποδοσφαιρικά σωματεία, ανεγνωρισμένα και μη, με 20.000 ως έγγιστα ποδοσφαιριστάς": Στ. Σπεράντσας, "Ο σύγχρονος ελληνικός αθλητισμός", Αθλητικός Κόσμος 87 (Πρωτοχρονιά 1928), σ. 18.

Σελ. 191
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/192.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συνδέσεις, μέσω των ονομάτων τους και μόνο, με το πατριωτικό συναίσθημα ή τις τοπικές ταυτότητες, ενώ για σύγχρονα σπορ, όπως η ποδηλασία, επιλέγονταν νεοτερικοί συμβολισμοί100. Με το πέρασμα του χρόνου διαπιστώνεται μεγαλύτερη ομοιογένεια στην επιλογή των ονομάτων.

Άλλο αναγνωριστικό στοιχείο ταυτότητας είναι η ιδιαίτερη "γλώσσα" κάθε συλλόγου, αυτή που συγκροτείται από εμβλήματα, συνθήματα, ύμνους, σημαίες. Παρόλο που τα ελληνικά αθλητικά σωματεία της περιόδου που εξετάζουμε δεν διαποτίζονται στον ίδιο βαθμό από τη "λατρεία της σημαίας" που χαρακτήριζε τη γερμανική σωματειακή ζωή101, στα περισσότερα καταστατικά προσδιορίζονται με ακρίβεια τα σύμβολα (σφραγίδα, σήμα μελών, σημαία) του συλλόγου. Παράλληλα, η δημόσια παρουσία του σωματείου -με τη συμμετοχή σε αγώνες, παρελάσεις ή άλλες δημόσιες εκδηλώσεις- συνοδεύεται από την προβολή της ιδιαίτερης ταυτότητάς του μέσω των συμβόλων του: τα μέλη φέρουν το σήμα του συλλόγου στο πέτο τους, οι αθλητές φορούν ειδικές στολές με τα χρώματα και το σήμα του συλλόγου, κάθε ομάδας προηγείται ο σημαιοφόρος με τη σημαία του σωματείου. Σε ποικίλες εκδηλώσεις, εξάλλου, ψάλλεται ο ύμνος του σωματείου, εφόσον έχει συντεθεί.

Οι δημόσιες εκδηλώσεις όπου μετέχει ή τις οποίες οργανώνει ο σύλλογος -και που στην περίπτωση των αθλητικών σωματείων είναι κατεξοχήν αθλητικοί αγώνες- διέπονται από μια σχεδόν τελετουργική συμπεριφορά που συνέβαλλε στην ενίσχυση της ιδιαίτερης εικόνας του συλλόγου. Η εικονογραφία συνίστατο κυρίως στη στολή και τις ταινίες με τα χρώματα του συλλόγου και συμπληρωνόταν από τη φωτογράφηση ομάδων, μελών και διοικητικών συμβουλίων. Η διατήρηση της μνήμης λειτουργούσε παράλληλα με τη διατήρηση της ταυτότητας.

Τόσο οι ονομασίες των ελληνικών αθλητικών σωματείων όσο και οι σφραγίδες και τα σήματά τους παραπέμπουν κατά κανόνα, όπως αναμένεται, σε μια αρχαιοελληνική πηγή έμπνευσης. Οι δύο συχνότερες παραστάσεις είναι του Ηρακλή και του δισκοβόλου. Ο δισκοβόλος είναι και το έμβλημα του Πανελληνίου Γ.Σ. Άλλα σύμβολα που επιλέγονται για τις σφραγίδες είναι ο Θησέας, ο Ποσειδών, η Αθηνά, η Νίκη του Παιονίου, ο Αίας, οι Διόσκουροι, ο Ερμής, ο Αχιλλέας, ο Δίας. Εκτός από τους προσωποποιημένους συμβολισμούς, που αντλούνται κατεξοχήν από την αρχαία ελληνική μυθολογία, συναντώνται και τα απρόσωπα σύμβολα, όπως στέφανος δάφνης και ελιάς, ξίφη, κυνηγετικά όπλα, κυνηγετικό

————————————

100. Πρόκειται για μελέτη των σοσιαλιστικών γυμναστικών σωματείων. Βλ. V. L. Lidtke, The Alternative Culture. Socialist Labor in Impérial Germany, Οξφόρδη, Oxford University Press, 1985, σ. 60-61. Και τα γαλλικά γυμναστικά και σκοπευτικά σωματεία που ιδρύονται μετά το 1871, μέσα στο κλίμα της Revanche και με σαφείς εθνικιστικούς στόχους φέρουν τα χαρακτηριστικά ονόματα La Française, La Patriote, La Vaillante κλπ. Βλ. Ε. Weber, "Gymnastics and Sports in Fin-de-Siède France...", ό.π., σ. 73.

101. V. L. Lidtke, ό.π., σ. 62.

Σελ. 192
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/193.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

10-11-12. Λογότυποι αθλητικών συλλόγων.

Σελ. 193
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/194.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κέρας ή λέοντες, ίπποι κλπ. Η δεύτερη κατηγορία συμβόλων παραπέμπει εμφανέστερα και στο είδος του σωματείου. Ξεχωριστή είναι η περίπτωση των ποδηλατικών σωματείων, τα οποία στερούνται κάθε αρχαιοελληνικής αναφοράς ενώ επιλέγουν ως σύμβολό τους συνήθως το ποδήλατο. Χαρακτηριστικός είναι, εξάλλου, ως προς τις αξίες που συμβολίζει η ποδηλασία, ο τίτλος που επιλέγει ένα επαρχιακό ποδηλατικό σωματείο: "Αστραπή"102.

Η μελέτη των επιθέτων που συναντώνται στους τίτλους των σωματείων επιβεβαιώνει τη σύνδεση εθνικής ιδεολογίας και αθλητισμού: Πανελλήνιος, Εθνικός κλπ. ενώ αντίστοιχα δε λείπουν και οι τοπικές αναφορές, με ονοματοδοσίες που παραπέμπουν σε τοπικούς ήρωες, αρχαίους και σύγχρονους π.χ. Γλαύκος στη Χαλκίδα, Άρατος στο Κιάτο, Στράτων στο Αίγιο, Κολοκοτρώνης στην Τρίπολη, Αβέρωφ στο Ναύπλιο. Τα επίθετα των επαρχιακών συλλόγων παραπέμπουν με σαφήνεια στην τοπική ταυτότητα, εφόσον ακόμη και στην περίπτωση που δεν επιλέγονται ονόματα τοπικών ηρώων ή άλλων δηλωτικών της τοπικής ταυτότητας (π.χ. Ευρώτας στη Σπάρτη, Ήλις στην Αμαλιάδα, Πάρνων στον Άγιο Πέτρο Κυνουρίας), περιγράφουν τον τόπο λειτουργίας του σωματείου (Γυθεατικός, Παναχαϊκός, Τριφυλιακός κλπ.).

