Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 218-237 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/218.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Η διοργάνωση αγώνων εξυπηρετούσε, σύμφωνα με την αντίληψη των ιδρυτών του Π.Γ.Σ., τη διάδοση της γυμναστικής στην ελληνική κοινωνία. Παράλληλα, η προώθηση της γυμναστικής επιδιώχθηκε από το σύλλογο με την καλλιέργεια της γυμναστικής εκπαίδευσης, η οποία ήταν τότε στην ουσία ανύπαρκτη. Το δεύτερο έργο λοιπόν, μετά την τέλεση των πρώτων δημόσιων αγώνων, ήταν η ίδρυση σχολής γυμναστών και σχολής γυμναστριών41. Από τις δύο λειτούργησε τελικά μόνο η σχολή γυμναστριών, η οποία πρώτη στην Ελλάδα χορήγησε πτυχία διδασκαλισσών της γυμναστικής.

Η μέριμνα για τη σχολική γυμναστική εκ μέρους του Πανελληνίου εκδηλώθηκε επίσης αφενός με την απόφαση για την ίδρυση παιδικού γυμναστηρίου και αφετέρου με τη διοργάνωση σχολικών και παιδικών αγώνων. Γενικότερα άλλωστε, η σχολική γυμναστική καλύπτει μέρος των δραστηριοτήτων του συλλόγου: σχολεία εκτελούν ασκήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. ενώ το Δ.Σ. παρίσταται σε γυμναστικές επιδείξεις και ασκήσεις ιδιωτικών σχολείων της πρωτεύουσας42. Κατά τους αγώνες του 1891 άλλωστε, έγιναν για πρώτη φορά στην Ελλάδα σχολικές γυμναστικές επιδείξεις από τους μαθητές του Πρακτικού Λυκείου.

Ήδη τον Ιανουάριο του 1892, το Δ.Σ. είχε αποφασίσει την "σύστασιν παιδικού κήπου εν τω γυμναστηρίω προς εκγύμνασιν των παίδων"43, απόφαση που δεν πραγματοποιήθηκε αλλά που είναι ενδεικτική για τις επιλογές του σωματείου. Το 1898 εξάλλου ο Π.Γ.Σ. οργάνωσε σχολικούς αγώνες όπου μετείχαν όλα τα δημόσια και ιδιωτικά εκπαιδευτήρια της Αθήνας και του Πειραιά. Το 1901, επίσης, τέλεσε παιδικούς αγώνες. Εντούτοις, ούτε οι σχολικοί ούτε οι παιδικοί αγώνες έγιναν μόνιμοι θεσμοί, κυρίως επειδή από το 1899, με το νόμο ,ΒΧΚΑ', η σχολική γυμναστική περνάει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του υπουργείου

————————————

41. Βλ. εδώ, σ. 60-61. Ενδεικτική επίσης για τον προσανατολισμό του συλλόγου είναι η απόφαση για την ίδρυση βιβλιοθήκης με συγγράμματα περί γυμναστικής. Γι' αυτό, μεταξύ των μελών του Δ.Σ. συγκαταλέγεται, ως ξεχωριστό αξίωμα, ο έφορος της βιβλιοθήκης. Βλ. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1893, και Γ.Σ. 22 Ιανουαρίου 1893. Επίσης, στον ετήσιο προϋπολογισμό αναγράφεται ειδική πίστωση για αγορά βιβλίων και περιοδικών. Το 1918, η βιβλιοθήκη περιείχε 31 βιβλία, που προέρχονταν από αγορές και δωρεές: Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1918, Αθήνα 1919, σ. 5.

42. Το 1892, στο Κεντρικό Γυμναστήριο όπου ήταν τότε εγκατεστημένος ο Π.Γ.Σ. και υπό την εποπτεία του, έγιναν ασκήσεις σχολικής γυμναστικής από τους μαθητές του ιδιωτικού Λυκείου του Β. Βούλγαρη και του Βαρβακείου. Δ.Σ. 22 Μαΐου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.

43. Δ.Σ. 13 Ιανουαρίου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/219.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Παιδείας44. Ο Π.Γ.Σ. εξακολουθεί συνεπώς να διοργανώνει αγώνες για παιδιά και εφήβους, οι οποίοι όμως δεν έχουν επίσημο χαρακτήρα. Όπως σημειώνεται στην Έκθεση του 1902, "εκ συστήματος [ο Π.Γ.Σ.] τους τοιούτους αγώνας δεν εξωτερίκευσε ποτέ διά διαφημίσεων και θορύβου, ουδ' επιθυμεί να προσδίδη εις αυτούς μορφήν θεαματικήν. Οι αγώνες των εφήβων εθεωρήθησαν ανέκαθεν παρ' ημίν ως συνέχεια της εν τω γυμναστηρίω διδασκαλίας, και τρόπον τινά εξέτασις των διδασκομένων, ίνα εν ταυτώ υποκαίηται ο ζήλος και αναπτύσσηται η άμιλλα"45.

Ως το τέλος του αιώνα λοιπόν, και κυρίως τη δημοσίευση του νόμου ,ΒΧΚΑ', η γυμναστική καλύπτει το σημαντικότερο ίσως μέρος των δραστηριοτήτων του Π.Γ.Σ., εξαιτίας του κενού που υπάρχει στη γυμναστική νομοθεσία και στη δημόσια γυμναστική εκπαίδευση. Αυτό μάλιστα συμβαίνει και σε βάρος των αθλητικών δραστηριοτήτων, αν και η προετοιμασία αθλητών και ο κλασικός αθλητισμός αποτελούν το δεύτερο σημαντικότερο πόλο της δράσης του Πανελληνίου. Αντίθετα, την ίδια περίοδο, τα σπορ κατέχουν περιθωριακή μάλλον θέση παρόλο που από το 1895 ιδρύονται τμήματα ποδηλασίας, τέννις, κρίκετ, ποδοσφαίρου, ναυτικών αγώνων και κολυμβητικής46.

Την υπεροχή της γυμναστικής στηρίζει ο δεύτερος, μετά τον Φωκιανό, πρόεδρος του Π.Γ.Σ., Σπυρίδων Λάμπρος (1896-1897). Η σχέση του Λάμπρου με την εκπαίδευση -από τη θέση του καθηγητή της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο- εξηγεί ενδεχομένως την προτίμησή του αυτή όπως εκφράστηκε και επιβλήθηκε στο Δ.Σ. του συλλόγου αμέσως μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Στη διαφωνία που ανέκυψε ως προς το εάν θα πρέπει να προσληφθεί δάσκαλος για τη γυμναστική ή για τον αθλητισμό, ο Λάμπρος τάχθηκε υπέρ της πρώτης επιλογής. Επισήμανε την ανάγκη συστηματοποίησης της γυμναστικής σύμφωνα και προς την ελληνική "ιδιοσυγκρασία" και υπέδειξε ότι η ενασχόληση του Π.Γ.Σ. με τη γυμναστική εκπαίδευση, ως πρώτιστο έργο, θα μπορούσε να αποσπάσει "προνόμιον της Κυβερνήσεως", ώστε τα πτυχία των αποφοίτων των σχολών του να αναγνωρίζονται από το κράτος47.

Ο νόμος ,ΒΧΚΑ' ωστόσο, με την ίδρυση κρατικής σχολής γυμναστών, θα καταστήσει περιττή τη συγκεκριμένη δραστηριότητα του Π.Γ.Σ., ο οποίος στο εξής στρέφεται περισσότερο στην προετοιμασία και την προπόνηση αθλητών.

————————————

44. Πβ. για παράδειγμα τους σχολικούς αγώνες που έγιναν στο Παναθηναϊκό Στάδιο το 1900 με την ευθύνη του υπουργείου Παιδείας: εδώ, σ. 134.

45. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 23. Πβ. επίσης "Αγώνες παίδων εν τω Πανελληνίω Γυμναστικώ Συλλόγω", ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 38-40. Τα αγωνίσματα ήταν άλμα εις ύψος, άλμα τριπλούν και ποδοσφαιρικός αγώνας.

46. Υπάρχουν επίσης τμήματα σκοποβολής και ξιφασκίας, τα οποία ωστόσο θα πρέπει να τα συνδέσουμε μάλλον με τη γυμναστική εκπαίδευση παρά με τα σπορ.

47. Δ.Σ. 17 Ιουνίου 1896 και Δ.Σ. 26 Ιουνίου 1896, "Πρακτικά...", ό.π.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/220.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ήδη το 1900, με τροποποίηση του καταστατικού, συμπεριλαμβάνεται μεταξύ των στόχων του συλλόγου και η "παρασκευή αθλητών"48. Έτσι, από τις αρχές του νέου αιώνα, ο Πανελλήνιος επιδιώκει τη διάδοση της γυμναστικής, όπως εξακολουθεί να αναγράφεται στο καταστατικό του, με την προσέλκυση όλο και περισσότερων αθλουμένων στο γυμναστήριό του. Οι αθλητές αυτοί στηρίζουν πλέον τη δημόσια εικόνα του με τη διεκδίκηση των πρωτείων για το σύλλογο τους στους πανελλήνιους και λοιπούς αγώνες.

ΤΑΚΤΙΚΑ ΜΕΛΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΕΣ

Οι αθλητές, υπό διάφορες ονομασίες (εταίροι, ενεργά μέλη), αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία στο εσωτερικό του συλλόγου, με μειωμένα δικαιώματα. Οι εταίροι καταβάλλουν μικρότερη μηνιαία συνδρομή από τα τακτικά μέλη και δεν έχουν το δικαίωμα να παρίστανται στις συνεδριάσεις του συλλόγου49. Μπορούν να εισέρχονται ελεύθερα στο γυμναστήριο και να γυμνάζονται. Δικαίωμα εισόδου έχουν και στις τελετές και τους αγώνες. Αυστηρές είναι ωστόσο οι διατάξεις που αφορούν στη συμπεριφορά τους εντός και εκτός συλλόγου. Χαρακτηριστικά είναι ότι προβλέπεται διαγραφή τους "αν ο ιδιαίτερος βίος των είναι αξιόμεμπτος"50, προϋπόθεση που δεν αναφέρεται στην περίπτωση των τακτικών μελών.

