Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 269-288 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/269.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σαφώς σημαντικότερη από εκείνη των μελών του Πανελληνίου. Είναι πιθανό στα μικρότερου μεγέθους σωματεία να δραστηριοποιείται ένας μεγαλύτερος αναλογικά αριθμός μελών, λόγω των ιδιαίτερων σχέσεων που είναι δυνατό να αναπτυχθούν στις μικρότερες ομάδες18.

ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Λόγος διαγραφής δεν ήταν, ωστόσο, μόνο η καθυστέρηση της συνδρομής. Η διαγωγή, η οποία "ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου", αποτελούσε εξίσου επαρκή λόγο διαγραφής. Και σ' αυτή την περίπτωση διακρίνουμε μια πορεία προς συγκεντρωτικότερη λειτουργία του σωματείου. Έτσι, ενώ το καταστατικό του 1894 έθετε αυστηρότερους όρους για τη διαγραφή και ανέθετε

ΠΙΝΑΚΑΣ 1 

Εγγραφές νέων μελών στον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο

Έτος

Εγγραφές (σύνολο)

Γυναίκες

1893-4

136

1895

17

1896

12

1897

45

1898

63

1899

82

1900

51

10

1901

81

22

1902

27

6

1903

11

1904

68

1

1905

50

1906

100

2

1907

27

————————————

τα ακόλουθα στοιχεία: το 1909, 46 παρόντες, το 1910, 70 στην πρώτη Γ.Σ. (11 Ιανουαρίου) και 54 στη δεύτερη (8 Μαΐου), το 1911, 40 παρόντες, το 1912, 39. Τέλος, το 1921 και το 1923, υπήρχαν 37 και 31 παρόντες αντίστοιχα.

18. Υψηλότερο, για παράδειγμα, είναι το ποσοστό συμμετοχής στις γενικές συνελεύσεις του Παναχαϊκού Γ.Σ. και της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, τουλάχιστον σε δύο γνωστές μας περιπτώσεις: στις αρχαιρεσίες του Παναχαϊκού το 1895, ψήφισαν 254 από ένα σύνολο 560

Σελ. 269
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/270.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

την απόφαση στη Γ.Σ., το καταστατικό του 1903 ορίζει ότι η απόφαση ανήκει στο Δ.Σ.19

Η διαγραφή ανήκει σε ένα ευρύτερο φάσμα ποινών που είναι δυνατό να επιβληθούν στα μέλη ή στους αθλητές από τη διοίκηση του συλλόγου. Οι ποινές πάλι εξαρτώνται από τους κανόνες συμπεριφοράς που τυποποιούν τις σχέσεις μεταξύ των μελών και από την αντίληψη περί πειθαρχίας που δομεί τόσο τους αθλητικούς συλλόγους όσο και τα σωματεία γενικότερα. Εξάλλου, η διαδικασία επιβολής ποινών ακολουθεί ή βαίνει παράλληλα προς ένα πλέγμα συγκρουσιακών σχέσεων που επίσης αναπτύσσονται μεταξύ των μελών. Το γεγονός ότι επιβάλλονται πολλές ή λίγες, βαρύτερες ή ελαφρότερες, ποινές σε ένα σύλλογο δεν μπορεί να ερμηνευθεί μονοδιάστατα. Είναι δυνατά να συνδέεται με την αυστηρότητα του Δ.Σ. ή με τη συχνότητα και την ένταση των συγκρούσεων.

Η πειθαρχία αποτελεί χαρακτηριστικό τόσο της γυμναστικής και του αθλητισμού (ασκήσεις και αγώνες) όσο και της συμπεριφοράς στο χώρο του σωματείου. Ίσως μάλιστα η απαίτηση για πειθαρχημένη συμπεριφορά να εμφανίζεται συχνότερα στα αθλητικά παρά στα άλλα ψυχαγωγικά σωματεία, εφόσον συνδέεται με τη γενικότερη αντίληψη ως προς τους στόχους της αθλητικής δραστηριότητας. Στην περίπτωση του Εθνικού, η πειθαρχία φαίνεται να αντιμετωπίζεται ως κύριο στοιχείο της σωματειακής ζωής και της συναναστροφής μεταξύ των μελών. Ο πρώτος κανονισμός του γυμναστηρίου, που συντάσσεται και εγκρίνεται το 1893, ορίζει τα εξής:

"Δέον δε οι εις γραμμήν τιθέμενοι να τηρώσιν ακρίβειαν ως προς την ώραν της προσελεύσεώς των, να φυλάττωσι την θέσιν, ην ήθελον λάβη αρχικώς και να μη τρέχωσι μεταβαίνοντες από τάξεως εις τάξιν, να μη αποτείνωσιν ουδεμίαν ερώτησιν εν ώρα μαθήματος προς οιονδήποτε και να διαμένωσιν εν τη τάξει μέχρι της λήξεως της ωρισμένης ώρας των"20.

Η διατύπωση αυτή παραπέμπει αναμφίβολα στην οργάνωση της σχολικής και της στρατιωτικής εκπαίδευσης, με την οποία συνδέεται άλλωστε στενά ο αθλητισμός. Υπάρχουν, ωστόσο, και μια σειρά από άλλες διατάξεις, οι οποίες δε σχετίζονται με το μαθησιακό μέρος (εκτέλεση ασκήσεων, προπόνηση κ.τ.ό.) αλλά

————————————

μελών ενώ το 1896, στις αντίστοιχες αρχαιρεσίες της Γ.Ε.Π. ψήφισαν 175 από τα 264 μέλη. Βλ. Ν. Ε. Πολίτης, ο Πατραϊκός Αθλητισμός. Α'. Η πρώτη δεκαετία: 1891-1900, Πάτρα, Αχαϊκές Εκδόσεις, 1994, σ. 107 και 167.

19. Το καταστατικό του 1894 προβλέπει (άρθρο 9): "Παν μέλος, ούτινος η διαγωγή ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου, διαγράφεται προτάσει δέκα και πέντε τακτικών μελών και αποφάσει του συλλόγου διά μυστικής ψηφοφορίας και διά πλειοψηφίας των δύο τρίτων των ψηφοφορούντων μελών". Αντίθετα, σύμφωνα με το καταστατικό του 1903 (άρθρο 11), η διαγραφή γίνεται απλώς "αποφάσει του Διοικητικού Συμβουλίου".