Σε νεοτερικές αξίες παραπέμπουν αντίθετα οι ονομασίες των εκδρομικών σωματείων, δηλωτικές άλλωστε των στόχων και του χαρακτήρα της περιήγησης και του εκδρομισμού στις αρχές του 20ού αιώνα: η Νεότης, η Τέρψις, η Ηώς αλλά και "Φιλικός Όμιλος Εκδρομών", "Οικογενειακός Όμιλος Εκδρομών".

Η επέτειος εορτασμού των σωματείων, όταν δεν υιοθετείται η ημερομηνία της ίδρυσης, ακολουθεί ή το θρησκευτικό ή το εθνικό εορτολόγιο. Συνήθως επιλέγεται η 25η Μαρτίου αλλά και η εορτή των Αγίων Αποστόλων, του Αγίου Γεωργίου κ.ά.103 Σε κάποιες περιπτώσεις θα μπορούσε κανείς να ανιχνεύσει κάποια συνάφεια με τη φυσιογνωμία του συλλόγου: π.χ. ο Κυνηγετικός Σύλλογος Αθηνών, που ιδρύεται το 1895, έχει στη σφραγίδα του την Άρτεμη και γιορτάζει στις 20 Ιουλίου, γιορτή του Προφήτη Ηλία. Φαίνεται πάντως πως η επέτειος δεν επιλέγεται βάσει κάποιων συμβολισμών: συνήθως εορτάζεται η ημερομηνία ίδρυσης του συλλόγου, η οποία άλλωστε προσδίδει στο σύλλογο τη μοναδικότητά του.

Αποκαλυπτικά ως προς την ταυτότητα ενός σωματείου μπορούν να είναι, εκτός από την ονομασία και τα σύμβολα που επιλέγονται, τα αθλήματα που το σωματείο περιλαμβάνει στις δραστηριότητές του. Για την πρώτη περίοδο, ως τα τέλη του αιώνα, οι συμβολισμοί εναρμονίζονται με την επιλογή των αθλημάτων. Για μια ακόμη φορά, η βαρύτητα των Ολυμπιακών Αγώνων προς αυτή την

————————————

102. Βλ. και εδώ, σ. 368-375.

103. Για την παραδοσιακή σύνδεση του Αγ. Γεωργίου με αθλητικούς αγώνες, βλ. Γ. Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας, εισαγωγικό σημείωμα Μ. Γ. Μερακλής, Αθήνα, Οδυσσέας, 1988, σ. 191-2.

Σελ. 194
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/195.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κατεύθυνση θα πρέπει να επισημανθεί. Το κλέος των προγόνων, το παράδειγμά τους, η πίστη στην αποτελεσματικότητα της μίμησης της κλασικής αρχαιότητας, η απόδειξη της συνέχειας, όλα συμπυκνώνονται στην αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Δεν είναι λοιπόν παράξενο, όπως ήδη διαπιστώσαμε, ότι τα περισσότερα από τα σωματεία αυτά που ιδρύονται πριν και κατά το 1896 έχουν γυμναστικό και όχι αθλητικό χαρακτήρα. Δεν είναι επίσης τυχαίο ότι κατά κανόνα επιλέγουν μεταξύ των βασικών τους ενασχολήσεων, εκτός από τη γυμναστική, τη σκοποβολή, την ξιφασκία, την πεζοπορία. Συγκεκριμένα, 33 από τα 58 σωματεία της περιόδου 1886-1899 των οποίων έχει βρεθεί το καταστατικό περιλαμβάνουν τη γυμναστική στις δραστηριότητές τους και 21 τη σκοποβολή. Η επιλογή αυτή συνάδει βεβαίως με τα ιδεολογήματα του κλασικού ιδεώδους και της στρατιωτικής προετοιμασίας του έθνους, που διακρίνουν τους στόχους των σωματείων. Ως προς τα υπόλοιπα αθλήματα, παρατηρούμε ότι επιλέγονται σπορ που στοχεύουν στην ατομική και όχι στην ομαδική άσκηση, στοιχείο που θα μπορούσε να συνδυαστεί με τη διαπίστωση του Günther Lüschen ότι τα αστικά στρώματα προτιμούν σπορ που δίνουν έμφαση περισσότερο στη σωματική βελτίωση παρά στο παιχνίδι104. Μένει να επιβεβαιωθεί ότι όντως τα σωματεία αυτά συγκροτούνται από τα αστικά μάλλον παρά από τα λαϊκά στρώματα105.

Η κοινωνική ταυτότητα του σωματείου προσδιορίζεται και διαφυλάσσεται μέσω των μηχανισμών επιλογής των μελών του: προϋποθέσεις για να γίνει κάποιος μέλος (μόρφωση, επαγγελματική ιδιότητα, κόστος εγγραφής και συνδρομής). Ενδεικτικά στο καταστατικό του Πειραϊκού Συνδέσμου το 1902 ορίζεται ότι "τακτικά μέλη εκλέγονται οι έχοντες αρκούσαν κοινωνικήν υπόληψιν και μόρφωσιν πνευματικήν"106. Το σωματείο δομείται συνεπώς με βάση τον 

————————————

104. Βλ. Α. Λιάκος, Οι νεανικές οργανώσεις..., ό.π., σ. 46.

105. Η αντιπαράθεση ατομικών και ομαδικών σπορ βασίζεται, σύμφωνα με τη δομολειτουργική ανάλυση του G. Lüschen, στις εξαρτήσεις μεταξύ κοινωνικο-πολιτισμικών συστημάτων: το σύστημα των σπορ εξαρτάται από το βιομηχανικό, τεχνολογικό, προτεσταντικό σύστημα, το οποίο με τη σειρά του αποτελεί επιμέρους έκφραση ενός γενικότερου συστήματος που προσδιορίζεται από τις αξίες της επίδοσης, της συλλογικότητας και της άσκησης εξουσίας. G. Lüschen, "The interdependance of sport and culture", στο J. W. Loy - G. S. Kenyon - B. D. McPherson, Sport, culture and society: a reader in the sociology of sport, Φιλαδέλφεια, Lea and Febiger, 1981, σ. 287-295. Η ιστορική ανάλυση, ωστόσο, δε φαίνεται να επιβεβαιώνει το σχήμα του Lüschen παρά μόνο στο βαθμό που τα σπορ τα οποία προτιμούν τα αστικά στρώματα εναρμονίζονται πράγματι με τις αξίες της επίδοσης και του ατομικισμού, κυρίαρχες αξίες της αστικής ηθικής.

