Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 243-262 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/243.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Καθώτη οι πλοίστοι εξ ημών υπαγώμεθα εις την εργατηκήν τάξιν. Ελπίζωνταις ότι η παράκλησίσμας θέλη εισακουσθή"124.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ

Παρόλο που ο Πανελλήνιος ήταν ένα σχετικά ανοιχτό σωματείο με λιγότερους μηχανισμούς αποκλεισμού νέων μελών απ' ό,τιάλλα σύγχρονά του αθηναϊκά σωματεία -όπως π.χ. το Lawn Tennis Club αλλά και ο Εθνικός- εντούτοις η κοινωνική του φυσιογνωμία ήταν με σαφήνεια προσδιορισμένη. Φαίνεται πως η ασφαλιστική δικλείδα στην περίπτωση του Πανελληνίου ήταν η διάκριση μεταξύ τακτικών και ενεργών μελών που δημιουργούσε δύο ιεραρχημένες κατηγορίες μελών του συλλόγου.

Για την περίοδο 1891-1899, η λεπτομερής καταγραφή στο Μητρώο των μελών της επαγγελματικής ιδιότητας κάθε τακτικού μέλους μάς επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε, με σχετική βεβαιότητα, την κοινωνική σύνθεση του συλλόγου125. Η μελέτη των επαγγελματικών κατηγοριών που εκπροσωπούνται στο σύνολο των 1.837 μελών μάς οδηγεί λοιπόν στα ακόλουθα συμπεράσματα (βλ. Πίνακα 5):

1. Παρατηρείται μεγάλη ποικιλία επαγγελμάτων τα οποία ωστόσο στο σύνολό τους ανήκουν στα μεσαία και ανώτερα στρώματα.

2. Στο σύνολο των μελών σημαντικότερες είναι κατά σειρά οι εξής κατηγορίες: οι φοιτητές (272 = 17%), χωρίς να περιλαμβάνω σ' αυτό το σύνολο τους διδάκτορες, οι στρατιωτικοί (200 = 12,5%), οι υπάλληλοι δημόσιοι και ιδιωτικοί (204 = 12,8%), οι νομικοί (κυρίως δικηγόροι, 165 = 10,3%), οι έμποροι (108 = 6,8%). Από τις υπόλοιπες κατηγορίες, 38 είναι οι γυμναστές, 86 οι εκπαιδευτικοί, της Μέσης Εκπαίδευσης κυρίως, 64 οι γιατροί.

————————————

124. "Προς τον Πρόεδρον του Αθήναις Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 1 Μαΐου 1906. Ενδεχομένως η στιγμή που διατυπώνεται το αίτημα θα πρέπει να συνδεθεί με την επικείμενη Μεσολυμπιάδα. Το Δ.Σ. αποφάσισε να δεχθεί το αίτημα των 20 νέων και τα γυμναστήριο να "μένη προσωρινώς ανοικτόν καθ' εκάστην Κυριακήν, χάριν δοκιμής, από της 7 μέχρι της 9 π.μ.". Δ.Σ. 8 Μαΐου 1906. Ειδικές άδειες απουσίας φαίνεται πως παραχωρούνται επίσης από τους εργοδότες σε αθλητές που ήθελαν να προπονηθούν στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. Αυτή είναι η περίπτωση του αθλητή του Π.Γ.Σ. Β. Στουρνάρα, υπαλλήλου της Τράπεζας Αθηνών, ο οποίος εξασφαλίζει άδεια δύο φορές την εβδομάδα μετά τις 5 μ.μ. (1 Μαρτίου 1908).

125. Το "Μητρώον του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 10η Φεβρουαρίου 1891" είναι ένα χαρτόδετο τεύχος 4ου σχήματος με 478 χειρόγραφες σελίδες. Περιέχει 1.891 εγγραφές που αντιστοιχούν σε 1.837 τακτικά, επίτιμα και αντεπιστέλλοντα μέλη. Για κάθε μέλος σημειώνονται τα εξής στοιχεία: αύξων αριθμός, όνομα και επώνυμο, αριθμός διπλώματος (πρωτοκόλλου), επάγγελμα, ημερομηνία εκλογής, ημερομηνία παραιτήσεως ή διαγραφής. Για τις υπ' αριθ. 1802-1834 εγγραφές σημειώνεται και η διεύθυνση κατοικίας. Τα στοιχεία αυτά δεν είναι πλήρη για όλες τις εγγραφές. Η παλαιότερη εγγραφή του μητρώου έγινε την ημερομηνία

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/244.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

3. Από τα ανώτερα στρώματα, σημαντικότερες είναι οι κατηγορίες των κτηματιών (63) και των τραπεζιτών (32), ενώ δεν είναι αμελητέα και η παρουσία των πολιτικών, εφόσον καταγράφονται 28 βουλευτές και 2 υπουργοί.

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Τα μέλη του Πανελλήνιου Γυμναστικού Συλλόγου κατά επαγγέλματα (1891-1899)

Γυμναστές 38

Πρόεδροι συλλόγων 3

Βουλευτές 28

Πρέσβεις 5

Δημοτικοί σύμβουλοι 4

Ακόλουθοι πρεσβείας/διπλωμάτες 3

Δήμαρχοι 3

Διερμηνείς 2

Πρίγκηπες 2

Υπουργοί 2

Νομάρχης 1

Κτηματίες 63

Τραπεζίτες 32

Χρηματιστές 16

Εργοστασιάρχες 9

Μεσίτες 8

Βιομήχανοι 3

Διευθ. Τράπεζας 3

Τραπεζομεσίτες 2

Εμποροτραπεζίτης 1

Ενεχειροδανειστής 1

Εφοπλιστής 1

Μεγαλέμπορος 1

Στρατιωτικοί 200

Δικηγόροι 125

Διδάκτορες Νομικής 34

Δικαστικοί 4

Συμβολαιογράφοι 2

Γιατροί 42

Φαρμακοποιοί 14

Οδοντίατροι 6

Διδ. Ιατρικής 2

Καθηγητές Μ.Ε. 34

Δημοδιδάσκαλοι 18

Καθηγητές Πανεπιστημίου 8

Διδάκτορες Φιλολογίας 5

Διευθ. Λυκείου 5

Σχολάρχες 4

Ελληνοδιδάσκαλοι 3

Γυμνασιάρχες 2

Διδ. φυσικών επιστημών 2

Διευθ. Εκπαιδευτηρίου 2

Διδ. Γαλλικών 1

Διδ. πολιτικών επιστημών 1

Διδάσκαλος οπλομαχητικής 1

Διευθ. Διδασκαλείου 1

Διευθ. Σχολής Βιομ. Τεχνών 1

Διευθ. Ωδείου 1

Μηχανικοί 37

Εργολάβοι 9

Αρχιτέκτονες 7

Αρχαιολόγοι 3

Χημικοί 3

Γεωπόνοι 2

Σημ.: Σε περίπτωση που αναφέρονται δύο επαγγέλματα για κάποιο μέλος, έχει προτιμηθεί το ανώτερο. Στην περίπτωση των γυμναστών που έχουν και άλλη ιδιότητα (π.χ. φοιτητής) θεωρήθηκε ισχυρότερη η ιδιότητα του γυμναστή.

————————————

ίδρυσης του συλλόγου (10 Φεβρουαρίου 1891) και η τελευταία στις 25 Μαρτίου 1899. Η κίνηση των μελών έχει ενημερωθεί ως το 1900 (διαγραφές, παραιτήσεις, ανακατατάξεις) και σε δύο μόνο περιπτώσεις το 1902 και το 1925.

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/245.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Εργοδηγοί 2

Ναυπηγοί 2

Δημοσιογράφοι 20

Ζωγράφοι 5

Γλύπτες 2

Μουσικοί 2

Χοροδιδάσκαλος 1

Καλλιγράφοι 4

Στενογράφος 1

Φοιτητές 272

Νομικής 89

Ιατρικής 39

Μαθηματικών 9

Φυσικών επιστημών 6

Φιλολογίας 5

Πολυτεχνικής 2

Φαρμακευτικής 2

Δεν δηλώνεται 120

Μαθητές 6

Σπουδαστές 3

Υπάλληλοι 179

Δημόσιοι 65

Τραπέζης 39

Ανακτόρων 16

Σιδηροδρ. 13

Ιδιωτικοί 8

Δημοτικοί 5

Τροχειοδρ. 2

Εμποροϋπάλληλοι 25

Έμποροι 108

Κουρείς 19

Παντοπώλες/οπωροπώλες 12

Ξενοδόχοι 10

Χρυσοχόοι 9

Επιπλοποιοί 7

Καπνοπώλες/καπνέμποροι 7

Οινοποιοί/οινοπώλες 6

Πιλοποιοί/πιλοπώλες 6

Υποδηματοποιοί 6

Διευθ. ξενοδοχείου 3

Ζαχαροπλάστες 3

Ζυθοποιοί/ζυθοπώλες 3

Ωρολογοποιοί 3

Αρτοποιοί/αρτοπώλες 2

Λεπτουργοί 2

Μεταξουργοί 2

Ξυλουργοί/ξυλέμποροι 2

Ζωέμπορος 1

Καφεπώλης 1

Κρεοπώλης 1

Λευκοσιδηρ. 1

Σανοπώλης 1

Σελοποιός 1

Ταπετσιέρης 1

Τεχνίτης ηλεκτρ. 1

Τραπεζοποιός 1

Υδραυλικός 1

Φανοποιός 1

Βιβλιοδέτες 4

Βιβλιοπώλες 3

Τυπογράφοι 2

Λιθογράφος 1

Χαράκτης 1

Φωτογράφος 1

Κοσμηματογράφος 1

Εμπορορράπτες 8

Ράπτες 4

Παραγγελιοδόχοι 7

Τηλεγραφητές 3

Αργυραμοιβοί 2

Κληρικοί 3

Δεν δηλώνεται 230

Η ισχυρή παρουσία των στρατιωτικών και, κατά δεύτερο λόγο των εκπαιδευτικών, είναι απολύτως κατανοητή με βάση το χαρακτήρα του Π.Γ.Σ. ο οποίος