20. "Κανονισμός του Α' εν Αθήναις Γυμναστηρίου του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου", Δ.Σ. 27 Νοεμβρίου 1893, "Α' Βιβλίον...", ό.π., άρθρο ία'.

Σελ. 270
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/271.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

με αυτή καθεαυτή τη ζωή και τη συναναστροφή μέσα στο χώρο του αθλητικού σωματείου. Ο ίδιος κανονισμός του γυμναστηρίου απαγόρευε "πάσαν πολιτικήν ή οιαδήποτε άλλην θορυβώδη συζήτησιν", σε όσους εισέρχονταν στο γυμναστήριο. Δεν επιτρεπόταν εξάλλου να "φέρωσιν μεθ' εαυτών όπλα, κύνας, ή να καπνίζωσιν εκτός του οριζομένου προς τούτο μέρους"21. Οι διατάξεις αυτές μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι η σωματειακή ζωή θα έπρεπε να διέπεται από ηρεμία και τάξη, χωρίς τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που χαρακτηρίζουν την καθημερινή συναναστροφή. Επίσης, μας πληροφορούν ότι το αθλητικό σωματείο είχε ιδιαίτερους χώρους που δεν προορίζονταν για άσκηση και αθλητική δραστηριότητα αλλά για την άτυπη επαφή των μελών, για συζήτηση και κάπνισμα.

Υπεύθυνοι για την τήρηση της πειθαρχίας είναι ο διευθυντής του γυμναστηρίου και ο καθηγητής της γυμναστικής, οι οποίοι είναι και οι δέκτες τυχόν παραπόνων και καταγγελιών. Σύμφωνα με τον δεύτερο κανονισμό του γυμναστηρίου, το 1894, "οι ενοχλούμενοι υπό τινος εν τω Γυμναστηρίω δέον να καθιστώσι τούτο γνωστόν τω Διευθυντή ή τω Καθηγητή της Γυμναστικής"22. Μπορούμε μάλλον βάσιμα να υποθέσουμε ότι πολλές μικρές και ασήμαντες καταγγελίες, που θα αποτύπωναν μια καθημερινότητα συναναστροφών, δεν έχουν καταγραφεί πουθενά. Οι πιο σοβαρές περιπτώσεις, που συζητήθηκαν στο Δ.Σ. ή που ακόμη οδήγησαν στην επιβολή ποινών, είναι εκείνες που διασώζουν μια άλλη όψη της κοινωνικότητας στο εσωτερικά του σωματείου. Η συγκρουσιακή όψη περικλείει πολλές εκδηλώσεις: αντιπαλότητες και προσωπικές αντιπαραθέσεις στο εσωτερικό του Δ.Σ. ή γενικότερα στη διοίκηση του συλλόγου, συγκρούσεις μεταξύ της διοίκησης και των αθλητών, συνήθως για πειθαρχικά παραπτώματα. Εννοείται ότι για πολλά απ' αυτά λείπουν παντελώς οι μαρτυρίες, εφόσον παρέμειναν στο χώρο του προφορικού διακανονισμού και, πάντως, δεν καταγράφηκαν στα επίσημα πρακτικά του συλλόγου.

Μια περίπτωση προσωπικής σύγκρουσης αναφέρεται το 1894 μεταξύ του διευθυντή του γυμναστηρίου και του επόπτη των ασκήσεων. Ο εν λόγω διευθυντής καταγγέλλει στο Δ.Σ. τον επόπτη "επί ανοικείω συμπεριφορά κατά την εκτέλεσιν των καθηκόντων του"23. Χαρακτηριστικό για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονταν παρόμοια προβλήματα είναι το γεγονός ότι το Δ.Σ. αποφάσισε αρχικά να επιδιώξει τη συμφιλίωση των δύο μελών του συλλόγου και στη συνέχεια να διαγράψει από τα πρακτικά την παράγραφο που αναφερόταν στη διένεξη24. Προφανώς, η σιωπή αποτελούσε την πιο ευάρεστη λύση αλλά και την

————————————

21. Στο ίδιο, άρθρο ιβ'.

22. Δ.Σ. 9 Μαρτίου 1894, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

23. Δ.Σ. 7 Φεβρουαρίου 1894, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

24. Στο επόμενο Δ.Σ. (22 Φεβρουαρίου 1894) συζητείται έγγραφο του επόπτη των ασκήσεων σχετικά με την καταγγελία του διευθυντή του γυμναστηρίου και αποφασίζεται το προεδρείο να απαντήσει στον διευθυντή. Η απάντηση δε μας είναι γνωστή.

Σελ. 271
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/272.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πιο ασφαλή ως προς την υστεροφημία του συλλόγου. Σε άλλη περίπτωση, που η καταγγελία αφορούσε στο βοηθό του γυμναστηρίου, επομένως σε κατώτερο μέσα στη διοικητική ιεραρχία, η απόφαση του Δ.Σ. ήταν αυστηρή. Ο βοηθός απολύθηκε, αλλά ως λόγος της απόλυσής του δεν του κοινοποιήθηκε η καταγγελία του διευθυντή του γυμναστηρίου. Το Δ.Σ. προφασίστηκε οικονομικές δυσχέρειες οι οποίες επέβαλλαν την περικοπή των εξόδων του συλλόγου και μάλιστα εξέφρασε προς τον απολυόμενο την "ευαρέσκειαν του Συμβουλίου διά τας μέχρι τούδε υπηρεσίας αυτού"25. Σε περιπτώσεις , τέλος, μικρότερων παραπτωμάτων και οι ποινές που επιβάλλονται είναι ελαφρότερες. Το 1907 ο επιστάτης του γυμναστηρίου θα τιμωρηθεί με δεκάδραχμο πρόστιμο "επί αμελεία εν τη εκπληρώσει των καθηκόντων του και απειθεία"26.

