Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 231-250 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/231.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

τα ναυτικά σωματεία, όπως ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς και ο Ναυτικός Όμιλος Φαλήρου, κερδίζοντας μάλιστα και μετάλλια88.

ΕΙΣΡΟΗ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Οι αθλητικές δραστηριότητες του Πανελληνίου αντανακλούν, όπως είναι φυσικό, τις διακυμάνσεις της οικονομικής του κατάστασης, η οποία με τη σειρά της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ανθρώπινο δυναμικό του. Ο αριθμός των μελών αποτελεί, πράγματι, μέτρο για την ακμή ενός σωματείου, εφόσον κατά κανόνα το μεγαλύτερο ποσό των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις του Δ.Σ. του 1922, ο Πανελλήνιος μετέβη από μια αρχική περίοδο έντονης δραστηριότητας, ως το 1896, σε μια τριετή ύφεση, για να περάσει στη συνέχεια σε μια φάση δεκαετούς σχεδόν ακμής (1899-1908). Μετά το 1908 παρατηρείται, αντίθετα, νέα κάμψη του συλλόγου89 για να ανακάμψει πολλά χρόνια αργότερα, στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε.

Οι μεταπτώσεις αυτές είναι εμφανείς στην ετήσια εισροή νέων μελών στον Πανελλήνιο (βλ. Πίνακα 1) αλλά και στον αριθμό των σταθερών ανά έτος μελών (βλ. Πίνακα 2). Στο Μητρώο του Πανελληνίου90 υπάρχουν 1891 εγγραφές αλλά το πραγματικό σύνολο των εγγεγραμμένων μελών για τα χρόνια 1891-1899 ανέρχεται σε 1.837, αριθμός εξαιρετικά υψηλός. Με βάση τα λίγα στοιχεία που διαθέτουμε και που μας επιτρέπουν τη σύγκριση με αλλά ομόλογα σωματεία, φαίνεται πως ο ΠΓΣ. αποτελούσε τον ισχυρότερο ίσως πόλο έλξης για νέα μέλη και γι' αυτό το μεγαλύτερο σε μέγεθος αθλητικό σωματείο τουλάχιστον της πρωτεύουσας91.

Βάσει των συνδρομών πάντως και των ετήσιων απολογισμών, τα ενεργά

————————————

88. Για τις εργασίες του κολυμβητικού τμήματος, βλ. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 9-10, Έκθεσις ... 1920, ό.π., σ. 8-9 και Έκθεσις ... 1921, ό.π., σ. 9-10.

89. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις... 1922, ό.π., σ. 4-5. Ενδεικτικό της κάμψης που παρουσιάζει ο Π.Γ.Σ. από το 1908 είναι ότι στους Πανελλήνιους Αγώνες εκείνης της χρονιάς μετέχει με 53 αθλητές έναντι 73 του Εθνικού. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτωβρίου 1908, σ. 289.

90. Βλ. σημ. 125.

91. Έξω από την πρωτεύουσα, στο σημαντικότερο εκείνη την εποχή αστικό κέντρο, την Πάτρα, φαίνεται πως η μόδα του αθλητισμού γνωρίζει επιτυχία και ο Παναχαϊκός Γ.Σ. συσπειρώνει υπολογίσιμο αριθμό μελών, εξίσου σημαντικό αναλογικά με εκείνον του Πανελληνίου. Το 1893 αριθμεί 507 μέλη και 86 εταίρους και το 1895, 560 μέλη και 180 εταίρους. Ο αριθμός των μελών μειώνεται γύρω στα 1900, ενώ για τα χρόνια που ακολουθούν δεν διαθέτουμε ακόμη στοιχεία προς σύγκριση. Βλ. N.Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α '. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 12, 22, 67, 107. Ο Π.Γ.Σ. αποτελούσε εξάλλου σημαντικό σε μέγεθος αθλητικό σωματείο ακόμη και σε σύγκριση με εξωελλαδικά σωματεία, όπως για παράδειγμα τον Πανιώνιο Γ.Σ. Σμύρνης, που αποτελούσε αναμφίβολα το πιο δραστήριο ελληνικό γυμναστικά σωματείο εκτός ελληνικού κράτους. Από σκόρπια στοιχεία

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/232.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Εγγραφές, διαγραφές και παραιτήσεις μελών στον Πανελλήνιο Γ.Σ. (1891-1922)

Έτος

Εγγρ.

Διαγρ.

Έτος

Εγγρ.

Διαγρ.

1891

373

1907

80

43

1892

124

125

1908

26

30

1893

413

82

1909

35

50

1894

479

97

1911

38

1895

214

119

1912

50

1896

196

1913

39

1897

19

1914

34

1898

72

49

1915

31

48

1899

227

92

1916

44

31

1900

337

87

1917

19

27

1901

188

125

1918

49

17

1902

105

176

1919

94

1903

40

61

1920

129

1904

146

93

1921

50

1905

199

109

1922

112

1906

86

151

Σημ.: Η στήλη των διαγραφών περιλαμβάνει και τις παραιτήσεις. Επίσης, στο σύνολο των εγγραφών περιλαμβάνονται, όταν καταγράφονται, οι ανακατατάξεις (εγγραφές παλαιοτέρων μελών που είχαν διαγραφεί ή παραιτηθεί). Τα σύνολα περιλαμβάνουν τα τακτικά και τα πάρεδρα μέλη. -Τα έτη για την περίοδο 1891-1898 δεν είναι ημερολογιακά αλλά αντιστοιχούν στα λεγόμενα "συλλογικά" έτη, τα οποία ξεκινούν συνήθως τον μήνα Μάρτιο και εκτείνονται από τη μία Γ.Σ. στην επόμενη. - Οι υπολογισμοί για τα έτη 1891-1898 γίνονται με βάση τις εγγραφές στο "Μητρώον των μελών", ενώ για τα έτη 1902,1916-1922, με βάση τους ετήσιους τυπωμένους απολογισμούς. Τα δεδομένα των ετών 1900-1901, 1903-1915 προέρχονται από τις ετήσιες εκθέσεις των απερχόμενων Δ.Σ. Πρόσθετα στοιχεία αντλήθηκαν επίσης από τα Πρακτικά του Δ.Σ.

————————————

που διασώζονται στο αρχείο του Πανιωνίου προκύπτει ότι ο Πανελλήνιος ήταν σύλλογος περίπου του ίδιου ανθρώπινου δυναμικού με τον Πανιώνιο. Παραθέτω στη συνέχεια τα στοιχεία που άντλησα από τα ελάχιστα προσιτά έγγραφα. Θα πρέπει να σημειώσω παρενθετικά ότι το αρχείο του Πανιωνίου λανθάνει στα χέρια ιδιωτών και ενόψει της έκδοσης κάποιου σχετικού ιστορικού λευκώματος. Ελπίζω μετά την ολοκλήρωση της έκδοσης το αρχείο να διατεθεί στους ερευνητές ώστε να εκτιμηθεί και η σημασία του. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, οι εγγραφές νέων μελών στα χρόνια 1911-1918 ακολούθησαν την εξής πορεία: 9 το 1911, 57 το 1912, 40 το 1913, 47 το 1914, 129 το 1915,3 6 το 1916, 30 το 1917 και 72 το 1918. Εξάλλου, 68

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/233.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μέλη92 ανά έτος κυμαίνονται κατά μέσο όρο περί τα 300 (βλ. Πίνακα 2). Ο ρυθμός των εγγραφών είναι επίσης ανάλογος, με υψηλότερη τιμή αυτή του 1894, όταν εμφανίζονται 479 νέες εγγραφές, και χαμηλότερη το 1897 και το 1917 (19 εγγραφές), όπως θα περιμέναμε άλλωστε. Στα χρόνια 1891-1899, που διαθέτουμε συνεχή στοιχεία για την κίνηση των εγγραφών, φαίνεται πως οι εγγραφές γίνονται συχνά κατά επαγγελματικές ομάδες ή και κατά οικογένειες93. Ο ενθουσιασμός, πάντως, των ετών 1893-1894 δε φαίνεται να επαναλαμβάνεται ως το 1922. Μοναδική εξαίρεση το έτος 1900, όταν προφανώς η ψήφιση του νόμου ,ΒΧΚΑ' που έδινε νέα αίγλη στη γυμναστική ώθησε πολλούς στα γυμναστήρια και τους γυμναστικούς συλλόγους. Κάτι ανάλογο συνέβη και κατά τα χρόνια πριν από το 1906, ενόψει της οργάνωσης της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Μέλη του Πανελληνίου Γ.Σ. (1899-1922)

 
  Έτος Τακτικά Πάρεδρα Ενεργά Αντεπιστ. Επίτιμα  

1899

256

 

1900

347

1901

385

 

46

1902

391

 

1903

304

1904

285

 

161

1905

338

 

213

97

1906

428

 

369

100

18

1907

263

540

104

19

1908

300

 

630

108

21

 

————————————

μέλη εμφανίζονται να πληρώνουν την ετήσια συνδρομή τους το 1914 και 34 το 1915. Αντίθετα, αύξηση παρουσιάζει το σωματείο στα χρόνια 1917-1920: 315 μέλη καταγράφονται για το συλλογικό έτος Οκτ. 1917 - Σεπτ. 1918, 405 για το έτος Οκτ. 1918 - Σεπτ. 1919 και 372 για το έτος Οκτ. 1919 - Σεπτ. 1920. Μικρότερος, τέλος, είναι ο αριθμός των αθλητών: 87 για την περίοδο Οκτ. 1913-Σεπτ. 1914 και 167, 111, 105 αντίστοιχα για τα τρία επόμενα χρόνια από Οκτ. 1914 ως Αύγ. 1917.

92. Χρησιμοποιώ εδώ τον όρο "ενεργά μέλη" όχι με την έννοια του αθλητή που δίνει το καταστατικό του Π.Γ.Σ. αλλά με την έννοια του μέλους που πληρώνει σταθερά τη συνδρομή του και μετέχει στη ζωή και τη δράση του σωματείου.

93. Στο Μητρώο των μελών, όπου η αναγραφή δεν είναι αλφαβητική αλλά κατά σειρά εγγραφής, παρουσιάζονται με συνεχόμενη αρίθμηση άτομα του ίδιου επαγγέλματος (π.χ. στρατιωτικοί, υπάλληλοι Ε.Τ.Ε. κλπ.) καθώς και άτομα με το ίδιο επώνυμο.

