Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 256-275 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/256.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πραγματοποιήθηκε και ένα χρόνο μετά, αφού ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. έκανε κάποιες τροποποιήσεις στο καταστατικό του που ικανοποιούσαν τον Πανελλήνιο, ο Π.Γ.Σ. επέστρεψε στον Σύνδεσμο.

ΧΡΟΝΙΑ ΑΚΜΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΥΦΕΣΗΣ

Τα χρόνια εκείνα της σύγκρουσης με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ο Πανελλήνιος βρισκόταν σε φάση ακμής, γεγονός που του επέτρεπε προφανώς να αναλάβει το κόστος της αποσχιστικής κίνησης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η πορεία του ακολουθεί την εναλλαγή φάσεων ακμής και ύφεσης, η οποία αποτυπώνεται αφενός στον αριθμό των μελών και αφετέρου στην οικονομική κατάσταση του σωματείου. Τα δύο είναι οπωσδήποτε αλληλένδετα, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Η καταγραφή των εσόδων και εξόδων του Π.Γ.Σ. για την περίοδο από την ίδρυσή του ως το 1922 επιβεβαιώνει άλλωστε τη σύνδεση αυτή: οι διακυμάνσεις της οικονομικής κατάστασης αντιστοιχούν προς τις διακυμάνσεις του αριθμού των μελών (βλ. Πίνακα 7 και Πίνακες 1 και 2).

Η εισροή νέων μελών στο σύλλογο και η παράλληλη σταθερή παρουσία σημαντικού αριθμού τακτικών μελών συμπίπτουν συνήθως με την αύξηση και εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο ή στα διάφορα ειδικά τμήματα του σωματείου χωρίς να είναι μέλη. Πράγματι, η δεύτερη σημαντικότερη κατηγορία εσόδων αντιπροσωπεύεται από τις εισπράξεις που προέρχονται από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου. Μικρότερα ποσά συγκεντρώνονται από εκείνους που διδάσκονται ξιφασκία στο τμήμα οπλομαχητικής και όσους χρησιμοποιούν το σκοπευτήριο ή τις εγκαταστάσεις της "ψυχρολουσίας". Σχετικά υψηλά είναι εξάλλου, στις αρχές του 20ού αιώνα, τα έσοδα από το τέννις, τα οποία προέρχονται όχι μόνο από τις συνδρομές των παικτών αλλά και από την πώληση ιματισμού και ειδών τέννις. Τέλος, τα δίδακτρα των κοριτσιών που διδάσκονταν γυμναστική στη σχολή του Πανελληνίου, όσα χρόνια λειτούργησε, αποτελούσαν ένα επιπλέον έσοδο ύψους ανάλογου με τα προηγούμενα. Σε κάποιες συγκυρίες επίσης, τα έσοδα του συλλόγου ενισχύθηκαν από δωρεές ιδιωτών και χορηγίες του Δημοσίου και του Δήμου Αθηναίων. Σταθερότερη ήταν η ετήσια επιχορήγηση από το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, η οποία από το 1909 ορίστηκε για τον Πανελλήνιο στις 3.000 δρχ.159. Στις υψηλές χορηγίες οφείλεται εξάλλου εν μέρει και η μεγάλη άνοδος των εσόδων που παρατηρείται το 1922 160.

————————————

159. Βλ. εδώ, σ. 143, σημ. 188.

160. Το 1922 ο Π.Γ.Σ. εισέπραξε με μορφή επιχορήγησης 6.000 δρχ. από το Δημόσιο, 3.500 δρχ. από τον Δήμο και 4.000 δρχ., από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Παρόλο που δεν αναφέρονται οι λόγοι γι' αυτή την ξαφνική εισροή χρημάτων, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι στη δεδομένη πολιτική συγκυρία βάρυναν ενδεχομένως και τα φιλοβασιλικά φρονήματα του σωματείου. Σημαντικές

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/257.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα έξοδα του συλλόγου, εκτός από τις περιπτώσεις εκτάκτων δαπανών που συνεπάγεται η οργάνωση αγώνων ή η κατασκευή νέων εγκαταστάσεων, καλύπτουν πάγια τους μισθούς του προσωπικού και τη συντήρηση του γραφείου και του γυμναστηρίου. Ο Πανελλήνιος απασχολεί γυμναστές (δύο συνήθως, έναν κύριο και έναν βοηθό), οι οποίοι προπονούν τους αθλητές και παρακολουθούν τη γύμναση των μελών, και έναν δάσκαλο της οπλομαχητικής. Οι μισθοί του εκπαιδευτικού προσωπικού αντιπροσωπεύουν ένα από τα σημαντικότερα μερίδια των εξόδων. Μικρότερη είναι η αμοιβή του κατώτερου προσωπικού, του επιστάτη, του θυρωρού, του υπηρέτη και του βοηθού γραφείου. Αντίθετα, σημαντική είναι η αμοιβή του εισπράκτορα, τον οποίο αναγκάστηκε να προσλάβει ο σύλλογος για την είσπραξη των καθυστερούμενων αλλά και των τακτικών συνδρομών των μελών. Η συντήρηση του γυμναστηρίου και γενικότερα των εγκαταστάσεων του σωματείου αποδεικνύεται επίσης δαπανηρή. Ο εξοπλισμός, ο φωτισμός, η ύδρευση, η φθορά των εγκαταστάσεων, οι αναγκαίες βελτιώσεις και προσθήκες αντιστοιχούν και σε, μεγαλύτερα ή μικρότερα, κονδύλια του προϋπολογισμού.

Η αύξηση των εσόδων και η οικονομική ευημερία επιτρέπουν προφανώς τη βελτίωση των εγκαταστάσεων, την πρόσληψη νέου προσωπικού και την αύξηση της δημόσιας δράσης του Πανελληνίου. Αντίστοιχα, η μείωση των εσόδων σε περιόδους κρίσης οδηγεί σε δραστική μείωση των εξόδων με περιορισμό του προσωπικού ή μείωση των μισθών161 και με στοιχειώδη απλώς συντήρηση των εγκαταστάσεων. Η αξία των εγκαταστάσεων του Πανελληνίου ανέρχεται τα χρόνια 1918-1919 στις 20.000 δρχ.: 17.000 η αξία της οικοδομής, 2.000 η αξία των γυμναστικών οργάνων και 1.000 η αξία των επίπλων. Στην περιουσία του συλλόγου προσγράφονται επιπλέον λαχειοφόροι ομολογίες της Εθνικής Τράπεζας, έτσι ώστε η συνολική περιουσία να ανέρχεται στις 22.300 δρχ. Από το 1893 ωστόσο βαραίνει τον Πανελλήνιο ως παθητικό το κόστος των ομολογιών που είχε εκδώσει για την κατασκευή του γυμναστηρίου και των τόκων τους. Ως το 1922 το δάνειο αυτό δεν έχει εξοφληθεί, φαίνεται όμως πως εξοφλείται στα αμέσως επόμενα χρόνια χάρη και στη νέα φάση οικονομικής ευημερίας που διέρχεται ο σύλλογος.

Η εξέλιξη της οικονομικής κατάστασης του Πανελληνίου όμως αποτυπώνεται στον πίνακα 7, σε συνδυασμό με το ανθρώπινο δυναμικό του (βλ. πίνακες 1 και 2), αντανακλά σε μεγάλο βαθμό το βάρος της δημόσιας παρουσίας του συλλόγου. Ο υψηλός αριθμός των εγγραφών και των τακτικών μελών καθώς και ο σημαντικός αριθμός εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο κυρίως αλλά και σε

————————————

πάντως ήταν και οι εισπράξεις από τις συνδρομές των μελών (4.710 δρχ.) και από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου (2.333 δρχ.). Βλ. Έκθεσις ... 1922, ό.π., σ. [16].

161. Βλ. "Έκθεσις των πεπραγμένων υπό του Διοικητικού Συμβουλίου κατά τα έτη 1896-1898".