106. Καταστατικόν του Πειραϊκού Συνδέσμου, Αθήνα 1903, άρθρο 5 (το καταστατικό συντάχθηκε στις 29 Απριλίου 1902 και εγκρίθηκε με το Β.Δ. της 12ης Φεβρουαρίου 1903). Καθαρά επιλεκτικός ήταν επίσης στην Κωνσταντινούπολη ο χαρακτήρας σωματείων όπως ο σύλλογος αντισφαίρισης, οι σύλλογοι ιστιοπλοΐας και πόλο και ο κυνηγετικός όμιλος. Βλ. Χ. Εξερτζόγλου, Εθνική ταυτότητα..., ό.π., σ. 61. Για τη Θεσσαλονίκη, βλ. αντίστοιχα Méropi Anastassiadou, "Sports d'élite et élites sportives à Salonique au tournant du siècle", στο Fr.

Σελ. 195
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/196.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κοινωνικό αποκλεισμό και γίνεται θεσμός κοινωνικής διάκρισης, εφόσον η συμμετοχή στο σωματείο ήταν οπωσδήποτε "εθελοντική" αλλά όχι "αυτόματη"107. Άλλωστε, όπως παρατηρεί ο Cleveland Amory, "εξαρχής τα σωματεία σχηματίστηκαν όχι μόνο για να προσελκύσουν αλλά και για να αποκλείσουν άλλα άτομα"108. Το ερώτημα που γεννάται ωστόσο από μια παρόμοια διαπίστωση, δηλ. ότι οι όροι ένταξης στα διάφορα σωματεία αντανακλούσαν και την κοινωνική διαστρωμάτωση της ελληνικής κοινωνίας, είναι αν υπήρχαν "εναλλακτικές" συσσωματώσεις για όσους αποκλείονταν από εκείνες της ανώτερης τάξης. Σε ό,τι αφορά στα αθλητικά σωματεία και δεδομένου ότι "καμία εθελοντική συσσωμάτωση δεν περιλάμβανε μια πλήρη διαμήκη τομή του πληθυσμού"109, είναι προφανές ότι ήταν διαφορετική η κοινωνική τους φυσιογνωμία με βασικό κριτήριο τη διάκριση μεταξύ γυμναστικών και αθλητικών (sportifs) σωματείων. Παρόλο που και οι δύο κατηγορίες απευθύνονταν στα μεσαία στρώματα, η διάκριση μεταξύ τους αντανακλούσε εσωτερικές διακρίσεις στην αστική τάξη ανάλογα με τα διαφορετικά επίπεδα κοινωνικής θέσης και κύρους (status)110.

Φαίνεται συνεπώς να επιβεβαιώνεται -και μένει να ελεγχθεί σε επόμενα κεφάλαια- η διάκριση που γίνεται ανάμεσα στα γυμναστικά και τα αθλητικά (sportifs) σωματεία: τα πρώτα, πειθαρχημένα, δομημένα, με έντονο στρατιωτικό χαρακτήρα και πατριωτικούς στόχους, απευθύνονται σε ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού και συχνά και στις κατώτερες τάξεις· τα δεύτερα, με κυρίαρχο το στοιχείο της διασκέδασης και του ατομικισμού, ευαίσθητα στη μόδα και την κοινωνική διάκριση, καλλιεργούνται από τις εύπορες τάξεις111.

————————————

Georgeon - P. Dumont (εκδ.), Vivre dans l'empire ottoman. Sociabilités et relations intercommunautaires (XVIIIe-XXe siècles), Παρίσι, Harmattan, 1997, σ. 145-160.

107. Βλ. V. L Lidtke, ό.π., σ. 25.

108. Βλ. A. M. Banti - M. Meriggi (εκδ.), Elites ea ssociacioni nell'Italia dell'Ottocento, ό.π., σ. 364.

109. V. L. Lidtke, ό.π., σ. 26.

110. Βλ. και J. Lowerson, Sport and the English Middle Classes, Μάντσεστερ, Manchester University Press, 1993, σ. 21.

111. R. Hubscher-J. Durry - B. Jeu (εκδ.), ό.π., σ. 11. Ενδιαφέρουσα είναι εξάλλου, ως προς τις αθλητικές πρακτικές, η διάκριση που διαπιστώνει ο Christophe Charle ανάμεσα στους δύο πόλους των γαλλικών ελίτ στα τέλη του 19ου αιώνα: η ελίτ του πλούτου ασχολείται τόσο με τα παραδοσιακά αριστοκρατικά σπορ (κυνήγι, ιππασία) όσο και με τα νεοτερικά (αυτοκίνητο)· η ελίτ του πνεύματος, αντίθετα, προτιμά την ασκητική πεζοπορία, το ποδήλατο, τον αλπινισμό και εν μέρει το κυνήγι. Ch. Charle, les Elites de la République 1880-1900, Παρίσι, Fayard, 1987, σ. 403-405. Παρόλο που απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση, η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και στην ελληνική περίπτωση από τη σύνθεση των ιδρυτικών μελών του Οδοιπορικού Συνδέσμου (1921): εκπρόσωποι της αθηναϊκής λογιοσύνης, όπως ο Δ. Γρ. Καμπούρογλους και ο Αλ. Πάλλης, ο βυζαντινολόγος Γ. Σωτηρίου, ο μουσικός Αρμ. Μαρσίκ, ο ζωγράφος Ν. Καλογερόπουλος, ο γλύπτης Θωμάς Θωμόπουλος. Ημερολόγιον Οδοιπορικού Συνδέσμου, έτος Α', 1925, σ. 30-35.

Σελ. 196
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/197.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ωστόσο, πέρα από παρόμοιους ποιοτικούς θα λέγαμε φραγμούς, το πραγματικό φράγμα είναι συνήθως το οικονομικό. Στα γυμναστικά σωματεία που έχω μελετήσει, η εγγραφή ως τα τέλη του αιώνα κοστίζει από 1-20 δρχ. και η μηνιαία συνδρομή κυμαίνεται αντίστοιχα από 0,50 λ.-2 δρχ., ενώ καθυστέρηση συνδρομής επιφέρει, σύμφωνα με τα καταστατικά, διαγραφή. Την ίδια περίοδο, στην Αθήνα, το ψωμί στοιχίζει περίπου 0,50 δρχ. ενώ οι μηνιαίες αποδοχές των μεσαίων στρωμάτων ανέρχονται σε 150-350 δρχ.112 Συνεπώς, φαίνεται πως η συμμετοχή σε ένα αθλητικό σωματείο ήταν μάλλον προσιτή, τουλάχιστον για τα μεσαία στρώματα των πόλεων.