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/234.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός
  Έτος Τακτικά Πάρεδρα Ενεργά Αντεπιστ. Επίτιμα  

1914

116

9

     

1915

94

16

     

1917

102

     

1918

97

1919

121

20

     

1920

165

23

     

1921

221

21

     

1922

259

     

Πηγές: βλ. Πίνακα 1.

Το βραχύβιο αυτών των ενθουσιασμών μπορεί να σταθμιστεί με την παρακολούθηση του αριθμού των διαγραφών, οι οποίες μας είναι ωστόσο λιγότερο γνωστές. Οι διαγραφές γίνονται, κατά πάγια τακτική στους συλλόγους, όταν τα μέλη καθυστερούν να πληρώσουν τη συνδρομή τους. Η καθυστέρηση αυτή αποτελεί άλλωστε ένδειξη για την έλλειψη ενδιαφέροντος να συνεχίσουν να είναι μέλη του σωματείου. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι περισσότερες διαγραφές γίνονται αμέσως μετά την αύξηση των εγγραφών: το 1895, το 1901-2 και το 1906.

Μικρότερες διακυμάνσεις εξάλλου στο ρυθμό των εγγραφών νέων μελών καθώς και στον ετήσιο αριθμό των "ενεργών" τακτικών μελών εξηγούνται με βάση πολιτικά και στρατιωτικά γεγονότα αλλά και γεγονότα που συνδέονται με τον ίδιο τον σύλλογο. Για παράδειγμα, η ξαφνική πτώση των εγγραφών το 1903 θα πρέπει να αποδοθεί στην αποχώρηση, το προηγούμενο έτος, του Π.Γ.Σ. από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ., γεγονός που οδήγησε αναπόφευκτα σε σχετική απομόνωση το σωματείο. Αντίστοιχα, η αύξηση των εγγραφών τις αμέσως δύο επόμενες χρονιές συνδέεται, εκτός από την επικείμενη Μεσολυμπιάδα, και με τη δημιουργία του γυναικείου τμήματος τέννις που προσείλκυσε στον Πανελλήνιο σημαντικό αριθμό γυναικών μελών.

Εκτός από τα τακτικά μέλη και τους αθλητές του σωματείου, στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. μπορούν να ασκούνται, πληρώνοντας εισιτήριο, και μη μέλη του σωματείου94. Οι εισπράξεις των εισιτηρίων αποτελούν έναν επιπλέον δείκτη του δυναμισμού του σωματείου, το οποίο συσπειρώνει στους χώρους του όχι μόνο τα μέλη του αλλά και όσους επιθυμούν απλώς από καιρού εις καιρόν να γυμνασθούν ή να ψυχαγωγηθούν στο πλαίσιο ενός αθλητικού σωματείου.

————————————

94. Σύμφωνα με τον κανονισμό του γυμναστηρίου, "οι του Γυμνασίου θαμώνες διαιρούνται εις δύο κατηγορίας, ήτοι εις μέλη του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου και εις συνδρομητάς του Γυμνασίου": Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμνασίου του... Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1896, άρθρο 43, σ. 14. Το εισιτήριο κόστιζε 1 δρχ. για 20 εισόδους.

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/235.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΣΩΜΑΤΕΙΑΚΗ ΖΩΗ

Ο αριθμός των ασκουμένων στο γυμναστήριο (τακτικά μέλη, αθλητές και μη μέλη) αποτυπώνει εν μέρει την εικόνα της καθημερινής ζωής στον αθλητικό σύλλογο και προσφέρει μια ένδειξη για την απήχηση της σωματικής άσκησης ως δραστηριότητας του ελεύθερου χρόνου. Ο αριθμός των 150 ασκουμένων ημερησίως στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ.95 δεν είναι αμελητέος. Πολλές είναι εντούτοις οι μαρτυρίες ότι αυτός ο αριθμός δεν ήταν σταθερός αλλά αυξομειωνόταν ανάλογα με τις συγκυρίες. Σταθερό, για παράδειγμα, είναι το παράπονο που διατυπώνεται σε πολλές εκθέσεις ή συνεδριάσεις του Δ.Σ. ότι τα γυμναστήρια γέμιζαν μόνο λίγες μέρες πριν από τη διεξαγωγή αγώνων στην Αθήνα για να αδειάσουν πάλι αμέσως μετά τη λήξη τους.

Η σωματειακή ζωή δεν περιορίζεται εντούτοις στο γυμναστήριο. Παρόλο που για το αθλητικό σωματείο το γυμναστήριο αποτελεί έναν από τους βασικούς χώρους κοινωνικής επαφής και συναναστροφής, χώρος συνάντησης ήταν επίσης τα γραφεία και το εντευκτήριο του συλλόγου. Το γραφείο είναι ο χώρος των συνεδριάσεων, κυρίως του διοικητικού συμβουλίου αλλά ενδεχομένως και της γενικής συνέλευσης96, τουλάχιστον μετά το 1895 που εγκαινιάζονται το γυμναστήριο και οι εγκαταστάσεις του Πανελληνίου. Σταθερά στους χώρους του σωματείου γίνονται οι συνεδριάσεις του Δ.Σ. μετά το 1902 97. Μέχρι τότε, ο τόπος όπου συνεδρίαζε το Δ.Σ. φαίνεται πως ποίκιλλε: μπορεί να ήταν το σπίτι του προέδρου ή και μελών του Δ.Σ., το γραφείο του συλλόγου ή η Αρχαιολογική Εταιρεία98.

Η επαφή στο εσωτερικό του συλλόγου είναι σχετικά συχνή αλλά αφορά ένα μέρος μόνο των μελών. Η παρουσία στις γενικές συνελεύσεις είναι μάλλονισχνή, αν τη συγκρίνουμε με το συνολικό αριθμό των μελών99. Η πολυπληθέστερη

————————————

95. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 8.

96. Ο τόπος συνεδριάσεων της Γ.Σ. δεν καταγράφεται στα Πρακτικά της, ενώ αντίθετα λεπτομερώς δηλώνονται οι εκάστοτε τόποι συνεδρίασης του Δ.Σ.

97. Στα χρόνια 1915-1917, κάποιες συνεδριάσεις γίνονται επίσης στον σύλλογο "Παρνασσός", ενώ το 1922, όταν μετέχει στο Δ.Σ. ο Δ. Μακρής, μερικές συνεδριάσεις γίνονται στο Εκπαιδευτήριό του.

98. Το 1899 η Αρχαιολογική Εταιρεία παραχώρησε στον Π.Γ.Σ μία από τις αίθουσές της για να συνεδριάζει το Δ.Σ. του συλλόγου: Έκθεσις των πεπραγμένων του Δ.Σ. ... 18991900".

99. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1892 (άρθρο 24, παρ. 1) και του 1894 (άρθρο 6, παρ. 3), η Γ.Σ. θεωρούνταν ότι είχε απαρτία εφόσον παρίσταντο 20 τακτικά μέλη. Το καταστατικό του 1900 ανέβασε το απαιτούμενο όριο στα 30 τακτικά μέλη (άρθρο 6, παρ. 3). Τέλος, σύμφωνα με το καταστατικό του 1912, η απαρτία επιτυγχάνεται με την παρουσία 25 τακτικών η πάρεδρων μελών (άρθρο 6, παρ. 4). Η τροποποίηση που επιβάλλεται από το νόμο 281/1914

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/236.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Παρουσία, μελών στις συνεδριάσεις της Γ.Σ. (1892-1922)

Συνεδρίαση

Παρόντες

Συνεδρίαση

Παρόντες

Συνεδρίαση

Παρόντες

21.12.1892

27

9.1.1900

42

23.3.1914

31

20. 2.1893

40

12.3.1900

43

19.1.1915

26

14. 3.1893

130

19.3.1900

62

8.2.1915

35

8. 4.1893

48

11.3.1901

80

7.2.1916

26

17. 4.1893

45

24.3.1902

88

28.2.1916

23

16. 6.1893

31

5.8.1902

32

29.1.1917

27

2. 7.1893

30

16.3.1903

47

26.2.1917

27

29.10.1893

29

7.3.1904

37

19.2.1918

28

2.12.1893

24

13.3.1905

56

25.2.1918

27

17.12.1893

39

5.3.1906

64

3.2.1919

41

18. 1.1894

25

18.3.1907

41

23.2.1920

57

14. 2.1894

22

16.3.1908

46

27.2.1920

21

18. 3.1894

21

15.3.1909

35

7.2.1921

58

27. 4.1894

27

30.5.1909

35

28.2.1921

49

5. 3.1895

150

7.4.1910

31

24.2.1922

67

2. 6.1896

41

27.3.1911

32

13.3.1922

23

9. 6.1896

100

12.2.1912

35

29. 3.1898

82

4.3.1912

40

22.11.1898

33

18.3.1912

31

Σημ.: Δεν καταγράφονται οι συνεδριάσεις οι οποίες αναβλήθηκαν λόγω έλλειψης απαρτίας και εκείνες για τις οποίες τα στοιχεία είναι ελλιπή.

παρουσία συναντάται το 1895 με 150 μέλη στη Γ.Σ. αλλά ένα χρόνο πριν, το 1894, καμία συνέλευση δεν είχε παραπάνω από 27 παρόντες. Εντούτοις, η χρονιά εκείνη ακριβώς -το 1894 αλλά και η αμέσως προηγούμενη- έχει να επιδείξει τη μεγαλύτερη συρροή νέων μελών στο σύλλογο. Μετά το 1898 παρατηρείται μια σταθερή κάμψη στις παρουσίες, η οποία ανακόπτεται προσωρινά τα χρόνια 1901, 1902 και 1906. Μικρή ανάκαμψη, μετά από δεκαετή κρίση, σημειώνεται την τελευταία τετραετία 1919-1922 (Πίνακας 3).

Οι ανισότητες και οι διακυμάνσεις που παρατηρούνται μπορούν να εξηγηθούν

————————————

υπαγορεύει την παρουσία του τετάρτου του συνολικού αριθμού των μελών για να υπάρχει απαρτία: Π.Γ.Σ., Τροποποιήσεις του Καταστατικού ψηφισθείσαι υπό της Γενικής Συνελεύσεως της 19ης Νοεμβρίου 1914, [Αθήνα 1916], άρθρο 6, παρ. 4.