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/258.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 7

Οικονομική κατάσταση του Πανελληνίου Γ.Σ. 1891-1922

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

1891

6.867

6.756,65

1892

5.285,35

1.495,55

1893

18.944,40

10.393,64

1895

18.834,05

12.099,65

1896-7

15.905

15.201

1898

6.649,25

5.553,50

1899

15.458,80

15.339,30

1900

13.791,35

12.205,10

1901

13.537,65

12.381,55

1902

14.847,55

13.862,30

1903

11.878,50

10.768,95

1904

15.059,80

14.971,35

1905

13.364,55

11.951,45

1906

11.610,80

12.759,40

1907

14.750,05

11.204,15

1908

10.693,40

9:853,15

1909

9.258,25

9.210,90

1910

4.700,35

4.655

1911

10.131,75

7.278,25

1912

10.868

8.949,55

1913

7.198,95

5.860,05

1914

11.187,90

6.385,95

1915

9.248,45

7.645,70

1916

6.881,70

6.250,40

1917

10.274,59

7.598,60

1918

9.468,75

6.905,75

1919

12.341,50

10.268,30

1920

14.117,30

13.202,45

1921

15.153,35

15.022,50

1922

24.814,90

21.699,85

Σημ.: Τα στοιχεία για το 1914 αφορούν στους μήνες από 1 Μαρτίου ως 31 Δεκεμβρίου 1914 για τους οποίους συντάχθηκε ξεχωριστή έκθεση. Για όλα τα υπόλοιπα χρόνια, τα δεδομένα αντιστοιχούν σε "συλλογικά" έτη, εφόσον οι ετήσιοι απολογισμοί, υποβάλλονταν κάθε χρόνο στη Γ.Σ. του Μαρτίου. Για τα έτη 1896-1897, λόγω της κρίσης που διερχόταν ο σύλλογος, υποβλήθηκε ενιαίος απολογισμός.

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/259.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επιμέρους αθλητικά τμήματα διαγράφει την ύπαρξη ενός υπολογίσιμου τόπου κατανάλωσης του ελεύθερου χρόνου και ανάπτυξης της ενδοαστικής κοινωνικότητας. Παρά τις διακυμάνσεις των μεγεθών και τις περιόδους ύφεσης, η σύγκριση με άλλα αθλητικά σωματεία της πρωτεύουσας, όπως ο Εθνικός Γ.Σ. και ο Όμιλος Ερετών162, δείχνει τη σχετική υπεροχή του πρώτου γυμναστικού σωματείου της Αθήνας. Η υπεροχή αυτή είναι εξάλλου προφανής ακόμη και έναντι του Lawn Tennis Club κατά τα πρώτα χρόνια λειτουργίας των δύο σωματείων163 και πριν τα σπορ παραγκωνίσουν τον κλασικό αθλητισμό στα ενδιαφέροντα της αστικής τάξης.

Ο Π.Γ.Σ. αποτελεί λοιπόν ένα σωματείο αθηναϊκό, χαρακτηριστικό της ζωής και της κοινωνικότητας που αναπτύσσεται στην πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους στην καμπή του 19ου αιώνα. Μέχρι το 1880, οι συναναστροφές στην Αθήνα ήταν περιορισμένες. Επισκέψεις γίνονταν μόνο την Πρωτοχρονιά και στις ονομαστικές εορτές και δεν ξεπερνούσαν τις 10 το πολύ τις 11 μ.μ. Καταστήματα ειδών πολυτελείας αλλά και ανθοπωλεία, μυροπωλεία, χοροδιδασκαλεία εμφανίστηκαν μετά το 1882. Την εποχή του Τρικούπη παρατηρείται πράγματι ένας σημαντικός μετασχηματισμός της αθηναϊκής ζωής, ορατός στην ίδια την πόλη. Το τραμ, ο "ιπποκίνητος τροχιόδρομος" λειτούργησε το 1882 κι έγινε ατμοκίνητος το 1890 συνδέοντας την Αθήνα με το Φάληρο. Ο σιδηρόδρομος, που ένωνε τον Πειραιά με το Θησείο, επεκτάθηκε το 1888 ως την Ομόνοια. Ως τις αρχές του αιώνα, επεκτάθηκε η χρήση του αεριόφωτος και του ηλεκτρισμού (τα τραμ έγιναν ηλεκτροκίνητα το 1904 και το 1908), βελτιώθηκε το οδικό δίκτυο με την κατασκευή της λεωφόρου Συγγρού (άρχισε το 1903)164 και την ασφαλτόστρωση κεντρικών δρόμων (1905), ενώ εμφανίστηκαν τα πρώτα τηλέφωνα (1908). Η πόλη εξωραΐζεται με ιδιωτική και δημοτική πρωτοβουλία και αποκτά έργα υποδομής. Σημαντικός είναι άλλωστε και ο αριθμός των χώρων όπου καταναλώνεται ο ελεύθερος χρόνος: περίπου 69 εστιατόρια, 105 καφενεία, 10 καφωδεία (καφέ-σαντάν), 2 θέατρα και 4 θερινά αναφέρονται στα τέλη του 19ου αι. Το 1900 ιδρύεται και το Βασιλικό θέατρο. Αλματωδώς αυξάνεται και ο πληθυσμός της Αθήνας, που από 68.607 το 1879 θα αγγίξει τις 114.355 το 1889 και τις 175.430 το 1907166.

————————————

162. Βλ. εδώ, σ. 288 και 317 αντίστοιχα.

163. Πβ. εδώ, σ. 350.

164. Η λεωφόρος Συγγρού, ο πλατύτερος δρόμος της Αθήνας, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένας τόπος σχόλης: δρόμος περιπάτου και αναψυχής, που οδηγούσε την Αθήνα σ' ένα κοσμικό χώρο ψυχαγωγίας, το Φάληρο. Χαρακτηριστικό είναι εξάλλου ότι το 1909 απαγορεύεται η κυκλοφορία φορτηγών κάρων στη Συγγρού για να μην ενοχλούν προφανώς τις άμαξες περιπάτου. Βλ. Χριστίνα Αγριαντώνη, "Αστικός εκσυγχρονισμός και κοινωνικές συγκρούσεις (Συμβολή στην ιστορία της Αθήνας)", ανακοίνωση στο Β' Συνέδριο "Η Πόλη στους Νεότερους Χρόνους. Μεσογειακές και Βαλκανικές όψεις (19ος-20ός αι.)", Αθήνα, 27-30 Νοεμβρίου 1997.

165. Βλ. L. Leontidou, "Working Class and Land Allocation. The Urban History of Athens

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/260.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι μετασχηματισμοί αυτοί αποτυπώνονται και στη θέση της σωματικής άσκησης ως δραστηριότητας του ελεύθερου χρόνου μέσα στο σημαντικότερο γυμναστικό σωματείο της πρωτεύουσας. Το γυμναστήριο του Πανελληνίου γίνεται τόπος άσκησης και συνάντησης, φιλικής συναναστροφής και σωματικής βελτίωσης. Από τις αρχές του 20ού αιώνα πάντως γίνεται κυρίως τόπος προετοιμασίας αθλητών και επιδίωξης της επίδοσης με αποτέλεσμα την προφανή ιεραρχική και κοινωνική διάκριση μεταξύ διοίκησης και αθλητών. Οι αλλαγές αυτές στο εσωτερικό του σωματείου σημαίνουν ταυτόχρονα αλλαγές στις μορφές της ενδοσωματειακής κοινωνικότητας, εκείνης που σχετίζεται με τη λειτουργία του σωματείου και τις σχέσεις των μελών μεταξύ τους. Παρόμοια είναι εξάλλου η εξέλιξη και στα υπόλοιπα σωματεία που είναι προσανατολισμένα στη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό όπως ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

————————————

1880-1980", αδημοσίευτη διδ. διατριβή, University of London, 1981, σ. 77· της ίδιας, Πόλεις της σιωπής. Εργατικός εποικισμός της Αθήνας και του Πειραιά, 1909-1940, Αθήνα, ΠΤΙ-ΕΤΒΑ, [1989], σ. 70-71· Μ. Σκαλτσά, Κοινωνική ζωή και δημόσιοι χώροι κοινωνικών συναθροίσεων στην Αθήνα του 19ου αιώνα, Θεσσαλονίκη 1983, σ. 459 κ.εξ.· Κ. Η. Μπίρης, Αι Αθήναι..., ό.π., σ. 193-195, 250-256· Μ. Χουλιαράκης, Γεωγραφική, διοικητική και πληθυσμιακή εξέλιξις της Ελλάδος, 1821-1971, τ. Α΄, Αθήνα 1973· Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/261.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β΄

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος.

Η καλλιέργεια της γυμναστικής και ο ανταγωνισμός

για τα αθλητικά πρωτεία

Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΤΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΚΑΙ Ο ΝΕΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ

Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος ιδρύθηκε το 1893 και είναι το δεύτερο σημαντικότερο αθηναϊκό αθλητικό σωματείο για την περίοδο που εξετάζουμε. Επιπλέον, συνδέεται στενά με τον Πανελλήνιο, με μια σχέση τόσο θυγατρική όσο και ανταγωνιστική. Ο Εθνικός σχηματίστηκε από μια ομάδα μελών του Πανελληνίου που διαφώνησαν με την πολιτική του συλλόγου τους, εκείνη που εξέφραζε ο τότε πρόεδρος Ιωάννης Φωκιανός, και αποχώρησαν. Στη συνέχεια, οι δύο σύλλογοι βρέθηκαν συχνά αντιμέτωποι είτε στη διεκδίκηση των πανελλήνιων βραβείων είτε στον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Ο ανταγωνισμός αυτός πήρε, κάποιες φορές, τη μορφή μονομαχίας και χρωματίστηκε με φανατισμό. Η υπεράσπιση εκ μέρους των μελών του κάθε σωματείου της ιδιαίτερης "ταυτότητάς" του παρουσιάζει σ' αυτή την περίπτωση ξεχωριστό αναλυτικό ενδιαφέρον, εφόσον τα δύο σωματεία είναι μάλλον συγγενή από άποψη κοινωνικής και επαγγελματικής σύνθεσης.