Σχεδόν όλα τα καταστατικά προβλέπουν τη διαγραφή μέλους που καθυστερεί τη συνδρομή του, συνήθως για δύο ή τρεις μήνες. Πρόκειται για έναν επιπλέον περιορισμό, ο οποίος προϋποθέτει την ύπαρξη ενός σχετικά σταθερού εισοδήματος, που επιτρέπει την τακτική διάθεση ποσών για την άθληση. Εντούτοις, μένει να διερευνηθεί κατά πόσο η συγκεκριμένη διάταξη εφαρμόστηκε και αν ο κίνδυνος της διαγραφής υποχρέωνε πράγματι τα μέλη να είναι συνεπή στις οικονομικές τους υποχρεώσεις. 

Ως προς το κόστος της αθλητικής δραστηριότητας, δεν υπάρχουν διαφορές μεταξύ επαρχιακών και αθηναϊκών σωματείων, τουλάχιστον ως προς εκείνα που ασχολούνται με τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, για τα οποία και διαθέτουμε στοιχεία. Από τα ψυχαγωγικά σπορ, η πεζοπορία και η κωπηλασία δεν ανήκουν στα ακριβά σπορ. Το κόστος είναι παρόμοιο με εκείνο της συμμετοχής στα γυμναστικά σωματεία113. Η ποδηλασία, ενώ από άποψη κόστους ετήσιας συνδρομής μοιάζει να είναι το φθηνότερο από τα ακριβότερα σπορ114, εντούτοις συνεπάγεται και ένα άδηλο κόστος (το οποίο δεν εξαντλείται στην ετήσια συνδρομή), εφόσον αν κάποιος δεν αγοράσει ποδήλατο πρέπει να το νοικιάσει.

Μεγάλες διακυμάνσεις παρατηρούμε μετά το 1900 στη σκοποβολή, σπορ μάλλον δαπανηρό κατά την προηγούμενη περίοδο115. Αυτό οφείλεται προφανώς

————————————

112. Με βάση τις αποδοχές των μέσων και κατώτερων υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας. Π. Πιζάνιας, Μισθοί και εισοδήματα στην Ελλάδα (1842-1923). Το παράδειγμα των υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας, Αθήνα, Μ.Ι.Ε.T., 1985, σ. 238-239. Για τις τιμές διαφόρων αγαθών, βλ. σ. 69.

113. Το ετήσιο κόστος (: ετήσια συνδρομή) της συμμετοχής σε ένα πεζοπορικό σωματείο κυμαίνεται για την περίοδο 1890-1900 από 6-18 δρχ., για ένα κωπηλατικό από 5-12 δρχ. και για ένα γυμναστικό από 6-24 δρχ. Στην επόμενη περίοδο (1901-1922), το ετήσιο κόστος της κωπηλασίας ανέρχεται στις 24 δρχ.

114. Κατά την περίοδο 1890-1900, όταν παρατηρείται και η ακμή της ποδηλασίας, το ετήσιο κόστος συμμετοχής σε ένα ποδηλατικό σωματείο ανέρχεται σε 12-39 δρχ., ενώ το αντίστοιχο κόστος για ένα σωματείο τέννις είναι 100 δρχ. και για ένα σωματείο ιππασίας 60 δρχ.

115. Το ετήσιο κόστος της σκοποβολής για την περίοδο 1890-190|0 κυμαινόταν στις 100-120

Σελ. 197
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/198.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στην εκλαΐκευση του συγκεκριμένου αθλήματος μέσω της διάδοσής του τόσο σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα όσο και στα μικρότερα επαρχιακά κέντρα. Χαρακτηριστικό είναι ότι, κατά τη δεύτερη αυτή περίοδο, πληθαίνουν οι κυνηγετικοί σύλλογοι οι οποίοι, είτε στον τίτλο είτε στους σκοπούς τους περιλαμβάνουν και τη σκοποβολή. Η σύνδεση άλλωστε της σκοποβολής με τη στρατιωτική προετοιμασία τής προσέδιδε ρόλο συμπληρωματικό προς το παιδαγωγικό έργο της γυμναστικής που στόχευε στη διαμόρφωση αξιών στρατιωτών. Αναγνωρίζεται έτσι ως δραστηριότητα πρώτης ανάγκης που δεν θα πρέπει να περιοριστεί σε μια κοινωνική ελίτ αλλά να γίνει κτήμα ευρύτερων κοινωνικών στρωμάτων. 

Το τέννις αντίθετα διατηρεί σταθερά την κοινωνική του αίγλη ενώ, στην αρχή του 20ού αιώνα, και η περιήγηση εμφανίζεται ως καινοτόμος δραστηριότητα της ανώτερης αστικής τάξης. Χαρακτηριστικό για τον αποκλειστικό χαρακτήρα του τέννις είναι το περιστατικό που διηγείται ο Γρ. Ξενόπουλος για τους πανελλήνιους αγώνες του 1908. Κατά την απονομή των επάθλων για το τέννις, στην εμφάνιση κομψών κυρίων και δεσποινίδων για να τα παραλάβουν, το κοινό στο Παναθηναϊκό Στάδιο εξεμάνη φωνάζοντας: "Κάτω το λων-τένις!... Κάτω οι αριστοκράται! ... Κάτω οι φίφτυ-του!..."116. Ο λόγος της "λαϊκής" αυτής εξέγερσης, σύμφωνα με τον Ξενόπουλο πάντα, ήταν ότι "ο λαός εχθρεύεται το λόουν-τέννις, προπάντων επειδή παίζεται από τους αριστοκράτας τους οποίους επίσης αντιπαθεί".

Παραπλανητικό είναι το σχετικά χαμηλό κόστος της ιππασίας. Οι ιππικοί σύλλογοι των αρχών του 20ού αιώνα συσπειρώνουν την ανώτερη αστική τάξη, με σημαντική παρουσία στρατιωτικών. Από τα 105 ιδρυτικά μέλη της Φιλίππου Κοινωνίας εν Ελλάδι που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1900, 60 είναι στρατιωτικοί117. Μεταξύ των 252 μελών εξάλλου, που αριθμεί ο Ιππικός Όμιλος το 1904, συναριθμούνται οι εκπρόσωποι (άνδρες και γυναίκες) όλων των γνωστών αθηναϊκών οικογενειών της εποχής118. Το χαμηλό κόστος της ετήσιας συνδρομής

————————————

δρχ. ενώ μετά το 1900 και ως το 1922 το κόστος αυτό πέφτει στις 3-60 δρχ. ανάλογα με το σωματείο.

116. Σύμφωνα με την περιγραφή του Ξενόπουλου, το 1908 είχε ιδρυθεί μυστικά ο Σύλλογος 52 που αποτελούνταν από 52 πρόσωπα ή οικογένειες που θεωρούσαν τους εαυτούς τους αριστοκράτες. Η Διάπλασις των Παίδων, 26 Απριλίου 1908, σ. 171. Το ίδιο "αριστοκρατικό" πνεύμα απέπνεε και ο σύγχρονος Σύλλογος των "Ιολήπτων" ενώ, την ίδια εποχή, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στις εφημερίδες κριτική της κοσμικής κίνησης με πρωτεργάτη τον Daramot (Τάκη Δαραλέξη). Βλ. Κ. Η. Μπίρης, Αι Αθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, Αθήνα, Μέλισσα, 3 1996, σ. 261-262.