Ενώ λοιπόν οι εταίροι αναγνωρίζονται ότι ανήκουν στο σύλλογο, η σωματειακή κοινότητα καθεαυτή συγκροτείται αποκλειστικά από τα τακτικά μέλη, που κατέχουν την εξουσία και ελέγχουν, μέσω των οργάνων της διοίκησης, τους ιεραρχικά κατώτερους. Το όλο πλέγμα της διαδικασίας εκλογής των μελών, της λήψης αποφάσεων, της λειτουργίας των οργάνων του σωματείου και της επιβολής κυρώσεων παραπέμπει σε ένα κοινοβουλευτικό πρότυπο του εκλέγειν και εκλέγεσθαι και της εφαρμογής του νόμου, εκτός νόμου και πολιτείας.

Τα τακτικά μέλη, που από το 1894 ανήκουν και στα δύο φύλα, εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία από το διοικητικό συμβούλιο51, αφού υποβάλουν έγγραφη αίτηση η οποία προσυπογράφεται από δύο τακτικά μέλη. Απόρριψη

————————————

48. Καταστατικόν του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου..., Αθήνα 1900, άρθρο 1.

49. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1891 (άρθρο 10), καταβάλλουν 12 δρχ. το χρόνο (το μισό της συνδρομής των τακτικών μελών) ενώ δεν πληρώνουν εγγραφή. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892, πληρώνουν μόνο 5 δρχ. το χρόνο και 5 δρχ. εγγραφή. Στο καταστατικό του 1894, δεν υπάρχει η κατηγορία των εταίρων.

50. "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, ό.π., άρθρο 22.

51. Μετά το 1894. Τα δύο προηγούμενα καταστατικά όριζαν ότι η εκλογή των νέων μελών γινόταν από τη γενική συνέλευση, επίσης με μυστική ψηφοφορία. Ενδεχομένως, η μεγάλη αύξηση του αριθμού των μελών επέβαλλε, μετά την πάροδο των πρώτων ετών λειτουργίας του συλλόγου, τη συγκέντρωση κάποιων αρμοδιοτήτων στο διοικητικό συμβούλιο.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/221.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υποψηφιότητας τακτικού μέλους δεν συναντάται στα πρακτικά του συλλόγου εκτός από μία φορά, όπου όμως δεν αιτιολογείται η αρνητική ψήφος52. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τον υψηλό συνολικό αριθμό των μελών του Π.Γ.Σ., υποδηλώνει ότι ο Πανελλήνιος ήταν ένα σχετικά ανοιχτό σωματείο, όπου η είσοδος ήταν μάλλον εύκολη σε όποιον το επιθυμούσε και είχε την οικονομική δυνατότητα να καταβάλλει την ετήσια συνδρομή. Το κόστος εγγραφής για τα τακτικά μέλη ήταν 3 δρχ. και η μηνιαία συνδρομή 2 δρχ.53. Σε περίπτωση που μέλος καθυστερούσε επί τρεις μήνες την πληρωμή της συνδρομής του, διαγραφόταν από το σωματείο54. Η καθυστέρηση πληρωμής αποτελούσε μάλιστα τη συχνότερη αιτία διαγραφής των τακτικών μελών. Ποινές επιβάλλονται και σε όσους επιδεικνύουν "ανοίκειον συμπεριφοράν", αλλά παρόμοια περίπτωση για τακτικά μέλη συναντάται μόνο στην εσωτερική σύγκρουση που οδήγησε στη δημιουργία του Εθνικού Γ.Σ.55. Η απόφαση διαγραφής για λόγους συμπεριφοράς απαιτεί απόφαση της Γενικής Συνέλευσης με μυστική ψηφοφορία.

Τα τακτικά μέλη θεωρούνται ότι έχουν "προς άλληλα ίσα δικαιώματα και καθήκοντα". Βασικό τους δικαίωμα είναι αυτά που εκλέγειν και εκλέγεσθαι, της συμμετοχής δηλαδή στη διοίκηση του σωματείου, όπως συμβαίνει άλλωστε με όλα τα σωματεία της εποχής. Το καταστατικό ρυθμίζει λεπτομερώς τις υποχρεώσεις των μελών ενώ ο κανονισμός του γυμναστηρίου ορίζει τις ποινές που επιβάλλονται σε όσους παρεκτρέπονται. Η ιδιότητα του τακτικού μέλους του σωματείου τονίζεται με συμβολικά στοιχεία: τα τακτικά μέλη, με την εκλογή τους, λαμβάνουν ειδικό δίπλωμα ενώ στις τελετές του συλλόγου φέρουν στο στήθος τους το σήμα του Πανελληνίου, το σύμπλεγμα των τριών γραμμάτων "Π.Γ.Σ." ή τον δισκοβόλο56.

Ιδιαίτερη κατηγορία μελών, η οποία δημιουργείται με το καταστατικό του 1912, είναι τα πάρεδρα μέλη. Τα πάρεδρα μέλη έχουν όλες τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα των τακτικών μελών εκτός από το δικαίωμα του εκλέγεσθαι και

————————————

52. Δ.Σ. 18 Δεκεμβρίου 1898.

53. Το 1894, η εγγραφή, που συνοδευόταν και από την παραλαβή του σχετικού διπλώματος, αυξήθηκε σε 5 δρχ. Το 1912, για να αντιμετωπιστεί προφανώς η κρίση που διέρχεται ο σύλλογος από τη μείωση των μελών του, το κόστος της εγγραφής μειώνεται στις 3 δρχ.

54. "εκτός εάν απουσιάζωσι των Αθηνών ή εγγράφως ζητήσωσι παρά του προέδρου ωρισμένην παράτασιν": "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, ό.π., άρθρο 17, παρ. 6. Το 1912, για τους λόγους που ήδη αναφέρθηκαν (βλ. προηγούμενη σημ.), οι όροι για τη διαγραφή γίνονται επιεικέστεροι και το όριο καταβολής της συνδρομής μετατίθεται στους έξι μήνες.

55. Γ.Σ. 12 Φεβρουαρίου 1893, Δ.Σ. 22 Φεβρουαρίου 1893 (διαγραφή Κοτσελόπουλου και Ιωσήφ), Δ.Σ. 16 Ιουνίου 1893 (διαγραφή Σιώρη). Βλ. και εδώ, σ. 261-3.

56. Τα σύμβολα του συλλόγου είναι το λάβαρο και η σφραγίδα του, με την εικόνα του δισκοβόλου, καθώς και ο ύμνος του Πανελληνίου τον οποίο συνέταξε ο Κ. Μάνος και μελοποίησε ο Σπ. Σαμάρας.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/222.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΥΜΝΟΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ

ΠΟΙΗΘΕΙΣ ΥΠΟ Κ. ΜΑΝΟΥ ΚΑΙ ΜΕΛΟΠΟΙΗΘΕΙΣ ΥΠΟ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΣΑΜΑΡΑ

Εδώ στη ξακουστή μητέρα

εδώ στη γη τη λατρευτή

που αδερφωθήκανε μια μέρα

η εμμορφιά κι' η αρετή

Αγώνες μας καλούνε πάλι

πολύχαροι κι' ευγενικοί,

ενθύμησι γλυκειά προβάλλει,

άπειρη λάμψη ελληνική.

Εσύ που φάνηκες πατρίδα

πηγή φωτός αληθινού,

πάρε του ήλιου την αχτίδα

απ' τη γαλήνη τ' ουρανού,

Απ' των βουνών μας το καμάρι,

απ' του πελάγου την ορμή

και δος μας δύναμι και χάρι,

και δος μας νίκη και τιμή.

Ελάτε της παλαίστρας φίλοι

Έλληνες, άντρες, νέοι, παιδιά,

κι' ας ευχηθή το κάθε χείλι

κι' ας το θελήση κι' η καρδιά,

Εδώ στη ξακουστή μητέρα

εδώ στη γη τη λατρευτή

πάλι ν' αδερφωθούν μια μέρα

η εμμορφιά κι' η αρετή.

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/223.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πληρώνουν μειωμένη συνδρομή57. Δε γνωρίζουμε το σκεπτικό της δημιουργίας αυτής της ενδιάμεσης και σχετικά ασαφούς κατηγορίας μελών. Το πιθανότερο είναι ότι υπήρξε ένα από τα μέτρα που έλαβε το διοικητικό συμβούλιο του Πανελληνίου με στόχο να αντιμετωπίσει τη μεγάλη μείωση των μελών του που παρατηρείται μετά το 1908 58, και με στόχο ενδεχομένως το γυναικείο φύλο (βλ. Πίνακες 1 και 2). Φαίνεται εντούτοις πως το μέτρο αυτό δεν είχε ιδιαίτερη απήχηση, εφόσον η κατηγορία των παρέδρων δεν προσείλκυσε τελικά σημαντικό αριθμό νέων μελών.