Από τις αρχές του 1893, στο εσωτερικό του Πανελληνίου διαπιστώνεται η σταδιακή εκδήλωση μιας αντίδρασης απέναντι στον Ιωάννη Φωκιανό. Τα αίτια της στάσης αυτής κάποιων μελών από το Δ.Σ. του συλλόγου δεν είναι γνωστά. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων της Γ.Σ. φαίνεται πως κάποιοι αντιδρούν απέναντι στην οικονομική διαχείριση του Φωκιανού και στη γενικότερη στρατηγική του ως προς την κοινωνική δράση του Π.Γ.Σ. Η πρώτη φάση της σύγκρουσης, τον Φεβρουάριο του 1893, κλείνει με τη διαγραφή του Ν. Α. Κοτσελόπουλου, γραμματέα του συλλόγου το 1891, "ως ανοικείως προσενεχθέντος"1.

————————————

1. Πανελλήνιος Γ.Σ., "Πρακτικών συνεδριών Συλλόγου Βιβλίον Β' 1892-[1912]", 42η συνεδρίαση (26 Φεβρουαρίου 1893). Η διαγραφή αποφασίστηκε με μυστική ψηφοφορία. Υπέρ της διαγραφής ψήφισαν 34, κατά 21 και 5 έριξαν λευκό. Αντίθετα, στην ίδια συνεδρίαση, καταψηφίστηκε η διαγραφή του γενικού γραμματέα Ι. Ιωσήφ, την οποία επίσης είχε προτείνει ο Φωκιανός.

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/262.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η δεύτερη φάση της σύγκρουσης είναι εκείνη που θα καταλήξει στην ίδρυση του Εθνικού και εκδηλώνεται τον Απρίλιο του 1893, ενόψει της διοργάνωσης αγώνων από τον Πανελλήνιο. Ο Φωκιανός υποστηρίζει με θέρμη τη σημασία των αγώνων για τη διάδοση της γυμναστικής στην Ελλάδα. "Η ιδέα της Γυμναστικής", λέει κατά τη Γ.Σ. της 10 Απριλίου 1893, "δεν δύναται να διαδοθή διά της ιδρύσεως Γυμναστηρίου, αλλά μόνον διά της τελέσεως αγώνων, οίτινες δέον να τελεσθώσιν όσον οίον τε μεγαλοπρεπώς". Η επίδειξη αυτή είναι αναγκαία και για την εκπλήρωση του σκοπού του συλλόγου και την ενίσχυση του γοήτρου του αλλά και για τη βελτίωση της εικόνας της Ελλάδας στα μάτια των ξένων2. Ο αντίλογος προέρχεται από δύο μέλη του Δ.Σ. του Πανελληνίου, τον Αθανάσιο Ζίννη, αντιπρόεδρο, και τον Ιωάννη Σιώρη, σύμβουλο. Και οι δύο, με διαφορετικά επιχειρήματα, υποστηρίζουν τη ματαίωση των αγώνων και την εξοικονόμηση χρημάτων για την ίδρυση γυμναστηρίου. Ο Ζίννης θεωρεί, άλλωστε, ότι οι αγώνες αυτοί "ουδέν άλλο εισίν ή εξετάσεις των μαθητών των Γυμνασίων"3. Την άποψή του για προτεραιότητα του γυμναστηρίου ο Ζίννης υποστηρίζει εμπράκτως στο επόμενο Δ.Σ., προσφέροντας δωρεά ύψους 500 δρχ. "υπέρ του Γυμναστηρίου του Συλλόγου", τη στιγμή που συλλέγονται χρήματα για τη διοργάνωση αγώνων4.

Μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η άποψη του Ιωάννη Σιώρη, ο οποίος αντικρούει τη θέση του Φωκιανού, προβάλλοντας την προτεραιότητα της ίδρυσης γυμναστηρίου, με την ακόλουθη επιχειρηματολογία: "[ο Π.Γ.Σ.] ήρχισεν εκ του αποτελέσματος τελών αγώνας δαπανηρούς, οίτινες εις ουδέν άλλο συντελούσιν ή εις εκθάμβωσιν, αφού ουδέ την υπό του κ. Προέδρου εκφρασθείσαν γνώμην της διαδόσεως του πνεύματος της Γυμναστικής εξυπηρετούσιν, καθόσον ο πολύς λαός, ο διψών γυμναστικήν, χάριν του οποίου ιδρύθη ο Σύλλογος, χάριν του οποίου τελούνται οι αγώνες, ίσταται εκτός των κιγκλίδων θεώμενος αυτούς μακρόθεν εκ των λόφων, ενώ οι αγώνες τελούνται ενώπιον κυριών και ολίγων ανδρών εκ των εν τέλει"5. Οι υποστηρικτές της ίδρυσης γυμναστηρίου στηλιτεύουν, πράγματι, την επιδεικτική χρήση των αγώνων, οι οποίοι απευθύνονται στους "ολίγους". Το γεγονός ότι, μετά από θυελλώδεις συζητήσεις, επικράτησε η αντίθετη άποψη -των "αγωνόφιλων"6 και εγκρίθηκε η δαπάνη των 4.000 δρχ. για την τέλεση των αγώνων, οδήγησε 12 μέλη του Πανελληνίου σε παραίτηση7. Τρεις μάλιστα

————————————

2. Στο ίδιο.

3. Στο ίδιο, 45η συνεδρίαση (8 Απριλίου 1893).

4. "Πρακτικά Συνεδριάσεως του Διοικητικού Συμβουλίου του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 14η συνεδρίαση (15 Απριλίου 1893).

5. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., 46η συνεδρίαση (10 Απριλίου 1893), σ. [55]. Ο Σιώρης ήταν δημοδιδάσκαλος και γυμναστής.

6. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες..., Αθήνα 1930, σ. 138.

7. Βλ. "Πρακτικών συνεδριών ...", ό.π., συνεδριάσεις 47η (17 Απριλίου 1893) και 48η (14

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/263.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

16. Η πρώτη σφραγίδα του Εθνικού Γ.Σ.

απ' αυτούς, οι σύμβουλοι Ι. Σιώρης, Τρ. Τριανταφυλλόπουλος και Ν. Στεφανάκης, γνωστοποίησαν τις παραιτήσεις τους μέσω των εφημερίδων.

Τα μέλη του Πανελληνίου που αποχώρησαν ίδρυσαν στις 23 Μαΐου 1893 τον Εθνικά Γυμναστικό Σύλλογο. Στον Εθνικό θα προσχωρήσουν στα χρόνια που ακολουθούν και άλλα μέλη του Π.Γ.Σ. που παραιτούνται ή διαγράφονται. Αντίστοιχα, μέλη και αθλητές του Εθνικού προσχωρούν στον Πανελλήνιο, έτσι που να υπάρχει ανάμεσα στα δύο σωματεία μιας συνεχής, αμφίδρομη ροή προσώπων. Οπωσδήποτε, ο Εθνικός δεν παρουσιάζει το ίδιο ανθρώπινο δυναμικό με τον Πανελλήνιο ούτε την ίδια κινητικότητα. Είναι ένας σύλλογος μικρότερου μεγέθους, όπως αποδεικνύεται από την ετήσια διακύμανση των εγγραφών. Δεν παύει, ωστόσο, με τη δραστηριότητά του στο αθηναϊκό περιβάλλον, να αποτελεί το "αντίπαλον δέος" στο χώρο του κλασικού αθλητισμού αλλά και των σπορ. Γεγονός είναι ότι, και επειδή προήλθε από τον Πανελλήνιο, ο Εθνικός είναι κυρίως ένας γυμναστικός σύλλογος, με έμφαση στον κλασικό αθλητισμό. Το έμβλημα που επιλέγει για τη σφραγίδα του είναι ο Ηρακλής, από το 1903 όμως υιοθετείται η παράσταση "αθλητού δρομέως", επικυρώνοντας και με τη συμβολική γλώσσα την αθλητική του φυσιογνωμία.