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/237.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

με βάση τα ιστορικά γεγονότα και την ιστορία του συλλόγου. Για παράδειγμα, η υψηλή συμμετοχή στη Γ.Σ. της 14ης Μαρτίου 1893 αντανακλά την κρίση που διερχόταν ο Πανελλήνιος λίγο πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Η αμφισβήτηση της πολιτικής του Δ.Σ. και συγκεκριμένα του προέδρου Ι. Φωκιανού καθώς και η αγωνία για τη φυσιογνωμία και το μέλλον του σωματείου οδήγησε τα μέλη του σε μαζική συμμετοχή στη συνέλευση. Αντίστοιχα, η προετοιμασία των Ολυμπιακών του 1896 και της Μεσολυμπιάδας του 1906 έχει το αντίκρυσμά της στο ενδιαφέρον των τακτικών μελών να μετάσχουν στις συλλογικές διαδικασίες. Το 1897, χρονιά ήττας και απογοήτευσης, μία μόνο συνεδρίαση γίνεται στον Π.Γ.Σ., χωρίς όμως να καταγράφεται η συμμετοχή. Αλλά και τα δύσκολα χρόνια των Βαλκανικών Πολέμων και του Α' Παγκοσμίου Πολέμου δεν ενθάρρυναν, όπως φαίνεται, τη συμμετοχή πολλών μελών στη διοίκηση του συλλόγου.

Αν υιοθετήσουμε την περιοδολόγηση της δράσης του Πανελληνίου που το απερχόμενο Δ.Σ. του 1922 όρισε100, μπορούμε να παρακολουθήσουμε τις διακυμάνσεις της συμμετοχής των τακτικών μελών στις Γ.Σ. Κατά την πρώτη περίοδο ως το 1896, περίοδο ακμής, η μέση συμμετοχή ανά Γ.Σ. είναι 49 μέλη και κατά την επόμενη περίοδο ακμής (1900-1908), ο μέσος όρος ανεβαίνει στα 53 μέλη. Αντίθετα, στα χρόνια κρίσης του συλλόγου 1909-1918, η συμμετοχή μειώνεται στα 30 άτομα ανά Γ.Σ. για να αυξηθεί την επόμενη τετραετία στα 45 άτομα. Εντούτοις, ακόμη και στα θεωρούμενα ως χρόνια ακμής του συλλόγου, η συμμετοχή είναι προφανώς περιορισμένη. Αν συγκρίνουμε τα δεδομένα των παρουσιών στις Γ.Σ. (Πίνακας 3) με τον αντίστοιχο αριθμό των μελών (Πίνακας 2), διαπιστώνουμε ότι η υψηλότερη συμμετοχή, η οποία παρατηρείται στα χρόνια 1900-1908, αντιπροσωπεύει στην ουσία μόλις το 15% των μελών.

Όπως προκύπτει άλλωστε από τον κατάλογο των μελών, των περισσοτέρων η παρουσία τους στο σύλλογο είναι βραχύβια: το μεγαλύτερο μέρος διαγράφονται για καθυστέρηση συνδρομής μετά από 1 έως 2 χρόνια101 (πβ. και Πίνακα 1). Φαίνεται λοιπόν πως υπήρξε για πολλούς μια αρχική υποκίνηση να εγγραφούν σε ένα αθλητικό σωματείο, ίσως όχι για λόγους που σχετίζονται με τη σωματική άσκηση καθεαυτή, αλλά πως δεν εντάχθηκαν κατ' ουσίαν στη σωματειακή ζωή. Παρόλο που τα κίνητρα των μελών δε δηλώνονται, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι πολλοί από τους υπαλλήλους ή τους ελεύθερους επαγγελματίες θα γράφτηκαν στον Πανελλήνιο όχι για να γυμνασθούν αλλά για να βρουν ένα χώρο υποδοχής, να δημιουργήσουν σχέσεις ή να ενταχθούν σε ένα δίκτυο φιλίας102.

————————————

100. Βλ. εδώ, σ. 231.

101. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από την επεξεργασία των 373 εγγραφών του έτους 1891 στο Μητρώο των μελών, όπου αναγράφονται τόσο η ημερομηνία εγγραφής όσο και η ημερομηνία διαγραφής.

102. Πβ. τα όσα γράφει ο P. Arnaud για τα αθλητικά σωματεία της Λυόν: P. Arnaud - J.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/238.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Αλλά τελικά η μεγάλη απόσταση που χωρίζει τα εγγραφέντα από τα ενεργά μέλη οδηγεί στην υπόθεση ότι λίγοι έκαναν χώρο της κοινωνικής τους επαφής το αθλητικό σωματείο. Αυτοί οι λίγοι ωστόσο συνδέθηκαν μεταξύ τους και λειτούργησαν με όρους σχεδόν οικογενειακών δεσμών, όπως αφήνουν να διαφανεί, πολύ αργότερα ωστόσο, τα γράμματα που στέλνουν στρατιώτες μέλη του Π.Γ.Σ. από το μέτωπο της Μικρασίας αλλά και οι απολογιστικές εκθέσεις των διοικητικών συμβουλίων. Το 1919, σε μια ανασκόπηση της δράσης του συλλόγου, σημειώνεται:

"Οι αθληταί τότε [πρώτη πενταετία] δεν προσήρχοντο εις το Γυμναστήριο μόνον όπως ασκηθώσι καθ' ωρισμένας ώρας, αλλά διήγον εν αυτώ όλην σχεδόν την ημέραν και συνεδέοντο προς τον Σύλλογον διά της στοργής, ην ησθάνοντο προς τον ίδιον αυτών οίκον"103.

Αν η πληροφορία αυτή θεωρηθεί ακριβής, τότε θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οι αθλητές κατεξοχήν έβρισκαν στο σωματείο ένα χώρο υποδοχής που αντιστοιχούσε -ή και υποκαθιστούσε ενδεχομένως- την οικογένεια και το σπίτι. Σ' αυτό το χώρο οι δεσμοί αναπτύσσονταν γύρω από μια διαχωριστική γραμμή, εκείνη που χώριζε τη διοίκηση από τους αθλούμενους. Και επειδή αυτή η γραμμή διέκρινε δύο ιεραρχημένα επίπεδα, οι δεσμοί προσδιορίζονταν από τη σχέση διοικούντων και διοικούμενων. Γι' αυτό ίσως, με όρους "στοργής", εκφραζόταν μια πατρική σχέση - του Δ.Σ. προς τους αθλητές του συλλόγου.

Με την αλλαγή της πολιτικής του συλλόγου εξάλλου μετά το 1899 και τον προσανατολισμό του προς την προετοιμασία αθλητών που θα του χάριζαν νίκες στους ελληνικούς και τους διεθνείς στίβους, υπήρξε μια πολιτική εύνοιας προς τους αθλητές, η οποία διατυπώνεται με σαφήνεια στα καταστατικά. Ήδη το 1900 προβλέπεται η ελάττωση της συνδρομής των αθλητών ή και η πλήρης απαλλαγή τους με απόφαση του Δ.Σ.104. Το 1912, οι αθλητές απαλλάσσονται εξαρχής από οποιαδήποτε καταβολή συνδρομής. Στους "διαπρέψαντας εις επισήμους αγώνας, τιμής ένεκα" δίνεται επίσης η δυνατότητα να μεταπηδήσουν στην κατηγορία των τακτικών ή παρέδρων μελών χωρίς να είναι υποχρεωμένοι να πληρώσουν εγγραφή ή συνδρομή105.

————————————

Camy (εκδ.), La naissance du Mouvement Sportif Associatif en France. Sociabilités et formes des pratiques sportives, Λυόν 1986, σ. 185.

103. Έκθεσις ... 1918, ό.π., σ. 9. Και το 1923 διατυπώνονται παρόμοιες παρατηρήσεις για την πρώτη εποχή δράσης του συλλόγου ως προς "τον αδελφικόν δεσμόν όστις συνήνου τους υπέρ αυτού εργαζομένους, την αφοσίωσιν ην ησθάνοντο οι αθληταί, την αυτοθυσίαν μέχρις της οποίας έφθανον ούτοι πολλάκις": Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. 4.

104. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 21, παρ. 2.

105. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 23. Ως παράδειγμα αλληλεγγύης μπορεί να αναφερθεί η απόφαση του Δ.Σ. (συνεδρίαση 20 Δεκ. 1918) να προσφέρει χρηματική ενίσχυση 50 δρχ. προς

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/239.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι ρυθμίσεις αυτές ευνοούσαν, όπως είναι φυσικό, την εγγραφή ενός σημαντικού αριθμού αθλητών στον Πανελλήνιο, εφόσον η αθλητική επίδοση και η αγάπη για τη σωματική άσκηση αρκούσαν για να γραφτεί κάποιος στο σύλλογο ως "ενεργό μέλος". Η σημαντική, όπως φαίνεται, αύξηση του αριθμού των αθλητών συντέλεσε στο να γίνει καθοριστική και η παρουσία τους για την καθημερινή ζωή του σωματείου. Αν λάβουμε, για παράδειγμα, υπόψη μας το γεγονός ότι τα χρόνια 1907-1908 ο αριθμός των αθλητών είναι διπλάσιος από εκείνον των τακτικών μελών (βλ. Πίνακα 2), μπορούμε να σταθμίσουμε και το βάρος τους στη σωματειακή ζωή.

Οι αθλητές, τα πρώτα τουλάχιστον χρόνια ή και γενικότερα κατά τις περιόδους ακμής του συλλόγου, φαίνεται πως πήγαιναν καθημερινά και για πολλές ώρες στο γυμναστήριο. Δε συνέβαινε όμως το ίδιο με τα τακτικά μέλη. Η συχνότητα των επαφών μεταξύ των τακτικών μελών ακολουθεί το δικό της ημερολόγιο. Οι μεν γενικές συνελεύσεις από το 1894 ορίζονται σε 3 και από το 1900 σε 2 το χρόνο, το μήνα Μάρτιο. Στα χρόνια 1891-1894, που δεν υπάρχει τέτοιος όρος στο καταστατικό, καταγράφονται 59 συνεδριάσεις, δηλ. κατά μέσο όρο περίπου μία Γ.Σ. το μήνα. Οι συναντήσεις τα πρώτα χρόνια, ως το 1894, γίνονταν συνήθως περί τις 9 μ.μ. και διαρκούσαν κάποιες φορές και μετά τα μεσάνυχτα. Στη συνέχεια, οι συνελεύσεις γίνονται πρωί, περί τις 10 π.μ. όταν είναι Κυριακή, και απόγευμα (4 μ.μ. ή 6. μ.μ.) όταν είναι Σάββατο106.