Άλλες κατηγορίες μελών είναι τα επίτιμα και τα αντεπιστέλλοντα μέλη, που επίσης εκλέγονται με μυστική ψηφοφορία από το διοικητικό συμβούλιο59. Τα αντεπιστέλλοντα μέλη είναι εγκατεστημένα μακριά από την έδρα του συλλόγου, αλλά εφόσον εγκατασταθούν στην Αθήνα θεωρούνται αυτομάτως τακτικά. Επίτιμα μέλη του συλλόγου "εκλέγονται Έλληνες ή ξένοι, οι διά των γνώσεων και της κοινωνικής αυτών θέσεως εξαιρετικάς παρασχόντες ή δυνάμενοι να παράσχωσιν εις τον Σύλλογον υπηρεσίας προς ευόδωσιν του σκοπού αυτού"60. Απαλλάσσονται από τις υποχρεώσεις των τακτικών μελών ενώ έχουν όλα τα δικαιώματα εκείνων61. Ο σύλλογος έχει εξάλλου και επίτιμο πρόεδρο, που εκλέγεται από τα τακτικά μέλη και προεδρεύει στις συνεδριάσεις και τις εορτές του σωματείου. Από το 1892, επίτιμος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. είναι ο πρίγκηπας Γεώργιος.

Τα ίδια δικαιώματα με τα τακτικά μέλη έχουν επίσης οι ευεργέτες και οι δωρητές του συλλόγου. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν όσοι έχουν δωρίσει κατά καιρούς μεγάλα ποσά στο σύλλογο, συγκεκριμένα ευεργέτες ανακηρύσσονται εκείνοι που προσφέρουν άνω των 1.000 δρχ. και δωρητές, άνω των 500 δρχ. Τέλος, αναγνωρίζονται ως μεγάλοι ευεργέτες όσοι δωρίζουν 5.000 δρχ. Τα ονόματα όλων αναγράφονται σε ιδιαίτερη πλάκα αναρτημένη στα γραφεία του συλλόγου.

Όλες αυτές οι επιμέρους κατηγορίες, που έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής στη σωματειακή ζωή, συναποτελούν μια ιδιαίτερη κοινότητα με ξεχωριστή ταυτότητα. Η ιδιότητα του μέλους του Π.Γ.Σ. σηματοδοτεί πράγματι μια ταυτότητα, που μπορεί να συνυπάρχει με πολλές άλλες, αλλά που έχει τα δικά της

————————————

57. Το κόστος εγγραφής για τα πάρεδρα μέλη ανέρχεται σε 2 δρχ. και η μηνιαία συνδρομή σε 1 δρχ.

58. Προς αυτή την υπόθεση μας οδηγεί και το σχετικό άρθρο: "Πάρεδρα μέλη εκλέγονται υπό του Διοικ. Συμβουλίου τη προτάσει ομοίως δύο μελών πάντες οι αιτούντες". Καταστατικόν..., 1912, ό.π., άρθρο 22.

59. Ως το 1894, τα αντεπιστέλλοντα μέλη εκλέγονταν από τη Γ.Σ.

60. "Καταστατικόν", 7 Μαρτίου 1894, ό.π., άρθρο 17, παρ. 3.

61. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892, τα επίτιμα μέλη δεν είχαν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, θεωρούνταν επίσης ισόβια, ενώ παρόμοια παράγραφος δεν υπάρχει στο επόμενο καταστατικό, του 1894.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/224.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αναγνωριστικά συστατικά στοιχεία. Η σωματειακή κοινότητα, στην περίπτωση του Π.Γ.Σ., περιλαμβάνει σχεδόν αποκλειστικά άνδρες. Η παρουσία των γυναικών, παρά την πρόβλεψη του καταστατικού του 1894 62, είναι εξαιρετικά ισχνή. Μόλις 6 γυναίκες μέλη περιέχονται στο μητρώο των μελών επί ενός συνόλου 1.837 για τα χρόνια 1891-1899 63. Οι δύο απ' αυτές είναι δασκάλες, ενώ για τις υπόλοιπες δεν γνωρίζουμε το επάγγελμά τους, εφόσον εργάζονταν. Πυκνότερες εγγραφές γυναικών σημειώνονται μετά το 1900, με υψηλότερο αριθμό εγγραφών το 1905, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία64. Οι γυναίκες μέλη δεν μετέχουν εντούτοις στα διοικητικά όργανα του συλλόγου. Μόλις το 1905 εμφανίζονται γυναίκες να ψηφίζουν στη γενική συνέλευση65, ενώ για την περίοδο που εξετάζουμε ούτε μία γυναίκα δεν εκλέχτηκε μέλος του διοικητικού συμβουλίου.

Η παρουσία των γυναικών περιορίζεται στις εκπαιδευτικές δραστηριότητες, εκείνες που αφορούν τη γύμναση των κοριτσιών και τη μόρφωση διδασκαλισσών της γυμναστικής. Στο πλαίσιο λοιπόν του γυμναστικού και αθλητικού σωματείου η γυναίκα δε γυμνάζεται όπως τα άρρενα μέλη για να μετάσχει σε αγώνες ή να ψυχαγωγηθεί αλλά για να εξυπηρετήσει τους στόχους της γυναικείας εκπαίδευσης, όπως ορίζονται στα τέλη του αιώνα: να διαμορφωθούν υγιείς και εύρωστες μητέρες για τα τέκνα της πατρίδας. Σύμφωνα με εγκύκλιο που ο ίδιος ο σύλλογος απευθύνει "προς τους γονείς και κηδεμόνας κορασίων":

"Ο Πανελλήνιος Γυμν. Σύλλογος εν τη επιτελέσει του ευγενούς σκοπού, ον διά των εν γένει γυμναστικών ασκήσεων επιδιώκει και όστις τείνει εις την διά της Γυμναστικής ισχυροποίησιν του σώματος των ελληνοπαίδων, η αναποδράστως

————————————

62. Το 1894, η Ακρόπολις αναφέρει ότι ο Π.Γ.Σ. "απεφάσισε να τροποποιήση τον κανονισμόν του και να δέχεται και γυναίκας εις τα στάδια και τας παλαίστρας του": Ακρόπολις, 13 Μαρτίου 1894.

63. Γυναίκες εκλέγονται για πρώτη φορά ως τακτικά μέλη τον Ιανουάριο 1895: Δ.Σ. 25 Ιανουαρίου 1895, "Πρακτικά...", ό.π. Απ' αυτές μόνο μία παραμένει μέλος το 1903. Την ίδια χρονιά εξάλλου, σε ένα σύνολο 304 τακτικών μελών, οι γυναίκες είναι μόλις 12: Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 47.

64. Υψηλός σχετικά αριθμός εγγραφών γυναικών συναντάται και σε επόμενα χρόνια: 1910, 1913-14, 1921. Το 1911, το απερχόμενο Δ.Σ. σημειώνει στην Έκθεσή του: "ελάχιστα εισί τα κατά το λήξαν συλλογικόν έτος προστεθέντα νέα μέλη και ταύτα κατά το πλείστον ανήκουσιν εις το ωραίον φύλον, εκ των νεανίδων εκείνων αίτινες γυμνάζονται δις της εβδομάδος εις το γυμναστικόν παίγνιον της αντισφαιρίσεως": Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1910-1911", σ, 7. Πβ. και εδώ, σ. 225.

65. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε με ακρίβεια σε ποια Γ.Σ. εμφανίστηκαν για πρώτη φορά γυναίκες, εφόσον δεν καταγράφονται τα ονόματα αλλά μόνο ο αριθμός των παρισταμένων. Από τον Μάρτιο 1905 σώζεται το πρακτικό εκλογής των μελών του Δ.Σ. με τον κατάλογο όσων ψήφισαν, κι έτσι γνωρίζουμε με βεβαιότητα ότι μετείχαν και γυναίκες. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία εντούτοις (εγγραφές μελών, πολιτική συλλόγου), γυναίκες θα πρέπει να μετείχαν σε Γ.Σ. για πρώτη φορά πράγματι το 1905, ή το πολύ το 1904.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/225.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επακολουθεί η επαύξησις του ψυχικού σθένους και η διαμόρφωσις των ευγενών αισθημάτων, άτινα ως επί το πολύ μόνον μετ' αλκίμου σώματος και αρτίου οργανισμού διάκεινται εν αρμονία, έκρινεν, ότι το εθνικόν τούτο έργον ήθελεν είσθαι ημιτελές, εφ' όσον εκ παραλλήλου προς τας ασκήσεις των αρρένων, δεν κατωρθούτο, εν ευρυτάτω μάλιστα κύκλω, και η ευμέθοδος άσκησις των κορασίων, ίνα ούτω σωματικώς διαπλασθώσιν υφ' όλους τους κανόνας της υγιεινής, αι μέλλουσαι μητέρες αι προωρισμέναι να γαλουχήσωσι την νέαν ισχυράν γενεάν, ήτις προώρισται να διεκδικήση τ' απανταχού Εθνικά δίκαια κατά τον περί επικρατήσεως εν τη Ελληνική Χερσονήσω δυσχερή φυλετικόν αγώνα"66.

Παρόλο που δε διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για τις γυναίκες μέλη του Π.Γ.Σ., είναι πολύ πιθανό να ασκούσαν το διδασκαλικό επάγγελμα ή να επιθυμούσαν να ακολουθήσουν ένα νέο επάγγελμα ανοιχτό στις γυναίκες -λόγω της σύνδεσής του με την εκπαίδευση- αυτό της γυμνάστριας. Εκτός από τη σχολή γυμναστριών που, όπως είδαμε, λειτούργησε στο εσωτερικό του σωματείου, ιδρύθηκε ιδιαίτερο τμήμα "εκγυμνάσεως και ασκήσεως κορασίων καθ' ορισμένας ώρας", εποπτευόμενο από 12μελή επιτροπή κυριών67.