117. Η Φίλιππος Κοινωνία εν Ελλάδι. Καταστατικόν, Αθήνα 1901. Δέκα από τα ιδρυτικά μέλη είναι βουλευτές ενώ το Προεδρείο αποτελείται από τους Αλέξ. Σ. Κ. Ρώμα, Αλέξ. Δ. Σούτσο, Μιλτ. Νεγρεπόντη, Αλέξ. Μαύρο.

118. Ιππικός Όμιλος, Λογοδοσία έτους 1904, [Αθήνα 1904], σ. 13-19.

Σελ. 198
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/199.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

-25 δρχ. για τον Ιππικό Όμιλο119 και μόλις 1 δρχ. για τη Φίλιππο Κοινωνία- δεν συνεπάγεται προφανώς την εύκολη πρόσβαση για ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Οι πολύ αυστηροί μηχανισμοί επιλογής νέων μελών αντισταθμίζουν το χαμηλό κόστος της συμμετοχής120. Φαίνεται άλλωστε πως σε σωματεία που συγκροτούνται από τις αστικές ελίτ συχνά η χρηματική συνδρομή είναι χαμηλή και καθαρά συμβολική.

Η κοινωνική ταυτότητα του αθλητικού σωματείου δεν εξαρτιόταν λοιπόν μόνο από το χρήμα, αλλά και από ένα άλλο μείζον καταναλωτικό είδος, τον διαθέσιμο χρόνο. Πράγματι, για να μπορεί να μετάσχει κάποιος στη σωματειακή ζωή αλλά και για να αθληθεί έπρεπε να διαθέτει τόσο ένα επαρκές εισόδημα όσο και χρόνο ελεύθερο προς κατανάλωση. Εννοείται ότι η διάθεση του ελεύθερου χρόνου για σπορ συνδεόταν με την αλλαγή στις κυρίαρχες αξίες και στο κυρίαρχο πολιτισμικό πρότυπο.

Πέρα από το οικονομικό φράγμα, εξάλλου, για να γίνει κάποιος μέλος ενός σωματείου έπρεπε να πληροί, σύμφωνα με το καταστατικό, και μια σειρά από άλλες προϋποθέσεις. Πρώτα απ' όλα, ηλικίας. Το όριο που συνήθως υιοθετείται είναι αυτό των 18 χρόνων, αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις που το όριο αυτό μετατίθεται είτε προς τα κάτω (15 ετών σε δύο περιπτώσεις) είτε προς τα πάνω (26 ετών σε μια περίπτωση). Ιδιαίτερη κατηγορία, που δεν υπάγεται σε ηλικιακούς περιορισμούς, είναι οι φοιτητές ενώ οι μαθητές γίνονται δεκτοί με την ιδιότητα των εκτάκτων μελών ή εταίρων, ώστε να έχουν τη δυνατότητα να γυμνάζονται. Πέντε καταστατικά, μετά το 1893, με πρώτο τον Παναχαϊκό, προβλέπουν τη δυνατότητα εγγραφής και γυναικών ως μελών.

Ανεξάρτητα πάντως από τους φραγμούς που θέτει το καταστατικό ενός σωματείου για την εγγραφή νέων μελών, υπάρχει ένα ολόκληρο πλέγμα οικογενειακών, κοινωνικών και επαγγελματικών σχέσεων που συχνά προσδιορίζει τις εγγραφές. Αυτό το πλέγμα είναι βεβαίως δύσκολο να αναλυθεί δεδομένου ότι χρειάζονται λεπτομερή βιογραφικά στοιχεία. Η υπόθεση πάντως ότι σε κάθε σωματείο υπάρχει μια σχετικά ομοιογενής και συνδεδεμένη ομάδα που ελέγχει τη διατήρηση και αναπαραγωγή της ενισχύεται από το γεγονός ότι σύμφωνα με τα περισσότερα καταστατικά η εκλογή των νέων μελών γίνεται από το Διοικητικό Συμβούλιο και όχι από τη Γενική Συνέλευση.

Η "ολιγαρχική" δομή των σωματείων αυτών θα μπορούσε να παραπέμψει στον περίφημο "σιδερένιο νόμο της ολιγαρχίας" του Robert Michels121, ο οποίος

————————————

119. Το κόστος της εγγραφής ήταν ωστόσο σχετικά υψηλό: 50 δρχ. Ιππικός Όμιλος υπό προστάτην την Α.Β.Υ. τον Διάδοχον. Καταστατικόν και Εσωτερικός Κανονισμός, Αθήνα 1902, άρθρο 5.

120. Στον Ιππικό Όμιλο, τα νέα μέλη εκλέγονται από τους ιδρυτές με μυστική ψηφοφορία κατά την οποία μία μαύρη ψήφος εξουδετερώνει εννέα λευκές.

121. Ο Michels διατύπωσε αυτή τη θεωρία το 1915 αναλύοντας το γερμανικό σοσιαλδημοκρατικό

Σελ. 199
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/200.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

φέρεται να χαρακτηρίζει κάθε μορφή οργάνωσης και εθελοντικής συσσωμάτωσης, από τα πολιτικά κόμματα ως τις συνδικαλιστικές ενώσεις. Ο νόμος αυτός, που διέπει ωστόσο τις μεγάλης κλίμακας οργανώσεις, ορίζει ότι εφόσον μια οργάνωση αποκτήσει ένα σημαντικό βαθμό πολυπλοκότητας απαιτεί και έναν ορισμένο αριθμό ατόμων που θα αφιερωθούν στη λειτουργία της, με τελικό αποτέλεσμα να συγκεντρώνουν στα χέρια τους την εξουσία. Η συμπεριφορά αυτών των ελίτ, ή κυρίαρχων μειονοτήτων, στο εσωτερικό των οργανώσεων ακολουθεί μια λογική ιδιαίτερου συμφέροντος που οδηγεί στη διατήρηση ή επέκταση των προνομίων και της ισχύος τους. Στο πλαίσιο συνεπώς του αντιπροσωπευτικού συστήματος, οι ολιγαρχικές ελίτ αναπτύσσουν ιδιαίτερα συμφέροντα που τις χαρακτηρίζουν ως ομάδες και που σε ένα βαθμό τις διαφοροποιούν από εκείνους που εκπροσωπούν. Οι αναλογίες με τα αθλητικά σωματεία είναι, mutatis mutandis, ορατές, εφόσον η ανάπτυξη μιας γραφειοκρατικής δομής, δηλαδή μιας ορθολογικής, ιεραρχικά αρθρωμένης οργάνωσης, σημαίνει συνήθως την άσκηση της εξουσίας από μια ολιγάριθμη ομάδα ατόμων, η οποία ωστόσο έχει εκλεγεί με δημοκρατικές διαδικασίες από το σύνολο των μελών του συλλόγου. Δεν υπάρχει συνεπώς αμφιβολία ότι η οργάνωση των αθλητικών σωματείων είναι ολιγαρχική, αλλά θα πρέπει να μελετηθούν οι ιεραρχικές σχέσεις και οι σχέσεις εξουσίας σε πολλά επίπεδα: ενεργών και παθητικών μελών αφενός, διοικούντων και αθλουμένων αφετέρου. Δεδομένου εξάλλου ότι πρόκειται για μικρής κλίμακας οργανώσεις, με μικρό αριθμό μελών και περιορισμένη κοινωνική εμβέλεια, η έννοια της ολιγαρχικής ελίτ χάνει σε κάποιες περιπτώσεις κάθε πραγματικό αντίκρυσμα.