Η συχνότητα των συνεδριάσεων του διοικητικού συμβουλίου δεν ακολουθεί ανάλογους ρυθμούς. Από το 1892 ως το 1922 έγιναν 365 συνεδριάσεις, δηλ. κατά μέσο όρο 12 το χρόνο107, με σημαντικές ωστόσο διακυμάνσεις, από 5 και 6 το χρόνο (1897 και 1908 αντίστοιχα) έως 25 (1902)108. Οι συναντήσεις γίνονταν επίσης το βράδυ (περί τις 7 μ.μ. - 9. μ.μ.) αλλά και νωρίς το απόγευμα (4.30 - 5 μ.μ.) και διαρκούσαν 2 ώρες περίπου. Φαίνεται πως η εποχή του χρόνου δεν επηρεάζει την ώρα έναρξης των συναντήσεων.

Υπάρχει επομένως μια περιοδικότητα επαφών, που επιβάλλεται από τη λειτουργία των οργάνων του συλλόγου αλλά και από τις εορτές, τις τελετές, τις εκδρομές κλπ. όπου τα τακτικά μέλη υποχρεούνται να μετάσχουν. Ο ελεύθερος χρόνος που διατίθεται για τη συμμετοχή στη σωματειακή ζωή είναι συνήθως

————————————

τον παλαιό αθλητή του Π.Γ.Σ. Δημ. Νομικό που έπασχε από φυματίωση. Από τη συνδρομή των τακτικών μελών που κλήθηκαν να συνεισφέρουν συλλέχθηκαν εξάλλου 185 δρχ. (Δ.Σ. 24 Ιαν. 1919).

106. Κάποιες συνεδριάσεις της Γ.Σ. ήταν επίσης βραδυνές (6.30-7 μ.μ.) αλλά δεν γνωρίζουμε τη μέρα της εβδομάδας.

107. Όλα τα καταστατικά, εκτός από εκείνο του 1894, όριζαν ότι έπρεπε να γίνεται μία τακτική συνεδρίαση του Δ.Σ. κάθε μήνα.

108. Ο ιδιαίτερα υψηλός αριθμός των συνεδριάσεων του Δ.Σ. το 1902 οφείλεται στην αποχώρηση, εκείνη τη χρονιά, του Πανελληνίου από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/240.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Συνεδριάσεις Διοικητικού Συμβουλίου (1892-1922)

Έτος

Δ.Σ./έτος

Έτος

Δ.Σ./έτος

Έτος

Δ.Σ./έτος

1892

7

1903

13

1914

10

1893

15

1904

10

1915

13

1894

18

1905

13

1916

13

1895

10

1906

11

1917

12

1896

8

1907

10

1918

13

1897

5

1908

6

1919

15

1898

7

1909

7

1920

14

1899

15

1910

7

1921

16

1900

19

1911

8

1922

10

1901

19

1912

9

1902

25

1913

7

βραδυνός και μεσημεριανός αλλά και τα πρωινά της Κυριακής. Παρόλο που η Κυριακή αργία θα καθιερωθεί το 1909 στην Αθήνα109, φαίνεται πως οι επαγγελματικές υποχρεώσεις των μελών του Π.Γ.Σ. τους παρείχαν ελεύθερο χρόνο το πρωινό της Κυριακής αλλά και το απόγευμα του Σαββάτου. Για τις υπόλοιπες μέρες, είναι γνωστό πως υπήρχαν μεσημβρινές διακοπές σε όλα τα επαγγέλματα πριν από τη νομοθετική ρύθμιση του καθημερινού ωραρίου εργασίας που έγινε το 1911.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η ενασχόληση με το σύλλογο και η σωματειακή ζωή καλύπτουν μέρος του ελεύθερου χρόνου των μελών, γεγονός για το οποίο και οι ίδιοι έχουν πλήρη συνείδηση. Παρόλο που δεν είμαστε ακόμη σε θέση να γνωρίζουμε από πότε ακριβώς η έννοια του ελεύθερου χρόνου αποκτά στην Ελλάδα το περιεχόμενο που έχει στις δυτικές βιομηχανικές κοινωνίες, είναι ενδεικτική η παρατήρηση του απερχόμενου Δ.Σ. του 1922 για το "ενδιαφέρον μεθ' ου ευργάζοντο οι διοικούντες αυτόν [τον Π.Γ.Σ.] θυσιάζοντες όχι μόνον τας ώρας της σχολής των, αλλ' αυτάς τας ώρας ας απήτουν αι επαγγελματικαί αυτών ασχολίαι"110.

Ο ελεύθερος χρόνος δεν διατίθετο μόνο για τις διοικητικές λειτουργίες του συλλόγου ή για τη σωματική άσκηση. Όπως όλα τα σωματεία, ο Πανελλήνιος είχε το καφενείο του111, όπου τα μέλη μπορούσαν να συναναστραφούν, να 

————————————

109. Βλ. "Περί αναδημοσιεύσεως εις έν ενιαίον κείμενον των νόμων περί Κυριακής αναπαύσεως", ΦΕΚ Α΄ 92,12 Απριλίου 1914.

110. Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. 4.

111. Δ.Σ. 26 Ιουνίου 1896 και Δ.Σ. 2 Αυγούστου 1900.

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/241.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συζητήσουν και να καπνίσουν112. Ταυτόχρονα οργάνωνε εκδηλώσεις τόσο αθλητικές όσο και απλώς ψυχαγωγικές, όπου μετείχαν τα μέλη αλλά και οι οικογένειες τους καθώς και μέλη άλλων σωματείων.

Οι αγώνες ήταν η πρώτη ευκαιρία για συλλογική συνύπαρξη και ψυχαγωγία, από το στίβο ή τις κερκίδες. Οι αγώνες εξάλλου δίνουν τη δυνατότητα για τη δημόσια προβολή της σωματειακής ταυτότητας και τη συγκινησιακή συμμετοχή στην κοινότητα που συγκροτεί ο σύλλογος.

«Η προς τον Σύλλογον αγάπη των αθλητών και των μελών αυτού [...] μετέδιδε κατά τους αγώνας ζωηρότητα και ενθουσιασμόν εις πάντας τους θεατάς και από της στιγμής καθ' ην η φάλαγξ των αθλητών εισήρχετο εις το Στάδιον, προπορευομένων των ημετέρων, με την σημαίαν του Συλλόγου αναπεπταμένην, μέχρι της απονομής της Νίκης εις τον Πρόεδρον, αι ζητωκραυγαί υπέρ του "Πανελληνίου", τα χειροκροτήματα μεθ' εκάστην επιτυχίαν, ο κυματισμός εκατοντάδων σημαιών με το σύμβολον του Συλλόγου, τον Δισκοβόλον, παρείχον συγκινήσεις ανεξαλείπτους από της μνήμης όλων όσοι παρέστησαν εκεί»113.

"Αι αθλητικαί αύται πανηγύρεις"114 ακολουθούνται συχνά από εσπερινές εκδηλώσεις: θεατρικές παραστάσεις και παράθεση γεύματος προς τιμήν εκείνων που μετείχαν, κυρίως εφόσον πρόκειται για αγώνες όπου ο Πανελλήνιος ήταν ο διοργανωτής και οικοδεσπότης115. Θεατρικές παραστάσεις δίνονται επίσης για την οικονομική ενίσχυση του συλλόγου. Το 1894, για παράδειγμα, ο θίασος "η Πρόοδος" του Μιχ. Λάμπρου και ο θίασος του Κοτοπούλη προσφέρονται να δώσουν "ευεργετικήν παράστασιν" υπέρ του Πανελληνίου116. Με γεύμα στο ξενοδοχείο "Μινέρβα" γιορτάζονται επίσης το 1901 τα δέκα χρόνια του συλλόγου117.

Οι εκδρομές είναι ένας συνηθισμένος τρόπος αναψυχής για τα μέλη όλων των κατηγοριών σωματείων118. Ο Πανελλήνιος δεν διατηρεί τμήμα πεζοποριών και

————————————

112. "Εις πάντας άνευ εξαιρέσεως απαγορεύεται το κάπνισμα εν τω χώρω του Γυμναστηρίου. Οι βουλόμενοι να καπνίσωσιν οφείλουσι να μεταβαίνωσι προς τούτο εις το εν τω Γυμναστηρίω διαμέρισμα του καφφείου. Εις τους μαθητάς πάντως των σχολείων απαγορεύεται απολύτως το καπνίζειν": Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμναστηρίου του υπό προστάτη τη Α.Β.Υ. τω Διαδόχω Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, Αθήνα 1894, άρθρο 24.

113. Έκθεσις ... 1916, ό.π., σ. 13. Για το βραβείο της Νίκης, βλ. εδώ, σ. 125.

114. Επετηρίς 1902-1903, ό.π., σ. 29.

115. Μετά το τέλος των "Σωτηρίων" του 1902, δόθηκε τιμητική παράσταση στο Δημοτικό θέατρο από τη Νέα Σκηνή και παρατέθηκε γεύμα στο ξενοδοχείο "Σπλέντιτ". Στο ίδιο. Με γεύμα, εξάλλου, τίμησε ο Π.Γ.Σ. τους αθλητές του που του χάρισαν την πρώτη νίκη στους Πανελλήνιους αγώνες του 1905 (Δ.Σ. 9 Μαΐου 1905) καθώς και τους ολυμπιονίκες αθλητές του στη Μεσολυμπιάδα του 1906 (Δ.Σ. 24 Μαΐου 1906).

116. Δ.Σ. 13 Οκτωβρίου 1894 και Δ.Σ. 17 Οκτωβρίου 1894.