————————————

Ιουνίου 1893). Ο Σιώρης, ωστόσο, διαγράφεται κατά την 49η συνεδρίαση της Γ.Σ. (16 Ιουνίου 1893), για τη συμπεριφορά του στην αίθουσα της Φιλαρμονικής Εταιρείας όπου καταφέρθηκε δημόσια κατά των αρχών του Π.Γ.Σ. Τέλος, άλλοι τρεις θα παραιτηθούν τον Οκτώβριο. Ανάμεσά τους και ο Νάσος Ζίννης. Βλ. 51η συνεδρίαση (29 Οκτωβρίου 1893).

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/264.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

17. Η δεύτερη σφραγίδα του Εθνικού Γ.Σ.

Το καινούριο σωματείο ορίζει ως σκοπό του τη "σωματική ανάπτυξιν της ελληνικής νεολαίας διά παροχής των μέσων της εκγυμνάσεως και ασκήσεως"8, και διαφοροποιείται ως προς αυτό από τον Πανελλήνιο, ο οποίος χωρίς να αποκλείει τη σωματική διάπλαση της νεολαίας από τους στόχους του, δεν αναφέρεται ρητά σ' αυτήν. Βεβαίως, ο νέος σύλλογος δεν προχωρεί σε μια κατ' ουσίαν διαφορετική επιλογή, εφόσον οι εκπαιδευτικοί και διδακτικοί στόχοι του συναντούν βασικές παραμέτρους της πολιτικής του Πανελληνίου. Πάντως, τα μέλη του Εθνικού δεν επέλεξαν τυχαία ή συμβατικά αυτόν τον συγκεκριμένο στόχο, όπως προκύπτει από την πολιτική που ακολούθησαν στα επόμενα χρόνια. Ο Εθνικός θα είναι ο πρώτος σύλλογος που θα οργανώσει αγώνες παίδων και εφήβων και, μάλιστα, θα τους καθιερώσει ως ετήσιο θεσμό.

Στα επόμενα καταστατικά, ο αρχικός στόχος θα συμπληρωθεί και θα διευρυνθεί. Έτσι, στο δεύτερο καταστατικό του 1894 9, σκοπός του συλλόγου θεωρείται η "σωματική ανάπτυξις και εκγύμνασις της Ελληνικής νεολαίας διά παντοίων ασκήσεων, παιδιών και οδοιποριών". Εκτός από τη γυμναστική, ήδη 

————————————

8. "Καταστατικόν του εν Αθήναις Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", ΦΕΚ Γ' 16, 11 Φεβρουαρίου 1894.

9. Καταστατικόν Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου ιδρυθέντος τη 23 Μαΐου 1893, Αθήνα 1895. Το καταστατικό φέρει ημερομηνία 15 Δεκεμβρίου 1894.

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/265.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

επισημαίνεται η παιδαγωγική χρήση των παιχνιδιών -δηλαδή των σπορ- καθώς και της πεζοπορίας -δηλαδή των εκδρομών. Σ' αυτά το καταστατικό του 1903 θα προσθέσει τις δημόσιες διαλέξεις και μαθήματα και την έκδοση βιβλίων. Οι καθαρά αθλητικές εκδηλώσεις θα πλαισιωθούν μ' αυτό τον τρόπο και από ένα φάσμα ευρύτερων παιδαγωγικών δραστηριοτήτων. Παρ' όλα ταύτα, εκτός από την ίδρυση βιβλιοθήκης, δε φαίνεται ο σύλλογος να πήρε κατά την πρώτη αυτή περίοδο ανάλογες πρωτοβουλίες.

Το πρώτο μέλημα του νέου συλλόγου αντανακλά τους λόγους αποχώρησης των ιδρυτικών μελών του από τον Πανελλήνιο. Πολύ σύντομα ο Εθνικός αποκτά το δικό του γυμναστήριο, στην οδό Κηφισίας, εκεί που βρισκόταν το μέγαρο Παντιά Ράλλη (γωνία Βασ. Σοφίας και Κουμπάρη). Έτσι, μόλις στην τρίτη συνεδρίαση του Δ.Σ. την 7 Αυγούστου 1893 -η πρώτη συνεδρίαση έγινε στις 9 Ιουνίου της ίδιας χρονιάς-, αποφασίζεται η κατασκευή "εισόδου κιγκλιδωτής του Γυμναστηρίου", ενώ σταδιακά το γυμναστήριο εμπλουτίζεται με γυμναστικά όργανα, όπως δίζυγα, εφαλτήριο, ακόντιο κ.ά.10 Επίσης, από τον Οκτώβριο του 1893 τοποθετείται επιγραφή "Α' Γυμναστήριον Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", ενώ το 1897 κατασκευάζονται και γραφεία στο γυμναστήριο για τις συνεδριάσεις και τις διοικητικές ανάγκες του σωματείου.

Το γυμναστήριο λειτουργεί βάσει ειδικού κανονισμού, που συνέταξε ο έφορος των ασκήσεων Τρ. Τριανταφυλλόπουλος και ενέκρινε το Δ.Σ. κατά τη συνεδρίασή του της 27 Νοεμβρίου 1893. Ως σκοπός του ορίζεται η "προσήκουσα σωματική άσκησις των μελών και εταίρων αυτού". Οι ασκούμενοι διαιρούνται πράγματι σε δύο κατηγορίες, τα τακτικά μέλη και τους εταίρους, και η άσκηση οργανώνεται με βάση αυτή τη διάκριση και υπό την εποπτεία του διευθυντή του γυμναστηρίου. Αξιοσημείωτο είναι ότι το γυμναστήριο λειτουργεί μόνο τις εργάσιμες μέρες "από ανατολής μέχρι δύσεως" με διακοπή από 12-2 μ.μ.11 Η ρύθμιση αυτή είχε χαρακτήρα κοινωνικού αποκλεισμού, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εργαζόμενων τάξεων δε θα είχε τη δυνατότητα να γυμνάζεται. Το 1900 όμως καθιερώνονται τα εσπερινά μαθήματα της γυμναστικής. "Ούτω πολλοί φοιτηταί, υπάλληλοι τραπεζών και άλλοι νέοι μη ευκαιρούντες την ημέραν, γυμνάζονται 

————————————

10. Συγκεκριμένα, το γυμναστήριο αποκτά τέσσερα δίζυγα (4ο Δ.Σ., 8 Αυγούστου 1893), φυλάκιο (5ο Δ.Σ., 8 Οκτωβρίου 1893), εφαλτήριο (7ο Δ.Σ., 1 Νοεμβρίου 1893), δενδρύλλια, ακόντιο, σφαιροβόλο, άλλα δύο παιγνίδια, ιμάντες "μετ' αναβολέως", τέσσερεις δίσκους (15ο Δ.Σ., 29 Μαρτίου 1894). Βλ. "Α' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου [1893-1899]".

11. Το εορτολόγιο του γυμναστηρίου, που αποφασίζεται κατά το Δ.Σ. της 15 Νοεμβρίου 1900, περιλαμβάνει τις εξής αργίες: 14 Σεπτεμβρίου (Ύψωση του Σταυρού), 25 Δεκεμβρίου (Χριστούγεννα), 1 Ιανουαρίου ( Αγ. Βασιλείου), 6 Ιανουαρίου (Θεοφάνεια), τις δύο Κυριακές της Αποκριάς, 25 Μαρτίου, 23 Απριλίου ( Αγ. Γεωργίου), Μεγάλη Παρασκευή, Κυριακή και Δευτέρα του Πάσχα, 15 Αυγούστου (Κοίμηση της Θεοτόκου). Βλ. "Β' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου [1899-1907]".

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/266.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εις το Γυμναστήριον του Εθνικού από της 6 μ.μ. μέχρι της 8 μ.μ. υπό το ασθενές φως των λαμπών του πετρελαίου"12. Ορισμένες κατηγορίες εργαζομένων -και πάλι, όχι εκείνοι που ανήκουν στα κατώτερα στρώματα- αποκτούν έτσι τη δυνατότητα να γυμνάζονται.