Όπως προκύπτει τουλάχιστον από τα πρακτικά του Δ.Σ., καμία πειθαρχική ποινή δεν έχει επιβληθεί σε μέλος του συλλόγου που δεν είναι αθλητής. Όλες οι ποινές αφορούν σε υπαλλήλους και σε αθλητές. Διακρίνεται, συνεπώς, μια διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στη διοίκηση και τους διοικούμενους, η οποία χαράσσεται με κριτήριο την άσκηση εξουσίας. Η μόνη παραχώρηση εξουσίας προς τους αθλητές επισημαίνεται το 1911, όταν η Γ.Σ. αποφασίζει να δοθεί ψήφος στους αθλητές που έχουν επιτύχει πρώτες νίκες σε ατομικά και ομαδικά αγωνίσματα σε επίσημους αγώνες και δεύτερες νίκες σε ατομικά αγωνίσματα μόνο27. Παρόλο που δεν καταγράφεται η σχετική συζήτηση και η επιχειρηματολογία που οδήγησε στη λήψη αυτής της απόφασης, είναι πιθανό αυτή η κίνηση αβρότητας προς τους αθλητές του συλλόγου να συνδέεται με το κλίμα ανταγωνισμού που αναπτύσσεται τότε μεταξύ των σωματείων και τη διεκδίκηση των αθλητικών πρωτείων. Η προσέλκυση και η συγκράτηση σε ένα σωματείο αξιόλογων αθλητών συνέβαλλαν στη συντήρηση του γοήτρου του. Την εποχή εκείνη άλλωστε ο Εθνικός είχε έλθει και σε σύγκρουση με τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και είχε επιλέξει, με την αποχώρησή του, τη μοναχική πορεία. Αυτό συσπείρωνε τα μέλη και δημιουργούσε τις υποδοχές για τη δημιουργία νέων δεσμών στο εσωτερικό του σωματείου.

"Αντιπειθαρχικά τινά κρούσματα" παρουσιάζονται μεταξύ των αθλητών στο γυμναστήριο και η αντιμετώπισή τους ποικίλλει κατά περίπτωση. Η νουθεσία αποτελεί το πρώτο μέτρο πριν από την επιβολή ποινών. Το 1902, όταν παρουσιάστηκαν αντιπειθαρχικές εκδηλώσεις εκ μέρους κάποιων αθλητών, μέλη του Δ.Σ. "εκάλεσαν τους παρεκτραπέντας και ενουθέτησαν αυτούς υποδείξαντες συγχρόνως αυτοίς ότι εν τυχόν υποτροπή θέλουσιν ληφθή κατ' αυτών 

————————————

25. Δ.Σ. 5 Ιανουαρίου 1899, "Α' Βιβλίον...", ό.π. Ο γυμναστής Ι. Γιαννούλης που απολύθηκε τότε με αυτή την απόφαση του Δ.Σ. θα επαναπροσληφθεί ως βοηθός του διευθυντή του γυμναστηρίου τον Μάρτιο 1904. "Β' Βιβλίον...", ό.π.

26. Δ.Σ. 25 Μαρτίου 1907, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

27. Γ.Σ. 16 Ιανουαρίου 1911, "Γ' Βιβλίον πρακτικών Δ.Σ. και Γ.Σ., 1909-1934".

Σελ. 272
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/273.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αυστηρότατα μέτρα"28. Πράγματι, σε περιπτώσεις παράβασης των κανονισμών του γυμναστηρίου και απρεπούς συμπεριφοράς, οι αθλητές μπορεί να τιμωρηθούν με αποβολή ή και διαγραφή29. Είναι, ωστόσο, δύσκολο να περιγραφεί το είδος των παραπτωμάτων, δεδομένου ότι στα πρακτικά του Δ.Σ. τα συμβάντα περιγράφονται με κάποιες ελλειπτικές και γενικόλογες φράσεις30. Γνωρίζουμε πάντως ότι την επιβολή της ποινής ακολουθούσε η δημόσια ανακοίνωσή της με τοιχοκόλληση της απόφασης στο γυμναστήριο. Η τιμωρία δεν είχε συνεπώς αποκλειστικά ατομικό χαρακτήρα ούτε συνέβαλλε απλώς στην αποκατάσταση της τάξης αλλά λειτουργούσε και παραδειγματικά για το σύνολο των μελών του σωματείου.

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΕΣ

Ο πειθαρχικός έλεγχος και η επιβολή ποινών αποτελούν μία μόνο από τις όψεις των σχέσεων ανάμεσα στη διοίκηση και τους αθλητές. Η άλλη όψη είναι η προστασία, η οποία μάλιστα φαίνεται πως κάποιες φορές έχει και πελατειακή μορφή. Για τον Εθνικό, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αθλητή Κωνσταντίνου Σπετσιώτη, ο οποίος το 1905 αποχωρεί από το σύλλογο διαμαρτυρόμενος επειδή, ενόσω υπηρετούσε τη στρατιωτική του θητεία, η διοίκηση του συλλόγου δε μεσολάβησε για να πάρει άδεια. Φαίνεται, πράγματι, πως οι αθλητές απολάμβαναν κάποιων προνομίων στο στρατό και είχαν τη δυνατότητα να παίρνουν συχνότερα άδεια απ' ό,τι οι συστρατιώτες τους. Ο Σπετσιώτης άλλωστε επικαλείται την περίπτωση ενός άλλου στρατιώτη, αθλητή άλλου συλλόγου, στον οποίο είχε δοθεί μηνιαία άδεια. Η ευνοϊκή μεταχείριση κάποιες φορές υπερβαίνει τα νόμιμα όρια. Ο ίδιος αθλητής εκφράζει παράπονα όχι μόνο επειδή δεν έλαβε άδεια όπως άλλοι αλλά και "διατί να μη φροντίση ο Σύλλογος περί της