117. Δ.Σ. 24 Ιανουαρίου 1901. Στο γεύμα παρακάθησαν 50 μέλη του Π.Γ.Σ., δημοσιογράφοι, ο πρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Σπ. Λάμπρος, ο νομάρχης Αττικής, ο υπουργός Παιδείας Σ. Στάης. Περιγραφή του γεύματος, βλ. στις εφ. Ακρόπολις, 31 Ιαν. 1901, Σκριπ, 31 Ιαν. 1901, Νεολόγος Κων/πόλεως, 31 Ιαν. 1901.

118. Βλ. εδώ, σ. 359-60.

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/242.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

οπωσδήποτε η αντίληψη που έχει για τη σωματική άσκηση είναι διαφορετική από εκείνη των ποδηλατικών π.χ. και πεζοπορικών η και κυνηγετικών σωματείων. Οι εκδρομές λοιπόν που διοργανώνει έχουν κυρίως ψυχαγωγικά χαρακτήρα χωρίς εντούτοις να αποκλείεται και η σωματική άσκηση. Στο πλαίσιο των εκδρομών, διεξάγονται "αθλητικαί παιδιαί", υπό τη διεύθυνση και επίβλεψη του αρχηγού των εκδρομών, μέλους του Δ.Σ. με διακεκριμένες αρμοδιότητες μόνο για τα χρόνια 1900-1912. Οι εκδρομές στοχεύουν επιπλέον στη σύσφιγξη των "μεταξύ των συναδέλφων σχέσεων"119 στον ύπαιθρο χώρο, όπου εγκαταλείπουν "επί μίαν ημέραν την πνιγηράν των καφφενείων ατμόσφαιραν και τας κονιοβριθείς οδούς του άστεος"120. Για την περίοδο που εξετάζουμε, στα πρακτικά και τις απολογιστικές εκθέσεις του Δ.Σ. αναφέρονται ωστόσο μόλις επτά εκδρομές: το 1893 στον Άγιο Κοσμά, το 1896 στο Πέραμα Σαλαμίνας, το 1900 στην Κηφισιά, το 1903 στο Δαφνί και την Αγία Παρασκευή, το 1916 πάλι στην Αγία Παρασκευή και το 1919 στο Γαλάτσι121.

Ανεξάρτητα από τις περιοδικές ή συγκυριακές εκδηλώσεις, ο Πανελλήνιος έχει το δικό του εορτολόγιο, βάσει του οποίου το γυμναστήριο παραμένει κλειστό και ο σύλλογος αργεί. Το εορτολόγιο αυτό περιλαμβάνει τις κύριες θρησκευτικές εορτές του χρόνου122, τις Κυριακές και την επίσημη εορτή του συλλόγου, που είναι η εορτή του Αγίου Γεωργίου, γνωστού "αθλητικού" αγίου123.

Το εορτολόγιο αυτό αλλά κυρίως η αργία του γυμναστηρίου την Κυριακή απέκλειε στην ουσία εκείνους που η εργασία τους δεν τους άφηνε ελεύθερο χρόνο μέσα στη βδομάδα. Η επιθυμία κάποιων νέων εργατών να περάσουν την αργία της Κυριακής γυμναζόμενοι ή, ενδεχομένως, να διακριθούν μετέχοντας ως αθλητές σε αγώνες θα πρέπει να βρίσκεται πίσω από το αίτημα προς τον Π.Γ.Σ. ομάδας εργατών το 1906:

"Σπεύδομεν διά της Παρούσης μας ίνα παρακαλέσομεν υμάς όπως το υπό την υμετέραν Προεδρείαν Γυμναστίριον μένη κατά τας Κυριακάς ανοικτόν προς ευκολείαν των θελόντων να Γυμνάζωνται.

————————————

119. "Έκθεσις των πεπραγμένων του Δ.Σ. του Π.Γ.Σ. κατά το έτος 1903-1904", σ. 11.

120. Περιγραφή της εκδρομής του Π.Γ.Σ. στο Πέραμα της Σαλαμίνας από την εφ. Παλιγγενεσία (11 Δεκ. 1896). Στην εκδρομή μετείχαν, σύμφωνα με την εφημερίδα, πάνω από 200 άτομα, ενώ έγιναν επί τόπου και πρόχειροι αγώνες στη δισκοβολία, τη σφαιροβολία, το δρόμο 100 μ. και 400 μ. και στο άλμα απλούν.

121. Βλ. αντίστοιχα Δ.Σ. 16 Ιουνίου 1893, Παλιγγενεσία 11 Δεκ. 1896, Δ.Σ. 23 Μαΐου 1900, Έκθεσις ... 1903-1904", ό.π., Δ.Σ. 17 Μαρτίου 1916 και Έκθεσις... 1919, ό.π., σ. 7.

122. Καθορίζεται στο Δ.Σ. της 8ης Απριλίου 1895. Κατά τις Κυριακές και εορτές, επιτρέπεται η άσκηση των μελών τις απογευματινές ώρες.

123. Η εορτή αυτή καθορίζεται από το καταστατικό του 1892. Στο πρώτο καταστατικό του 1891 ως επίσημη εορτή του συλλόγου οριζόταν η 25η Μαρτίου. Οι λόγοι της αλλαγής δεν καταγράφονται.

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/243.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Καθώτη οι πλοίστοι εξ ημών υπαγώμεθα εις την εργατηκήν τάξιν. Ελπίζωνταις ότι η παράκλησίσμας θέλη εισακουσθή"124.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ

Παρόλο που ο Πανελλήνιος ήταν ένα σχετικά ανοιχτό σωματείο με λιγότερους μηχανισμούς αποκλεισμού νέων μελών απ' ό,τιάλλα σύγχρονά του αθηναϊκά σωματεία -όπως π.χ. το Lawn Tennis Club αλλά και ο Εθνικός- εντούτοις η κοινωνική του φυσιογνωμία ήταν με σαφήνεια προσδιορισμένη. Φαίνεται πως η ασφαλιστική δικλείδα στην περίπτωση του Πανελληνίου ήταν η διάκριση μεταξύ τακτικών και ενεργών μελών που δημιουργούσε δύο ιεραρχημένες κατηγορίες μελών του συλλόγου.

Για την περίοδο 1891-1899, η λεπτομερής καταγραφή στο Μητρώο των μελών της επαγγελματικής ιδιότητας κάθε τακτικού μέλους μάς επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε, με σχετική βεβαιότητα, την κοινωνική σύνθεση του συλλόγου125. Η μελέτη των επαγγελματικών κατηγοριών που εκπροσωπούνται στο σύνολο των 1.837 μελών μάς οδηγεί λοιπόν στα ακόλουθα συμπεράσματα (βλ. Πίνακα 5):

1. Παρατηρείται μεγάλη ποικιλία επαγγελμάτων τα οποία ωστόσο στο σύνολό τους ανήκουν στα μεσαία και ανώτερα στρώματα.

2. Στο σύνολο των μελών σημαντικότερες είναι κατά σειρά οι εξής κατηγορίες: οι φοιτητές (272 = 17%), χωρίς να περιλαμβάνω σ' αυτό το σύνολο τους διδάκτορες, οι στρατιωτικοί (200 = 12,5%), οι υπάλληλοι δημόσιοι και ιδιωτικοί (204 = 12,8%), οι νομικοί (κυρίως δικηγόροι, 165 = 10,3%), οι έμποροι (108 = 6,8%). Από τις υπόλοιπες κατηγορίες, 38 είναι οι γυμναστές, 86 οι εκπαιδευτικοί, της Μέσης Εκπαίδευσης κυρίως, 64 οι γιατροί.

————————————

124. "Προς τον Πρόεδρον του Αθήναις Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 1 Μαΐου 1906. Ενδεχομένως η στιγμή που διατυπώνεται το αίτημα θα πρέπει να συνδεθεί με την επικείμενη Μεσολυμπιάδα. Το Δ.Σ. αποφάσισε να δεχθεί το αίτημα των 20 νέων και τα γυμναστήριο να "μένη προσωρινώς ανοικτόν καθ' εκάστην Κυριακήν, χάριν δοκιμής, από της 7 μέχρι της 9 π.μ.". Δ.Σ. 8 Μαΐου 1906. Ειδικές άδειες απουσίας φαίνεται πως παραχωρούνται επίσης από τους εργοδότες σε αθλητές που ήθελαν να προπονηθούν στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. Αυτή είναι η περίπτωση του αθλητή του Π.Γ.Σ. Β. Στουρνάρα, υπαλλήλου της Τράπεζας Αθηνών, ο οποίος εξασφαλίζει άδεια δύο φορές την εβδομάδα μετά τις 5 μ.μ. (1 Μαρτίου 1908).

125. Το "Μητρώον του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 10η Φεβρουαρίου 1891" είναι ένα χαρτόδετο τεύχος 4ου σχήματος με 478 χειρόγραφες σελίδες. Περιέχει 1.891 εγγραφές που αντιστοιχούν σε 1.837 τακτικά, επίτιμα και αντεπιστέλλοντα μέλη. Για κάθε μέλος σημειώνονται τα εξής στοιχεία: αύξων αριθμός, όνομα και επώνυμο, αριθμός διπλώματος (πρωτοκόλλου), επάγγελμα, ημερομηνία εκλογής, ημερομηνία παραιτήσεως ή διαγραφής. Για τις υπ' αριθ. 1802-1834 εγγραφές σημειώνεται και η διεύθυνση κατοικίας. Τα στοιχεία αυτά δεν είναι πλήρη για όλες τις εγγραφές. Η παλαιότερη εγγραφή του μητρώου έγινε την ημερομηνία

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/244.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

3. Από τα ανώτερα στρώματα, σημαντικότερες είναι οι κατηγορίες των κτηματιών (63) και των τραπεζιτών (32), ενώ δεν είναι αμελητέα και η παρουσία των πολιτικών, εφόσον καταγράφονται 28 βουλευτές και 2 υπουργοί.