Ο κοινωνικός αποκλεισμός διαφυλάσσεται, εξάλλου, με την επιβολή εισιτηρίου για την είσοδο και άσκηση στο γυμναστήριο. Οι εταίροι, οι οποίοι αποκτούν αυτή την ιδιότητα για να έχουν το δικαίωμα άσκησης στο γυμναστήριο του συλλόγου, υποχρεούνται στη μηνιαία καταβολή μιας δραχμής. Τα τακτικά μέλη πληρώνουν αντίστοιχα συνδρομή δύο δραχμές το μήνα. Υπάρχουν επίσης εισιτήρια που επιτρέπουν την είσοδο στο γυμναστήριο και σε εκείνους που δεν είναι μέλη ή εταίροι. Το 1906, ένα εισιτήριο που επιτρέπει δεκαπέντε εισόδους κοστίζει 1 δραχμή. Την ίδια χρονιά ορίζεται ότι αθλητές έχουν το δικαίωμα δωρεάν εισόδου "ένεκα της ενδείας αυτών ή της εξαιρετικής επιδόσεώς των εις αγώνισμά τι"13. Η εξαίρεση αυτή δεν ίσχυσε ωστόσο για τους μαθητές των γυμνασίων, οι οποίοι ήταν επίσης υποχρεωμένοι να καταβάλλουν δικαίωμα εισόδου στο γυμναστήριο, σύμφωνα με απόφαση του Δ.Σ.14

Το 1905 το γυμναστήριο μεταφέρθηκε κοντά στον Ιλισσό15, εκεί που βρίσκεται έως σήμερα, αλλά λειτούργησε μετά τη Μεσολυμπιάδα του 1906. Το 1922 το γραφείο και τα αποδυτήρια θα αποκτήσουν ηλεκτρική εγκατάσταση16.

Η ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ

Το κόστος εγγραφής και παραμονής σε ένα σωματείο όπως ο Εθνικός δεν ήταν εξαιρετικά υψηλό, όπως συνέβαινε με τα σωματεία εκείνα που απευθύνονταν αποκλειστικά στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της πρωτεύουσας. Η εγγραφή στοίχιζε δύο δραχμές, όπως και η μηνιαία συνδρομή. Από το 1903, η εγγραφή αυξάνεται σε τρεις δραχμές. Επομένως, όπως και στον Πανελλήνιο, η κοινωνική εμβέλεια περιγράφεται κυρίως από τις μεσαίες τάξεις. Πέρα από το οικονομικό

————————————

12. "Η Γυμναστική εν Αθήναις", ΠΑΕΑ (1900) στο: Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος..., σ. 21.

13. "Β' Βιβλίον...", ό.π., Δ.Σ. 25 Ιουνίου 1906.

14. Η απόφαση αυτή του Δ.Σ. τον Δεκέμβριο 1897 αφορούσε σε εγκύκλιο του Υπουργείου Παιδείας, η οποία όριζε ότι στο γυμναστήριο του Εθνικού θα γυμνάζονταν οι μαθητές του Α' και Γ ' γυμνασίου. "Α' Βιβλίον...", ό.π.

15. Δ.Σ. 6 Οκτωβρίου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

16. Δ.Σ. 18 Δεκεμβρίου 1922, "Γ' Βιβλίον Πρακτικών Δ.Σ. και Γενικών Συνελεύσεων 1909-1934". Η εγκατάσταση του ηλεκτρικού καθυστέρησε πολύ, δεδομένου ότι η απόφαση είχε ληφθεί ήδη από τον Δεκέμβριο 1900. Οι λόγοι της καθυστέρησης ήταν προφανώς οικονομικοί, εφόσον το 1900 ο ηλεκτροφωτισμός του γυμναστηρίου θα στοίχιζε 370 δρχ. Βλ. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 19.

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/267.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

18. Αθλητές του Εθνικού Γ.Σ. (1904).

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/268.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

φράγμα, η είσοδος των νέων μελών εξαρτάται από την απόφαση των παλαιότερων μελών, δηλαδή από την ήδη υπάρχουσα "κοινότητα". Σύμφωνα με το καταστατικό του 1894, για να γίνει κάποιος δεκτός ως τακτικό μέλος, θα πρέπει να προταθεί από τρία τουλάχιστον μέλη και να εκλεγεί από τη Γ.Σ. του συλλόγου με μυστική ψηφοφορία. Η διαδικασία αυτή είναι, βεβαίως, τυποποιημένη και επαναλαμβανόμενη σε όλα τα σωματεία. Στην περίπτωση του Εθνικού μπορούμε πάντως να επισημάνουμε τη μετάβαση από ένα σύστημα επιλογής των μελών πιο "δημοκρατικό" σε ένα σύστημα συγκεντρωτικότερο. Το καταστατικό του 1903, πράγματι, μεταθέτει την αρμοδιότητα εκλογής των νέων μελών του συλλόγου από τη Γ.Σ. στο Δ.Σ. Η εκλογή γίνεται και πάλι με μυστική ψηφοφορία, αλλά είναι προφανές ότι ο έλεγχος απόκειται πλέον στα χέρια μιας πολύ μικρότερης ομάδας.

Ο κοινωνικός αποκλεισμός που επιβάλλεται από το οικονομικό φράγμα ενεργοποιείται σε δύο φάσεις: πρώτον, πριν από την είσοδο στο σωματείο -εφόσον το κόστος της εγγραφής και μόνο μπορεί να είναι απαγορευτικό και δεύτερον, μετά την είσοδο, με τη διαγραφή σε περίπτωση μη τακτικής καταβολής της συνδρομής. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1894, "παν μέλος καθυστερούν την συνδρομήν αυτού επί δίμηνον, στερείται του δικαιώματος του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, παρατείναν δε την καθυστέρησιν επί ένα μήνα έτι, διαγράφεται του μητρώου υπ' ευθύνην του ταμίου του συλλόγου" (άρθρο 8). Ανάλογη διάταξη περιλαμβάνεται και στο καταστατικό του 1903, με τη διαφορά ότι τώρα προβλέπεται έγγραφη ειδοποίηση του μέλους που καθυστερεί τη συνδρομή του. Η εξέλιξη αυτή επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι η οργάνωση των σωματείων υπακούει σε μια όλο και πιο αυστηρή γραφειοκρατική δομή, η οποία διατρέχει ακόμη και τις ανθρώπινες σχέσεις. Όπως προκύπτει από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Δ.Σ., η πρακτική της διαγραφής "επί μη πληρωμή" αποτελούσε τον κανόνα. Μόνο το 1894, διαγράφηκαν, επειδή δεν είχαν πληρώσει τη συνδρομή τους, 151 μέλη. Το γεγονός αυτό επιδέχεται, βεβαίως, και την αντίστροφη ερμηνεία, αυτή του μειωμένου ενδιαφέροντος ενός μεγάλου αριθμού μελών για την παραμονή τους στο σύλλογο.

Η έλλειψη ενδιαφέροντος για μια ενεργό συμμετοχή στη σωματειακή ζωή ανιχνεύεται άλλωστε και στον αριθμό των μελών που παρίστανται στις Γ.Σ. του συλλόγου, σε σύγκριση μάλιστα με το συνολικό αριθμό των εκάστοτε τακτικών μελών. Παρόλο που δε διαθέτουμε ακριβή στοιχεία για τα τακτικά μέλη του συλλόγου ούτε και για τη διακύμανση των παρουσιών στις Γ.Σ., φαίνεται πως κατά μέσο όρο παρίστατο το ένα τρίτο ή το ένα τέταρτο των μελών17, παρουσία

————————————

17. Σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες, ο Εθνικός είχε 150 τακτικά μέλη το 1897 και 115 το 1899. Αν συνυπολογίσουμε και τη ροή των νέων εγγραφών (βλ. Πίνακα 1), μάλλον το δυναμικό του συλλόγου κυμαινόταν γύρω στα 150 μέλη. Για τις παρουσίες στη Γ.Σ. διαθέτουμε

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/269.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σαφώς σημαντικότερη από εκείνη των μελών του Πανελληνίου. Είναι πιθανό στα μικρότερου μεγέθους σωματεία να δραστηριοποιείται ένας μεγαλύτερος αναλογικά αριθμός μελών, λόγω των ιδιαίτερων σχέσεων που είναι δυνατό να αναπτυχθούν στις μικρότερες ομάδες18.

ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Λόγος διαγραφής δεν ήταν, ωστόσο, μόνο η καθυστέρηση της συνδρομής. Η διαγωγή, η οποία "ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου", αποτελούσε εξίσου επαρκή λόγο διαγραφής. Και σ' αυτή την περίπτωση διακρίνουμε μια πορεία προς συγκεντρωτικότερη λειτουργία του σωματείου. Έτσι, ενώ το καταστατικό του 1894 έθετε αυστηρότερους όρους για τη διαγραφή και ανέθετε

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 

Εγγραφές νέων μελών στον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο

Έτος

Εγγραφές (σύνολο)

Γυναίκες

1893-4

136

1895

17

1896

12

1897

45

1898

63

1899

82

1900

51

10

1901

81

22

1902

27

6

1903

11

1904

68

1

1905

50

1906

100

2

1907

27

————————————

τα ακόλουθα στοιχεία: το 1909, 46 παρόντες, το 1910, 70 στην πρώτη Γ.Σ. (11 Ιανουαρίου) και 54 στη δεύτερη (8 Μαΐου), το 1911, 40 παρόντες, το 1912, 39. Τέλος, το 1921 και το 1923, υπήρχαν 37 και 31 παρόντες αντίστοιχα.