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/246.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

καλλιεργεί, παρά την ποικιλία των αθλητικών δραστηριοτήτων του, κυρίως τον κλασικό αθλητισμό και στο καταστατικό του, από την ίδρυση του το 1891, έθετε ως στόχο την "εις απάσας τας κοινωνικάς τάξεις διάδοσιν της γυμναστικής". Η εκπαιδευτική και διδακτική διάσταση είναι σαφής στην πολιτική του συλλόγου, ο οποίος εξαρχής προσδιόρισε ως μέσο επίτευξης των στόχων του, μεταξύ άλλων, την ίδρυση γυμναστηρίων στην Αθήνα, ενός κεντρικού και άλλων σε διάφορα μέρη της πόλης, όπου θα γινόταν "η εκγύμνασις επί μικρώ τιμήματι των εργατικών τάξεων"126. Για τους ίδιους ακριβώς λόγους ίδρυσε εξάλλου, όπως είδαμε, Σχολή Γυμναστών αλλά και Γυμναστριών. Διαπιστώνουμε συνεπώς και σ' αυτή την περίπτωση τη σύνδεση του αθλητισμού αφενός με την εκπαιδευτική διαδικασία και αφετέρου με τη φιλανθρωπική δραστηριότητα. Ο αθλητισμός εξυπηρετεί, έστω και στο επίπεδο των προθέσεων, μια στρατηγική κοινωνικοποίησης των νέων και ηθικοποίησης των λαϊκών τάξεων, διδάσκοντας την πειθαρχία στην ανθρώπινη συμπεριφορά και επιτρέποντας τον έλεγχο στον ελεύθερο χρόνο.

Η πρωτεύουσα θέση των φοιτητών (σε συντριπτική πλειοψηφία της Νομικής Σχολής)127 μεταξύ των μελών του Π.Γ.Σ.128 μπορεί επίσης να ερμηνευθεί, εφόσον είναι γνωστό ότι η άθληση κατέχει σημαντική θέση σε όλους τους νεανικούς συλλόγους, αλλά και γιατί οι αθλητικοί σύλλογοι δημιουργούνται συχνά από

————————————

126. "Κανονισμός...", 29 Μαρτίου 1892, άρθρο 2, παρ. Β'. Στο καταστατικά του 1894, η διατύπωση αλλάζει: "η εκγύμνασις επί μικρώ τιμήματι πάντων των πολιτών" (άρθρο 1, παρ. Β'.). Συγκεκριμένη έκφραση αυτής της πολιτικής είναι η απόφαση, το 1922, "να δημιουργηθώσιν, προς διευκόλυνσιν της επί μικρώ τιμήματι ασκήσεως των πολιτών, δεκάλεπτα εισιτήρια του Γυμναστηρίου, ισχύοντα διά μίαν έκαστον είσοδον, δεδομένου ότι η αγορά των υπό του Καταστατικού κεκανονισμένων εισιτηρίων συνδρομητών δραχμής μιας, δυνατόν να μη τυγχάνη ευχερής εις τους απορωτέρους" (Δ.Σ. 5 Μαρτίου 1922).

127. Η ενασχόληση με τον αθλητισμό των φοιτητών κυρίως της Νομικής και της Ιατρικής επιβεβαιώνεται και από τα δεδομένα των φοιτητικών αθλητικών αγώνων που διοργανώνονται στο Παναθηναϊκό Στάδιο την Κυριακή, 4 Μαΐου 1908: πρώτη σε συμμετοχές είναι η Νομική Σχολή με 12 αθλητές, δεύτερη η Ιατρική με 11, και ακολουθούν η Φιλοσοφική και η Σχολή Φυσικών Επιστημών με 5 αντίστοιχα και η Θεολογική με 4. Νικήτρια των αγώνων αναδείχτηκε η Νομική Σχολή. Δελτίον της Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτ. 1908, σ. 298.

128. Η νεανική ταυτότητα του Πανελληνίου δεν είναι δυνατόν να τεκμηριωθεί, εφόσον δεν καταγράφεται η ηλικία των μελών και των αθλητών. Το νεαρό της ηλικίας μπορεί να συναχθεί μόνο από την ιδιότητα των μελών (φοιτητές, γυμναστές) και από αυτή καθεαυτή την ικανότητά τους να γυμνάζονται και να έχουν επιδόσεις στους αγώνες. Τα μόνα δεδομένα που έχω στη διάθεσή μου, από τους αγώνες που οργάνωσε ο Π.Γ.Σ. το 1891, επιβεβαιώνουν αυτή την υπόθεση: ο μέσος όρος ηλικίας των αθλητών είναι 19 ετών και μόνο ένας είναι 26 (σύνολο: 11). Υπάρχει βεβαίως ηλικιακό όριο προς τα κάτω για να γίνει κάποιος μέλος του συλλόγου, το οποίο το 1914 ορίζεται στα 16 χρόνια. Αλλά και προηγουμένως στο Δ.Σ. διατυπωνόταν η άποψη ότι "χάριν της σοβαρότητας του Συλλόγου δεν πρέπει να γίνουν μέλη παιδιά, διότι λείπει απ' αυτών η κρίσις και θα επέλθη ανωμαλία εν τω μέλλοντι εις τον Σύλλογον" (Δ.Σ. 9 Μαΐου 1912).

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/247.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νέους σε αναζήτηση μιας κοινωνικότητας διαφορετικής απ' αυτήν που πρόσφερε ο σχολικός θεσμός. Από την άλλη μεριά, το Πανεπιστήμιο έπαιζε καθοριστικά ρόλο στην ανάπτυξη κοινωνικών επαφών και στη δημιουργία νεανικών ομάδων. Οι φοιτητές προέρχονταν από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές με αποτέλεσμα οι συσπειρώσεις των νέων να γίνονται με σημείο αναφοράς κατεξοχήν το Πανεπιστήμιο. Άλλωστε η ιδιότητα του φοιτητή, υπ' αυτές τις συνθήκες, κατέληγε να αποτελεί σημαντικό στοιχείο ταυτότητας.

Αποκαλυπτική για την κοινωνική ταυτότητα του Π.Γ.Σ. είναι η παρουσία ομάδων με υψηλό κοινωνικό κύρος, όπως οι δικηγόροι και οι δημόσιοι υπάλληλοι. Συγκεκριμένα, από το σύνολο των υπαλλήλων που καταγράφονται (204), οι περισσότεροι είναι δημόσιοι και τραπεζικοί υπάλληλοι (65 και 39 αντίστοιχα). Υπάρχουν επιπλέον δεκαέξι (16) που βρίσκονται στην υπηρεσία της βασιλικής οικογένειας.

Η κοινωνική εμβέλεια του σωματείου μπορεί επίσης να ανιχνευθεί με την ανάλυση της σύνθεσης των Δ.Σ. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1891, το Δ.Σ. από τα τακτικά μέλη και είναι 14μελές: πρόεδρος, αντιπρόεδρος, γενικός γραμματέας, ειδικός γραμματέας, ταμίας, έξι σύμβουλοι, επόπτης των ασκήσεων, έφορος των οργάνων του γυμναστηρίου και έφορος της βιβλιοθήκης. Μετά το 1894, με το νέο κανονισμό, οι σύμβουλοι θα γίνουν 12 και το Δ.Σ. 17μελές129. Το νέο καταστατικό, του 1900, περιλαμβάνει στα μέλη του Δ.Σ. τον έφορο του γυμναστηρίου και τον αρχηγό των εκδρομών, αυξάνοντας έτσι το σύνολο των μελών σε 19 130. Η σύνθεση αυτή θα παραμείνει σταθερή τα επόμενα χρόνια με δύο μόνο προσθήκες: το 1901, με τροποποίηση του άρθρου 21, προστίθεται και β' αντιπρόεδρος131 και το 1904, β' ειδικός γραμματέας (με τροποποίηση του άρθρου 2)132. Το 1904, το Δ.Σ. περιλαμβάνει πλέον 21 μέλη. Ο αριθμός των μελών θα μειωθεί κατά ένα το 1912, όταν δεν συμπεριλαμβάνεται πλέον στο Δ.Σ. ο αρχηγός των εκδρομών133.

Πριν επιχειρήσουμε την ανάλυση της ομάδας που συγκροτεί το Δ.Σ., είναι σκόπιμο να εξετάσουμε ποιος είναι ο βαθμός κινητικότητας και ανανέωσης που το χαρακτηρίζει. Ανεξάρτητα από τον αριθμό των μελών ενός σωματείου, η σταθερότητα της ηγεσίας του, εφόσον διαπιστωθεί, μπορεί να είναι ενδεικτική του "συντηρητισμού" του αλλά και της κοινωνικής του παρουσίας.

Από το Δ.Σ. του Π.Γ.Σ. πέρασαν σε διάστημα είκοσι χρόνων (1891-1911) 95 άτομα, από τα οποία τα περισσότερα παρέμειναν για ένα μόνο χρόνο στο

————————————

129. Σύμφωνα με το νέο καταστατικό, ο επόπτης των ασκήσεων, ο έφορος των οργάνων και ο έφορος της βιβλιοθήκης δεν αναφέρονται μεταξύ των μελών του Δ.Σ.

130. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 2.