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Τα μέλη του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου κατά επαγγέλματα (1891-1899)

Γυμναστές 38

Πρόεδροι συλλόγων 3

Βουλευτές 28

Πρέσβεις 5

Δημοτικοί σύμβουλοι 4

Ακόλουθοι πρεσβείας/διπλωμάτες 3

Δήμαρχοι 3

Διερμηνείς 2

Πρίγκηπες 2

Υπουργοί 2

Νομάρχης 1

Κτηματίες 63

Τραπεζίτες 32

Χρηματιστές 16

Εργοστασιάρχες 9

Μεσίτες 8

Βιομήχανοι 3

Διευθ. Τράπεζας 3

Τραπεζομεσίτες 2

Εμποροτραπεζίτης 1

Ενεχειροδανειστής 1

Εφοπλιστής 1

Μεγαλέμπορος 1

Στρατιωτικοί 200

Δικηγόροι 125

Διδάκτορες Νομικής 34

Δικαστικοί 4

Συμβολαιογράφοι 2

Γιατροί 42

Φαρμακοποιοί 14

Οδοντίατροι 6

Διδ. Ιατρικής 2

Καθηγητές Μ.Ε. 34

Δημοδιδάσκαλοι 18

Καθηγητές Πανεπιστημίου 8

Διδάκτορες Φιλολογίας 5

Διευθ. Λυκείου 5

Σχολάρχες 4

Ελληνοδιδάσκαλοι 3

Γυμνασιάρχες 2

Διδ. φυσικών επιστημών 2

Διευθ. Εκπαιδευτηρίου 2

Διδ. Γαλλικών 1

Διδ. πολιτικών επιστημών 1

Διδάσκαλος οπλομαχητικής 1

Διευθ. Διδασκαλείου 1

Διευθ. Σχολής Βιομ. Τεχνών 1

Διευθ. Ωδείου 1

Μηχανικοί 37

Εργολάβοι 9

Αρχιτέκτονες 7

Αρχαιολόγοι 3

Χημικοί 3

Γεωπόνοι 2

Σημ.: Σε περίπτωση που αναφέρονται δύο επαγγέλματα για κάποιο μέλος, έχει προτιμηθεί το ανώτερο. Στην περίπτωση των γυμναστών που έχουν και άλλη ιδιότητα (π.χ. φοιτητής) θεωρήθηκε ισχυρότερη η ιδιότητα του γυμναστή.

————————————

ίδρυσης του συλλόγου (10 Φεβρουαρίου 1891) και η τελευταία στις 25 Μαρτίου 1899. Η κίνηση των μελών έχει ενημερωθεί ως το 1900 (διαγραφές, παραιτήσεις, ανακατατάξεις) και σε δύο μόνο περιπτώσεις το 1902 και το 1925.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/245.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Εργοδηγοί 2

Ναυπηγοί 2

Δημοσιογράφοι 20

Ζωγράφοι 5

Γλύπτες 2

Μουσικοί 2

Χοροδιδάσκαλος 1

Καλλιγράφοι 4

Στενογράφος 1

Φοιτητές 272

Νομικής 89

Ιατρικής 39

Μαθηματικών 9

Φυσικών επιστημών 6

Φιλολογίας 5

Πολυτεχνικής 2

Φαρμακευτικής 2

Δεν δηλώνεται 120

Μαθητές 6

Σπουδαστές 3

Υπάλληλοι 179

Δημόσιοι 65

Τραπέζης 39

Ανακτόρων 16

Σιδηροδρ. 13

Ιδιωτικοί 8

Δημοτικοί 5

Τροχειοδρ. 2

Εμποροϋπάλληλοι 25

Έμποροι 108

Κουρείς 19

Παντοπώλες/οπωροπώλες 12

Ξενοδόχοι 10

Χρυσοχόοι 9

Επιπλοποιοί 7

Καπνοπώλες/καπνέμποροι 7

Οινοποιοί/οινοπώλες 6

Πιλοποιοί/πιλοπώλες 6

Υποδηματοποιοί 6

Διευθ. ξενοδοχείου 3

Ζαχαροπλάστες 3

Ζυθοποιοί/ζυθοπώλες 3

Ωρολογοποιοί 3

Αρτοποιοί/αρτοπώλες 2

Λεπτουργοί 2

Μεταξουργοί 2

Ξυλουργοί/ξυλέμποροι 2

Ζωέμπορος 1

Καφεπώλης 1

Κρεοπώλης 1

Λευκοσιδηρ. 1

Σανοπώλης 1

Σελοποιός 1

Ταπετσιέρης 1

Τεχνίτης ηλεκτρ. 1

Τραπεζοποιός 1

Υδραυλικός 1

Φανοποιός 1

Βιβλιοδέτες 4

Βιβλιοπώλες 3

Τυπογράφοι 2

Λιθογράφος 1

Χαράκτης 1

Φωτογράφος 1

Κοσμηματογράφος 1

Εμπορορράπτες 8

Ράπτες 4

Παραγγελιοδόχοι 7

Τηλεγραφητές 3

Αργυραμοιβοί 2

Κληρικοί 3

Δεν δηλώνεται 230

Η ισχυρή παρουσία των στρατιωτικών και, κατά δεύτερο λόγο των εκπαιδευτικών, είναι απολύτως κατανοητή με βάση το χαρακτήρα του Π.Γ.Σ. ο οποίος

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/246.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

καλλιεργεί, παρά την ποικιλία των αθλητικών δραστηριοτήτων του, κυρίως τον κλασικό αθλητισμό και στο καταστατικό του, από την ίδρυση του το 1891, έθετε ως στόχο την "εις απάσας τας κοινωνικάς τάξεις διάδοσιν της γυμναστικής". Η εκπαιδευτική και διδακτική διάσταση είναι σαφής στην πολιτική του συλλόγου, ο οποίος εξαρχής προσδιόρισε ως μέσο επίτευξης των στόχων του, μεταξύ άλλων, την ίδρυση γυμναστηρίων στην Αθήνα, ενός κεντρικού και άλλων σε διάφορα μέρη της πόλης, όπου θα γινόταν "η εκγύμνασις επί μικρώ τιμήματι των εργατικών τάξεων"126. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους ίδρυσε εξάλλου, όπως είδαμε, Σχολή Γυμναστών αλλά και Γυμναστριών. Διαπιστώνουμε συνεπώς και σ' αυτή την περίπτωση τη σύνδεση του αθλητισμού αφενός με την εκπαιδευτική διαδικασία και αφετέρου με τη φιλανθρωπική δραστηριότητα. Ο αθλητισμός εξυπηρετεί, έστω και στο επίπεδο των προθέσεων, μια στρατηγική κοινωνικοποίησης των νέων και ηθικοποίησης των λαϊκών τάξεων, διδάσκοντας την πειθαρχία στην ανθρώπινη συμπεριφορά και επιτρέποντας τον έλεγχο στον ελεύθερο χρόνο.

Η πρωτεύουσα θέση των φοιτητών (σε συντριπτική πλειοψηφία της Νομικής Σχολής)127 μεταξύ των μελών του Π.Γ.Σ.128 μπορεί επίσης να ερμηνευθεί, εφόσον είναι γνωστό ότι η άθληση κατέχει σημαντική θέση σε όλους τους νεανικούς συλλόγους, αλλά και γιατί οι αθλητικοί σύλλογοι δημιουργούνται συχνά από

————————————

126. "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, άρθρο 2, παρ. Β'. Στο καταστατικά του 1894, η διατύπωση αλλάζει: "η εκγύμνασις επί μικρώ τιμήματι πάντων των πολιτών" (άρθρο 1, παρ. Β'.). Συγκεκριμένη έκφραση αυτής της πολιτικής είναι η απόφαση, το 1922, "να δημιουργηθώσιν, προς διευκόλυνσιν της επί μικρώ τιμήματι ασκήσεως των πολιτών, δεκάλεπτα εισιτήρια του Γυμναστηρίου, ισχύοντα διά μίαν έκαστον είσοδον, δεδομένου ότι η αγορά των υπό του Καταστατικού κεκανονισμένων εισιτηρίων συνδρομητών δραχμής μιας, δυνατόν να μη τυγχάνη ευχερής εις τους απορωτέρους" (Δ.Σ. 5 Μαρτίου 1922).

127. Η ενασχόληση με τον αθλητισμό των φοιτητών κυρίως της Νομικής και της Ιατρικής επιβεβαιώνεται και από τα δεδομένα των φοιτητικών αθλητικών αγώνων που διοργανώνονται στο Παναθηναϊκό Στάδιο την Κυριακή, 4 Μαΐου 1908: πρώτη σε συμμετοχές είναι η Νομική Σχολή με 12 αθλητές, δεύτερη η Ιατρική με 11, και ακολουθούν η Φιλοσοφική και η Σχολή Φυσικών Επιστημών με 5 αντίστοιχα και η Θεολογική με 4. Νικήτρια των αγώνων αναδείχτηκε η Νομική Σχολή. Δελτίον της Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτ. 1908, σ. 298.

128. Η νεανική ταυτότητα του Πανελληνίου δεν είναι δυνατόν να τεκμηριωθεί, εφόσον δεν καταγράφεται η ηλικία των μελών και των αθλητών. Το νεαρό της ηλικίας μπορεί να συναχθεί μόνο από την ιδιότητα των μελών (φοιτητές, γυμναστές) και από αυτή καθεαυτή την ικανότητά τους να γυμνάζονται και να έχουν επιδόσεις στους αγώνες. Τα μόνα δεδομένα που έχω στη διάθεσή μου, από τους αγώνες που οργάνωσε ο Π.Γ.Σ. το 1891, επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση: ο μέσος όρος ηλικίας των αθλητών είναι 19 ετών και μόνο ένας είναι 26 (σύνολο: 11). Υπάρχει βεβαίως ηλικιακό όριο προς τα κάτω για να γίνει κάποιος μέλος του συλλόγου, το οποίο το 1914 ορίζεται στα 16 χρόνια. Αλλά και προηγουμένως στο Δ.Σ. διατυπωνόταν η άποψη ότι "χάριν της σοβαρότητας του Συλλόγου δεν πρέπει να γίνουν μέλη παιδιά, διότι λείπει απ' αυτών η κρίσις και θα επέλθη ανωμαλία εν τω μέλλοντι εις τον Σύλλογον" (Δ.Σ. 9 Μαΐου 1912).