18. Υψηλότερο, για παράδειγμα, είναι το ποσοστό συμμετοχής στις γενικές συνελεύσεις του Παναχαϊκού Γ.Σ. και της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, τουλάχιστον σε δύο γνωστές μας περιπτώσεις: στις αρχαιρεσίες του Παναχαϊκού το 1895, ψήφισαν 254 από ένα σύνολο 560

Σελ. 269
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/270.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

την απόφαση στη Γ.Σ., το καταστατικό του 1903 ορίζει ότι η απόφαση ανήκει στο Δ.Σ.19

Η διαγραφή ανήκει σε ένα ευρύτερο φάσμα ποινών που είναι δυνατό να επιβληθούν στα μέλη ή στους αθλητές από τη διοίκηση του συλλόγου. Οι ποινές πάλι εξαρτώνται από τους κανόνες συμπεριφοράς που τυποποιούν τις σχέσεις μεταξύ των μελών και από την αντίληψη περί πειθαρχίας που δομεί τόσο τους αθλητικούς συλλόγους όσο και τα σωματεία γενικότερα. Εξάλλου, η διαδικασία επιβολής ποινών ακολουθεί ή βαίνει παράλληλα προς ένα πλέγμα συγκρουσιακών σχέσεων που επίσης αναπτύσσονται μεταξύ των μελών. Το γεγονός ότι επιβάλλονται πολλές ή λίγες, βαρύτερες ή ελαφρότερες, ποινές σε ένα σύλλογο δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα. Είναι δυνατά να συνδέεται με την αυστηρότητα του Δ.Σ. ή με τη συχνότητα και την ένταση των συγκρούσεων.

Η πειθαρχία αποτελεί χαρακτηριστικό τόσο της γυμναστικής και του αθλητισμού (ασκήσεις και αγώνες) όσο και της συμπεριφοράς στο χώρο του σωματείου. Ίσως μάλιστα η απαίτηση για πειθαρχημένη συμπεριφορά να εμφανίζεται συχνότερα στα αθλητικά παρά στα άλλα ψυχαγωγικά σωματεία, εφόσον συνδέεται με τη γενικότερη αντίληψη ως προς τους στόχους της αθλητικής δραστηριότητας. Στην περίπτωση του Εθνικού, η πειθαρχία φαίνεται να αντιμετωπίζεται ως κύριο στοιχείο της σωματειακής ζωής και της συναναστροφής μεταξύ των μελών. Ο πρώτος κανονισμός του γυμναστηρίου, που συντάσσεται και εγκρίνεται το 1893, ορίζει τα εξής:

"Δέον δε οι εις γραμμήν τιθέμενοι να τηρώσιν ακρίβειαν ως προς την ώραν της προσελεύσεώς των, να φυλάττωσι την θέσιν, ην ήθελον λάβη αρχικώς και να μη τρέχωσι μεταβαίνοντες από τάξεως εις τάξιν, να μη αποτείνωσιν ουδεμίαν ερώτησιν εν ώρα μαθήματος προς οιονδήποτε και να διαμένωσιν εν τη τάξει μέχρι της λήξεως της ωρισμένης ώρας των"20.

Η διατύπωση αυτή παραπέμπει αναμφίβολα στην οργάνωση της σχολικής και της στρατιωτικής εκπαίδευσης, με την οποία συνδέεται άλλωστε στενά ο αθλητισμός. Υπάρχουν, ωστόσο, και μια σειρά από άλλες διατάξεις, οι οποίες δε σχετίζονται με το μαθησιακό μέρος (εκτέλεση ασκήσεων, προπόνηση κ.τ.ό.) αλλά

————————————

μελών ενώ το 1896, στις αντίστοιχες αρχαιρεσίες της Γ.Ε.Π. ψήφισαν 175 από τα 264 μέλη. Βλ. Ν. Ε. Πολίτης, ο Πατραϊκός Αθλητισμός. Α'. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 107 και 167.

19. Το καταστατικό του 1894 προβλέπει (άρθρο 9): "Παν μέλος, ούτινος η διαγωγή ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου, διαγράφεται προτάσει δέκα και πέντε τακτικών μελών και αποφάσει του συλλόγου διά μυστικής ψηφοφορίας και διά πλειοψηφίας των δύο τρίτων των ψηφοφορούντων μελών". Αντίθετα, σύμφωνα με το καταστατικό του 1903 (άρθρο 11), η διαγραφή γίνεται απλώς "αποφάσει του Διοικητικού Συμβουλίου".

20. "Κανονισμός του Α' εν Αθήναις Γυμναστηρίου του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", Δ.Σ. 27 Νοεμβρίου 1893, "Α' Βιβλίον...", ό.π., άρθρο ία'.

Σελ. 270
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/271.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

με αυτή καθεαυτή τη ζωή και τη συναναστροφή μέσα στο χώρο του αθλητικού σωματείου. Ο ίδιος κανονισμός του γυμναστηρίου απαγόρευε "πάσαν πολιτικήν ή οιαδήποτε άλλην θορυβώδη συζήτησιν", σε όσους εισέρχονταν στο γυμναστήριο. Δεν επιτρεπόταν εξάλλου να "φέρωσιν μεθ' εαυτών όπλα, κύνας, ή να καπνίζωσιν εκτός του οριζομένου προς τούτο μέρους"21. Οι διατάξεις αυτές μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι η σωματειακή ζωή θα έπρεπε να διέπεται από ηρεμία και τάξη, χωρίς τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που χαρακτηρίζουν την καθημερινή συναναστροφή. Επίσης, μας πληροφορούν ότι το αθλητικό σωματείο είχε ιδιαίτερους χώρους που δεν προορίζονταν για άσκηση και αθλητική δραστηριότητα αλλά για την άτυπη επαφή των μελών, για συζήτηση και κάπνισμα.

Υπεύθυνοι για την τήρηση της πειθαρχίας είναι ο διευθυντής του γυμναστηρίου και ο καθηγητής της γυμναστικής, οι οποίοι είναι και οι δέκτες τυχόν παραπόνων και καταγγελιών. Σύμφωνα με τον δεύτερο κανονισμό του γυμναστηρίου, το 1894, "οι ενοχλούμενοι υπό τινος εν τω Γυμναστηρίω δέον να καθιστώσι τούτο γνωστόν τω Διευθυντή ή τω Καθηγητή της Γυμναστικής"22. Μπορούμε μάλλον βάσιμα να υποθέσουμε ότι πολλές μικρές και ασήμαντες καταγγελίες, που θα αποτύπωναν μια καθημερινότητα συναναστροφών, δεν έχουν καταγραφεί πουθενά. Οι πιο σοβαρές περιπτώσεις, που συζητήθηκαν στο Δ.Σ. ή που ακόμη οδήγησαν στην επιβολή ποινών, είναι εκείνες που διασώζουν μια άλλη όψη της κοινωνικότητας στο εσωτερικά του σωματείου. Η συγκρουσιακή όψη περικλείει πολλές εκδηλώσεις: αντιπαλότητες και προσωπικές αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό του Δ.Σ. ή γενικότερα στη διοίκηση του συλλόγου, συγκρούσεις μεταξύ της διοίκησης και των αθλητών, συνήθως για πειθαρχικά παραπτώματα. Εννοείται ότι για πολλά απ' αυτά λείπουν παντελώς οι μαρτυρίες, εφόσον παρέμειναν στο χώρο του προφορικού διακανονισμού και, πάντως, δεν καταγράφηκαν στα επίσημα πρακτικά του συλλόγου.

Μια περίπτωση προσωπικής σύγκρουσης αναφέρεται το 1894 μεταξύ του διευθυντή του γυμναστηρίου και του επόπτη των ασκήσεων. Ο εν λόγω διευθυντής καταγγέλλει στο Δ.Σ. τον επόπτη "επί ανοικείω συμπεριφορά κατά την εκτέλεσιν των καθηκόντων του"23. Χαρακτηριστικό για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν παρόμοια προβλήματα είναι το γεγονός ότι το Δ.Σ. αποφάσισε αρχικά να επιδιώξει τη συμφιλίωση των δύο μελών του συλλόγου και στη συνέχεια να διαγράψει από τα πρακτικά την παράγραφο που αναφερόταν στη διένεξη24. Προφανώς, η σιωπή αποτελούσε την πιο ευάρεστη λύση αλλά και την

————————————

21. Στο ίδιο, άρθρο ιβ'.

22. Δ.Σ. 9 Μαρτίου 1894, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

23. Δ.Σ. 7 Φεβρουαρίου 1894, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

24. Στο επόμενο Δ.Σ. (22 Φεβρουαρίου 1894) συζητείται έγγραφο του επόπτη των ασκήσεων σχετικά με την καταγγελία του διευθυντή του γυμναστηρίου και αποφασίζεται το προεδρείο να απαντήσει στον διευθυντή. Η απάντηση δε μας είναι γνωστή.