131. Γ.Σ. 11 Μαρτίου 1901.

132. Γ.Σ. 7 Μαρτίου 1904.

133. Καταστατικόν..., ό.π., άρθρο 2.

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/248.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αξίωμά τους (46). Απ' αυτούς πάλι οι περισσότεροι κατείχαν θέση συμβούλου: 33 συνολικά ήταν σύμβουλοι για 1 μόνο χρόνο. Η διαπίστωση αυτή προφανώς συναρτάται με το γεγονός ότι οι θέσεις των συμβούλων ήταν περισσότερες και ο ρόλος τους λιγότερο ουσιαστικός. Ωστόσο, το ίδιο ισχύει αναλογικά και για όσους είχαν αναλάβει ένα από τα 5 (αργότερα 7) πιο σημαντικά αξιώματα του Δ.Σ.134: 15 παραμένουν στο ίδιο αξίωμα για 1 μόνο χρόνο, 5 για 2 χρόνια, 7 για 3, από 2 για 4 και 5 χρόνια αντίστοιχα, 3 για 6 ενώ από 1 κατέχει την ίδια θέση επί 7, 11 και 12 χρόνια αντίστοιχα. Για δώδεκα χρόνια (1900-1912) θα είναι πρόεδρος του Π.Γ.Σ. ο Κ. Παπαμιχαλόπουλος. Σημειωτέον ότι ο Παπαμιχαλόπουλος θα διατελέσει εκ νέου πρόεδρος για τη δεκαετία 1914-1924.

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις μακράς παραμονής στο Δ.Σ. αλλά με αλλαγή αξιώματος ή με περιοδική διακοπή της παρουσίας τους. Η διακοπή αυτή συνήθως δεν διαρκεί πολύ και οι περισσότεροι επανέρχονται μετά από 1 έως 3 χρόνια. Κάποιοι παραμένουν λοιπόν στο Δ.Σ. για πέντε έως ένδεκα χρόνια συνεχώς αλλάζοντας ωστόσο αξίωμα. Άλλοι διακόπτουν την παρουσία τους στο Δ.Σ. για να αναλάβουν το ίδιο αξίωμα πάλι όταν επανέλθουν. Υπάρχουν 10 τέτοιες περιπτώσεις ενώ αντίστοιχα άλλοι 11 αλλάζουν αξίωμα μετά την επάνοδό τους στο Δ.Σ.

Στα είκοσι χρόνια, 37 άτομα θα περάσουν από τα 5 (και αργότερα 7) ανώτερα αξιώματα του Δ.Σ. (βλ. Πίνακα 6), γεγονός που συνιστά μερική ανανέωση, εφόσον κατά μέσο όρο κάποιος παραμένει στην ίδια θέση για 3 περίπου χρόνια. Αν συνυπολογίσουμε επιπλέον τον αριθμό των μελών που μετέχουν στις Γ.Σ. του συλλόγου, ο οποίος δεν είναι ιδιαίτερα υψηλός, όπως ήδη παρατηρήσαμε, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για σχετική κινητικότητα του Δ.Σ. Το αντίβαρο σ' αυτή την παρατήρηση προέρχεται ωστόσο από τη μακρόχρονη παρουσία του ίδιου προσώπου στο αξίωμα του προέδρου: η θητεία του πρώτου προέδρου του Π.Γ.Σ., του Ι. Φωκιανού, διακόπηκε με τον θάνατό του. Στη συνέχεια, και ως το 1899, υπήρξε συχνή εναλλαγή προέδρων (μεταξύ των οποίων και ο Σπ. Λάμπρος που ήταν και πρώτος πρόεδρος του Σ.Ε.Α.Γ.Σ.). Από το 1900 όμως έως το 1923 η δραστηριότητα του συλλόγου σφραγίζεται από τη σχεδόν αδιάλειπτη παρουσία στο αξίωμα του προέδρου του Κ. Παπαμιχαλόπουλου.

Ο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλος εκλεγόταν βουλευτής Επιδαύρου Λιμηράς από το 1888. Το 1892 διατέλεσε και υπουργός Παιδείας. Ήταν διδάκτορας της νομικής και είχε κάνει τις σπουδές του στη Γερμανία. Ήταν επίσης συγγραφέας ιστορικών μελετών. Μέλος του Πανελληνίου εκλέχθηκε στις 4 Οκτωβρίου 1893 αλλά, ως το 1900, εκτός από τη συμμετοχή του στην "προς παρασκευήν αθλητών επιτροπή των Ολυμπιακών Αγώνων" (1896), δεν είχε ιδιαιτέρως αναμειχθεί σε

————————————

134. Πρόεδρος, αντιπρόεδρος (α' και β'), γενικός γραμματέας, ειδικός γραμματέας (α' και β΄), ταμίας.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/249.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Τα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου (1891-1911)

Αθανασόπουλος Σ. Α.  Μίνδλερ Ιω.
Αντωνόπουλος Βασίλειος Δ.  Μοσχάκης Γ.
Αντωνόπουλος Σπυρ.  Παγκάρας Μ.
Αρβανίτης Σπυρ. Παπαμιχαλόπουλος Κ. Ν.
Βρυζάκης Αθαν.  Παπαρήτωρ Γ.
Γεννηματάς Γεώργ.  Πέππας Σ.
Γεωργαντάς Φίλιππος  Περσάκης Δ. Γ.
Γραικός Οδ. Ρότσιλδ Κ.
Ζίννης Αθαν.  Σαράτσογλους Αναστ.
Θων Νικ. Σέχος Γεώργ. Μ.
Ιωσήφ Ιωάννης Ι.  Σινίσιος Α.
Καλαμαράς Κ.  Σούλης Γ.
Κανέτσιος Γ. Σούτσος Αλέξανδρος
Καραβίας Ιππ.  Στρατουδάκης Ι.
Κοντός Σωκρ. Γ. Ταμπακόπουλος Π.
Κοτσελόπουλος Ν. Α.  Τασούλης Ιω.
Λάμπρος Σπ. . Τσάτσος Γεώργ. Ι
Λεοντόπουλος Β.  Φωκιανός Ιω.
Μερκάτης Αλ.  

Σημ.: Στον Πίνακα περιέχονται μόνο όσοι κατείχαν τα ανώτερα αξιώματα του Δ.Σ.

αθλητικά σωματεία. Στα τέλη του αιώνα, σε προχωρημένη ασφαλώς ηλικία, εμφανίζεται να ποδηλατεί στους δρόμους της Αθήνας. Πέθανε το 1923 135.

Τα υπόλοιπα 36 μέλη του συλλόγου που καταλαμβάνουν τις ανώτερες θέσεις στο Δ.Σ. και συναποτελούν τη διευθυντική ομάδα έχουν ανάλογα επαγγελματικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά136. Από τους γυμναστές-ιδρυτικά μέλη του Π.Γ.Σ., μόλις 5 εμφανίζονται στον πίνακα 6. Κι αυτοί πάλι μόνο τα πρώτα

————————————

135. Βλ. Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικού Λεξικόν, Αθήνα, εκδ. Βιομηχανικής Επιθεωρήσεως, τ. Δ', 1961 σ. 288-289· ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 105· Αναστ. Σαράτσογλους, "Νεκρολογία", Η Νίκη, 1923, σ. 204-205.

136. Μεταξύ των συμβούλων εξάλλου, η παρουσία εκπροσώπων γνωστών οικογενειών της εποχής όπως οι Αβέρωφ, Αγέλαστοι, Καλλιγάδες, Σούτσοι, Μέρλιν κ.ά., από τους όποιους άλλωστε πολλοί είναι και μέλη της Αθηναϊκής Λέσχης, μπορεί να είναι εξίσου αποκαλυπτική για το προφίλ της διευθυντικής ομάδας του Συλλόγου.

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/250.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δύο-τρία χρόνια μετέχουν στη διοίκηση137. Γρήγορα τους υποκαθιστούν άλλες επαγγελματικές ομάδες, οι οποίες έχουν μεγαλύτερη κοινωνική ισχύ: δικηγόροι, ανώτεροι υπάλληλοι, στρατιωτικοί, κτηματίες, ανώτεροι εκπαιδευτικοί. Τουλάχιστον 4 εξάλλου συνδέονται με τα ανάκτορα138.

Ο σύνδεσμος του συλλόγου με τη βασιλική οικογένεια φαίνεται πως ήταν ισχυρός. Προστάτης του σωματείου ήταν ο διάδοχος -και έπειτα, βασιλιάς- Κωνσταντίνος. Επίτιμος πρόεδρος και μεγάλος ευεργέτης ο πρίγκηπας Γεώργιος, ύπατος αρμοστής της Κρήτης (1897-1906). Επίτιμα μέλη, οι πρίγκηπες Νικόλαος και Ανδρέας. Το 1898, ο Πανελλήνιος θεσμοθέτησε, όπως αναφέρθηκε, τα "Σωτήρια", αγώνες για να εορτάζεται κάθε χρόνο η διάσωση του Γεωργίου και της κόρης του Μαρίας από δολοφονική απόπειρα. Η απόφαση αυτή σηματοδοτούσε άλλωστε, σύμφωνα με τον Ιω. Χρυσάφη, τη νίκη της φιλοβασιλικής μερίδας μέσα στο σύλλογο, η οποία επισφραγίστηκε και με την εκλογή την ίδια χρονιά ως προέδρου του Ν. Θων, γενικού επιμελητή των ανακτόρων139.

————————————

137. Από το 1894 απαλείφεται από το καταστατικό κάθε ρύθμιση που απαιτούσε να είναι γυμναστές κάποια από τα μέλη του Δ.Σ.