Στις αρχές του 20ού αιώνα εντούτοις, οι γυναίκες μέλη του Πανελληνίου φαίνεται πως διεκδικούν τον ψυχαγωγικό χαρακτήρα της σωματικής άσκησης. Το 1904, "ομάς κυριών και δεσποινίδων" υποβάλλουν πρόταση στο Δ.Σ. να τους παραχωρηθεί το γυμναστήριο τις Κυριακές και εορτές και μία φορά την εβδομάδα, όταν δεν λειτουργεί, για να παίζουν τέννις68. Η επιλογή του σπορ δεν είναι τυχαία. Την ίδια εποχή, το Lawn Tennis Club Αθηνών έχει να επιδείξει τη μεγαλύτερη συμμετοχή γυναικών σε αθλητικό σωματείο και το τέννις αποτελεί μία από τις βασικές δραστηριότητες του ελεύθερου χρόνου της αστικής τάξης69. Οι γυναίκες που εκείνη την εποχή είχαν εκλεγεί τακτικά μέλη του Π.Γ.Σ. ανήκαν -όπως φανερώνουν τα ονόματα που μας είναι γνωστά- στην αθηναϊκή αστική

————————————

66. Εγκύκλιος 24 Οκτωβρίου 1905, που υπογράφεται από τον πρόεδρο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλο και τον γενικό γραμματέα Β. Δ. Αντωνόπουλο.

67. Δ.Σ. 21 Ιανουαρίου 1904, "Πρακτικά...", ό.π. Δύο μήνες αργότερα, στο τμήμα κορασίων έχουν ήδη εγγραφεί 18 μέλη. Δ.Σ. 1 Μαρτίου 1904, στο ίδιο. Στη διδασκαλία της γυμναστικής εφαρμοζόταν το σουηδικό σύστημα. Τα δίδακτρα ήταν 1,5 δρχ. το μήνα. Για τη λειτουργία του τμήματος συντάχθηκε "Ειδικός Κανονισμός του εν τω Γυμναστηρίω του Συλλόγου λειτουργούντος τμήματος ασκήσεων κορασίων και νεανίδων".

68. Δ.Σ. 27 Μαρτίου 1904, "Πρακτικά...", ό.π. Το Δ.Σ. ενέκρινε τα αίτημα, επιβάλλοντας κάποιους όρους. Ο πιο ενδιαφέρων είναι εκείνος που ορίζει ότι τις ώρες που θα παίζεται το τέννις θα απαγορεύεται η είσοδος ακόμη και στα μέλη του συλλόγου, εκτός από τα μέλη του Δ.Σ. Σε αντίθεση με το Lawn Tennis Club, το παιχνίδι αυτό αποτελεί για τον Π.Γ.Σ. περιθωριακή και οπωσδήποτε "κλειστή" δραστηριότητα σε σχέση με τις υπόλοιπες. Άλλωστε, δε γίνεται ακόμη καθόλου λόγος για μεικτά παιχνίδια, με τη συμμετοχή και ανδρών.

69. Βλ. εδώ, σ. 327-8, 344.

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/226.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τάξη. Κάποιες απ' αυτές, ως μέλη του συλλόγου, επέβλεπαν απλώς τη γυναικεία σωματική άσκηση, χωρίς οι ίδιες να ασκούνται. Το τέννις δίνει προφανώς τη δυνατότητα και στις κυρίες αυτές να ψυχαγωγηθούν μέσω μιας κοινωνικά αποδεκτής αθλητικής πρακτικής.

ΣΠΟΡ ΚΑΙ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ

Το τέννις ήταν λοιπόν μια μόδα στις αρχές του αιώνα, τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες της μεσαίας τάξης. Την ίδια εποχή άλλωστε και άλλα παιχνίδια, όπως το ποδόσφαιρο, κερδίζουν όλο και μεγαλύτερο μέρος των αθλητικών δραστηριοτήτων. Ενδεχομένως, η ανάγκη για ψυχαγωγία και η νομιμοποίηση των σπορ ως τρόπου διασκέδασης να συμπίπτουν τότε δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για την επέκταση των εν λόγω πρακτικών. Η αλλαγή αυτή είναι πάντως αισθητή και σε ένα σωματείο όπως ο Πανελλήνιος, το οποίο προέταξε εξαρχής τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, έτσι που ακόμη και οι "παιδιές" αντιμετωπίστηκαν ως παιδαγωγική μάλλον παρά ως ψυχαγωγική πρακτική.

Το τέννις, ακριβώς λόγω του αποκλειστικά ψυχαγωγικού του χαρακτήρα, είναι ο πιο ευαίσθητος δείκτης αυτής της αλλαγής. Δεν είναι τυχαίο ότι οι περισσότερες εγγραφές γυναικών στον Π.Γ.Σ. γίνονται αμέσως μετά την έγκριση της λειτουργίας του γυναικείου τμήματος τέννις70. Σημαντική είναι όμως και η συμμετοχή των ανδρών. Από το 1905 αποφασίζεται μονιμότερη οργάνωση του lawn tennis και ορίζεται σχετική επιτροπή επιφορτισμένη με την εποπτεία του71. Στα επόμενα χρόνια, τα εισιτήρια των ασκουμένων στο τέννις αποτελούν σταθερό έσοδο του συλλόγου. Χαρακτηριστικά είναι ότι στα χρόνια της γενικής κρίσης, χρόνια πολέμου και διχασμού, το τέννις ακμάζει. Το 1917, παρατηρεί το απερχόμενο Δ.Σ., "η μεγάλη ελάττωσις του αριθμού των εις το Γυμναστήριον ασκουμένων εφήβων και παίδων, προελθούσα αποκλειστικώς εκ της ανωμαλίας της διαίτης, δεν εμείωσε τον αριθμόν των εις αυτό προσερχομένων ως εκ του υπερδιπλασιασμού των παικτών του lawn-tennis"72. Τη χρονιά εκείνη, έπαιζαν κάθε μέρα τέννις στα γήπεδα του Πανελληνίου γύρω στα 40 άτομα.

————————————

70. Πρόκειται κυριολεκτικά για απογείωση, σε σύγκριση με τα δεδομένα των προηγούμενων ετών. Το έτος ακριβώς μετά την έγκριση του τμήματος (Νοέμβριος 1904 - Δεκέμβριος 1905) γράφονται στον Π.Γ.Σ. ως τακτικά μέλη 44 γυναίκες. Το Δ.Σ. είχε ορίσει ότι οι γυναίκες που ήθελαν να παίζουν τέννις έπρεπε υποχρεωτικά να είναι και μέλη του Π.Γ.Σ. Από το 1914 όμως, επιτρέπεται η είσοδος για άσκηση στο τέννις και σε γυναίκες που δεν ήταν μέλη του συλλόγου, με πληρωμή εισιτηρίου (Δ.Σ. 28 Μαΐου 1914).

71. Δ.Σ. 27 Σεπτεμβρίου 1905.

72. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1917, Αθήνα

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/227.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το τέννις φαίνεται πως ήταν το δημοφιλέστερο από τα παιχνίδια για τα οποία διατηρούσε ιδιαίτερα τμήματα ο Π.Γ.Σ. Τουλάχιστον αυτό μαρτυρούν οι εκθέσεις των απερχόμενων διοικητικών συμβουλίων και οι ετήσιοι απολογισμοί όπου καταγράφονται αναλυτικά τα έξοδα και τα έσοδα του σωματείου. Το ποδήλατο, αντίθετα, δεν ευδοκίμησε ιδιαίτερα, παρά μόνο όταν κι εκείνο, ως καινούργιο και νεοτερικό, ήταν μόδα στην Αθήνα. Δηλαδή, στα τέλη του 19ου αιώνα73. Παράλληλα με το τέννις, στις αρχές του νέου αιώνα, αναπτύσσεται με γοργούς ρυθμούς το ποδόσφαιρο.

Το ποδόσφαιρο εμφανίζεται για πρώτη φορά μεταξύ των ενδιαφερόντων του Πανελληνίου το 1894 74. Ειδικό τμήμα θα δημιουργηθεί το 1895, ταυτόχρονα με εκείνα του τέννις, του κρίκετ, της ποδηλασίας, της σκοποβολής, της ξιφασκίας, των ναυτικών αγώνων και της κολύμβησης75. Τα μέλη του συλλόγου είναι πιθανό πως, κατά την τελευταία πενταετία του αιώνα, έπαιζαν μεταξύ τους ποδόσφαιρο περισσότερο ή λιγότερο συχνά. Πάντως, το 1900, στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. "αι παιδιαί και ιδίως η Αμπάριζα και το Φουτ-μπωλ είναι [...] εις την ημερησίαν διάταξιν"76. Ήδη τότε έχουν αρχίσει να διεξάγονται ποδοσφαιρικοί αγώνες μεταξύ των ομάδων αθηναϊκών συλλόγων. Ο πρώτος "εν Ελλάδι τελεσθείς αγών τοιαύτης φύσεως" θεωρείται ο αγώνας μεταξύ των ποδοσφαιρικών ομάδων του Π.Γ.Σ. και του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών το 1899 77. Ο Πανελλήνιος μετέχει με ποδοσφαιρική ομάδα και σε άλλους αγώνες "ποδοσφαιρίσεως" που διοργανώνονται στο Ποδηλατοδρόμιο στις αρχές του 20ού αιώνα.

Κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα εντούτοις -στιγμή ακμής του τέννις- φαίνεται πως το ποδόσφαιρο διέρχεται περίοδο κάμψης στο εσωτερικό του Πανελληνίου78. Οι λόγοι δεν είναι εντελώς προφανείς. Πιθανώς, η μόδα του ποδοσφαίρου και η στροφή των νέων προς αυτό το παιχνίδι τους αποσπούσε από τον κλασικό αθλητισμό και τη γυμναστική που εξακολουθούσαν να αποτελούν

————————————

1918, σ. 8. Το κόστος του τέννις στον Π.Γ.Σ. δεν ήταν αμελητέο. Το 1921 η μηνιαία συνδρομή των παικτών τέννις ήταν 4 δρχ. (Δ.Σ. 20 Οκτ. 1921).

73. Βλ. σχετικά εδώ, σ. 357, 369. Ο Π.Γ.Σ. μετέχει πάντως στις αρχές του 20ού αιώνα σε όλους τους Πανελλήνιους Αγώνες ποδηλασίας.