————————————

28. Δ.Σ. 5 Μαρτίου 1902, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

29. Το 1902, αθλητές οι οποίοι "διαταράξαντες την τάξιν του γυμναστηρίου και παραβάντες τους κανονισμούς αυτού ... παρεξετράπησαν εις φράσεις απρεπείς προς τους διευθυντάς προσπαθήσαντες να νουθετήσωσιν αυτούς", αποβλήθηκαν είτε για πάντα, είτε για έξι μήνες (Δ.Σ. 17 Ιουνίου 1902, "Β' Βιβλίον...", ό.π.). Δύο αθλητές αποβάλλονται και άλλοι δέκα παραιτούνται για παρόμοιους λόγους τον Σεπτέμβριο του 1906 (Δ.Σ. 3 Σεπτεμβρίου 1906, στο ίδιο). Το Δ.Σ. της 4 Οκτωβρίου 1906, εξάλλου, αποφασίζει την αποβολή 9 αθλητών και μελών "δια τας απρεπείς φράσεις ας εν τη προς το συμβούλιον υποβολή των παραιτήσεων αυτών έθεσαν" (στο ίδιο). Την 9 Απριλίου 1907 το Δ.Σ. επιβάλλει τρίμηνη αποβολή σε αθλητή (στο ίδιο). Τέλος, 8 αθλητές θα διαγραφούν από το σύλλογο το 1910 (Δ.Σ. 10 Φεβρουαρίου 1910, "Γ ' Βιβλίον...", ό.π.).

30. Η μόνη περίπτωση η οποία δεν αφορά σε πειθαρχικό παράπτωμα καταγράφεται το 1910 όταν ο αθλητής Θ. Ηλιόπουλος αποβάλλεται και διαγράφεται από τον Εθνικό για "απάτην και πλαστογραφίαν του ονόματος [του προέδρου] και του ονόματος του Συλλόγου" (Δ.Σ. 16 Οκτωβρίου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π.).

Σελ. 273
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/274.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εξαιρέσεώς του από της στρατιωτικής υποχρεώσεως ως δήθεν πάσχοντος αφ' ου μάλιστα ο Σύλλογος εφρόντισε και εξηρέθη έτερος αθλητής". Φαίνεται, συνεπώς, πως στο εσωτερικό των αθλητικών σωματείων διαμορφώνονται σχέσεις προσωπικές και σχέσεις εξάρτησης που επιτρέπουν στους αθλητές να απαιτούν την προστασία των διοικούντων. Οι παροχές αυτές χρησιμοποιούνται άλλωστε, στο πλαίσιο του ανταγωνισμού μεταξύ των συλλόγων, για την προσέλκυση των πιο αξιόλογων αθλητών. Έτσι και ο Σπετσιώτης διευκολύνεται στο να του δοθεί η πολυπόθητη άδεια "τη φροντίδι ... συμβούλων τινών του Πανελληνίου Συλλόγου", στον οποίο και γράφεται μετά την παραίτησή του από τον Εθνικό31.

Η διοίκηση αποτελεί, κατά συνέπεια, μια ομάδα ξεχωριστή και διακεκριμένη από τους αθλητές, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ανάμεσα στα μέλη του Δ.Σ. και στα τακτικά μέλη γενικότερα δεν υπάρχουν αθλούμενοι. Απλώς, εκείνοι που έχουν αποκλειστικά την ιδιότητα του αθλητή ανήκουν στην κατηγορία των εταίρων και δε μετέχουν στις συνελεύσεις. Δεν έχουν δηλαδή δικαίωμα ψήφου και, επομένως, κατέχουν μια εντελώς διαφορετική θέση σε αυτό που θα μπορούσε να ορισθεί ως σωματειακή ζωή. Η κοινωνικότητα που αναπτύσσεται στο εσωτερικό ενός αθλητικού σωματείου αρθρώνεται σε πολλά επίπεδα με βάση τις διακρίσεις που υφίστανται μεταξύ των διαφορετικών κατηγοριών των μελών. Έτσι, υπάρχει ένα επίπεδο συναναστροφών μεταξύ των τακτικών μελών, ένα δεύτερο μεταξύ των εταίρων -δηλαδή των αθλητών- και ένα τρίτο μεταξύ όλων των μελών αλλά με σαφή ιεραρχική δομή.

Μπορούμε να υποθέσουμε, με βάση τις προηγούμενες διαπιστώσεις, ότι η κοινωνική ομάδα που διοικεί το σύλλογο είναι σχετικά ομοιογενής και διακρίνεται από κοινά χαρακτηριστικά. Στο εσωτερικό μάλιστα αυτής της ομάδας είναι δυνατό να ορισθούν δύο διακεκριμένα σύνολα: εκείνο των τακτικών μελών και εκείνο των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Δε γνωρίζουμε ποια ήταν τα μέλη του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, εφόσον ένα μεγάλο μέρος των αρχείων του έχει καταστραφεί32. Γνωρίζουμε όμως σχεδόν το σύνολο των μελών του Δ.Σ. για τα χρόνια 1893-1912 και 1921-1923. Έχουμε επομένως τη δυνατότητα να προσεγγίσουμε την κοινωνική φυσιογνωμία του συλλόγου αλλά και, εν μέρει, τη μορφή της κοινωνικότητας που αναπτύσσεται στο πλαίσιο τουλάχιστον του Δ.Σ.

Όπως προκύπτει από την περιοδικότητα των γενικών συνελεύσεων και των συνεδριάσεων του Δ.Σ., στα χρόνια που ακολουθούν την ίδρυση του συλλόγου υπάρχει η βούληση για μια συχνή επαφή μεταξύ των μελών. Το καταστατικό του

————————————

31. Για το περιστατικό βλ. Δ.Σ. 12 Μαΐου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

32. Το αρχείο και η βιβλιοθήκη του Εθνικού καταστράφηκαν από πλημμύρα το 1968. Έχουν σωθεί μόνο τα εξής βιβλία για την περίοδο που μας ενδιαφέρει: 1) "Α' Βιβλίον Πρακτικών Διοικητικού Συμβουλίου 1893-1899", 2) "Β΄ Βιβλίον ... 1899-1907)", 3) "Γ΄ Βιβλίον Πρακτικών Δ.Σ. και Γενικών Συνελεύσεων 1909-1934", 4) "Βιβλίον συλλογικής εργασίας Ε.Γ.Σ. από έτους 1925-1934".

Σελ. 274
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/275.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

19. Η ομάδα σπαθασκίας του Εθνικού (1903-4).