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/272.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πιο ασφαλή ως προς την υστεροφημία του συλλόγου. Σε άλλη περίπτωση, που η καταγγελία αφορούσε στο βοηθό του γυμναστηρίου, επομένως σε κατώτερο μέσα στη διοικητική ιεραρχία, η απόφαση του Δ.Σ. ήταν αυστηρή. Ο βοηθός απολύθηκε, αλλά ως λόγος της απόλυσής του δεν του κοινοποιήθηκε η καταγγελία του διευθυντή του γυμναστηρίου. Το Δ.Σ. προφασίστηκε οικονομικές δυσχέρειες οι οποίες επέβαλλαν την περικοπή των εξόδων του συλλόγου και μάλιστα εξέφρασε προς τον απολυόμενο την "ευαρέσκειαν του Συμβουλίου διά τας μέχρι τούδε υπηρεσίας αυτού"25. Σε περιπτώσεις , τέλος, μικρότερων παραπτωμάτων και οι ποινές που επιβάλλονται είναι ελαφρότερες. Το 1907 ο επιστάτης του γυμναστηρίου θα τιμωρηθεί με δεκάδραχμο πρόστιμο "επί αμελεία εν τη εκπληρώσει των καθηκόντων του και απειθεία"26.

Όπως προκύπτει τουλάχιστον από τα πρακτικά του Δ.Σ., καμία πειθαρχική ποινή δεν έχει επιβληθεί σε μέλος του συλλόγου που δεν είναι αθλητής. Όλες οι ποινές αφορούν σε υπαλλήλους και σε αθλητές. Διακρίνεται, συνεπώς, μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη διοίκηση και τους διοικούμενους, η οποία χαράσσεται με κριτήριο την άσκηση εξουσίας. Η μόνη παραχώρηση εξουσίας προς τους αθλητές επισημαίνεται το 1911, όταν η Γ.Σ. αποφασίζει να δοθεί ψήφος στους αθλητές που έχουν επιτύχει πρώτες νίκες σε ατομικά και ομαδικά αγωνίσματα σε επίσημους αγώνες και δεύτερες νίκες σε ατομικά αγωνίσματα μόνο27. Παρόλο που δεν καταγράφεται η σχετική συζήτηση και η επιχειρηματολογία που οδήγησε στη λήψη αυτής της απόφασης, είναι πιθανό αυτή η κίνηση αβρότητας προς τους αθλητές του συλλόγου να συνδέεται με το κλίμα ανταγωνισμού που αναπτύσσεται τότε μεταξύ των σωματείων και τη διεκδίκηση των αθλητικών πρωτείων. Η προσέλκυση και η συγκράτηση σε ένα σωματείο αξιόλογων αθλητών συνέβαλλαν στη συντήρηση του γοήτρου του. Την εποχή εκείνη άλλωστε ο Εθνικός είχε έλθει και σε σύγκρουση με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και είχε επιλέξει, με την αποχώρησή του, τη μοναχική πορεία. Αυτό συσπείρωνε τα μέλη και δημιουργούσε τις υποδοχές για τη δημιουργία νέων δεσμών στο εσωτερικό του σωματείου.

"Αντιπειθαρχικά τινά κρούσματα" παρουσιάζονται μεταξύ των αθλητών στο γυμναστήριο και η αντιμετώπισή τους ποικίλλει κατά περίπτωση. Η νουθεσία αποτελεί το πρώτο μέτρο πριν από την επιβολή ποινών. Το 1902, όταν παρουσιάστηκαν αντιπειθαρχικές εκδηλώσεις εκ μέρους κάποιων αθλητών, μέλη του Δ.Σ. "εκάλεσαν τους παρεκτραπέντας και ενουθέτησαν αυτούς υποδείξαντες συγχρόνως αυτοίς ότι εν τυχόν υποτροπή θέλουσιν ληφθή κατ' αυτών 

————————————

25. Δ.Σ. 5 Ιανουαρίου 1899, "Α' Βιβλίον...", ό.π. Ο γυμναστής Ι. Γιαννούλης που απολύθηκε τότε με αυτή την απόφαση του Δ.Σ. θα επαναπροσληφθεί ως βοηθός του διευθυντή του γυμναστηρίου τον Μάρτιο 1904. "Β' Βιβλίον...", ό.π.

26. Δ.Σ. 25 Μαρτίου 1907, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

27. Γ.Σ. 16 Ιανουαρίου 1911, "Γ' Βιβλίον πρακτικών Δ.Σ. και Γ.Σ., 1909-1934".

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/273.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αυστηρότατα μέτρα"28. Πράγματι, σε περιπτώσεις παράβασης των κανονισμών του γυμναστηρίου και απρεπούς συμπεριφοράς, οι αθλητές μπορεί να τιμωρηθούν με αποβολή ή και διαγραφή29. Είναι, ωστόσο, δύσκολο να περιγραφεί το είδος των παραπτωμάτων, δεδομένου ότι στα πρακτικά του Δ.Σ. τα συμβάντα περιγράφονται με κάποιες ελλειπτικές και γενικόλογες φράσεις30. Γνωρίζουμε πάντως ότι την επιβολή της ποινής ακολουθούσε η δημόσια ανακοίνωσή της με τοιχοκόλληση της απόφασης στο γυμναστήριο. Η τιμωρία δεν είχε συνεπώς αποκλειστικά ατομικό χαρακτήρα ούτε συνέβαλλε απλώς στην αποκατάσταση της τάξης αλλά λειτουργούσε και παραδειγματικά για το σύνολο των μελών του σωματείου.

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΕΣ

Ο πειθαρχικός έλεγχος και η επιβολή ποινών αποτελούν μία μόνο από τις όψεις των σχέσεων ανάμεσα στη διοίκηση και τους αθλητές. Η άλλη όψη είναι η προστασία, η οποία μάλιστα φαίνεται πως κάποιες φορές έχει και πελατειακή μορφή. Για τον Εθνικό, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αθλητή Κωνσταντίνου Σπετσιώτη, ο οποίος το 1905 αποχωρεί από το σύλλογο διαμαρτυρόμενος επειδή, ενόσω υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία, η διοίκηση του συλλόγου δε μεσολάβησε για να πάρει άδεια. Φαίνεται, πράγματι, πως οι αθλητές απολάμβαναν κάποιων προνομίων στο στρατό και είχαν τη δυνατότητα να παίρνουν συχνότερα άδεια απ' ό,τι οι συστρατιώτες τους. Ο Σπετσιώτης άλλωστε επικαλείται την περίπτωση ενός άλλου στρατιώτη, αθλητή άλλου συλλόγου, στον οποίο είχε δοθεί μηνιαία άδεια. Η ευνοϊκή μεταχείριση κάποιες φορές υπερβαίνει τα νόμιμα όρια. Ο ίδιος αθλητής εκφράζει παράπονα όχι μόνο επειδή δεν έλαβε άδεια όπως άλλοι αλλά και "διατί να μη φροντίση ο Σύλλογος περί της

————————————

28. Δ.Σ. 5 Μαρτίου 1902, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

29. Το 1902, αθλητές οι οποίοι "διαταράξαντες την τάξιν του γυμναστηρίου και παραβάντες τους κανονισμούς αυτού ... παρεξετράπησαν εις φράσεις απρεπείς προς τους διευθυντάς προσπαθήσαντες να νουθετήσωσιν αυτούς", αποβλήθηκαν είτε για πάντα, είτε για έξι μήνες (Δ.Σ. 17 Ιουνίου 1902, "Β' Βιβλίον...", ό.π.). Δύο αθλητές αποβάλλονται και άλλοι δέκα παραιτούνται για παρόμοιους λόγους τον Σεπτέμβριο του 1906 (Δ.Σ. 3 Σεπτεμβρίου 1906, στο ίδιο). Το Δ.Σ. της 4 Οκτωβρίου 1906, εξάλλου, αποφασίζει την αποβολή 9 αθλητών και μελών "δια τας απρεπείς φράσεις ας εν τη προς το συμβούλιον υποβολή των παραιτήσεων αυτών έθεσαν" (στο ίδιο). Την 9 Απριλίου 1907 το Δ.Σ. επιβάλλει τρίμηνη αποβολή σε αθλητή (στο ίδιο). Τέλος, 8 αθλητές θα διαγραφούν από το σύλλογο το 1910 (Δ.Σ. 10 Φεβρουαρίου 1910, "Γ ' Βιβλίον...", ό.π.).