Η αναλογία ενεργών και παθητικών μελών είναι σημαντική για την ανάλυση της ίδιας της λειτουργίας του σωματείου και των ιεραρχικών αλλά και φιλικών σχέσεων που αναπτύσσονται στο εσωτερικό του. Τα ενεργά μέλη δεν ταυτίζονται με τα τακτικά αλλά με εκείνα από τα τακτικά μέλη που πληρώνουν τις συνδρομές τους και μετέχουν ενεργά στη σωματειακή ζωή. Κριτήριο για την ενεργό συμμετοχή μπορεί να είναι η παρουσία στις γενικές συνελεύσεις και η συμμετοχή στο διοικητικό συμβούλιο. Φαίνεται πάντως πως σε όλα τα σωματεία υπάρχει ένας σημαντικός αριθμός "παθητικών" μελών, τα οποία μάλιστα υπερφαλαγγίζουν τα ενεργά. Τα σωματεία μάλλον επιδίωκαν την εγγραφή παθητικών μελών, για να συλλέγουν συνδρομές αλλά και για να δίνουν μια εικόνα ακμής και ανάπτυξης. Η ποσοτική σχέση μεταξύ ενεργών και παθητικών μελών είναι αναμφίβολα άνιση, λιγότερο ή περισσότερο δραματικά.

Η σχέση μεταξύ διοικούντων και αθλουμένων είναι η δεύτερη σημαντική παράμετρος για τη διαμόρφωση της εσωτερικής ζωής του σωματείου. Τα

————————————

κόμμα. Βλ. Robert Michels, Political Parties. A Sociological Study of the Oligarchical Tendencies of Modern Democracy, Λονδίνο - Νέα Υόρκη, The Free Press, 1968 με εισαγωγή του Seymour Martin Lipset.

Σελ. 200
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/201.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αθλητικά σωματεία, ενώ κατά μέσο όρο συγκροτούνται από νέους, διοικούνται ωστόσο από πιο ηλικιωμένους. Γενικότερα, η ομάδα που διοικεί το σωματείο αποτελείται συνήθως από άτομα μεγαλύτερης ηλικίας και υψηλότερης κοινωνικής τάξης σε σχέση με τον μέσο όρο των μελών του σωματείου. Μάλιστα, έρευνες που έχουν γίνει για τα γαλλικά αθλητικά σωματεία της ίδιας περιόδου έχουν δείξει ότι η ηγεσία τους οδηγείται σταδιακά προς τη γεροντοκρατία και την αριστοκρατική φυσιογνωμία (notabilisation)122. Είναι εντούτοις πιθανό η διάκριση αυτή να ισχύει κυρίως για τα γυμναστικά σωματεία, όπου υπερισχύει η παιδαγωγική διάσταση στη δράση του συλλόγου. Αντίθετα, στα σωματεία που καλλιεργούν τα ψυχαγωγικά σπορ, η ηλικιακή και κοινωνική απόκλιση μεταξύ διοικούντων και αθλουμένων θα πρέπει να είναι μάλλον μικρότερη. Όπως γράφει ο P. Bourdieu, «τα "αστικά" σπορ, επειδή επιλέγονται κυρίως ως μέσα για τη διατήρηση της φυσικής ευεξίας και για το κοινωνικό όφελος που παρέχουν, έχουν ως κοινό χαρακτηριστικό ότι απωθούν πολύ μετά τη νεανική ηλικία το χρονικό όριο εξάσκησης και ίσως μάλιστα όλο και περισσότερο σε αναλογία με το κύρος και τον κοινωνικό αποκλεισμό (όπως το γκολφ)»123. Για την περίοδο που εξετάζουμε, η δυνατότητα να ασκηθεί κάποιος στο τέννις ή το ποδήλατο ακόμη και αν έχει εγκαταλείψει προ πολλού τη νεανική ηλικία εξαίρεται ως μία από τις βασικές αρετές των δύο σπορ124.

Από την άλλη μεριά, είναι σημαντικό να διερευνηθούν τα κίνητρα της ένταξης σε ένα σωματείο, στη συγκεκριμένη περίπτωση σε ένα αθλητικό σωματείο. Στο επίπεδο των πρακτικών και των συμπεριφορών, η διάθεση ποσών από τον οικογενειακό προϋπολογισμό για τη συμμετοχή σε ένα αθλητικό σωματείο θα πρέπει να εξετασθεί μέσα στο πλαίσιο του ανερχόμενου αστικού προτύπου και των στοιχείων που το αποτελούν. Η εμφάνιση προσώπων με υψηλή κοινωνική θέση στην ηγεσία αυτών των σωματείων σημαίνει προφανώς ότι έχει αλλάξει το κοινωνικό αντίκρυσμα της σωματικής άσκησης, έτσι ώστε παρόμοιες θέσεις να αποφέρουν συμβολικές ανταμοιβές και πρόσθετο κοινωνικό κύρος στους κατόχους τους125. Υπ' αυτό το πρίσμα, η ανάλυση των μελών ενός αθλητικού σωματείου σε δύο επίπεδα, αυτό

————————————

122. P. Arnaud, "Pratiques et pratiquants: les transformations de la sociabilité sportive. L'exemple de Lyon et du département du Rhône entre 1850 et 1914", στο Ρ. Arnaud - J. Camy (εκδ.), La naissance du Mouvement Sportif Associatif en France. Sociabilités et formes de pratiques sportives, Λυόν, Presses Universitaires de Lyon, 1986, σ. 179-181.

123. P. Bourdieu, "Comment peut-on être sportif?", Questions de sociologie, Παρίσι, Minuit, 1980, σ. 192. Αντίθετα, τα λαϊκά σπορ συνδέονται με τη νεότητα.

124. Βλ. εδώ, σ. 321, 373.