Σελ. 275
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/276.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

1894 προβλέπει τέσσερεις γενικές συνελεύσεις το χρόνο, μία Γ.Σ. κάθε τρίμηνο33. Παρόλο που δεν υπάρχει πρόβλεψη για τη συχνότητα των συνεδριάσεων του Δ.Σ., τα δύο πρώτα χρόνια οι συναντήσεις είναι πολύ συχνές, για να γνωρίσουν όμως σημαντική ύφεση τα επόμενα χρόνια.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Συνε8ριάσεις του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Γ.Σ. (1893-1911)

Έτος

Δ.Σ./έτος

Έτος

Δ.Σ./έτος

1893

10

1903

8

1894

15

1904

18

1895

5

1905

20

1896

3

1906

21

1897

4

1907

11

1898

10

1908

-

1899

18

1909

6

1900

11

1910

5

1901

11

1911

4

1902

10

Για την περίοδο από το 1898 ως το 1907, το Δ.Σ. συνεδριάζει κατά μέσο όρο περίπου μια φορά το μήνα. Τις περισσότερες φορές, τόπος της συνάντησης είναι το σπίτι του προέδρου, του αντιπροέδρου ή άλλου μέλους του Δ.Σ. Περισσότερες από μία φορές το Δ.Σ. έχει συνεδριάσει στο γυμναστήριο (όπου από το 1897 έχουν κατασκευαστεί και γραφεία), στην αίθουσα του Πολυτεχνικού Συλλόγου, στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και στην Ε.Ο.Α. Ο χρόνος των συνεδριάσεων είναι πρωινός (10 π.μ. - 12) ή βραδυνός. Οι βραδυνές συναντήσεις ξεκινούν άλλοτε στις 6.30' - 7 μ.μ. και άλλοτε στις 9-9.30' μ.μ. και διαρκούν περί τις δύο ώρες. Έτσι, το αργότερο ως τις 11.30' η συνάντηση έχει τελειώσει. Στην περίπτωση που η συνεδρίαση γινόταν σε κάποιο σπίτι, μπορούμε να φαντασθούμε πως έπαιρνε τη μορφή απογευματινής ή βραδυνής επίσκεψης, πριν ή μετά το δείπνο. Αν συνυπολογίσουμε πάντως το γεγονός ότι στις συνεδριάσεις δεν παρίστατο το σύνολο των μελών του Δ.Σ. αλλά μια δεκάδα περίπου ατόμων, οδηγούμαστε στην υπόθεση

————————————

33. Το καταστατικό του 1903 θα περιορίσει τον αριθμό των Γ.Σ. σε μία ανά έτος, εκτός από την περίπτωση των εκτάκτων Γ.Σ.

Σελ. 276
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/277.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ότι ένας μικρός αριθμός ατόμων είχε μια σταθερή και σχετικά συχνή επαφή στο εσωτερικά του σωματείου. Τα άτομα αυτά διέθεταν ελεύθερο χρόνο για τις συναντήσεις τους κυρίως κατά τις βραδυνές ώρες, τις ώρες δηλαδή που τα μεσαία και ανώτερα αστικά στρώματα αφιέρωναν στην ψυχαγωγία τους. Εννοείται ότι εκτός από το χώρο όπου τοποθετείται η συναναστροφή μεταξύ των μελών του Δ.Σ., με την περιοδικότητα που αναφέραμε, υπάρχει ο σταθερός χώρος της κοινωνικότητας ενός αθλητικού σωματείου, το γυμναστήριο. Η οικοδόμηση των γραφείων του συλλόγου μέσα στο γυμναστήριο σήμαινε στην ουσία την ταύτιση, ή έστω τη συνύπαρξη, αυτών των δύο διαφορετικών χώρων κοινωνικότητας.

Η μικρή αυτή ομάδα που διοικεί το σωματείο ανανεώνεται, όπως φαίνεται, αρκετά συχνά, τουλάχιστον κατά τα χρόνια για τα οποία διαθέτουμε αναλυτικά και συνεχή στοιχεία, δηλαδή για την εικοσαετία 1893-1912. Μέσα σ' αυτά τα είκοσι χρόνια, 72 συνολικά άτομα εναλλάσσονται στις θέσεις του Δ.Σ.

Σύμφωνα με το καταστατικό του 1894, το Δ.Σ., του οποίου η θητεία είναι ετήσια, αποτελείται από 10 μέλη: πρόεδρο, αντιπρόεδρο, γραμματέα, ταμία και έξι συμβούλους34. Μετά το 1903, ο αριθμός των μελών του Δ.Σ. ανέρχεται σε 20· προστίθενται τώρα ένας δεύτερος αντιπρόεδρος, ο έφορος του γυμναστηρίου και άλλοι επτά σύμβουλοι, ενώ οι γραμματείς γίνονται δύο, ένας ειδικός και ένας γενικός35. Η αύξηση αυτή των μελών του Δ.Σ. συνεπάγεται αναπόφευκτα, για την περίοδο που ξεκινά από το 1903, μια αύξηση του αριθμού των προσώπων που εμφανίζονται στο Δ.Σ.

Από τους 72, οι οποίοι για μια εικοσαετία εναλλάσσονται στις θέσεις του Δ.Σ., οι 42 καταλαμβάνουν αποκλειστικά θέσεις συμβούλων, ενώ, αντίθετα, οι υπόλοιποι 30 εναλλάσσονται στα ανώτερα αξιώματα -ενίοτε και σε θέσεις συμβούλων. Η εικόνα της ανανέωσης ενισχύεται από το γεγονός ότι κατά κανόνα η παραμονή στο Δ.Σ. είναι βραχεία, κυρίως ενιαύσια. Οι 24 από τους 42 συμβούλους παραμένουν στη θέση τους για ένα μόνο χρόνο και το ίδιο ισχύει για τους 15 από τους 30 οι οποίοι κατέλαβαν κατά καιρούς κάποιο από τα ανώτερα αξιώματα του Δ.Σ. Και στις δύο κατηγορίες, πάντως, η πλειονότητα παραμένει στην ίδια θέση από 1 έως 4 χρόνια. Αυτό έχει οπωσδήποτε μεγαλύτερη σημασία για τα ανώτερα αξιώματα στο Δ.Σ., τα οποία και προσδίδουν στο σύλλογο την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο σύνολο των 30 που κατέχουν στην εικοσαετία 1893-1912 αυτά τα αξιώματα, οι 26 παραμένουν στη