74. Το Δ.Σ. στη συνεδρίαση της 13ης Ιανουαρίου 1894 αποφασίζει να ζητηθούν τιμές για το lawn-tennis, το foot-ball και το cricket.

75. Δ.Σ. 29 Μαΐου 1895.

76. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 20. Μερικά χρόνια αργότερα, η μείωση των εσόδων του γυμναστηρίου αποδίδεται στη στροφή των παιδιών προς το ποδόσφαιρο και στην αδιαφορία για τον κλασικό αθλητισμό: Δ.Σ. 16 Ιαν. 1909.

77. Στο ίδιο, 2 (1899-1900), σ. 43. Το 1900 αναφέρεται και αγώνας μεταξύ των ομάδων Εθνικού και Πανελληνίου: στο ίδιο, σ. 137.

78. "Εσχηματίσθη κατά το θέρος [του 1916] και ομάς φουτ-μπωλ· ελπίζομεν δ' ότι εφέτος θα εισαχθή συστηματικώτερον η παιδιά αύτη": Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις... 1916, ό.π., σ. 5.

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/228.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τους κύριους στόχους του συλλόγου79. Εξάλλου, η δημιουργία την ίδια εποχή αθλητικών σωματείων με αποκλειστική ενασχόληση το ποδόσφαιρο80 και η σχετική ανεξαρτοποίησή του, μέσω και της ίδρυσης -λίγα χρόνια αργότερα- της αυτόνομης Ένωσης Ποδοσφαιρικών Σωματείων, οδήγησε ενδεχομένως σε περιθωριοποίηση αυτού του σπορ σε συλλόγους με γενικούς αθλητικούς προσανατολισμούς. Αντίθετα, ο κλειστός χαρακτήρας του μοναδικού συλλόγου τέννις, του Lawn Tennis Club Αθηνών, και η δυσκολία πρόσβασης σ' αυτόν για πολλά μέλη της μέσης και κατώτερης αστικής τάξης αναδείκνυε τον Πανελλήνιο σε χώρο υποδοχής για την αντισφαίριση.

Ενώ λοιπόν κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες της λειτουργίας του, ο Π.Γ.Σ. ήταν προσανατολισμένος σχεδόν αποκλειστικά στον κλασικό αθλητισμό, την προετοιμασία αθλητών και τη γυμναστική εκπαίδευση, από τις αρχές του νέου αιώνα κατευθύνεται προς τα σπορ και την ψυχαγωγία. Τα τμήματα των σπορ διευρύνονται και ενισχύονται. "Αι παιδιαί, αίτινες ευτυχώς κατά τα τελευταία έτη κατέστησαν απαραίτητοι εις τάξεις τινάς της Αθηναϊκής Κοινωνίας έχουσιν ανάγκην ιδίων χώρων καταλλήλως παρεσκευασμένων", διαπιστώνει το απερχόμενο Δ.Σ. το 1918 81. Το 1921, έχει εισαχθεί το βόλλεϋ και το μπάσκετ και το 1922 διεξάγονται αγώνες με τις αντίστοιχες ομάδες του Εθνικού και του Πανιωνίου82. Την ίδια χρονιά, μέλη του Π.Γ.Σ. ασκούνται στο μποξ.

Ως σπορ δε θεωρούνται βεβαίως μόνο το ποδόσφαιρο, το βόλεϋ, το μπάσκετ και το τέννις. Μεταξύ των σπορ συγκαταλέγονται, σύμφωνα με ορισμό της εποχής, "το κυνήγιον, η αλιεία, αι ιπποδρομίαι, το κολύμβημα, η ξιφασκία, η γυμναστική, η σκοποβολή, τα προς αναψυχήν ταξείδια, η φωτογραφία"83, δραστηριότητες δηλαδή που δε σχετίζονται όλες άμεσα με τη σωματική άσκηση αλλά που οπωσδήποτε συνδέονται με την ψυχαγωγία. Από τα τμήματα των σπορ του Π.Γ.Σ. που παρουσιάζουν ιδιαίτερη δραστηριότητα, αξίζει να αναφερθούν εκείνα της οπλομαχητικής (ξιφασκίας), της σκοποβολής και των ναυτικών αθλημάτων

————————————

79. Το 1910 το Δ.Σ. αποφάσισε την κατάργηση του ποδοσφαιρικού τμήματος "λόγω του οτι οι γυμναζόμενοι επιδίδονται μόνον εις την γυμναστικήν ταύτην" (Δ.Σ. 25 Ιαν. 1910). Την αμέσως προηγούμενη χρονιά εξάλλου το Δ.Σ. επισήμαινε στην Έκθεσή του τους κινδύνους για τη νεολαία από την "καταπληκτικήν διάδοσιν της ποδοσφαιρίσεως". Βλ. εδώ, σ. 190-1.

80. Το 1908 ιδρύθηκε από μέλη του Πανελληνίου ο Ποδοσφαιρικός Όμιλος Αθηνών. Απ' αυτόν προήλθε ο Πανελλήνιος Ποδοσφαιρικός Όμιλος (1910) ο οποίος το 1922 μετονομάστηκε σε Παναθηναϊκό. Βλ. και εδώ, σ. 187-9.

81. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις... 1917, ό.π., σ. 17.

82. Έκθεσις ... 1921, ό.π., σ. 11 και Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. 8. Τα δύο νέα σπορ εισήχθησαν με πρωτοβουλία της "Χριστιανικής Αδελφότητας Νέων" (Χ.Α.Ν.), που δώρησε το 1920 στο σύλλογο μπάλες του βόλεϋ και του μπάσκετ καθώς και 50 τεύχη με οδηγίες για τα δύο παιχνίδια.

83. Α.Γ.Ξ. Τυπάλδος, "Σπορτ", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 117. Βλ. και εδώ, σ. 101.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/229.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

(κωπηλασία και κολύμβηση). Τα δύο πρώτα δεν εντάσσονται βεβαίως απολύτως στην κατηγορία των ψυχαγωγικών αθλημάτων εφόσον, λόγω της σκοπιμότητας που τους αποδίδεται, βρίσκονται στα όρια της παιδαγωγικής και της ψυχαγωγικής λειτουργίας.

Η σκοποβολή ειδικότερα αποτελεί, όπως είδαμε σε προηγούμενα κεφάλαια, στοιχείο συμπληρωματικό της σωματικής αγωγής, στην οποία μετά το 1870 αποδίδεται κατεξοχήν το έργο της στρατιωτικής προετοιμασίας του έθνους. Και για το λόγο αυτό, αλλά ενδεχομένως και επειδή σημαντικός αριθμός των πρώτων μελών του Πανελληνίου ήταν στρατιωτικοί, η σκοποβολή αποτέλεσε δραστήριο τμήμα του συλλόγου. Το Γυμναστήριο περιλαμβάνει εξαρχής ιδιαίτερο χώρο για τη σκοποβολή, όπως άλλωστε και για την ξιφασκία. Το "οπλασκητήριον" του Πανελληνίου λειτουργεί κανονικά και η συντήρησή του απαιτεί κάθε χρόνο ποσά από τον προϋπολογισμό. "Η μεγάλη χρησιμότης της σκοποβολής", ιδιαίτερα σε κράτη όπως η Ελλάδα "όπου η στρατιωτική εκπαίδευσις εστίν ατελής", στηρίζει, σύμφωνα με την αντίληψη των ιθυνόντων, τις επιλογές του συλλόγου84. Καλλιεργώντας τη σκοποβολή συνεπώς θεωρούν πως βαδίζουν απολύτως μέσα στα όρια του σκοπού που εξαρχής είχαν θέσει για το σωματείο τους. Η ξιφασκία -αναφέρεται και ως σπαθασκία- εντάχθηκε από την ίδρυση σχεδόν του συλλόγου στις βασικές του αθλητικές δραστηριότητες. Από το 1892 τουλάχιστον λειτουργεί ιδιαίτερο τμήμα εκμάθησης της ξιφασκίας, με στόχο και τη διοργάνωση αγώνων85.

Η "κολυμβητική, ήτις, ενώ αφ' ενός τυγχάνει μία των υγιεστέρων ασκήσεων, αφ' ετέρου εστί χρησιμωτάτη παντί ανθρώπω ως μειούσα τους εν θαλάσση κινδύνους"86, γνώριζε μια άνιση ανάπτυξη στον Πανελλήνιο. Το ναυτικό τμήμα είχε διακόψει τη λειτουργία του κατά τη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα (το τμήμα λεμβοδρομιών, ήδη από το 1907 λόγω υψηλού κόστους), για να επανενεργοποιηθεί το 1919 87. Από τη χρονιά εκείνη, οι αθλητές του Π.Γ.Σ. αρχίζουν να ασκούνται στην κολύμβηση στο Φάληρο κατά τους θερινούς ιδίως μήνες υπό την καθοδήγηση του γυμναστή τους και να μετέχουν σε ναυτικούς αγώνες που οργανώνουν

————————————

84. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 19-20.

85. "Απεφασίσθη ήδη η εκμάθησις της σπαθασκίας και μάλιστα πολλά μέλη ήρξαντο προ πολλού να διδάσκωνται τακτικόν...": Γ.Σ. 21 Δεκεμβρίου 1892. Βλ. και Δ.Σ. 21 Απριλίου 1895: πρόεδρος των τμημάτων σκοποβολής και ξιφασκίας είναι ο Αλ. Σούτσος. Το 1921 αποφασίζεται και η ίδρυση κυνηγετικού τμήματος: Δ.Σ. 15 Φεβρ. 1921.

86. Πανελλήνιος Γ.Σ., Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 21.