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/247.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νέους σε αναζήτηση μιας κοινωνικότητας διαφορετικής απ' αυτήν που πρόσφερε ο σχολικός θεσμός. Από την άλλη μεριά, το Πανεπιστήμιο έπαιζε καθοριστικά ρόλο στην ανάπτυξη κοινωνικών επαφών και στη δημιουργία νεανικών ομάδων. Οι φοιτητές προέρχονταν από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές με αποτέλεσμα οι συσπειρώσεις των νέων να γίνονται με σημείο αναφοράς κατεξοχήν το Πανεπιστήμιο. Άλλωστε η ιδιότητα του φοιτητή, υπ' αυτές τις συνθήκες, κατέληγε να αποτελεί σημαντικό στοιχείο ταυτότητας.

Αποκαλυπτική για την κοινωνική ταυτότητα του Π.Γ.Σ. είναι η παρουσία ομάδων με υψηλό κοινωνικό κύρος, όπως οι δικηγόροι και οι δημόσιοι υπάλληλοι. Συγκεκριμένα, από το σύνολο των υπαλλήλων που καταγράφονται (204), οι περισσότεροι είναι δημόσιοι και τραπεζικοί υπάλληλοι (65 και 39 αντίστοιχα). Υπάρχουν επιπλέον δεκαέξι (16) που βρίσκονται στην υπηρεσία της βασιλικής οικογένειας.

Η κοινωνική εμβέλεια του σωματείου μπορεί επίσης να ανιχνευθεί με την ανάλυση της σύνθεσης των Δ.Σ. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1891, το Δ.Σ. από τα τακτικά μέλη και είναι 14μελές: πρόεδρος, αντιπρόεδρος, γενικός γραμματέας, ειδικός γραμματέας, ταμίας, έξι σύμβουλοι, επόπτης των ασκήσεων, έφορος των οργάνων του γυμναστηρίου και έφορος της βιβλιοθήκης. Μετά το 1894, με το νέο κανονισμό, οι σύμβουλοι θα γίνουν 12 και το Δ.Σ. 17μελές129. Το νέο καταστατικό, του 1900, περιλαμβάνει στα μέλη του Δ.Σ. τον έφορο του γυμναστηρίου και τον αρχηγό των εκδρομών, αυξάνοντας έτσι το σύνολο των μελών σε 19 130. Η σύνθεση αυτή θα παραμείνει σταθερή τα επόμενα χρόνια με δύο μόνο προσθήκες: το 1901, με τροποποίηση του άρθρου 21, προστίθεται και β' αντιπρόεδρος131 και το 1904, β' ειδικός γραμματέας (με τροποποίηση του άρθρου 2)132. Το 1904, το Δ.Σ. περιλαμβάνει πλέον 21 μέλη. Ο αριθμός των μελών θα μειωθεί κατά ένα το 1912, όταν δεν συμπεριλαμβάνεται πλέον στο Δ.Σ. ο αρχηγός των εκδρομών133.

Πριν επιχειρήσουμε την ανάλυση της ομάδας που συγκροτεί το Δ.Σ., είναι σκόπιμο να εξετάσουμε ποιος είναι ο βαθμός κινητικότητας και ανανέωσης που το χαρακτηρίζει. Ανεξάρτητα από τον αριθμό των μελών ενός σωματείου, η σταθερότητα της ηγεσίας του, εφόσον διαπιστωθεί, μπορεί να είναι ενδεικτική του "συντηρητισμού" του αλλά και της κοινωνικής του παρουσίας.

Από το Δ.Σ. του Π.Γ.Σ. πέρασαν σε διάστημα είκοσι χρόνων (1891-1911) 95 άτομα, από τα οποία τα περισσότερα παρέμειναν για ένα μόνο χρόνο στο

————————————

129. Σύμφωνα με το νέο καταστατικό, ο επόπτης των ασκήσεων, ο έφορος των οργάνων και ο έφορος της βιβλιοθήκης δεν αναφέρονται μεταξύ των μελών του Δ.Σ.

130. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 2.

131. Γ.Σ. 11 Μαρτίου 1901.

132. Γ.Σ. 7 Μαρτίου 1904.

133. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 2.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/248.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αξίωμά τους (46). Απ' αυτούς πάλι οι περισσότεροι κατείχαν θέση συμβούλου: 33 συνολικά ήταν σύμβουλοι για 1 μόνο χρόνο. Η διαπίστωση αυτή προφανώς συναρτάται με το γεγονός ότι οι θέσεις των συμβούλων ήταν περισσότερες και ο ρόλος τους λιγότερο ουσιαστικός. Ωστόσο, το ίδιο ισχύει αναλογικά και για όσους είχαν αναλάβει ένα από τα 5 (αργότερα 7) πιο σημαντικά αξιώματα του Δ.Σ.134: 15 παραμένουν στο ίδιο αξίωμα για 1 μόνο χρόνο, 5 για 2 χρόνια, 7 για 3, από 2 για 4 και 5 χρόνια αντίστοιχα, 3 για 6 ενώ από 1 κατέχει την ίδια θέση επί 7, 11 και 12 χρόνια αντίστοιχα. Για δώδεκα χρόνια (1900-1912) θα είναι πρόεδρος του Π.Γ.Σ. ο Κ. Παπαμιχαλόπουλος. Σημειωτέον ότι ο Παπαμιχαλόπουλος θα διατελέσει εκ νέου πρόεδρος για τη δεκαετία 1914-1924.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις μακράς παραμονής στο Δ.Σ. αλλά με αλλαγή αξιώματος ή με περιοδική διακοπή της παρουσίας τους. Η διακοπή αυτή συνήθως δεν διαρκεί πολύ και οι περισσότεροι επανέρχονται μετά από 1 έως 3 χρόνια. Κάποιοι παραμένουν λοιπόν στο Δ.Σ. για πέντε έως ένδεκα χρόνια συνεχώς αλλάζοντας ωστόσο αξίωμα. Άλλοι διακόπτουν την παρουσία τους στο Δ.Σ. για να αναλάβουν το ίδιο αξίωμα πάλι όταν επανέλθουν. Υπάρχουν 10 τέτοιες περιπτώσεις ενώ αντίστοιχα άλλοι 11 αλλάζουν αξίωμα μετά την επάνοδό τους στο Δ.Σ.

Στα είκοσι χρόνια, 37 άτομα θα περάσουν από τα 5 (και αργότερα 7) ανώτερα αξιώματα του Δ.Σ. (βλ. Πίνακα 6), γεγονός που συνιστά μερική ανανέωση, εφόσον κατά μέσο όρο κάποιος παραμένει στην ίδια θέση για 3 περίπου χρόνια. Αν συνυπολογίσουμε επιπλέον τον αριθμό των μελών που μετέχουν στις Γ.Σ. του συλλόγου, ο οποίος δεν είναι ιδιαίτερα υψηλός, όπως ήδη παρατηρήσαμε, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για σχετική κινητικότητα του Δ.Σ. Το αντίβαρο σ' αυτή την παρατήρηση προέρχεται ωστόσο από τη μακρόχρονη παρουσία του ίδιου προσώπου στο αξίωμα του προέδρου: η θητεία του πρώτου προέδρου του Π.Γ.Σ., του Ι. Φωκιανού, διακόπηκε με τον θάνατό του. Στη συνέχεια, και ως το 1899, υπήρξε συχνή εναλλαγή προέδρων (μεταξύ των οποίων και ο Σπ. Λάμπρος που ήταν και πρώτος πρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ.). Από το 1900 όμως έως το 1923 η δραστηριότητα του συλλόγου σφραγίζεται από τη σχεδόν αδιάλειπτη παρουσία στο αξίωμα του προέδρου του Κ. Παπαμιχαλόπουλου.

Ο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλος εκλεγόταν βουλευτής Επιδαύρου Λιμηράς από το 1888. Το 1892 διατέλεσε και υπουργός Παιδείας. Ήταν διδάκτορας της νομικής και είχε κάνει τις σπουδές του στη Γερμανία. Ήταν επίσης συγγραφέας ιστορικών μελετών. Μέλος του Πανελληνίου εκλέχθηκε στις 4 Οκτωβρίου 1893 αλλά, ως το 1900, εκτός από τη συμμετοχή του στην "προς παρασκευήν αθλητών επιτροπή των Ολυμπιακών Αγώνων" (1896), δεν είχε ιδιαιτέρως αναμειχθεί σε

————————————

134. Πρόεδρος, αντιπρόεδρος (α' και β'), γενικός γραμματέας, ειδικός γραμματέας (α' και β΄), ταμίας.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/249.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου (1891-1911)

Αθανασόπουλος Σ. Α.  Μίνδλερ Ιω.
Αντωνόπουλος Βασίλειος Δ.  Μοσχάκης Γ.
Αντωνόπουλος Σπυρ.  Παγκάρας Μ.
Αρβανίτης Σπυρ. Παπαμιχαλόπουλος Κ. Ν.
Βρυζάκης Αθαν.  Παπαρήτωρ Γ.
Γεννηματάς Γεώργ.  Πέππας Σ.
Γεωργαντάς Φίλιππος  Περσάκης Δ. Γ.
Γραικός Οδ. Ρότσιλδ Κ.
Ζίννης Αθαν.  Σαράτσογλους Αναστ.
Θων Νικ. Σέχος Γεώργ. Μ.
Ιωσήφ Ιωάννης Ι.  Σινίσιος Α.
Καλαμαράς Κ.  Σούλης Γ.
Κανέτσιος Γ. Σούτσος Αλέξανδρος
Καραβίας Ιππ.  Στρατουδάκης Ι.
Κοντός Σωκρ. Γ. Ταμπακόπουλος Π.
Κοτσελόπουλος Ν. Α.  Τασούλης Ιω.
Λάμπρος Σπ. . Τσάτσος Γεώργ. Ι
Λεοντόπουλος Β.  Φωκιανός Ιω.
Μερκάτης Αλ.  

Σημ.: Στον Πίνακα περιέχονται μόνο όσοι κατείχαν τα ανώτερα αξιώματα του Δ.Σ.

αθλητικά σωματεία. Στα τέλη του αιώνα, σε προχωρημένη ασφαλώς ηλικία, εμφανίζεται να ποδηλατεί στους δρόμους της Αθήνας. Πέθανε το 1923 135.