————————————

34. "Καταστατικόν...", ό.π. Σύμφωνα με το άρθρο 24, η ισχύς του καταστατικού ορίζεται ετήσια, με δυνατότητα αναθεώρησης μόνο μετά την πάροδο αυτού του χρονικού διαστήματος. Δεν έχω, ωστόσο, εντοπίσει κείμενα αναθεωρημένου καταστατικού παρά μόνο για τα έτη 1903 και 1915. Φαίνεται επίσης ότι το καταστατικό αναθεωρήθηκε και το 1901 αλλά ότι το κείμενο αυτό δεν τυπώθηκε ή ότι λανθάνει. Βλ. Συνεδρίαση Δ.Σ. 5 Μαρτίου 1902: "Β' Βιβλίον Πρακτικών", σ. 112.

35. Καταστατικόν Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, [Αθήνα 1903].

Σελ. 277
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/278.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

θέση τους από 1 έως 4 χρόνια. Τα στοιχεία αυτά γίνονται πιο εύγλωττα, αν εξετάσουμε ξεχωριστά τα δύο σημαντικότερα για το σωματείο αξιώματα, του προέδρου και του γενικού γραμματέα. Και στις δύο περιπτώσεις, τέσσερεις είναι οι κάτοχοι καθεμίας απ' αυτές τις δύο θέσεις. Παραμένουν, συνεπώς, κατά μέσο όρο 5 χρόνια στην ίδια θέση. Αυτός ο ρυθμός εναλλαγής συνεπάγεται μια μέση κανονικότητα ανανέωσης, οπωσδήποτε μεγαλύτερη απ' αυτήν που χαρακτηρίζει το άλλο σημαντικό αθλητικά σωματείο της Αθήνας, τον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο.

Υπάρχει, ωστόσο, ένας αριθμός ατόμων -10 συνολικά- που διατηρούν μια σημαντική παρουσία στο Δ.Σ., εφόσον παραμένουν σ' αυτό, σε διαφορετικές θέσεις και με ενδιάμεσες διακοπές, από 5 έως 14 χρόνια συνολικά. Από αυτούς, οι 3 είναι μέλη του Δ.Σ. για 10 χρόνια, οι 2 για 13 χρόνια, ενώ οι υπόλοιποι 5 από ένας για 5, 6, 9, 11 και 14 χρόνια αντίστοιχα. Επομένως, στο εσωτερικό του ευρύτερου συνόλου των 72 ατόμων που επί είκοσι χρόνια διοικούν τον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο, διαγράφεται μια μικρότερη, δεκαμελής ομάδα, με εντονότερη και διαρκέστερη παρουσία. Οι 7 μάλιστα, που είναι μέλη του Δ.Σ. για περισσότερα από 10 χρόνια Ο καθένας, προσδιορίζουν αναμφίβολα σε μεγάλο βαθμό, με την παρουσία τους, το χαρακτήρα του σωματείου36.

Ο Νικόλαος Αθανασιάδης είναι εκείνος που θα παραμείνει το μεγαλύτερο διάστημα στη θέση του γενικού γραμματέα (1903-1912) και που θα σφραγίσει επίσης με την παρουσία του την επόμενη περίοδο κατέχοντας επί μια εικοσαετία περίπου το αξίωμα του προέδρου (1921-1940). Μέλος της Εξελεγκτικής Επιτροπής για την Ε.Τ.Ε. το 1916 και στέλεχος του Υπουργείου Εξωτερικών το 1921, δεν είχε οπωσδήποτε το κοινωνικό κύρος που περιέβαλλε άλλα μέλη του Δ.Σ. όπως τον Επ. Δηλιγιάννη, ανεψιό του Θ. Π. Δηλιγιάννη και δύο φορές υπουργό, τον Σ. Ράλλη, καθηγητή Πανεπιστημίου, το βουλευτή Επιδαύρου Λιμηράς Μιχ. Στελλάκη και, βεβαίως, τον Ανδρέα Κορδέλλα. Ο Ανδρέας Κορδέλλας διατέλεσε πρόεδρος του Εθνικού επί 6 χρόνια (1897-1903), σε αρκετά προχωρημένη ηλικία37 και αφού στην ουσία είχε αποσυρθεί από τον επαγγελματικό στίβο, προσφέροντας αλλά και επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα κατ' αυτό τον τρόπο το κοινωνικό του κύρος. Καθηγητής ορυκτολογίας και γεωλογίας στη Σχολή Ευελπίδων (1882-1894), γενικός διευθυντής των μεταλλείων Λαυρίου (1887-1891), πρόεδρος πολλών επιστημονικών οργανώσεων, ο Κορδέλλας έχει, στη στροφή του αιώνα, έντονη παρουσία στην οικονομική και πνευματική ζωή της πρωτεύουσας.

————————————

36. Πρόκειται για τους Ν. Αθανασιάδη, Σταμ. Βόθρο, Επ. Δηλιγιάννη, Σ. Ράλλη, Μιχ. Στελλάκη, Στ. Φραγγιάδη, και Ελευθ. Ταρούδα.

37. Ο Κορδέλλας γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1836 και πέθανε στην Αθήνα το 1909. Όταν εξελέγη πρόεδρος του Εθνικού ήταν συνεπώς 61 ετών.