87. Δ.Σ. 1 Απριλίου 1914, Δ.Σ. 23 Σεπτ. 1919. Βλ. επίσης, Επιστολή Π.Γ.Σ. προς Ε.Ο.Α., αρ. πρωτ. 1205, 15 Οκτ. 1907, Αρχείο Ε.Ο.Α. Το 1907, ο Π.Γ.Σ. διατήρησε το κολυμβητικό τμήμα και μάλιστα το 1908 αποφάσισε και τη διοργάνωση κολυμβητικών αγώνων (Δ.Σ. 26 Νοεμ. 1908).

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/230.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

14. Δίπλωμα μέλους του Πανελληνίου Γ.Σ.

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/231.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τα ναυτικά σωματεία, όπως ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς και ο Ναυτικός Όμιλος Φαλήρου, κερδίζοντας μάλιστα και μετάλλια88.

ΕΙΣΡΟΗ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Οι αθλητικές δραστηριότητες του Πανελληνίου αντανακλούν, όπως είναι φυσικό, τις διακυμάνσεις της οικονομικής του κατάστασης, η οποία με τη σειρά της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ανθρώπινο δυναμικό του. Ο αριθμός των μελών αποτελεί, πράγματι, μέτρο για την ακμή ενός σωματείου, εφόσον κατά κανόνα το μεγαλύτερο ποσό των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις του Δ.Σ. του 1922, ο Πανελλήνιος μετέβη από μια αρχική περίοδο έντονης δραστηριότητας, ως το 1896, σε μια τριετή ύφεση, για να περάσει στη συνέχεια σε μια φάση δεκαετούς σχεδόν ακμής (1899-1908). Μετά το 1908 παρατηρείται, αντίθετα, νέα κάμψη του συλλόγου89 για να ανακάμψει πολλά χρόνια αργότερα, στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε.

Οι μεταπτώσεις αυτές είναι εμφανείς στην ετήσια εισροή νέων μελών στον Πανελλήνιο (βλ. Πίνακα 1) αλλά και στον αριθμό των σταθερών ανά έτος μελών (βλ. Πίνακα 2). Στο Μητρώο του Πανελληνίου90 υπάρχουν 1891 εγγραφές αλλά το πραγματικό σύνολο των εγγεγραμμένων μελών για τα χρόνια 1891-1899 ανέρχεται σε 1.837, αριθμός εξαιρετικά υψηλός. Με βάση τα λίγα στοιχεία που διαθέτουμε και που μας επιτρέπουν τη σύγκριση με αλλά ομόλογα σωματεία, φαίνεται πως ο ΠΓΣ. αποτελούσε τον ισχυρότερο ίσως πόλο έλξης για νέα μέλη και γι' αυτό το μεγαλύτερο σε μέγεθος αθλητικό σωματείο τουλάχιστον της πρωτεύουσας91.

Βάσει των συνδρομών πάντως και των ετήσιων απολογισμών, τα ενεργά

————————————

88. Για τις εργασίες του κολυμβητικού τμήματος, βλ. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 9-10, Έκθεσις ... 1920, ό.π., σ. 8-9 και Έκθεσις ... 1921, ό.π., σ. 9-10.

89. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις... 1922, ό.π., σ. 4-5. Ενδεικτικό της κάμψης που παρουσιάζει ο Π.Γ.Σ. από το 1908 είναι ότι στους Πανελλήνιους Αγώνες εκείνης της χρονιάς μετέχει με 53 αθλητές έναντι 73 του Εθνικού. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτωβρίου 1908, σ. 289.

90. Βλ. σημ. 125.

91. Έξω από την πρωτεύουσα, στο σημαντικότερο εκείνη την εποχή αστικό κέντρο, την Πάτρα, φαίνεται πως η μόδα του αθλητισμού γνωρίζει επιτυχία και ο Παναχαϊκός Γ.Σ. συσπειρώνει υπολογίσιμο αριθμό μελών, εξίσου σημαντικό αναλογικά με εκείνον του Πανελληνίου. Το 1893 αριθμεί 507 μέλη και 86 εταίρους και το 1895, 560 μέλη και 180 εταίρους. Ο αριθμός των μελών μειώνεται γύρω στα 1900, ενώ για τα χρόνια που ακολουθούν δεν διαθέτουμε ακόμη στοιχεία προς σύγκριση. Βλ. N.Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α '. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 12, 22, 67, 107. Ο Π.Γ.Σ. αποτελούσε εξάλλου σημαντικό σε μέγεθος αθλητικό σωματείο ακόμη και σε σύγκριση με εξωελλαδικά σωματεία, όπως για παράδειγμα τον Πανιώνιο Γ.Σ. Σμύρνης, που αποτελούσε αναμφίβολα το πιο δραστήριο ελληνικό γυμναστικά σωματείο εκτός ελληνικού κράτους. Από σκόρπια στοιχεία

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/232.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Εγγραφές, διαγραφές και παραιτήσεις μελών στον Πανελλήνιο Γ.Σ. (1891-1922)

Έτος

Εγγρ.

Διαγρ.

Έτος

Εγγρ.

Διαγρ.

1891

373

1907

80

43

1892

124

125

1908

26

30

1893

413

82

1909

35

50

1894

479

97

1911

38

1895

214

119

1912

50

1896

196

1913

39

1897

19

1914

34

1898

72

49

1915

31

48

1899

227

92

1916

44

31

1900

337

87

1917

19

27

1901

188

125

1918

49

17

1902

105

176

1919

94

1903

40

61

1920

129

1904

146

93

1921

50

1905

199

109

1922

112

1906

86

151

Σημ.: Η στήλη των διαγραφών περιλαμβάνει και τις παραιτήσεις. Επίσης, στο σύνολο των εγγραφών περιλαμβάνονται, όταν καταγράφονται, οι ανακατατάξεις (εγγραφές παλαιοτέρων μελών που είχαν διαγραφεί ή παραιτηθεί). Τα σύνολα περιλαμβάνουν τα τακτικά και τα πάρεδρα μέλη. -Τα έτη για την περίοδο 1891-1898 δεν είναι ημερολογιακά αλλά αντιστοιχούν στα λεγόμενα "συλλογικά" έτη, τα οποία ξεκινούν συνήθως τον μήνα Μάρτιο και εκτείνονται από τη μία Γ.Σ. στην επόμενη. - Οι υπολογισμοί για τα έτη 1891-1898 γίνονται με βάση τις εγγραφές στο "Μητρώον των μελών", ενώ για τα έτη 1902,1916-1922, με βάση τους ετήσιους τυπωμένους απολογισμούς. Τα δεδομένα των ετών 1900-1901, 1903-1915 προέρχονται από τις ετήσιες εκθέσεις των απερχόμενων Δ.Σ. Πρόσθετα στοιχεία αντλήθηκαν επίσης από τα Πρακτικά του Δ.Σ.

————————————

που διασώζονται στο αρχείο του Πανιωνίου προκύπτει ότι ο Πανελλήνιος ήταν σύλλογος περίπου του ίδιου ανθρώπινου δυναμικού με τον Πανιώνιο. Παραθέτω στη συνέχεια τα στοιχεία που άντλησα από τα ελάχιστα προσιτά έγγραφα. Θα πρέπει να σημειώσω παρενθετικά ότι το αρχείο του Πανιωνίου λανθάνει στα χέρια ιδιωτών και ενόψει της έκδοσης κάποιου σχετικού ιστορικού λευκώματος. Ελπίζω μετά την ολοκλήρωση της έκδοσης το αρχείο να διατεθεί στους ερευνητές ώστε να εκτιμηθεί και η σημασία του. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, οι εγγραφές νέων μελών στα χρόνια 1911-1918 ακολούθησαν την εξής πορεία: 9 το 1911, 57 το 1912, 40 το 1913, 47 το 1914, 129 το 1915,3 6 το 1916, 30 το 1917 και 72 το 1918. Εξάλλου, 68

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/233.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μέλη92 ανά έτος κυμαίνονται κατά μέσο όρο περί τα 300 (βλ. Πίνακα 2). Ο ρυθμός των εγγραφών είναι επίσης ανάλογος, με υψηλότερη τιμή αυτή του 1894, όταν εμφανίζονται 479 νέες εγγραφές, και χαμηλότερη το 1897 και το 1917 (19 εγγραφές), όπως θα περιμέναμε άλλωστε. Στα χρόνια 1891-1899, που διαθέτουμε συνεχή στοιχεία για την κίνηση των εγγραφών, φαίνεται πως οι εγγραφές γίνονται συχνά κατά επαγγελματικές ομάδες ή και κατά οικογένειες93. Ο ενθουσιασμός, πάντως, των ετών 1893-1894 δε φαίνεται να επαναλαμβάνεται ως το 1922. Μοναδική εξαίρεση το έτος 1900, όταν προφανώς η ψήφιση του νόμου ,ΒΧΚΑ' που έδινε νέα αίγλη στη γυμναστική ώθησε πολλούς στα γυμναστήρια και τους γυμναστικούς συλλόγους. Κάτι ανάλογο συνέβη και κατά τα χρόνια πριν από το 1906, ενόψει της οργάνωσης της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Μέλη του Πανελληνίου Γ.Σ. (1899-1922)

 
  Έτος Τακτικά Πάρεδρα Ενεργά Αντεπιστ. Επίτιμα  

1899

256

 

1900

347

1901

385

 

46

1902

391

 

1903

304

1904

285

 

161

1905

338

 

213

97

1906

428

 

369

100

18

1907

263

540

104

19

1908

300

 

630

108

21

 

————————————

μέλη εμφανίζονται να πληρώνουν την ετήσια συνδρομή τους το 1914 και 34 το 1915. Αντίθετα, αύξηση παρουσιάζει το σωματείο στα χρόνια 1917-1920: 315 μέλη καταγράφονται για το συλλογικό έτος Οκτ. 1917 - Σεπτ. 1918, 405 για το έτος Οκτ. 1918 - Σεπτ. 1919 και 372 για το έτος Οκτ. 1919 - Σεπτ. 1920. Μικρότερος, τέλος, είναι ο αριθμός των αθλητών: 87 για την περίοδο Οκτ. 1913-Σεπτ. 1914 και 167, 111, 105 αντίστοιχα για τα τρία επόμενα χρόνια από Οκτ. 1914 ως Αύγ. 1917.