138. Ο Σπ. Δ. Αντωνόπουλος, αδελφός του Βασίλειου, από τη γνωστή οικογένεια των Αντωνόπουλων (προπάππος τους ήταν ο Σπηλιώτης Αντωνόπουλος από την Κόνιτσα της Λακωνίας), ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου αλλά και μέλος του Ελευθεροτεκτονικού τάγματος στο οποίο κατείχε τον ανώτερο βαθμό. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 377, "Μητρώον του Π.Γ.Σ." και Δ. Γρ. Καμπούρογλους, "Οι Αντωνόπουλοι", Νέα Εστία. 8 (1930), σ. 1071-1072. Μέλος της Στοάς ήταν και ο Ι. Φωκιανός από το 1876: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 23. Ο τρίτος πρόεδρος του Π.Γ.Σ. (1898-1899), Νικόλαος Θων, ήταν γενικός επιμελητής των Ανακτόρων ("Μητρώον του Π.Γ.Σ."). Ο Αλέξανδρος Μερκάτης, που είχε τον τίτλο του κόμητος, ήταν Αυλάρχης του Κωνσταντίνου και του Αλεξάνδρου και Μέγας Αυλάρχης και Μέγας Τελετάρχης του Γεωργίου Β' ενώ ο Αλέξανδρος Σούτσος Αυλάρχης του Γεωργίου Β'. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, 100 χρόνια νεώτερη ελληνική ολυμπιακή ιστορία.. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα 1996, σ. 140 και 603. Για τον Μερκάτη, βλ. και Λ. Ζώης, Λεξικόν ιστορικόν και λαογραφικόν Ζακύνθου, Αθήνα 1963, τ. Β', σ. 417. Το γεγονός, εξάλλου, ότι ο Αντωνόπουλος και ο Φωκιανός ήταν τέκτονες, δημιουργεί ερωτηματικά για το ρόλο που μπορεί να έπαιξαν τα δίκτυα του τεκτονισμού στη συγκρότηση των αθλητικών συλλόγων. Άλλωστε, οι μασονικές στοές αποτελούσαν μία από τις πιο σημαντικές μορφές της αστικής κοινωνικότητας στη Δ. Ευρώπη ήδη από το β' μισό του 18ου αιώνα. Βλ. G. Gayot, "Les relations de pouvoir dans la franc-maçonnerie française de 1750 à 1850" στο É. François (επιμ.), Sociabilité et société bourgeoise..., ό.π., σ. 204. Σ' αυτή την περίπτωση, η αλληλεγγύη μεταξύ των μελών ένας σωματείου και οι σχέσεις μεταξύ τους δεν θα εξαρτώνταν μόνο από τη συνύπαρξή τους στον ίδιο σύλλογο. Ο τεκτονισμός θα μπορούσε λοιπόν να προσφέρει ίσως το ερμηνευτικά κλειδί για τη συγκρότηση κάποιων σωματείων. Η προσπάθειά μου όμως να αναζητήσω στοιχεία που θα φώτιζαν αυτή την όψη των εθελοντικών συσσωματώσεων προσέκρουσε στη σιωπή.

139. Ιω. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 468. Πρωταγωνιστής της αλλαγής αυτής υπήρξε ο γ. γραμματέας του Π.Γ.Σ., Σπ. Αντωνόπουλος, που όπως είδαμε ήταν γραμματέας του ανακτορικού γραφείου.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/251.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η νομιμοφροσύνη του συλλόγου απέναντι στον βασιλιά διατηρήθηκε και στα χρόνια του Διχασμού. Τη στιγμή της εκθρόνισης του Κωνσταντίνου ο Πανελλήνιος θα αποστείλει ψήφισμα συμπαράστασης στον έκπτωτο μονάρχη:

«Ο "Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος", συνελθών σήμερον τη τριακοστή του μηνός Μαΐου του έτους χιλιοστού εννεακοσιοστού δεκάτου εβδόμου, ημέρα Τρίτη, διά την εκπληκτικήν και οδυνηράν αγγελίαν της από του θρόνου καταβάσεως του πανενδόξου Βασιλέως των Ελλήνων Κωνσταντίνου ΙΒ', λαμβάνει την τόλμην και την υψηλήν τιμήν να υποβάλη Αυτώ την ειλικρινεστάτην έκφρασιν βαθυτάτου σεβασμού, την άκαμπτον πίστιν και την απαράτρεπτον αφοσίωσιν εις τον εσαεί χρόνον»140.

Στα επόμενα χρόνια, οι τόνοι, αλλάζουν. Παρόλο που μοιάζει δύσκολο να έχουν ανατραπεί τα φρονήματα και ο σύλλογος να έχει αποκτήσει φιλοβενιζελική στάση, αλλάζει η επίσημη έκφρασή του. Δεν είναι μόνο ότι αφαιρείται από τον λογότυπο η φράση "υπό προστάτη τη Α.Μ. τω βασιλεί", όπως υποχρεώνονται άλλωστε όλα τα σωματεία εκείνη την περίοδο141. Οι εκθέσεις του Δ.Σ. που υποβάλλονται στις Γ.Σ. του Φεβρουαρίου 1918 και του Φεβρουαρίου 1920 έχουν σαφώς φιλοβενιζελικό περιεχόμενο. Έτσι, στην μεν πρώτη επαινείται το νομοθετικό έργο της κυβέρνησης υπέρ του αθλητισμού και δίνονται συγχαρητήρια στους Πέτρο Καλλιγά και Μιλτιάδη Νεγρεπόντη για την ανάληψη υπουργικών αξιωμάτων142. Στη δεύτερη, γίνεται λόγος για "το μέγα ενδιαφέρον της Κυβερνήσεως και ιδία του κ. Προέδρου αυτής όστις, εν τη προνοία αυτού διά παν ότι συντελεί εις την πρόοδον και την αναγέννησιν του ημετέρου έθνους, εξεδήλωσε την επιθυμίαν όπως ίδη διαδιδομένας τας σωματικάς ασκήσεις και προαγόμενον τον αθλητισμόν"143. Δεν είναι ασφαλώς τυχαίο ότι αυτές μόνο οι εκθέσεις δεν υπογράφονται από τον πρόεδρο Κ. Παπαμιχαλόπουλο αλλά από τον αντιπρόεδρο Β. Δ. Αντωνόπουλο. Για τον δικηγόρο Βασίλειο Δ. Αντωνόπουλο, μέλος του Δ.Σ. του Πανελληνίου από το 1902, δε διαθέτουμε επαρκή βιογραφικά στοιχεία. Είναι πάντως ενδεικτικό για τα πολιτικά του φρονήματα ότι μόνο αυτός από το Δ.Σ.

————————————

140. Υπογράφεται από τον πρόεδρο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλο και τον γ. γραμματέα Α. Σαράτσογλου. Και η έκθεση εξάλλου που είχε υποβάλει το Δ.Σ. στη Γ.Σ. του Ιανουαρίου 1917 ήταν σαφώς φιλοβασιλική: Έκθεσις ... 1916, ό.π., σ. 11. Ανάλογου περιεχομένου ήταν οι αποφάσεις αφενός να τελεσθεί στο γυμναστήριο δοξολογία για την ανάρρωση του βασιλιά (Δ.Σ. 15 Ιουνίου 1915) και αφετέρου να αγορασθεί η εικόνα του βασιλιά για τα γραφεία του συλλόγου (Δ.Σ. 28 Αυγούστου 1915).

141. Βλ. εδώ, σ. 149.

142. Έκθεσις... 1917, ό.π., σ. 3-5. Και οι δύο είχαν διατελέσει για πολλά χρόνια μέλη του Δ.Σ. του Πανελληνίου.

143. Έκθεσις ... 1919, ό.π., σ. 4.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/252.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

του Πανελληνίου διορίστηκε ως μέλος της φιλοβενιζελικής Επιτροπής Ολυμπιακών Αγώνων (1918-1920)144.

Στη συνέλευση του Φεβρουαρίου 1921, η επάνοδος του Κωνσταντίνου χαιρετίζεται με ενθουσιασμό από το σύλλογο. "Ο αθλητισμός της νέας Ελλάδος", γράφει το απερχόμενο Δ.Σ., "θα εύρη και πάλιν τον φυσικόν αυτού αρχηγόν"145.

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΞΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

Ο πόλεμος και η οξεία πολιτική κρίση είχαν αναπόφευκτα τις επιπτώσεις τους στη λειτουργία των σωματείων. Ο διχασμός μεταφέρθηκε, όπως φαίνεται, και στο εσωτερικό των συλλόγων, ακόμη και εκείνων που συνδέονταν με τη διασκέδαση και την ψυχαγωγία146. Βεβαίως, οι προσωπικές αντιθέσεις, οι συγκρούσεις μεταξύ των μελών αλλά και, κάποτε, οι αντιπαλότητες μεταξύ σωματείων υπήρξαν στοιχείο συμπληρωματικά της συντροφικότητας και των αρμονικών σχέσεων.