125. Μεταξύ των κινήτρων εγγραφής σε ένα σωματείο (όχι αποκλειστικά αθλητικό) θα πρέπει να υπολογίσουμε και την επιθυμία διάφορων επαγγελματικών ομάδων (π.χ. δημόσιων ή ιδιωτικών υπαλλήλων) να ενισχύσουν την καριέρα τους μέσω της συναναστροφής στον ίδιο σύλλογο με άλλους που κατέχουν υψηλότερη θέση στην ιεραρχία. Βλ. και D. Lejeune, Les sociétés de géographie en France et l'expansion coloniale au XIXe siècle, Παρίσι, A. Michel, 1993, σ. 12.

Σελ. 201
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/202.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

των διοικούντων και αυτό των αθλουμένων, μπορεί να φωτίσει και τα διαφορετικά ενδεχομένως κίνητρα: την αναζήτηση της ψυχαγωγίας μέσω της άσκησης ή του κοινωνικού γοήτρου μέσω της διοίκησης του συλλόγου.

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΜΟΡΦΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Η ίδια η σωματειακή ζωή, η καθημερινή επαφή στο γυμναστήριο και το εντευκτήριο του σωματείου, τα δίκτυα των σχέσεων που αναπτύσσονται στο εσωτερικό του συλλόγου αλλά και σε σχέση με την ευρύτερη κοινωνία είναι δύσκολο να ανιχνευθούν μέσα από τα καταστατικά ή τους κανονισμούς που ρυθμίζουν τους τόπους και τους όρους της συνύπαρξης. Μπορούμε, βεβαίως, να επισημάνουμε τα συστατικά στοιχεία αυτού του ορθολογικού μοντέλου που επιχειρεί να κανονικοποιήσει τις ανθρώπινες σχέσεις: οι συναντήσεις του Δ.Σ. και της Γ.Σ. (συχνότητα και περιοδικότητα), πρόβλεψη για βιβλιοθήκες και αναγνωστήρια, λειτουργία του εντευκτηρίου και του γυμναστηρίου, διοργάνωση αγώνων, εκδρομών, χοροεσπερίδων126. Επιπλέον, το σύστημα των ποινών που εφαρμόζεται, τα παραπτώματα και η αξιολόγησή τους.

Οι ψυχαγωγικές δραστηριότητες που πλαισιώνουν τις αθλητικές εκδηλώσεις -σε συνδυασμό ή μη μαζί τους- αποτελούν μια από τις σημαντικότερες ευκαιρίες για κοινωνική επαφή μεταξύ των μελών του σωματείου. Οι εκδρομές και οι χοροί συνιστούν τις δύο βασικές εκφράσεις της σωματειακής ψυχαγωγίας και κοινωνικότητας, ανεξάρτητα από το είδος και στους στόχους του σωματείου. Μάλιστα, υπάρχει ένα κοινό τυπικό, που φαίνεται πως επιβλήθηκε εθιμικά, και που καθορίζει βάσει κάποιων σιωπηλά παραδεδεγμένων κανόνων τη διάρθρωση αυτών των ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων.

Οι χοροεσπερίδες αποτελούν το κατεξοχήν κοσμικό γεγονός για κάθε σύλλογο, όπου μετέχουν εκτός από τα τακτικά και τα έκτακτα μέλη, πρόσωπα ενός ευρύτερου γύρω από το σωματείο φιλικού και οικογενειακού κύκλου. Η κοινωνικότητα που αναπτύσσεται σ' αυτές τις περιστάσεις διαφέρει από εκείνη που χαρακτηρίζει τις αθλητικές εκδηλώσεις, δηλαδή τους αγώνες, όπου επίσης υπάρχει εξωτερική συμμετοχή αλλά υπακούει στη σχέση δρώντων και θεατών. Ο θεσμός των χοροεσπερίδων

————————————

126. Στη Δ. Ευρώπη, γύρω στο 1830, ένα σωματείο περιλαμβάνει αίθουσα για ανάγνωση εφημερίδων, αίθουσα μπιλιάρδου, εστιατόριο και αίθουσα χορού. Βλ. Α.-Μ. Banti, "Der Verein", στο Η.-G. Haupt (εκδ.), Orte des Alltags. Miniaturen aus der europäischen Kulturgeschichte, Μόναχο, C. H. Beck, 1993, σ. 105-110. Το πρότυπο οργάνωσης του σωματείου προέρχεται από την Αγγλία και έχει κατακτήσει την ευρωπαϊκή κοινωνία ήδη από τις δεκαετίες 1820 και 1830. Στα υπόλοιπα ευρωπαϊκά κράτη βρίσκει πρόσφορο έδαφος από την ανάπτυξη εκεί στους προηγούμενους αιώνες άλλων, πρόδρομων μορφών όπως π.χ. τα σαλόνια στη Γαλλία, τα αναγνωστήρια στη Γερμανία και οι ακαδημίες στην Ιταλία. Στην Ελλάδα, η εισαγωγή αυτής της μορφής κοινωνικής οργάνωσης και κοινωνικότητας αποτελεί πραγματική καινοτομία.

Σελ. 202
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/203.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

είναι κατά κανόνα ετήσιος και έχει ως στόχο την οικονομική ενίσχυση του συλλόγου ή κάποιον άλλο κοινωφελή σκοπό. Όσο μεγαλύτερη είναι η κοινωνική αίγλη ενός συλλόγου, τόσο περισσότερη επισημότητα και εξέχουσες συμμετοχές εξασφαλίζει. Ο χορός του "Παρνασσού" για παράδειγμα, που οργανώθηκε για πρώτη φορά το 1879, αναδείχθηκε σύντομα σε ένα από τα σημαντικότερα κοσμικά γεγονότα της πρωτεύουσας. Το 1889 παραβρέθηκε για πρώτη φορά ο διάδοχος Κωνσταντίνος ενώ το 1891 η πριγκήπισσα Σοφία έθεσε το χορό υπό την προστασία της. Το 1904 παραβρέθηκαν 748 άτομα και ο Γ. Σουρής έδωσε μια γλαφυρή έμμετρη περιγραφή: "Του Παρνασσού χορός τα μάλα ζωηρός"127.