Σελ. 278
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/279.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Μεταξύ των μελών του Δ.Σ. για την εικοσαετία 1893-1912 συγκαταλέγονται και αλλά γνωστά μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας, όπως ο βουλευτής Ιωάννης Καλαμάρης, ο δικηγόρος και δημοσιογράφος Επ. Κ. Σημαντήρας, ο καθηγητής της Ιατρικής Ι. Γεωργιάδης, τραπεζίτες όπως ο Ιωάννης Μινέττας, ο υπουργός των κυβερνήσεων Ν. Καλογερόπουλου και Δ. Γούναρη το 1921 Π. Μαυρομιχάλης, ο καθηγητής Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο Κυπάρισσος Στέφανος, ο επίσης βουλευτής και υπουργός Ν. Στράτος. Οι περισσότεροι ωστόσο από αυτούς φαίνεται πως ανήκαν στο Δ.Σ. του Εθνικού πριν να καταλάβουν αυτά τα αξιώματα και σε μάλλον νεαρή ηλικία. Για παράδειγμα, ο Ν. Στράτος έγινε σύμβουλος σε ηλικία 21 ετών, όταν ήταν ακόμη φοιτητής της Νομικής, ενώ ο Επ. Σημαντήρας εξελέγη στη θέση του ειδικού γραμματέα σε ηλικία μόλις 18 ετών, όντας επίσης φοιτητής της Νομικής. Αθλητές του συλλόγου ήταν εξάλλου νεαροί φοιτητές που διακρίθηκαν αργότερα στον επιστημονικό χώρο, όπως ο μετέπειτα διευθυντής του Γενικού Χημείου του Κράτους Ι. Δ. Καράς και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Π. Παρασκευόπουλος. Ο κλασικός αθλητισμός φαίνεται πράγματι πως έβρισκε ανταπόκριση στους φοιτητές του Πανεπιστημίου, όπως αποκαλύπτεται και από τα μέλη του Πανελληνίου.

ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ

Η παρουσία γυναικών στο Δ.Σ. του συλλόγου διαφοροποιεί τον Εθνικό από τα περισσότερα σύγχρονά του αθλητικά σωματεία και οπωσδήποτε από τον Πανελλήνιο. Ο Π. Σ. Σαββίδης, στο Λεύκωμά του για τους Ολυμπιακούς του 1906, σημειώνει για τον Εθνικό ότι υπήρξε "ο πρώτος εν Ελλάδι σύλλογος ο καταλέξας μεταξύ των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου κυρίας"38. Βεβαίως, δεν πρόκειται για ενεργό και βαρύνουσα παρουσία. Εννέα είναι συνολικά -σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες- οι γυναίκες που στα χρόνια 1893-1912 θα εκλεγούν μέλη του Δ.Σ., όλες σε θέση συμβούλου39. Δεν είναι γνωστή με ακρίβεια η διάρκεια της παρουσίας τους στο Δ.Σ. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν παρίστανται στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. Μια μόνο φορά εξάλλου, την 2 Μαρτίου 1901, το Δ.Σ. θα συνεδριάσει στο σπίτι ενός γυναικείου μέλους του, της Ιουλίας Π. Καλλιγά. Από αυτές οι έξι έχουν μάλλον σύντομη παρουσία, ένα μόνο χρόνο περίπου, ενώ οι υπόλοιπες τρεις εμφανίζουν 

————————————

38. Π. Σ. Σαββίδης (επιμ.), Λεύκωμα των ... Β'... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 146. Πβ. ωστόσο και τα δεδομένα του Lawn Tennis Club, εδώ, σ. 327-8.

39. Πρόκειται για τις εξής: Ελένη Αβέρωφ, Βιργινία Η. Αγελάστου, Ιουλία Π. Καλλιγά, Αγγελική Π. Κουντουριώτου, Λεβίδου, Μαρ. Π. Μάνου, Λουίζα Ριανκούρ, Β. Ροΐδου, Ευγ. Ν. Ροΐδου. Είναι αξιοσημείωτο ότι κανένα άλλο μέλος των γνωστών αυτών αθηναϊκών οικογενειών δεν μετέχει στο Δ.Σ. του Εθνικού.

Σελ. 279
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/280.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διαρκέστερη δράση. Πρόκειται συγκεκριμένα για την Βιργινία Αγελάστου, την Ιουλία Καλλιγά και την Αγγελική Κουντουριώτου. Η παρουσία γυναικών στο Δ.Σ. υπήρξε καθοριστική ώστε στο νέο καταστατικό του 1903 να συμπεριληφθεί στο άρθρο 4 η φράση "Μέλη εκλέγονται και Κυρίαι". Η πρόβλεψη αυτή στην ουσία επικυρώνει και θεσμοθετεί μια προϋπάρχουσα πρακτική40. Ήδη από το 1900, μετά από απόφαση του συλλόγου41 επισημαίνονται εγγραφές γυναικών ως μελών και από το 1901 εκλέγονται και στο Δ.Σ., παρόλο που στο καταστατικό του 1893 κάτι τέτοιο δεν προβλεπόταν.

Κατά τα χρόνια 1900-1907, 41 συνολικά γυναίκες εγγράφονται στον Εθνικό, οι περισσότερες στα χρόνια 1900-1901 (βλ. Πίνακα 1). Για την ίδια περίοδο, ο συνολικός αριθμός των εγγραφών ανέρχεται σε 634. Οι γυναίκες εκπροσωπούν λοιπόν ένα μικρά ποσοστό στο σύνολο των μελών, περίπου 6%. Αντίστοιχα ισχνή είναι άλλωστε και η παρουσία τους στη διοίκηση του συλλόγου. Το καταστατικό του 1903 πάντως μαρτυρεί πως λαμβάνεται υπόψη η γυναικεία συμμετοχή στο σωματείο, αφενός με την προσθήκη του άρθρου 4, όπως αναφέρθηκε, και αφετέρου με την πρόβλεψη για τον καθορισμό ιδιαίτερων ημερών και ωρών για τη γύμναση των γυναικών (άρθρο 12). Φαίνεται, εξάλλου, ότι η γυναικεία παρουσία στο Δ.Σ. γίνεται αντιληπτή από τον ίδιο το σύλλογο ως ένα ιδιαίτερο στοιχείο του, που τον διαφοροποιεί ενδεχομένως από άλλα σωματεία και το οποίο αξίζει να προβάλλεται. Προς μια παρόμοια υπόθεση μας οδηγεί η απόφαση του Δ.Σ. της 2 Μαρτίου 1901 να "εορτασθή κάπως πανηγυρικώτερον η εγκατάστασις των Συμβούλων Κυριών του Συλλόγου εις τα καθήκοντα αυτών ως εποπτριών του Γυμναστικού Τμήματος των θηλέων"42. Βεβαίως, οι δημόσιες πανηγυρικές εκδηλώσεις συγκροτούν μάλλον μια κανονικότητα για τους αθλητικούς συλλόγους και σ' αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να ενταχθεί και η προηγούμενη απόφαση.