Τα υπόλοιπα 36 μέλη του συλλόγου που καταλαμβάνουν τις ανώτερες θέσεις στο Δ.Σ. και συναποτελούν τη διευθυντική ομάδα έχουν ανάλογα επαγγελματικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά136. Από τους γυμναστές-ιδρυτικά μέλη του Π.Γ.Σ., μόλις 5 εμφανίζονται στον πίνακα 6. Κι αυτοί πάλι μόνο τα πρώτα

————————————

135. Βλ. Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικού Λεξικόν, Αθήνα, εκδ. Βιομηχανικής Επιθεωρήσεως, τ. Δ', 1961 σ. 288-289· ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 105· Αναστ. Σαράτσογλους, "Νεκρολογία", Η Νίκη, 1923, σ. 204-205.

136. Μεταξύ των συμβούλων εξάλλου, η παρουσία εκπροσώπων γνωστών οικογενειών της εποχής όπως οι Αβέρωφ, Αγέλαστοι, Καλλιγάδες, Σούτσοι, Μέρλιν κ.ά., από τους όποιους άλλωστε πολλοί είναι και μέλη της Αθηναϊκής Λέσχης, μπορεί να είναι εξίσου αποκαλυπτική για το προφίλ της διευθυντικής ομάδας του Συλλόγου.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/250.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δύο-τρία χρόνια μετέχουν στη διοίκηση137. Γρήγορα τους υποκαθιστούν άλλες επαγγελματικές ομάδες, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη κοινωνική ισχύ: δικηγόροι, ανώτεροι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, κτηματίες, ανώτεροι εκπαιδευτικοί. Τουλάχιστον 4 εξάλλου συνδέονται με τα ανάκτορα138.

Ο σύνδεσμος του συλλόγου με τη βασιλική οικογένεια φαίνεται πως ήταν ισχυρός. Προστάτης του σωματείου ήταν ο διάδοχος -και έπειτα, βασιλιάς- Κωνσταντίνος. Επίτιμος πρόεδρος και μεγάλος ευεργέτης ο πρίγκηπας Γεώργιος, ύπατος αρμοστής της Κρήτης (1897-1906). Επίτιμα μέλη, οι πρίγκηπες Νικόλαος και Ανδρέας. Το 1898, ο Πανελλήνιος θεσμοθέτησε, όπως αναφέρθηκε, τα "Σωτήρια", αγώνες για να εορτάζεται κάθε χρόνο η διάσωση του Γεωργίου και της κόρης του Μαρίας από δολοφονική απόπειρα. Η απόφαση αυτή σηματοδοτούσε άλλωστε, σύμφωνα με τον Ιω. Χρυσάφη, τη νίκη της φιλοβασιλικής μερίδας μέσα στο σύλλογο, η οποία επισφραγίστηκε και με την εκλογή την ίδια χρονιά ως προέδρου του Ν. Θων, γενικού επιμελητή των ανακτόρων139.

————————————

137. Από το 1894 απαλείφεται από το καταστατικό κάθε ρύθμιση που απαιτούσε να είναι γυμναστές κάποια από τα μέλη του Δ.Σ.

138. Ο Σπ. Δ. Αντωνόπουλος, αδελφός του Βασίλειου, από τη γνωστή οικογένεια των Αντωνόπουλων (προπάππος τους ήταν ο Σπηλιώτης Αντωνόπουλος από την Κόνιτσα της Λακωνίας), ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου αλλά και μέλος του Ελευθεροτεκτονικού τάγματος στο οποίο κατείχε τον ανώτερο βαθμό. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 377, "Μητρώον του Π.Γ.Σ." και Δ. Γρ. Καμπούρογλους, "Οι Αντωνόπουλοι", Νέα Εστία. 8 (1930), σ. 1071-1072. Μέλος της Στοάς ήταν και ο Ι. Φωκιανός από το 1876: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 23. Ο τρίτος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. (1898-1899), Νικόλαος Θων, ήταν γενικός επιμελητής των Ανακτόρων ("Μητρώον του Π.Γ.Σ."). Ο Αλέξανδρος Μερκάτης, που είχε τον τίτλο του κόμητος, ήταν Αυλάρχης του Κωνσταντίνου και του Αλεξάνδρου και Μέγας Αυλάρχης και Μέγας Τελετάρχης του Γεωργίου Β' ενώ ο Αλέξανδρος Σούτσος Αυλάρχης του Γεωργίου Β'. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία.. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα 1996, σ. 140 και 603. Για τον Μερκάτη, βλ. και Λ. Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, Αθήνα 1963, τ. Β', σ. 417. Το γεγονός, εξάλλου, ότι ο Αντωνόπουλος και ο Φωκιανός ήταν τέκτονες, δημιουργεί ερωτηματικά για το ρόλο που μπορεί να έπαιξαν τα δίκτυα του τεκτονισμού στη συγκρότηση των αθλητικών συλλόγων. Άλλωστε, οι μασονικές στοές αποτελούσαν μία από τις πιο σημαντικές μορφές της αστικής κοινωνικότητας στη Δ. Ευρώπη ήδη από το β' μισό του 18ου αιώνα. Βλ. G. Gayot, "Les relations de pouvoir dans la franc-maçonnerie française de 1750 à 1850" στο É. François (επιμ.), Sociabilité et société bourgeoise..., ό.π., σ. 204. Σ' αυτή την περίπτωση, η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών ένας σωματείου και οι σχέσεις μεταξύ τους δεν θα εξαρτώνταν μόνο από τη συνύπαρξή τους στον ίδιο σύλλογο. Ο τεκτονισμός θα μπορούσε λοιπόν να προσφέρει ίσως το ερμηνευτικά κλειδί για τη συγκρότηση κάποιων σωματείων. Η προσπάθειά μου όμως να αναζητήσω στοιχεία που θα φώτιζαν αυτή την όψη των εθελοντικών συσσωματώσεων προσέκρουσε στη σιωπή.

139. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 468. Πρωταγωνιστής της αλλαγής αυτής υπήρξε ο γ. γραμματέας του Π.Γ.Σ., Σπ. Αντωνόπουλος, που όπως είδαμε ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου.

Σελ. 250
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 231
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    τα ναυτικά σωματεία, όπως ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς και ο Ναυτικός Όμιλος Φαλήρου, κερδίζοντας μάλιστα και μετάλλια88.

    ΕΙΣΡΟΗ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

    Οι αθλητικές δραστηριότητες του Πανελληνίου αντανακλούν, όπως είναι φυσικό, τις διακυμάνσεις της οικονομικής του κατάστασης, η οποία με τη σειρά της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το ανθρώπινο δυναμικό του. Ο αριθμός των μελών αποτελεί, πράγματι, μέτρο για την ακμή ενός σωματείου, εφόσον κατά κανόνα το μεγαλύτερο ποσό των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Σύμφωνα με τις διαπιστώσεις του Δ.Σ. του 1922, ο Πανελλήνιος μετέβη από μια αρχική περίοδο έντονης δραστηριότητας, ως το 1896, σε μια τριετή ύφεση, για να περάσει στη συνέχεια σε μια φάση δεκαετούς σχεδόν ακμής (1899-1908). Μετά το 1908 παρατηρείται, αντίθετα, νέα κάμψη του συλλόγου89 για να ανακάμψει πολλά χρόνια αργότερα, στο τέλος της περιόδου που εξετάζουμε.

    Οι μεταπτώσεις αυτές είναι εμφανείς στην ετήσια εισροή νέων μελών στον Πανελλήνιο (βλ. Πίνακα 1) αλλά και στον αριθμό των σταθερών ανά έτος μελών (βλ. Πίνακα 2). Στο Μητρώο του Πανελληνίου90 υπάρχουν 1891 εγγραφές αλλά το πραγματικό σύνολο των εγγεγραμμένων μελών για τα χρόνια 1891-1899 ανέρχεται σε 1.837, αριθμός εξαιρετικά υψηλός. Με βάση τα λίγα στοιχεία που διαθέτουμε και που μας επιτρέπουν τη σύγκριση με αλλά ομόλογα σωματεία, φαίνεται πως ο ΠΓΣ. αποτελούσε τον ισχυρότερο ίσως πόλο έλξης για νέα μέλη και γι' αυτό το μεγαλύτερο σε μέγεθος αθλητικό σωματείο τουλάχιστον της πρωτεύουσας91.

    Βάσει των συνδρομών πάντως και των ετήσιων απολογισμών, τα ενεργά

    ————————————

    88. Για τις εργασίες του κολυμβητικού τμήματος, βλ. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 9-10, Έκθεσις ... 1920, ό.π., σ. 8-9 και Έκθεσις ... 1921, ό.π., σ. 9-10.

    89. Πανελλήνιος Γ.Σ., Έκθεσις... 1922, ό.π., σ. 4-5. Ενδεικτικό της κάμψης που παρουσιάζει ο Π.Γ.Σ. από το 1908 είναι ότι στους Πανελλήνιους Αγώνες εκείνης της χρονιάς μετέχει με 53 αθλητές έναντι 73 του Εθνικού. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτωβρίου 1908, σ. 289.

    90. Βλ. σημ. 125.

    91. Έξω από την πρωτεύουσα, στο σημαντικότερο εκείνη την εποχή αστικό κέντρο, την Πάτρα, φαίνεται πως η μόδα του αθλητισμού γνωρίζει επιτυχία και ο Παναχαϊκός Γ.Σ. συσπειρώνει υπολογίσιμο αριθμό μελών, εξίσου σημαντικό αναλογικά με εκείνον του Πανελληνίου. Το 1893 αριθμεί 507 μέλη και 86 εταίρους και το 1895, 560 μέλη και 180 εταίρους. Ο αριθμός των μελών μειώνεται γύρω στα 1900, ενώ για τα χρόνια που ακολουθούν δεν διαθέτουμε ακόμη στοιχεία προς σύγκριση. Βλ. N.Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Α '. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 12, 22, 67, 107. Ο Π.Γ.Σ. αποτελούσε εξάλλου σημαντικό σε μέγεθος αθλητικό σωματείο ακόμη και σε σύγκριση με εξωελλαδικά σωματεία, όπως για παράδειγμα τον Πανιώνιο Γ.Σ. Σμύρνης, που αποτελούσε αναμφίβολα το πιο δραστήριο ελληνικό γυμναστικά σωματείο εκτός ελληνικού κράτους. Από σκόρπια στοιχεία