Παρόλο που οι συγκρουσιακές όψεις της σωματειακής ζωής δεν καταγράφονται συνήθως στα επίσημα κείμενα, πίσω από κομψές διατυπώσεις, αποφάσεις και πραγματικά γεγονότα (διαγραφές, παραιτήσεις κ.ά.) μπορεί κάποιος να ανιχνεύσει πτυχές αυτής της κρυμμένης πλευράς της καθημερινής ζωής στο σωματείο. Στην περίπτωση του Πανελληνίου, δύο ήταν οι συγκυρίες που, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, σημειώθηκε σύγκρουση που ξεπέρασε τα όρια της προσωπικής διένεξης. Η πρώτη ήταν εκείνη που οδήγησε στη διάσπαση και την ίδρυση του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, το 1893. Η δεύτερη εκδηλώθηκε ένα χρόνο μετά, μέσα στο κλίμα της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων. Φαίνεται πώς, μετά το συνέδριο των Παρισίων όπου ο Πανελλήνιος εκπροσωπήθηκε από τον Δημήτριο Βικέλα, και την ανάθεση διεξαγωγής της πρώτης νεότερης Ολυμπιάδας στην Αθήνα, κάποιοι στο Δ.Σ. του συλλόγου πίστεψαν πως ο ίδιος ο Πανελλήνιος -αυτοδικαίως- θα μπορούσε να αναλάβει εκ μέρους της Ελλάδας τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων. Όταν, μετά την επίσκεψη του de Coubertin στην Ελλάδα, φάνηκε ότι ο Πανελλήνιος δεν επρόκειτο να αναλάβει

————————————

144. Μέλος της Ε.Ο.Α. ήταν επίσης τα χρόνια 1924-1927. Αντίθετα, μέλη της φιλοβασιλικής Ε.Ο.Α. (1921-1923) ήταν από τον Πανελλήνιο οι Φ. Γεωργαντάς, Αλ. Μερκάτης, Γ. Σούλης, Αλ. Σούτσος. Βλ. Ελ. Σκιαδάς, ό.π. Ο αδελφός του Β. Δ. Αντωνόπουλου, Σπυρίδων, που συνδεόταν με τα ανάκτορα, είχε πεθάνει το 1899.

145. Έκθεσις... 1920, ό.π., σ. 3. Βλ. επίσης και Δ.Σ. 16 Νοεμβρίου 1920, όπου αποφασίζεται η σύνταξη ψηφίσματος για την επάνοδο του Κωνσταντίνου.

146. Πβ. Όμιλο Αντισφαιρίσεως Αθηνών. Στον Π.Γ.Σ. εντούτοις δε διακρίνουμε μια ανάλογη αντιπαράθεση. Στα διοικητικά συμβούλια όλης της κρίσιμης περιόδου συνυπάρχουν οι Κ. Παπαμιχαλόπουλος και Β. Αντωνόπουλος και μάλιστα εκλέγονται με σχεδόν τον ίδιο πάντα αριθμό ψήφων.

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/253.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

15. Η κολυμβητική ομάδα του Π.Γ.Σ. (1906) με το σήμα του συλλόγου στις φανέλες των αθλητών, μαζί με τους Αθ. Λευκαδίτη και Γ. Ν. Μαυράκη.

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/254.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αυτό το ρόλο, οι διαφωνούντες κατέθεσαν στο Δ.Σ. πρόταση μομφής. Η πρόταση που κατατέθηκε προς ψηφοφορία από τον σύμβουλο Κάρολο Ρότσιλδ ήταν η εξής: "Ο Πρόεδρος του Συλλόγου [Ι. Φωκιανός] και οι δύο γραμματείς [Σπ. Αντωνόπουλος και Αλ. Μερκάτης] είναι άξιοι μομφής ως προδόντες τα συμφέροντα του Συλλόγου εν τη διεξαγωγή του περί Ολυμπιακών αγώνων ζητήματος". Η πρόταση καταψηφίστηκε και τα ζητήματα "άτινα συνεκλόνισαν την τέως υπάρχουσαν ομόνοιαν" θεωρήθηκε ότι λύθηκαν147.

Μικρά, μεμονωμένα περιστατικά, των οποίων δε γνωρίζουμε τις λεπτομέρειες ή τις συνέπειες, αποτυπώνουν επίσης άγνωστες, ταραγμένες όψεις. Το 1906, μέλη του συλλόγου, που είχαν ζητήσει να ασκούνται σε ιδιαίτερες ώρες στο οπλασκητήριο, μονομάχησαν148. Δεν αναφέρονται οι λόγοι, τα πρόσωπα, η έκβαση. Το γεγονός δεν είναι σπάνιο. Στον τύπο καταγράφονται μονομαχίες για λόγους τιμής149 αλλά δεν έχουν μελετηθεί ούτε η συχνότητα, ούτε οι αιτίες, ούτε η κοινωνική και επαγγελματική θέση των μονομάχων. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αυτό που ενδιαφέρει είναι ο τόπος της μονομαχίας, που είναι το γυμναστήριο του συλλόγου, αλλά και ο χαρακτήρας της προσωπικής αντίθεσης που καταλήγει στη μονομαχία.

Προβλήματα δημιουργούνται επίσης με τους αθλητές του συλλόγου. Το 1902, δύο αθλητές θα αποβληθούν για "ασυμβίβαστη" και "άπρεπη" συμπεριφορά στο γυμναστήριο150. Το 1904, πατέρας θα καταθέσει στο Δ.Σ. καταγγελία εναντίον αθλητή του Πανελληνίου "ως δήθεν προτείνοντος εις τον υιόν του ανήθικους προτάσεις", εκτός γυμναστηρίου εντούτοις. Το Δ.Σ. απαγορεύει προσωρινά τη φοίτηση στο γυμναστήριο στον αθλητή151. Ο κανονισμός του γυμναστηρίου και τα καταστατικά όριζαν με αυστηρότητα τα όρια της παρεκτροπής και κωδικοποιούσαν τις ποινές που επιβάλλονταν. Η συμπεριφορά στο γυμναστήριο έπρεπε να ακολουθεί τις αρχές της "αυστηράς τάξεως και πειθαρχίας"152. Αλλά και ο ιδιωτικός βίος των αθλητών έπρεπε να είναι άμεμπτος153.

Πέρα από την ενδοσωματειακή κοινωνικότητα, με τις αρμονικές και 

————————————

147. Δ.Σ. 20 Νοεμβρίου 1894.

148. Δ.Σ. 18 Ιανουαρίου 1906.

149. Πβ. εδώ, σ. 98.

150. Δ.Σ. 9 Νοεμβρίου 1902. Παρόμοιες περιπτώσεις αναφέρονται και σε επόμενα χρόνια. Διακρίνεται πάντως -ιδιαίτερα στα χρόνια κρίσης του συλλόγου- μια μεγαλύτερη επιείκεια στην επιβολή ποινών στους αθλητές. ΠΒ. Δ.Σ. 27 Νοεμβρίου 1907, Δ.Σ. 11 Αυγ. 1909, Δ.Σ. 7 Μαΐου 1911, Δ.Σ. 13 Μαΐου 1911.

151. Δ.Σ. 15 Ιουνίου 1904. Ο γιος του καταγγέλοντος δεν ήταν μέλος του Π.Γ.Σ ούτε πήγαινε πάντως στο γυμναστήριο.

152. Βλ. Κανονισμός του εν Αθήναις Κεντρικού Γυμναστηρίου... Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου, ό.π.

153. Πβ. εδώ, σ. 220.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/255.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

συγκρουσιακές της όψεις, ο σύλλογος αναπτύσσει κοινωνικές επαφές έξω από τα όριά του, με άλλα σωματεία, αθλητικά και μη. Το 1905, ο Πανελλήνιος διατηρεί σχέσεις με 86 σωματεία του "έσω και έξω ελληνισμού", το 1906 με 95 και το 1907 με 104 154, από τα οποία τα περισσότερα είναι γυμναστικά και αθλητικά ή περιλαμβάνουν τον αθλητισμό στις δραστηριότητές τους. Στο χώρο των αθλητικών σωματείων ο Π.Γ.Σ. κατέχει πράγματι κεντρική θέση: βρίσκεται σε συνεχή επικοινωνία με άλλους αθλητικούς συλλόγους -ελλαδικούς και εξωελλαδικούς- με τους οποίους ανταλλάσσει προσκλήσεις για αμοιβαία συμμετοχή σε αγώνες155, με δική του πρωτοβουλία συγκλήθηκε το 1897 το συνέδριο των αθλητικών συλλόγων που ίδρυσε τον Σύνδεσμο των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων, ενώ από τους κόλπους του προήλθαν κι άλλα αθλητικά σωματεία όπως ο Παναχαϊκός, ο Εθνικός, ο Παναθηναϊκός156.

Έντονος είναι και ο ανταγωνισμός μεταξύ των αθλητικών σωματείων, κυρίως μετά την ίδρυση του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και την οργάνωση πανελλήνιων αγώνων. Στην Αθήνα της καμπής του αιώνα ο ανταγωνισμός εντοπίζεται μεταξύ Εθνικού και Πανελληνίου και μάλιστα τόσο για τα αθλητικά πρωτεία όσο και για τον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Αποτέλεσμα της διαμάχης άλλωστε θα είναι και η προσωρινή αποχώρηση του Πανελληνίου από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. το 1902.

Το 1902, το νέο Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ελεγχόταν από τον Εθνικό με πλήρη παραγκωνισμό του Πανελληνίου. Η αντίδραση του Πανελληνίου ήταν σχεδόν αναμενόμενη. Στις αλλεπάλληλες συνεδριάσεις του Δ.Σ. του εκφράζεται με οξύτητα η αντίθεση προς τον Εθνικό, "όστις ουδέποτε ειργάσθη υπέρ της γυμναστικής αλλά μόνον διά των εγωιστικών αυτού ενεργειών προσπαθεί να βλάψη εν παντί ζητήματι τον Πανελλήνιον, επέφερε δε εν τέλει και το αποτέλεσμα τούτο"157. Οι διαπραγματεύσεις με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. δεν καταλήγουν σε αποτέλεσμα ικανοποιητικό για τον Π.Γ.Σ. Γι' αυτό αποφασίζει να αποχωρήσει από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και να προχωρήσει στην ίδρυση νέου Συνδέσμου στέλνοντας και σχετική εγκύκλιο στα άλλα αθλητικά σωματεία158. Η τελευταία απόφαση δεν 

————————————

154. "Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1904-1905", σ. 6, "Έκθεσις ... του Δ.Σ.... 1906-1907", σ. 6, "Έκθεσις ... του Δ.Σ. ... 1907-1908", σ. 3.