Οι χοροεσπερίδες είναι, ως τα τέλη του αιώνα, ο μοναδικός σχεδόν χώρος εκδήλωσης της γυναικείας πρωτοβουλίας. Τα σωματεία αποτελούν πράγματι χώρους ανάπτυξης της ανδρικής κατεξοχήν κοινωνικότητας, εφόσον ανήκουν περισσότερο στον δημόσιο και λιγότερο στον ιδιωτικό χώρο. Είναι χαρακτηριστικό -για να επικαλεστούμε πάλι το παράδειγμα του "Παρνασσού"- ότι το 1870, μετά από μακρά και ζωηρή συζήτηση αποφασίστηκε να απαγορευτεί η "μεταξύ των μελών αυτού κατάταξις γυναικών, έστω και αν επρόκειτο περί γυναικών διασήμων επί παιδεία"128. Η εκλογή γυναικών -ως επίτιμων ωστόσο και όχι ως τακτικών μελών- τοποθετείται μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1880 και συνδέεται με τη συμμετοχή τους στη διοργάνωση του ετήσιου χορού. Την εποχή εκείνη άλλωστε οι γυναίκες της αστικής τάξης δραστηριοποιούνται στο χώρο της φιλανθρωπίας και της εκπαίδευσης και μέσω αυτής της οδού κατακτούν τη θέση τους στους φιλεκπαιδευτικούς, φιλολογικούς και φιλανθρωπικούς συλλόγους. Η δεύτερη οδός νομιμοποίησης της δημόσιας -και συνεπώς σωματειακής- παρουσίας τους, η εκπαίδευση, είναι και η οδός που τις οδηγεί στους αθλητικούς συλλόγους, όπου αναλαμβάνουν το έργο της σωματικής αγωγής των κοριτσιών.

Μικρότερης αίγλης συνάθροιση είναι η γιορτή της κοπής της βασιλόπιτας. Δεν γνωρίζουμε από πότε ακριβώς ξεκίνησε αυτός ο θεσμός και πότε γενικεύθηκε στους συλλόγους. Στην Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησι της Ανατολής πάντως, όπου καταγράφονται λεπτομερώς οι αθλητικές και κοινωνικές δραστηριότητες του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, η πρώτη κοπή βασιλόπιτας αναφέρεται στα Θεοφάνεια του 1901. Η γιορτή έγινε στα γραφεία του συλλόγου αργά το βράδυ· άρχισε στις 10 μ.μ. και κράτησε ως το πρωί. Προσφέρθηκαν σάντουιτς και μπύρα129.

Η άθληση, οι αγώνες, οι ψυχαγωγικές εκδηλώσεις, οι διοικητικές λειτουργίες, οι ευκαιρίες κοινωνικής επαφής διαγράφουν το πλαίσιο μιας κοινότητας που τα μέλη της είναι αλληλέγγυα. Τα ίδια τα καταστατικά ορίζουν συχνά εξαρχής με

————————————

127. Κ. Α. Βοβολίνης, ό.π., σ. 274.

128. Στο ίδιο, σ. 46.

129. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 40.

Σελ. 203
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 184
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    Η τάση να υποβαθμιστεί η ψυχαγωγική λειτουργία των αθλητικών σωματείων εξυπηρετεί βεβαίως την επιχειρηματολογία εκείνη που επιδιώκει να τονίσει την ηθική ωφέλεια της σωματικής άσκησης με στόχο τη νομιμοποίησή της. Στην πραγματικότητα, ο λόγος αυτός, κατεξοχήν κανονιστικός, δεν θα πρέπει να εκλαμβάνεται και ως πιστή αποτύπωση των αθλητικών πρακτικών. Είναι για παράδειγμα ενδεικτικό ότι το Πρωτοδικείο Αθηνών κατατάσσει τα αθλητικά σωματεία στην κατηγορία των "ψυχαγωγικών". Ταυτόχρονα, στην ίδια ταξινόμηση, υπάρχει η κατηγορία των σωματείων "σωματικής αγωγής", χωρίς ωστόσο να προκύπτει από τον τίτλο ή τους στόχους τους ουσιώδης διαφορά από την προηγούμενη κατηγορία. Η ψυχαγωγική διάσταση του αθλητισμού από τα τέλη του 19ου αιώνα είναι πράγματι πολύ πιο σημαντική απ' όσο αφήνουν να διαφανεί τα καταστατικά των σωματείων ή τα κείμενα, παιδαγωγών κυρίως, που αναφέρονται στον αθλητισμό την ίδια περίοδο.

    Η υπόθεση αυτή επιβεβαιώνεται και από τα είδη των αθλητικών σωματείων που ιδρύονται πριν και μετά το 1900 αντίστοιχα. Παρόλο που δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί η ψυχαγωγική διάσταση και για τα γυμναστικά σωματεία, εντούτοις ασφαλέστερο δείκτη για την αναζήτηση της αναψυχής μέσω των σπορ αποτελούν δραστηριότητες όπως το τέννις, το ποδήλατο, η κωπηλασία, το ποδόσφαιρο, η περιήγηση. Πριν από το 1900, η υπεροχή των γυμναστικών συλλόγων έναντι εκείνων που καλλιεργούσαν ένα ψυχαγωγικό σπορ ήταν συντριπτική. Επισημάνθηκε, βεβαίως, ο καθοριστικός ρόλος των Ολυμπιακών Αγώνων για την ίδρυση μέσα σε δύο μόνο χρόνια (1895-1896) 39 γυμναστικών σωματείων. Όταν όμως υποχωρεί η "αθλητίτις", τα γυμναστικά σωματεία παρακμάζουν σε όφελος των σωματείων που καλλιεργούν τα διάφορα σπορ. Κατά την επόμενη περίοδο, 1900-1922, μόνο 14 νέοι γυμναστικοί σύλλογοι ιδρύονται στην περιοχή της Αθήνας και του Πειραιά σε ένα σύνολο 68 σωματείων που έχω εντοπίσει (Πίνακας 5). Στα χρόνια 1869-1899, αντίθετα, τα γυμναστικά σωματεία εκπροσωπούσαν το ένα τρίτο των αθλητικών σωματείων που ιδρύθηκαν στην περιοχή της πρωτεύουσας (Πίνακας 3)78.

    Παράλληλα με τη μείωση των γυμναστικών σωματείων, αυξάνονται στην περιοχή της πρωτεύουσας άλλα είδη σωματείων, κυρίως οι εκδρομικοί και πεζοπορικοί σύλλογοι (7) και οι ποδοσφαιρικοί (12). Μετά την παρακμή της ποδηλασίας, η οποία αριθμούσε 10 συλλόγους πριν από το 1900 και κανέναν μετά79, τα εκδρομικά και ποδοσφαιρικά σωματεία γνωρίζουν τη μεγαλύτερη ανάπτυξη, τουλάχιστον στην περιοχή της πρωτεύουσας80. Στις επαρχίες αντίθετα, όπου

    ————————————

    78. Συγκεκριμένα, τα 11 από τα 33 νεοϊδρυμένα σωματεία σε Αθήνα και Πειραιά ήταν γυμναστικά.

    79. Βλ. εδώ, σ. 369-70, 374.

    80. Πριν από το 1900 υπήρχαν 7 πεζοπορικοί-εκδρομικοί σύλλογοι και κανένας ποδοσφαιρικός σε ολόκληρο το ελληνικό κράτος.