92. Χρησιμοποιώ εδώ τον όρο "ενεργά μέλη" όχι με την έννοια του αθλητή που δίνει το καταστατικό του Π.Γ.Σ. αλλά με την έννοια του μέλους που πληρώνει σταθερά τη συνδρομή του και μετέχει στη ζωή και τη δράση του σωματείου.

93. Στο Μητρώο των μελών, όπου η αναγραφή δεν είναι αλφαβητική αλλά κατά σειρά εγγραφής, παρουσιάζονται με συνεχόμενη αρίθμηση άτομα του ίδιου επαγγέλματος (π.χ. στρατιωτικοί, υπάλληλοι Ε.Τ.Ε. κλπ.) καθώς και άτομα με το ίδιο επώνυμο.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/234.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός
  Έτος Τακτικά Πάρεδρα Ενεργά Αντεπιστ. Επίτιμα  

1914

116

9

     

1915

94

16

     

1917

102

     

1918

97

1919

121

20

     

1920

165

23

     

1921

221

21

     

1922

259

     

Πηγές: βλ. Πίνακα 1.

Το βραχύβιο αυτών των ενθουσιασμών μπορεί να σταθμιστεί με την παρακολούθηση του αριθμού των διαγραφών, οι οποίες μας είναι ωστόσο λιγότερο γνωστές. Οι διαγραφές γίνονται, κατά πάγια τακτική στους συλλόγους, όταν τα μέλη καθυστερούν να πληρώσουν τη συνδρομή τους. Η καθυστέρηση αυτή αποτελεί άλλωστε ένδειξη για την έλλειψη ενδιαφέροντος να συνεχίσουν να είναι μέλη του σωματείου. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότερες διαγραφές γίνονται αμέσως μετά την αύξηση των εγγραφών: το 1895, το 1901-2 και το 1906.

Μικρότερες διακυμάνσεις εξάλλου στο ρυθμό των εγγραφών νέων μελών καθώς και στον ετήσιο αριθμό των "ενεργών" τακτικών μελών εξηγούνται με βάση πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα αλλά και γεγονότα που συνδέονται με τον ίδιο τον σύλλογο. Για παράδειγμα, η ξαφνική πτώση των εγγραφών το 1903 θα πρέπει να αποδοθεί στην αποχώρηση, το προηγούμενο έτος, του Π.Γ.Σ. από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ., γεγονός που οδήγησε αναπόφευκτα σε σχετική απομόνωση το σωματείο. Αντίστοιχα, η αύξηση των εγγραφών τις αμέσως δύο επόμενες χρονιές συνδέεται, εκτός από την επικείμενη Μεσολυμπιάδα, και με τη δημιουργία του γυναικείου τμήματος τέννις που προσείλκυσε στον Πανελλήνιο σημαντικό αριθμό γυναικών μελών.

Εκτός από τα τακτικά μέλη και τους αθλητές του σωματείου, στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. μπορούν να ασκούνται, πληρώνοντας εισιτήριο, και μη μέλη του σωματείου94. Οι εισπράξεις των εισιτηρίων αποτελούν έναν επιπλέον δείκτη του δυναμισμού του σωματείου, το οποίο συσπειρώνει στους χώρους του όχι μόνο τα μέλη του αλλά και όσους επιθυμούν απλώς από καιρού εις καιρόν να γυμνασθούν ή να ψυχαγωγηθούν στο πλαίσιο ενός αθλητικού σωματείου.

————————————

94. Σύμφωνα με τον κανονισμό του γυμναστηρίου, "οι του Γυμνασίου θαμώνες διαιρούνται εις δύο κατηγορίας, ήτοι εις μέλη του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου και εις συνδρομητάς του Γυμνασίου": Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμνασίου του... Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1896, άρθρο 43, σ. 14. Το εισιτήριο κόστιζε 1 δρχ. για 20 εισόδους.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/235.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΖΩΗ

Ο αριθμός των ασκουμένων στο γυμναστήριο (τακτικά μέλη, αθλητές και μη μέλη) αποτυπώνει εν μέρει την εικόνα της καθημερινής ζωής στον αθλητικό σύλλογο και προσφέρει μια ένδειξη για την απήχηση της σωματικής άσκησης ως δραστηριότητας του ελεύθερου χρόνου. Ο αριθμός των 150 ασκουμένων ημερησίως στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ.95 δεν είναι αμελητέος. Πολλές είναι εντούτοις οι μαρτυρίες ότι αυτός ο αριθμός δεν ήταν σταθερός αλλά αυξομειωνόταν ανάλογα με τις συγκυρίες. Σταθερό, για παράδειγμα, είναι το παράπονο που διατυπώνεται σε πολλές εκθέσεις ή συνεδριάσεις του Δ.Σ. ότι τα γυμναστήρια γέμιζαν μόνο λίγες μέρες πριν από τη διεξαγωγή αγώνων στην Αθήνα για να αδειάσουν πάλι αμέσως μετά τη λήξη τους.

Η σωματειακή ζωή δεν περιορίζεται εντούτοις στο γυμναστήριο. Παρόλο που για το αθλητικό σωματείο το γυμναστήριο αποτελεί έναν από τους βασικούς χώρους κοινωνικής επαφής και συναναστροφής, χώρος συνάντησης ήταν επίσης τα γραφεία και το εντευκτήριο του συλλόγου. Το γραφείο είναι ο χώρος των συνεδριάσεων, κυρίως του διοικητικού συμβουλίου αλλά ενδεχομένως και της γενικής συνέλευσης96, τουλάχιστον μετά το 1895 που εγκαινιάζονται το γυμναστήριο και οι εγκαταστάσεις του Πανελληνίου. Σταθερά στους χώρους του σωματείου γίνονται οι συνεδριάσεις του Δ.Σ. μετά το 1902 97. Μέχρι τότε, ο τόπος όπου συνεδρίαζε το Δ.Σ. φαίνεται πως ποίκιλλε: μπορεί να ήταν το σπίτι του προέδρου ή και μελών του Δ.Σ., το γραφείο του συλλόγου ή η Αρχαιολογική Εταιρεία98.

Η επαφή στο εσωτερικό του συλλόγου είναι σχετικά συχνή αλλά αφορά ένα μέρος μόνο των μελών. Η παρουσία στις γενικές συνελεύσεις είναι μάλλονισχνή, αν τη συγκρίνουμε με το συνολικό αριθμό των μελών99. Η πολυπληθέστερη

————————————

95. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 8.

96. Ο τόπος συνεδριάσεων της Γ.Σ. δεν καταγράφεται στα Πρακτικά της, ενώ αντίθετα λεπτομερώς δηλώνονται οι εκάστοτε τόποι συνεδρίασης του Δ.Σ.

97. Στα χρόνια 1915-1917, κάποιες συνεδριάσεις γίνονται επίσης στον σύλλογο "Παρνασσός", ενώ το 1922, όταν μετέχει στο Δ.Σ. ο Δ. Μακρής, μερικές συνεδριάσεις γίνονται στο Εκπαιδευτήριό του.

98. Το 1899 η Αρχαιολογική Εταιρεία παραχώρησε στον Π.Γ.Σ μία από τις αίθουσές της για να συνεδριάζει το Δ.Σ. του συλλόγου: Έκθεσις των πεπραγμένων του Δ.Σ. ... 18991900".

99. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892 (άρθρο 24, παρ. 1) και του 1894 (άρθρο 6, παρ. 3), η Γ.Σ. θεωρούνταν ότι είχε απαρτία εφόσον παρίσταντο 20 τακτικά μέλη. Το καταστατικό του 1900 ανέβασε το απαιτούμενο όριο στα 30 τακτικά μέλη (άρθρο 6, παρ. 3). Τέλος, σύμφωνα με το καταστατικό του 1912, η απαρτία επιτυγχάνεται με την παρουσία 25 τακτικών η πάρεδρων μελών (άρθρο 6, παρ. 4). Η τροποποίηση που επιβάλλεται από το νόμο 281/1914

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/236.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Παρουσία, μελών στις συνεδριάσεις της Γ.Σ. (1892-1922)

Συνεδρίαση

Παρόντες

Συνεδρίαση

Παρόντες

Συνεδρίαση

Παρόντες

21.12.1892

27

9.1.1900

42

23.3.1914

31

20. 2.1893

40

12.3.1900

43

19.1.1915

26

14. 3.1893

130

19.3.1900

62

8.2.1915

35

8. 4.1893

48

11.3.1901

80

7.2.1916

26

17. 4.1893

45

24.3.1902

88

28.2.1916

23

16. 6.1893

31

5.8.1902

32

29.1.1917

27

2. 7.1893

30

16.3.1903

47

26.2.1917

27

29.10.1893

29

7.3.1904

37

19.2.1918

28

2.12.1893

24

13.3.1905

56

25.2.1918

27

17.12.1893

39

5.3.1906

64

3.2.1919

41

18. 1.1894

25

18.3.1907

41

23.2.1920

57

14. 2.1894

22

16.3.1908

46

27.2.1920

21

18. 3.1894

21

15.3.1909

35

7.2.1921

58

27. 4.1894

27

30.5.1909

35

28.2.1921

49

5. 3.1895

150

7.4.1910

31

24.2.1922

67

2. 6.1896

41

27.3.1911

32

13.3.1922

23

9. 6.1896

100

12.2.1912

35

29. 3.1898

82

4.3.1912

40

22.11.1898

33

18.3.1912

31

Σημ.: Δεν καταγράφονται οι συνεδριάσεις οι οποίες αναβλήθηκαν λόγω έλλειψης απαρτίας και εκείνες για τις οποίες τα στοιχεία είναι ελλιπή.