30. Η μόνη περίπτωση η οποία δεν αφορά σε πειθαρχικό παράπτωμα καταγράφεται το 1910 όταν ο αθλητής Θ. Ηλιόπουλος αποβάλλεται και διαγράφεται από τον Εθνικό για "απάτην και πλαστογραφίαν του ονόματος [του προέδρου] και του ονόματος του Συλλόγου" (Δ.Σ. 16 Οκτωβρίου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π.).

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/274.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εξαιρέσεώς του από της στρατιωτικής υποχρεώσεως ως δήθεν πάσχοντος αφ' ου μάλιστα ο Σύλλογος εφρόντισε και εξηρέθη έτερος αθλητής". Φαίνεται, συνεπώς, πως στο εσωτερικό των αθλητικών σωματείων διαμορφώνονται σχέσεις προσωπικές και σχέσεις εξάρτησης που επιτρέπουν στους αθλητές να απαιτούν την προστασία των διοικούντων. Οι παροχές αυτές χρησιμοποιούνται άλλωστε, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού μεταξύ των συλλόγων, για την προσέλκυση των πιο αξιόλογων αθλητών. Έτσι και ο Σπετσιώτης διευκολύνεται στο να του δοθεί η πολυπόθητη άδεια "τη φροντίδι ... συμβούλων τινών του Πανελληνίου Συλλόγου", στον οποίο και γράφεται μετά την παραίτησή του από τον Εθνικό31.

Η διοίκηση αποτελεί, κατά συνέπεια, μια ομάδα ξεχωριστή και διακεκριμένη από τους αθλητές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ανάμεσα στα μέλη του Δ.Σ. και στα τακτικά μέλη γενικότερα δεν υπάρχουν αθλούμενοι. Απλώς, εκείνοι που έχουν αποκλειστικά την ιδιότητα του αθλητή ανήκουν στην κατηγορία των εταίρων και δε μετέχουν στις συνελεύσεις. Δεν έχουν δηλαδή δικαίωμα ψήφου και, επομένως, κατέχουν μια εντελώς διαφορετική θέση σε αυτό που θα μπορούσε να ορισθεί ως σωματειακή ζωή. Η κοινωνικότητα που αναπτύσσεται στο εσωτερικό ενός αθλητικού σωματείου αρθρώνεται σε πολλά επίπεδα με βάση τις διακρίσεις που υφίστανται μεταξύ των διαφορετικών κατηγοριών των μελών. Έτσι, υπάρχει ένα επίπεδο συναναστροφών μεταξύ των τακτικών μελών, ένα δεύτερο μεταξύ των εταίρων -δηλαδή των αθλητών- και ένα τρίτο μεταξύ όλων των μελών αλλά με σαφή ιεραρχική δομή.

Μπορούμε να υποθέσουμε, με βάση τις προηγούμενες διαπιστώσεις, ότι η κοινωνική ομάδα που διοικεί το σύλλογο είναι σχετικά ομοιογενής και διακρίνεται από κοινά χαρακτηριστικά. Στο εσωτερικό μάλιστα αυτής της ομάδας είναι δυνατό να ορισθούν δύο διακεκριμένα σύνολα: εκείνο των τακτικών μελών και εκείνο των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Δε γνωρίζουμε ποια ήταν τα μέλη του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, εφόσον ένα μεγάλο μέρος των αρχείων του έχει καταστραφεί32. Γνωρίζουμε όμως σχεδόν το σύνολο των μελών του Δ.Σ. για τα χρόνια 1893-1912 και 1921-1923. Έχουμε επομένως τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε την κοινωνική φυσιογνωμία του συλλόγου αλλά και, εν μέρει, τη μορφή της κοινωνικότητας που αναπτύσσεται στο πλαίσιο τουλάχιστον του Δ.Σ.

Όπως προκύπτει από την περιοδικότητα των γενικών συνελεύσεων και των συνεδριάσεων του Δ.Σ., στα χρόνια που ακολουθούν την ίδρυση του συλλόγου υπάρχει η βούληση για μια συχνή επαφή μεταξύ των μελών. Το καταστατικό του

————————————

31. Για το περιστατικό βλ. Δ.Σ. 12 Μαΐου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

32. Το αρχείο και η βιβλιοθήκη του Εθνικού καταστράφηκαν από πλημμύρα το 1968. Έχουν σωθεί μόνο τα εξής βιβλία για την περίοδο που μας ενδιαφέρει: 1) "Α' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου 1893-1899", 2) "Β΄ Βιβλίον ... 1899-1907)", 3) "Γ΄ Βιβλίον Πρακτικών Δ.Σ. και Γενικών Συνελεύσεων 1909-1934", 4) "Βιβλίον συλλογικής εργασίας Ε.Γ.Σ. από έτους 1925-1934".

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/275.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

19. Η ομάδα σπαθασκίας του Εθνικού (1903-4).

Σελ. 275
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 256
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    πραγματοποιήθηκε και ένα χρόνο μετά, αφού ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. έκανε κάποιες τροποποιήσεις στο καταστατικό του που ικανοποιούσαν τον Πανελλήνιο, ο Π.Γ.Σ. επέστρεψε στον Σύνδεσμο.

    ΧΡΟΝΙΑ ΑΚΜΗΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΔΟΙ ΥΦΕΣΗΣ

    Τα χρόνια εκείνα της σύγκρουσης με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. ο Πανελλήνιος βρισκόταν σε φάση ακμής, γεγονός που του επέτρεπε προφανώς να αναλάβει το κόστος της αποσχιστικής κίνησης. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η πορεία του ακολουθεί την εναλλαγή φάσεων ακμής και ύφεσης, η οποία αποτυπώνεται αφενός στον αριθμό των μελών και αφετέρου στην οικονομική κατάσταση του σωματείου. Τα δύο είναι οπωσδήποτε αλληλένδετα, εφόσον το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων προέρχεται από τις συνδρομές των μελών. Η καταγραφή των εσόδων και εξόδων του Π.Γ.Σ. για την περίοδο από την ίδρυσή του ως το 1922 επιβεβαιώνει άλλωστε τη σύνδεση αυτή: οι διακυμάνσεις της οικονομικής κατάστασης αντιστοιχούν προς τις διακυμάνσεις του αριθμού των μελών (βλ. Πίνακα 7 και Πίνακες 1 και 2).

    Η εισροή νέων μελών στο σύλλογο και η παράλληλη σταθερή παρουσία σημαντικού αριθμού τακτικών μελών συμπίπτουν συνήθως με την αύξηση και εκείνων που ασκούνται στο γυμναστήριο ή στα διάφορα ειδικά τμήματα του σωματείου χωρίς να είναι μέλη. Πράγματι, η δεύτερη σημαντικότερη κατηγορία εσόδων αντιπροσωπεύεται από τις εισπράξεις που προέρχονται από τα εισιτήρια του γυμναστηρίου. Μικρότερα ποσά συγκεντρώνονται από εκείνους που διδάσκονται ξιφασκία στο τμήμα οπλομαχητικής και όσους χρησιμοποιούν το σκοπευτήριο ή τις εγκαταστάσεις της "ψυχρολουσίας". Σχετικά υψηλά είναι εξάλλου, στις αρχές του 20ού αιώνα, τα έσοδα από το τέννις, τα οποία προέρχονται όχι μόνο από τις συνδρομές των παικτών αλλά και από την πώληση ιματισμού και ειδών τέννις. Τέλος, τα δίδακτρα των κοριτσιών που διδάσκονταν γυμναστική στη σχολή του Πανελληνίου, όσα χρόνια λειτούργησε, αποτελούσαν ένα επιπλέον έσοδο ύψους ανάλογου με τα προηγούμενα. Σε κάποιες συγκυρίες επίσης, τα έσοδα του συλλόγου ενισχύθηκαν από δωρεές ιδιωτών και χορηγίες του Δημοσίου και του Δήμου Αθηναίων. Σταθερότερη ήταν η ετήσια επιχορήγηση από το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, η οποία από το 1909 ορίστηκε για τον Πανελλήνιο στις 3.000 δρχ.159. Στις υψηλές χορηγίες οφείλεται εξάλλου εν μέρει και η μεγάλη άνοδος των εσόδων που παρατηρείται το 1922 160.

    ————————————

    159. Βλ. εδώ, σ. 143, σημ. 188.

    160. Το 1922 ο Π.Γ.Σ. εισέπραξε με μορφή επιχορήγησης 6.000 δρχ. από το Δημόσιο, 3.500 δρχ. από τον Δήμο και 4.000 δρχ., από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Παρόλο που δεν αναφέρονται οι λόγοι γι' αυτή την ξαφνική εισροή χρημάτων, θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι στη δεδομένη πολιτική συγκυρία βάρυναν ενδεχομένως και τα φιλοβασιλικά φρονήματα του σωματείου. Σημαντικές