155. Το 1897, εξάλλου, όταν ο Πανελλήνιος βρίσκεται σε δεινή οικονομική κατάσταση, συζητείται το ενδεχόμενο να συνενωθεί σε ένα κοινό σύλλογο με τον Αθλητικό Όμιλο και τον Εθνικό Γ.Σ.: Δ.Σ. 23 Νοεμβρίου 1897.

156. Βλ. εδώ, σ. 189, σημ. 84. Το 1916 μάλιστα ο Π.Γ.Σ. παραχωρεί την αίθουσα του γυμναστηρίου του στον Πανελλήνιο Ποδοσφαιρικό και Αγωνιστικό Όμιλο για την ετήσια συνέλευσή του (Δ.Σ. 28 Ιαν. 1916).

157. Δ.Σ. 1 Φεβρουαρίου 1902. Για τη σύγκρουση μεταξύ Πανελληνίου και Εθνικού, βλ. και εδώ, σ. 282-3.

158. Δ.Σ. 5 Φεβρουαρίου 1902. Ο Μιλτ. Νεγροπόντης διαφώνησε με την αποχώρηση από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και παραιτήθηκε από το Δ.Σ.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/256.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πραγματοποιήθηκε και ένα χρόνο μετά, αφού ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. έκανε κάποιες τροποποιήσεις στο καταστατικό του που ικανοποιούσαν τον Πανελλήνιο, ο Π.Γ.Σ. επέστρεψε στον Σύνδεσμο.

ΧΡΟΝΙΑ ΑΚΜΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΥΦΕΣΗΣ

Τα χρόνια εκείνα της σύγκρουσης με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ο Πανελλήνιος βρισκόταν σε φάση ακμής, γεγονός που του επέτρεπε προφανώς να αναλάβει το κόστος της αποσχιστικής κίνησης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η πορεία του ακολουθεί την εναλλαγή φάσεων ακμής και ύφεσης, η οποία αποτυπώνεται αφενός στον αριθμό των μελών και αφετέρου στην οικονομική κατάσταση του σωματείου. Τα δύο είναι οπωσδήποτε αλληλένδετα, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Η καταγραφή των εσόδων και εξόδων του Π.Γ.Σ. για την περίοδο από την ίδρυσή του ως το 1922 επιβεβαιώνει άλλωστε τη σύνδεση αυτή: οι διακυμάνσεις της οικονομικής κατάστασης αντιστοιχούν προς τις διακυμάνσεις του αριθμού των μελών (βλ. Πίνακα 7 και Πίνακες 1 και 2).

Η εισροή νέων μελών στο σύλλογο και η παράλληλη σταθερή παρουσία σημαντικού αριθμού τακτικών μελών συμπίπτουν συνήθως με την αύξηση και εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο ή στα διάφορα ειδικά τμήματα του σωματείου χωρίς να είναι μέλη. Πράγματι, η δεύτερη σημαντικότερη κατηγορία εσόδων αντιπροσωπεύεται από τις εισπράξεις που προέρχονται από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου. Μικρότερα ποσά συγκεντρώνονται από εκείνους που διδάσκονται ξιφασκία στο τμήμα οπλομαχητικής και όσους χρησιμοποιούν το σκοπευτήριο ή τις εγκαταστάσεις της "ψυχρολουσίας". Σχετικά υψηλά είναι εξάλλου, στις αρχές του 20ού αιώνα, τα έσοδα από το τέννις, τα οποία προέρχονται όχι μόνο από τις συνδρομές των παικτών αλλά και από την πώληση ιματισμού και ειδών τέννις. Τέλος, τα δίδακτρα των κοριτσιών που διδάσκονταν γυμναστική στη σχολή του Πανελληνίου, όσα χρόνια λειτούργησε, αποτελούσαν ένα επιπλέον έσοδο ύψους ανάλογου με τα προηγούμενα. Σε κάποιες συγκυρίες επίσης, τα έσοδα του συλλόγου ενισχύθηκαν από δωρεές ιδιωτών και χορηγίες του Δημοσίου και του Δήμου Αθηναίων. Σταθερότερη ήταν η ετήσια επιχορήγηση από το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, η οποία από το 1909 ορίστηκε για τον Πανελλήνιο στις 3.000 δρχ.159. Στις υψηλές χορηγίες οφείλεται εξάλλου εν μέρει και η μεγάλη άνοδος των εσόδων που παρατηρείται το 1922 160.

————————————

159. Βλ. εδώ, σ. 143, σημ. 188.

160. Το 1922 ο Π.Γ.Σ. εισέπραξε με μορφή επιχορήγησης 6.000 δρχ. από το Δημόσιο, 3.500 δρχ. από τον Δήμο και 4.000 δρχ., από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Παρόλο που δεν αναφέρονται οι λόγοι γι' αυτή την ξαφνική εισροή χρημάτων, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι στη δεδομένη πολιτική συγκυρία βάρυναν ενδεχομένως και τα φιλοβασιλικά φρονήματα του σωματείου. Σημαντικές

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/257.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα έξοδα του συλλόγου, εκτός από τις περιπτώσεις εκτάκτων δαπανών που συνεπάγεται η οργάνωση αγώνων ή η κατασκευή νέων εγκαταστάσεων, καλύπτουν πάγια τους μισθούς του προσωπικού και τη συντήρηση του γραφείου και του γυμναστηρίου. Ο Πανελλήνιος απασχολεί γυμναστές (δύο συνήθως, έναν κύριο και έναν βοηθό), οι οποίοι προπονούν τους αθλητές και παρακολουθούν τη γύμναση των μελών, και έναν δάσκαλο της οπλομαχητικής. Οι μισθοί του εκπαιδευτικού προσωπικού αντιπροσωπεύουν ένα από τα σημαντικότερα μερίδια των εξόδων. Μικρότερη είναι η αμοιβή του κατώτερου προσωπικού, του επιστάτη, του θυρωρού, του υπηρέτη και του βοηθού γραφείου. Αντίθετα, σημαντική είναι η αμοιβή του εισπράκτορα, τον οποίο αναγκάστηκε να προσλάβει ο σύλλογος για την είσπραξη των καθυστερούμενων αλλά και των τακτικών συνδρομών των μελών. Η συντήρηση του γυμναστηρίου και γενικότερα των εγκαταστάσεων του σωματείου αποδεικνύεται επίσης δαπανηρή. Ο εξοπλισμός, ο φωτισμός, η ύδρευση, η φθορά των εγκαταστάσεων, οι αναγκαίες βελτιώσεις και προσθήκες αντιστοιχούν και σε, μεγαλύτερα ή μικρότερα, κονδύλια του προϋπολογισμού.

Η αύξηση των εσόδων και η οικονομική ευημερία επιτρέπουν προφανώς τη βελτίωση των εγκαταστάσεων, την πρόσληψη νέου προσωπικού και την αύξηση της δημόσιας δράσης του Πανελληνίου. Αντίστοιχα, η μείωση των εσόδων σε περιόδους κρίσης οδηγεί σε δραστική μείωση των εξόδων με περιορισμό του προσωπικού ή μείωση των μισθών161 και με στοιχειώδη απλώς συντήρηση των εγκαταστάσεων. Η αξία των εγκαταστάσεων του Πανελληνίου ανέρχεται τα χρόνια 1918-1919 στις 20.000 δρχ.: 17.000 η αξία της οικοδομής, 2.000 η αξία των γυμναστικών οργάνων και 1.000 η αξία των επίπλων. Στην περιουσία του συλλόγου προσγράφονται επιπλέον λαχειοφόροι ομολογίες της Εθνικής Τράπεζας, έτσι ώστε η συνολική περιουσία να ανέρχεται στις 22.300 δρχ. Από το 1893 ωστόσο βαραίνει τον Πανελλήνιο ως παθητικό το κόστος των ομολογιών που είχε εκδώσει για την κατασκευή του γυμναστηρίου και των τόκων τους. Ως το 1922 το δάνειο αυτό δεν έχει εξοφληθεί, φαίνεται όμως πως εξοφλείται στα αμέσως επόμενα χρόνια χάρη και στη νέα φάση οικονομικής ευημερίας που διέρχεται ο σύλλογος.

Η εξέλιξη της οικονομικής κατάστασης του Πανελληνίου όμως αποτυπώνεται στον πίνακα 7, σε συνδυασμό με το ανθρώπινο δυναμικό του (βλ. πίνακες 1 και 2), αντανακλά σε μεγάλο βαθμό το βάρος της δημόσιας παρουσίας του συλλόγου. Ο υψηλός αριθμός των εγγραφών και των τακτικών μελών καθώς και ο σημαντικός αριθμός εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο κυρίως αλλά και σε

————————————

πάντως ήταν και οι εισπράξεις από τις συνδρομές των μελών (4.710 δρχ.) και από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου (2.333 δρχ.). Βλ. Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. [16].

161. Βλ. "Έκθεσις των πεπραγμένων υπό του Διοικητικού Συμβουλίου κατά τα έτη 1896-1898".