παρουσία συναντάται το 1895 με 150 μέλη στη Γ.Σ. αλλά ένα χρόνο πριν, το 1894, καμία συνέλευση δεν είχε παραπάνω από 27 παρόντες. Εντούτοις, η χρονιά εκείνη ακριβώς -το 1894 αλλά και η αμέσως προηγούμενη- έχει να επιδείξει τη μεγαλύτερη συρροή νέων μελών στο σύλλογο. Μετά το 1898 παρατηρείται μια σταθερή κάμψη στις παρουσίες, η οποία ανακόπτεται προσωρινά τα χρόνια 1901, 1902 και 1906. Μικρή ανάκαμψη, μετά από δεκαετή κρίση, σημειώνεται την τελευταία τετραετία 1919-1922 (Πίνακας 3).

Οι ανισότητες και οι διακυμάνσεις που παρατηρούνται μπορούν να εξηγηθούν

————————————

υπαγορεύει την παρουσία του τετάρτου του συνολικού αριθμού των μελών για να υπάρχει απαρτία: Π.Γ.Σ., Τροποποιήσεις του Καταστατικού ψηφισθείσαι υπό της Γενικής Συνελεύσεως της 19ης Νοεμβρίου 1914, [Αθήνα 1916], άρθρο 6, παρ. 4.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/237.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

με βάση τα ιστορικά γεγονότα και την ιστορία του συλλόγου. Για παράδειγμα, η υψηλή συμμετοχή στη Γ.Σ. της 14ης Μαρτίου 1893 αντανακλά την κρίση που διερχόταν ο Πανελλήνιος λίγο πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Η αμφισβήτηση της πολιτικής του Δ.Σ. και συγκεκριμένα του προέδρου Ι. Φωκιανού καθώς και η αγωνία για τη φυσιογνωμία και το μέλλον του σωματείου οδήγησε τα μέλη του σε μαζική συμμετοχή στη συνέλευση. Αντίστοιχα, η προετοιμασία των Ολυμπιακών του 1896 και της Μεσολυμπιάδας του 1906 έχει το αντίκρυσμά της στο ενδιαφέρον των τακτικών μελών να μετάσχουν στις συλλογικές διαδικασίες. Το 1897, χρονιά ήττας και απογοήτευσης, μία μόνο συνεδρίαση γίνεται στον Π.Γ.Σ., χωρίς όμως να καταγράφεται η συμμετοχή. Αλλά και τα δύσκολα χρόνια των Βαλκανικών Πολέμων και του Α' Παγκοσμίου Πολέμου δεν ενθάρρυναν, όπως φαίνεται, τη συμμετοχή πολλών μελών στη διοίκηση του συλλόγου.

Αν υιοθετήσουμε την περιοδολόγηση της δράσης του Πανελληνίου που το απερχόμενο Δ.Σ. του 1922 όρισε100, μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις διακυμάνσεις της συμμετοχής των τακτικών μελών στις Γ.Σ. Κατά την πρώτη περίοδο ως το 1896, περίοδο ακμής, η μέση συμμετοχή ανά Γ.Σ. είναι 49 μέλη και κατά την επόμενη περίοδο ακμής (1900-1908), ο μέσος όρος ανεβαίνει στα 53 μέλη. Αντίθετα, στα χρόνια κρίσης του συλλόγου 1909-1918, η συμμετοχή μειώνεται στα 30 άτομα ανά Γ.Σ. για να αυξηθεί την επόμενη τετραετία στα 45 άτομα. Εντούτοις, ακόμη και στα θεωρούμενα ως χρόνια ακμής του συλλόγου, η συμμετοχή είναι προφανώς περιορισμένη. Αν συγκρίνουμε τα δεδομένα των παρουσιών στις Γ.Σ. (Πίνακας 3) με τον αντίστοιχο αριθμό των μελών (Πίνακας 2), διαπιστώνουμε ότι η υψηλότερη συμμετοχή, η οποία παρατηρείται στα χρόνια 1900-1908, αντιπροσωπεύει στην ουσία μόλις το 15% των μελών.

Όπως προκύπτει άλλωστε από τον κατάλογο των μελών, των περισσοτέρων η παρουσία τους στο σύλλογο είναι βραχύβια: το μεγαλύτερο μέρος διαγράφονται για καθυστέρηση συνδρομής μετά από 1 έως 2 χρόνια101 (πβ. και Πίνακα 1). Φαίνεται λοιπόν πως υπήρξε για πολλούς μια αρχική υποκίνηση να εγγραφούν σε ένα αθλητικό σωματείο, ίσως όχι για λόγους που σχετίζονται με τη σωματική άσκηση καθεαυτή, αλλά πως δεν εντάχθηκαν κατ' ουσίαν στη σωματειακή ζωή. Παρόλο που τα κίνητρα των μελών δε δηλώνονται, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι πολλοί από τους υπαλλήλους ή τους ελεύθερους επαγγελματίες θα γράφτηκαν στον Πανελλήνιο όχι για να γυμνασθούν αλλά για να βρουν ένα χώρο υποδοχής, να δημιουργήσουν σχέσεις ή να ενταχθούν σε ένα δίκτυο φιλίας102.

————————————

100. Βλ. εδώ, σ. 231.

101. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από την επεξεργασία των 373 εγγραφών του έτους 1891 στο Μητρώο των μελών, όπου αναγράφονται τόσο η ημερομηνία εγγραφής όσο και η ημερομηνία διαγραφής.

102. Πβ. τα όσα γράφει ο P. Arnaud για τα αθλητικά σωματεία της Λυόν: P. Arnaud - J.

Σελ. 237
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 218
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

    Η διοργάνωση αγώνων εξυπηρετούσε, σύμφωνα με την αντίληψη των ιδρυτών του Π.Γ.Σ., τη διάδοση της γυμναστικής στην ελληνική κοινωνία. Παράλληλα, η προώθηση της γυμναστικής επιδιώχθηκε από το σύλλογο με την καλλιέργεια της γυμναστικής εκπαίδευσης, η οποία ήταν τότε στην ουσία ανύπαρκτη. Το δεύτερο έργο λοιπόν, μετά την τέλεση των πρώτων δημόσιων αγώνων, ήταν η ίδρυση σχολής γυμναστών και σχολής γυμναστριών41. Από τις δύο λειτούργησε τελικά μόνο η σχολή γυμναστριών, η οποία πρώτη στην Ελλάδα χορήγησε πτυχία διδασκαλισσών της γυμναστικής.

    Η μέριμνα για τη σχολική γυμναστική εκ μέρους του Πανελληνίου εκδηλώθηκε επίσης αφενός με την απόφαση για την ίδρυση παιδικού γυμναστηρίου και αφετέρου με τη διοργάνωση σχολικών και παιδικών αγώνων. Γενικότερα άλλωστε, η σχολική γυμναστική καλύπτει μέρος των δραστηριοτήτων του συλλόγου: σχολεία εκτελούν ασκήσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. ενώ το Δ.Σ. παρίσταται σε γυμναστικές επιδείξεις και ασκήσεις ιδιωτικών σχολείων της πρωτεύουσας42. Κατά τους αγώνες του 1891 άλλωστε, έγιναν για πρώτη φορά στην Ελλάδα σχολικές γυμναστικές επιδείξεις από τους μαθητές του Πρακτικού Λυκείου.

    Ήδη τον Ιανουάριο του 1892, το Δ.Σ. είχε αποφασίσει την "σύστασιν παιδικού κήπου εν τω γυμναστηρίω προς εκγύμνασιν των παίδων"43, απόφαση που δεν πραγματοποιήθηκε αλλά που είναι ενδεικτική για τις επιλογές του σωματείου. Το 1898 εξάλλου ο Π.Γ.Σ. οργάνωσε σχολικούς αγώνες όπου μετείχαν όλα τα δημόσια και ιδιωτικά εκπαιδευτήρια της Αθήνας και του Πειραιά. Το 1901, επίσης, τέλεσε παιδικούς αγώνες. Εντούτοις, ούτε οι σχολικοί ούτε οι παιδικοί αγώνες έγιναν μόνιμοι θεσμοί, κυρίως επειδή από το 1899, με το νόμο ,ΒΧΚΑ', η σχολική γυμναστική περνάει στην αποκλειστική αρμοδιότητα του υπουργείου

    ————————————

    41. Βλ. εδώ, σ. 60-61. Ενδεικτική επίσης για τον προσανατολισμό του συλλόγου είναι η απόφαση για την ίδρυση βιβλιοθήκης με συγγράμματα περί γυμναστικής. Γι' αυτό, μεταξύ των μελών του Δ.Σ. συγκαταλέγεται, ως ξεχωριστό αξίωμα, ο έφορος της βιβλιοθήκης. Βλ. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1893, και Γ.Σ. 22 Ιανουαρίου 1893. Επίσης, στον ετήσιο προϋπολογισμό αναγράφεται ειδική πίστωση για αγορά βιβλίων και περιοδικών. Το 1918, η βιβλιοθήκη περιείχε 31 βιβλία, που προέρχονταν από αγορές και δωρεές: Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις του Διοικητικού Συμβουλίου διά το έτος 1918, Αθήνα 1919, σ. 5.

    42. Το 1892, στο Κεντρικό Γυμναστήριο όπου ήταν τότε εγκατεστημένος ο Π.Γ.Σ. και υπό την εποπτεία του, έγιναν ασκήσεις σχολικής γυμναστικής από τους μαθητές του ιδιωτικού Λυκείου του Β. Βούλγαρη και του Βαρβακείου. Δ.Σ. 22 Μαΐου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.

    43. Δ.Σ. 13 Ιανουαρίου 1892, "Πρακτικά...", ό.π.