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/258.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Οικονομική κατάσταση του Πανελληνίου Γ.Σ. 1891-1922

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

1891

6.867

6.756,65

1892

5.285,35

1.495,55

1893

18.944,40

10.393,64

1895

18.834,05

12.099,65

1896-7

15.905

15.201

1898

6.649,25

5.553,50

1899

15.458,80

15.339,30

1900

13.791,35

12.205,10

1901

13.537,65

12.381,55

1902

14.847,55

13.862,30

1903

11.878,50

10.768,95

1904

15.059,80

14.971,35

1905

13.364,55

11.951,45

1906

11.610,80

12.759,40

1907

14.750,05

11.204,15

1908

10.693,40

9:853,15

1909

9.258,25

9.210,90

1910

4.700,35

4.655

1911

10.131,75

7.278,25

1912

10.868

8.949,55

1913

7.198,95

5.860,05

1914

11.187,90

6.385,95

1915

9.248,45

7.645,70

1916

6.881,70

6.250,40

1917

10.274,59

7.598,60

1918

9.468,75

6.905,75

1919

12.341,50

10.268,30

1920

14.117,30

13.202,45

1921

15.153,35

15.022,50

1922

24.814,90

21.699,85

Σημ.: Τα στοιχεία για το 1914 αφορούν στους μήνες από 1 Μαρτίου ως 31 Δεκεμβρίου 1914 για τους οποίους συντάχθηκε ξεχωριστή έκθεση. Για όλα τα υπόλοιπα χρόνια, τα δεδομένα αντιστοιχούν σε "συλλογικά" έτη, εφόσον οι ετήσιοι απολογισμοί, υποβάλλονταν κάθε χρόνο στη Γ.Σ. του Μαρτίου. Για τα έτη 1896-1897, λόγω της κρίσης που διερχόταν ο σύλλογος, υποβλήθηκε ενιαίος απολογισμός.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/259.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επιμέρους αθλητικά τμήματα διαγράφει την ύπαρξη ενός υπολογίσιμου τόπου κατανάλωσης του ελεύθερου χρόνου και ανάπτυξης της ενδοαστικής κοινωνικότητας. Παρά τις διακυμάνσεις των μεγεθών και τις περιόδους ύφεσης, η σύγκριση με άλλα αθλητικά σωματεία της πρωτεύουσας, όπως ο Εθνικός Γ.Σ. και ο Όμιλος Ερετών162, δείχνει τη σχετική υπεροχή του πρώτου γυμναστικού σωματείου της Αθήνας. Η υπεροχή αυτή είναι εξάλλου προφανής ακόμη και έναντι του Lawn Tennis Club κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας των δύο σωματείων163 και πριν τα σπορ παραγκωνίσουν τον κλασικό αθλητισμό στα ενδιαφέροντα της αστικής τάξης.

Ο Π.Γ.Σ. αποτελεί λοιπόν ένα σωματείο αθηναϊκό, χαρακτηριστικό της ζωής και της κοινωνικότητας που αναπτύσσεται στην πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους στην καμπή του 19ου αιώνα. Μέχρι το 1880, οι συναναστροφές στην Αθήνα ήταν περιορισμένες. Επισκέψεις γίνονταν μόνο την Πρωτοχρονιά και στις ονομαστικές εορτές και δεν ξεπερνούσαν τις 10 το πολύ τις 11 μ.μ. Καταστήματα ειδών πολυτελείας αλλά και ανθοπωλεία, μυροπωλεία, χοροδιδασκαλεία εμφανίστηκαν μετά το 1882. Την εποχή του Τρικούπη παρατηρείται πράγματι ένας σημαντικός μετασχηματισμός της αθηναϊκής ζωής, ορατός στην ίδια την πόλη. Το τραμ, ο "ιπποκίνητος τροχιόδρομος" λειτούργησε το 1882 κι έγινε ατμοκίνητος το 1890 συνδέοντας την Αθήνα με το Φάληρο. Ο σιδηρόδρομος, που ένωνε τον Πειραιά με το Θησείο, επεκτάθηκε το 1888 ως την Ομόνοια. Ως τις αρχές του αιώνα, επεκτάθηκε η χρήση του αεριόφωτος και του ηλεκτρισμού (τα τραμ έγιναν ηλεκτροκίνητα το 1904 και το 1908), βελτιώθηκε το οδικό δίκτυο με την κατασκευή της λεωφόρου Συγγρού (άρχισε το 1903)164 και την ασφαλτόστρωση κεντρικών δρόμων (1905), ενώ εμφανίστηκαν τα πρώτα τηλέφωνα (1908). Η πόλη εξωραΐζεται με ιδιωτική και δημοτική πρωτοβουλία και αποκτά έργα υποδομής. Σημαντικός είναι άλλωστε και ο αριθμός των χώρων όπου καταναλώνεται ο ελεύθερος χρόνος: περίπου 69 εστιατόρια, 105 καφενεία, 10 καφωδεία (καφέ-σαντάν), 2 θέατρα και 4 θερινά αναφέρονται στα τέλη του 19ου αι. Το 1900 ιδρύεται και το Βασιλικό θέατρο. Αλματωδώς αυξάνεται και ο πληθυσμός της Αθήνας, που από 68.607 το 1879 θα αγγίξει τις 114.355 το 1889 και τις 175.430 το 1907166.

————————————

162. Βλ. εδώ, σ. 288 και 317 αντίστοιχα.

163. Πβ. εδώ, σ. 350.

164. Η λεωφόρος Συγγρού, ο πλατύτερος δρόμος της Αθήνας, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας τόπος σχόλης: δρόμος περιπάτου και αναψυχής, που οδηγούσε την Αθήνα σ' ένα κοσμικό χώρο ψυχαγωγίας, το Φάληρο. Χαρακτηριστικό είναι εξάλλου ότι το 1909 απαγορεύεται η κυκλοφορία φορτηγών κάρων στη Συγγρού για να μην ενοχλούν προφανώς τις άμαξες περιπάτου. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, "Αστικός εκσυγχρονισμός και κοινωνικές συγκρούσεις (Συμβολή στην ιστορία της Αθήνας)", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο "Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις (19ος-20ός αι.)", Αθήνα, 27-30 Νοεμβρίου 1997.

165. Βλ. L. Leontidou, "Working Class and Land Allocation. The Urban History of Athens

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/260.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι μετασχηματισμοί αυτοί αποτυπώνονται και στη θέση της σωματικής άσκησης ως δραστηριότητας του ελεύθερου χρόνου μέσα στο σημαντικότερο γυμναστικό σωματείο της πρωτεύουσας. Το γυμναστήριο του Πανελληνίου γίνεται τόπος άσκησης και συνάντησης, φιλικής συναναστροφής και σωματικής βελτίωσης. Από τις αρχές του 20ού αιώνα πάντως γίνεται κυρίως τόπος προετοιμασίας αθλητών και επιδίωξης της επίδοσης με αποτέλεσμα την προφανή ιεραρχική και κοινωνική διάκριση μεταξύ διοίκησης και αθλητών. Οι αλλαγές αυτές στο εσωτερικό του σωματείου σημαίνουν ταυτόχρονα αλλαγές στις μορφές της ενδοσωματειακής κοινωνικότητας, εκείνης που σχετίζεται με τη λειτουργία του σωματείου και τις σχέσεις των μελών μεταξύ τους. Παρόμοια είναι εξάλλου η εξέλιξη και στα υπόλοιπα σωματεία που είναι προσανατολισμένα στη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό όπως ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

————————————

1880-1980", αδημοσίευτη διδ. διατριβή, University of London, 1981, σ. 77· της ίδιας, Πόλεις της σιωπής. Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα, ΠΤΙ-ΕΤΒΑ, [1989], σ. 70-71· Μ. Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 459 κ.εξ.· Κ. Η. Μπίρης, Αι Αθήναι..., ό.π., σ. 193-195, 250-256· Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ. Α΄, Αθήνα 1973· Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/261.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

Η καλλιέργεια της γυμναστικής και ο ανταγωνισμός

για τα αθλητικά πρωτεία

Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΚΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος ιδρύθηκε το 1893 και είναι το δεύτερο σημαντικότερο αθηναϊκό αθλητικό σωματείο για την περίοδο που εξετάζουμε. Επιπλέον, συνδέεται στενά με τον Πανελλήνιο, με μια σχέση τόσο θυγατρική όσο και ανταγωνιστική. Ο Εθνικός σχηματίστηκε από μια ομάδα μελών του Πανελληνίου που διαφώνησαν με την πολιτική του συλλόγου τους, εκείνη που εξέφραζε ο τότε πρόεδρος Ιωάννης Φωκιανός, και αποχώρησαν. Στη συνέχεια, οι δύο σύλλογοι βρέθηκαν συχνά αντιμέτωποι είτε στη διεκδίκηση των πανελλήνιων βραβείων είτε στον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Ο ανταγωνισμός αυτός πήρε, κάποιες φορές, τη μορφή μονομαχίας και χρωματίστηκε με φανατισμό. Η υπεράσπιση εκ μέρους των μελών του κάθε σωματείου της ιδιαίτερης "ταυτότητάς" του παρουσιάζει σ' αυτή την περίπτωση ξεχωριστό αναλυτικό ενδιαφέρον, εφόσον τα δύο σωματεία είναι μάλλον συγγενή από άποψη κοινωνικής και επαγγελματικής σύνθεσης.

Από τις αρχές του 1893, στο εσωτερικό του Πανελληνίου διαπιστώνεται η σταδιακή εκδήλωση μιας αντίδρασης απέναντι στον Ιωάννη Φωκιανό. Τα αίτια της στάσης αυτής κάποιων μελών από το Δ.Σ. του συλλόγου δεν είναι γνωστά. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Γ.Σ. φαίνεται πως κάποιοι αντιδρούν απέναντι στην οικονομική διαχείριση του Φωκιανού και στη γενικότερη στρατηγική του ως προς την κοινωνική δράση του Π.Γ.Σ. Η πρώτη φάση της σύγκρουσης, τον Φεβρουάριο του 1893, κλείνει με τη διαγραφή του Ν. Α. Κοτσελόπουλου, γραμματέα του συλλόγου το 1891, "ως ανοικείως προσενεχθέντος"1.

————————————

1. Πανελλήνιος Γ.Σ., "Πρακτικών συνεδριών Συλλόγου Βιβλίον Β' 1892-[1912]", 42η συνεδρίαση (26 Φεβρουαρίου 1893). Η διαγραφή αποφασίστηκε με μυστική ψηφοφορία. Υπέρ της διαγραφής ψήφισαν 34, κατά 21 και 5 έριξαν λευκό. Αντίθετα, στην ίδια συνεδρίαση, καταψηφίστηκε η διαγραφή του γενικού γραμματέα Ι. Ιωσήφ, την οποία επίσης είχε προτείνει ο Φωκιανός.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/262.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η δεύτερη φάση της σύγκρουσης είναι εκείνη που θα καταλήξει στην ίδρυση του Εθνικού και εκδηλώνεται τον Απρίλιο του 1893, ενόψει της διοργάνωσης αγώνων από τον Πανελλήνιο. Ο Φωκιανός υποστηρίζει με θέρμη τη σημασία των αγώνων για τη διάδοση της γυμναστικής στην Ελλάδα. "Η ιδέα της Γυμναστικής", λέει κατά τη Γ.Σ. της 10 Απριλίου 1893, "δεν δύναται να διαδοθή διά της ιδρύσεως Γυμναστηρίου, αλλά μόνον διά της τελέσεως αγώνων, οίτινες δέον να τελεσθώσιν όσον οίον τε μεγαλοπρεπώς". Η επίδειξη αυτή είναι αναγκαία και για την εκπλήρωση του σκοπού του συλλόγου και την ενίσχυση του γοήτρου του αλλά και για τη βελτίωση της εικόνας της Ελλάδας στα μάτια των ξένων2. Ο αντίλογος προέρχεται από δύο μέλη του Δ.Σ. του Πανελληνίου, τον Αθανάσιο Ζίννη, αντιπρόεδρο, και τον Ιωάννη Σιώρη, σύμβουλο. Και οι δύο, με διαφορετικά επιχειρήματα, υποστηρίζουν τη ματαίωση των αγώνων και την εξοικονόμηση χρημάτων για την ίδρυση γυμναστηρίου. Ο Ζίννης θεωρεί, άλλωστε, ότι οι αγώνες αυτοί "ουδέν άλλο εισίν ή εξετάσεις των μαθητών των Γυμνασίων"3. Την άποψή του για προτεραιότητα του γυμναστηρίου ο Ζίννης υποστηρίζει εμπράκτως στο επόμενο Δ.Σ., προσφέροντας δωρεά ύψους 500 δρχ. "υπέρ του Γυμναστηρίου του Συλλόγου", τη στιγμή που συλλέγονται χρήματα για τη διοργάνωση αγώνων4.

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη του Ιωάννη Σιώρη, ο οποίος αντικρούει τη θέση του Φωκιανού, προβάλλοντας την προτεραιότητα της ίδρυσης γυμναστηρίου, με την ακόλουθη επιχειρηματολογία: "[ο Π.Γ.Σ.] ήρχισεν εκ του αποτελέσματος τελών αγώνας δαπανηρούς, οίτινες εις ουδέν άλλο συντελούσιν ή εις εκθάμβωσιν, αφού ουδέ την υπό του κ. Προέδρου εκφρασθείσαν γνώμην της διαδόσεως του πνεύματος της Γυμναστικής εξυπηρετούσιν, καθόσον ο πολύς λαός, ο διψών γυμναστικήν, χάριν του οποίου ιδρύθη ο Σύλλογος, χάριν του οποίου τελούνται οι αγώνες, ίσταται εκτός των κιγκλίδων θεώμενος αυτούς μακρόθεν εκ των λόφων, ενώ οι αγώνες τελούνται ενώπιον κυριών και ολίγων ανδρών εκ των εν τέλει"5. Οι υποστηρικτές της ίδρυσης γυμναστηρίου στηλιτεύουν, πράγματι, την επιδεικτική χρήση των αγώνων, οι οποίοι απευθύνονται στους "ολίγους". Το γεγονός ότι, μετά από θυελλώδεις συζητήσεις, επικράτησε η αντίθετη άποψη -των "αγωνόφιλων"6 και εγκρίθηκε η δαπάνη των 4.000 δρχ. για την τέλεση των αγώνων, οδήγησε 12 μέλη του Πανελληνίου σε παραίτηση7. Τρεις μάλιστα

————————————

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, 45η συνεδρίαση (8 Απριλίου 1893).

4. "Πρακτικά Συνεδριάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 14η συνεδρίαση (15 Απριλίου 1893).

5. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., 46η συνεδρίαση (10 Απριλίου 1893), σ. [55]. Ο Σιώρης ήταν δημοδιδάσκαλος και γυμναστής.

6. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες..., Αθήνα 1930, σ. 138.

7. Βλ. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., συνεδριάσεις 47η (17 Απριλίου 1893) και 48η (14

Σελ. 262
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 243
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    Καθώτη οι πλοίστοι εξ ημών υπαγώμεθα εις την εργατηκήν τάξιν. Ελπίζωνταις ότι η παράκλησίσμας θέλη εισακουσθή"124.

    ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΗΣ ΟΜΑΔΑΣ

    Παρόλο που ο Πανελλήνιος ήταν ένα σχετικά ανοιχτό σωματείο με λιγότερους μηχανισμούς αποκλεισμού νέων μελών απ' ό,τιάλλα σύγχρονά του αθηναϊκά σωματεία -όπως π.χ. το Lawn Tennis Club αλλά και ο Εθνικός- εντούτοις η κοινωνική του φυσιογνωμία ήταν με σαφήνεια προσδιορισμένη. Φαίνεται πως η ασφαλιστική δικλείδα στην περίπτωση του Πανελληνίου ήταν η διάκριση μεταξύ τακτικών και ενεργών μελών που δημιουργούσε δύο ιεραρχημένες κατηγορίες μελών του συλλόγου.

    Για την περίοδο 1891-1899, η λεπτομερής καταγραφή στο Μητρώο των μελών της επαγγελματικής ιδιότητας κάθε τακτικού μέλους μάς επιτρέπει να σκιαγραφήσουμε, με σχετική βεβαιότητα, την κοινωνική σύνθεση του συλλόγου125. Η μελέτη των επαγγελματικών κατηγοριών που εκπροσωπούνται στο σύνολο των 1.837 μελών μάς οδηγεί λοιπόν στα ακόλουθα συμπεράσματα (βλ. Πίνακα 5):

    1. Παρατηρείται μεγάλη ποικιλία επαγγελμάτων τα οποία ωστόσο στο σύνολό τους ανήκουν στα μεσαία και ανώτερα στρώματα.

    2. Στο σύνολο των μελών σημαντικότερες είναι κατά σειρά οι εξής κατηγορίες: οι φοιτητές (272 = 17%), χωρίς να περιλαμβάνω σ' αυτό το σύνολο τους διδάκτορες, οι στρατιωτικοί (200 = 12,5%), οι υπάλληλοι δημόσιοι και ιδιωτικοί (204 = 12,8%), οι νομικοί (κυρίως δικηγόροι, 165 = 10,3%), οι έμποροι (108 = 6,8%). Από τις υπόλοιπες κατηγορίες, 38 είναι οι γυμναστές, 86 οι εκπαιδευτικοί, της Μέσης Εκπαίδευσης κυρίως, 64 οι γιατροί.

    ————————————

    124. "Προς τον Πρόεδρον του Αθήναις Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 1 Μαΐου 1906. Ενδεχομένως η στιγμή που διατυπώνεται το αίτημα θα πρέπει να συνδεθεί με την επικείμενη Μεσολυμπιάδα. Το Δ.Σ. αποφάσισε να δεχθεί το αίτημα των 20 νέων και τα γυμναστήριο να "μένη προσωρινώς ανοικτόν καθ' εκάστην Κυριακήν, χάριν δοκιμής, από της 7 μέχρι της 9 π.μ.". Δ.Σ. 8 Μαΐου 1906. Ειδικές άδειες απουσίας φαίνεται πως παραχωρούνται επίσης από τους εργοδότες σε αθλητές που ήθελαν να προπονηθούν στο γυμναστήριο του Π.Γ.Σ. Αυτή είναι η περίπτωση του αθλητή του Π.Γ.Σ. Β. Στουρνάρα, υπαλλήλου της Τράπεζας Αθηνών, ο οποίος εξασφαλίζει άδεια δύο φορές την εβδομάδα μετά τις 5 μ.μ. (1 Μαρτίου 1908).

    125. Το "Μητρώον του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 10η Φεβρουαρίου 1891" είναι ένα χαρτόδετο τεύχος 4ου σχήματος με 478 χειρόγραφες σελίδες. Περιέχει 1.891 εγγραφές που αντιστοιχούν σε 1.837 τακτικά, επίτιμα και αντεπιστέλλοντα μέλη. Για κάθε μέλος σημειώνονται τα εξής στοιχεία: αύξων αριθμός, όνομα και επώνυμο, αριθμός διπλώματος (πρωτοκόλλου), επάγγελμα, ημερομηνία εκλογής, ημερομηνία παραιτήσεως ή διαγραφής. Για τις υπ' αριθ. 1802-1834 εγγραφές σημειώνεται και η διεύθυνση κατοικίας. Τα στοιχεία αυτά δεν είναι πλήρη για όλες τις εγγραφές. Η παλαιότερη εγγραφή του μητρώου έγινε την ημερομηνία