Η πρωτοβουλία αυτή του Εθνικού αντιμετωπίζεται με ευνοϊκά σχόλια από τον τύπο της εποχής, όπου παρουσιάζεται η ενασχόληση των γυναικών με τη γυμναστική ως έργο που τοποθετείται πλάι στο κεκτημένο ήδη πεδίο δημόσιας δράσης τους, τη φιλανθρωπία.

"Η συμμετοχή των κυριών εις την διοίκησιν του Συλλόγου θα συντελέση όπως διαδοθή η γυμναστική και εις τας κυρίας, δοθή δε εις αυτάς, εκτός της φιλανθρωπίας και έτερον επίσης εθνικόν και ευγενές στάδιον δράσεως"43.

————————————

40. Είναι πάντως πιθανό πως μια παρόμοια ρύθμιση περιεχόταν και στο αναθεωρημένο καταστατικό του 1901, του οποίου το κείμενο λανθάνει.

41. Στα πρακτικά του Δ.Σ. της 2 Μαρτίου 1901 διαβάζουμε περί "άρτι ληφθείσης ... αποφάσεως περί επεκτάσεως των υπέρ της Γυμναστικής ενεργειών του και εις το γυναικείον φύλον". "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 92.

42. Στο ίδιο, σ. 98.

43. " Αρχαιρεσίαι Εθνικού Συλλόγου", ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 47.

Σελ. 280
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/281.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η θέση των γυναικών στο Δ.Σ. του Εθνικού προσδιορίζει εν μέρει και τις επαφές του με άλλα αθηναϊκά σωματεία. Έτσι, δεν είναι τυχαία η συνεργασία αυτού του αθλητικού σωματείου με την Ένωση των Ελληνίδων. Από το 1901 ως το 1905 τουλάχιστον η Ένωση των Ελληνίδων, που είχε ήδη από το 1897 ιδρύσει γυμναστική σχολή44, αναλαμβάνει το γυμναστικά τμήμα θηλέων του Εθνικού. Κάθε χρόνο, στο γυμναστήριο του Εθνικού γίνονται από την Ένωση των Ελληνίδων γυμναστικές επιδείξεις θηλέων. Από το 1905 πάντως η Ένωση των Ελληνίδων μεταφέρει τα μαθήματα γυμναστικής των θηλέων από το γυμναστήριο του Εθνικού στο Δημόσιο Γυμναστήριο45.

ΟΨΕΙΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Οι σχέσεις με τα υπόλοιπα, γυμναστικά και μη, σωματεία, όπως διαφαίνονται μέσα από τα πρακτικά του Δ.Σ., χαρακτηρίζονται κυρίως από τις κανονικότητες των αθλητικών δραστηριοτήτων: προσκλήσεις για συμμετοχή σε αγώνες εντός και εκτός ελληνικού κράτους που διοργανώνουν οι διάφοροι αθλητικοί σύλλογοι46 και ανταπόδοση των προσκλήσεων εκ μέρους του Εθνικού. Με τα μη αθλητικά σωματεία οι επαφές είναι σπανιότερες και συμβαίνουν σε περιπτώσεις διοργάνωσης εκδηλώσεων με σχετικά μεγαλύτερη εμβέλεια από εκείνη που υπαγορεύει το είδος του σωματείου που αναλαμβάνει τη σχετική πρωτοβουλία47. Ο Εθνικός δε φαίνεται πάντως να αναπτύσσει ένα πυκνό πλέγμα επαφών με άλλα σωματεία, όπως συμβαίνει με την περίπτωση του Πανελληνίου. Ίσως το σχετικά μικρό μέγεθος του σωματείου ή και οικονομικές δυσχέρειες να εμποδίζουν την ανάπτυξη μιας έντονης διασωματειακής κοινωνικότητας. Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος των κοινωνικών επαφών περιορίζεται μέσα στα όρια του σωματείου, μεταξύ των μελών και των αθλουμένων.

————————————

44. Βλ. εδώ, σ. 64. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν εξάλλου τα αθλήματα στα οποία ασκούνται οι κυρίες της Ένωσης Ελληνίδων στο γυμναστήριο του Εθνικού: δίζυγο, μονόζυγο, κρίκοι, άλμα και ποδόσφαιρο. Βλ. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 19.

45. Δ.Σ. 6 Οκτωβρίου 1905, "Β' Βιβλίον...", ό.π. Για τη συνεργασία Εθνικού Γ.Σ. και Ένωσης των Ελληνίδων βλ. Δ.Σ. 2 Μαρτίου 1901 και Μαρτίου 1904 (χωρίς προσδιορισμό ημέρας), στο ίδιο.

46. Προσκλήσεις για συμμετοχή σε αγώνες δέχεται ο Εθνικός από τη Γυμναστική Εταιρεία Πατρών ( Ιανουάριος 1897), τον Παναχαϊκό Γυμναστικό Σύλλογο (Φεβρουάριος 1897 και Απρίλιος 1900), τον Γυμναστικό Σύλλογο Βόλου (Νοέμβριος 1900), τον Λαϊκό Γυμναστικό Σύλλογο Σάμου (Αύγουστος 1903), τον Πανιώνιο και τον Απόλλωνα Σμύρνης (Μάρτιος 1904). Επαφή έχει επίσης ο Εθνικός με τον Όμιλο Ερετών για το κωπηλατικό του τμήμα. Βλ. και εδώ, σ. 313.

47. Εκτός από την Ένωση των Ελληνίδων, ο Εθνικός φαίνεται πως έχει επαφή και με τη Φιλοδασική Εταιρεία, η οποία του απευθύνει πρόσκληση για να μετάσχει σε εορτή που διοργανώνει στο μνημείο του Φιλοπάππου (Δ.Σ. 15 Νοεμβρίου 1900).

Σελ. 281
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/282.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η διασωματειακή κοινωνικότητα δεν έχει μόνο αρμονικές όψεις. Αντιπαλότητες και συγκρούσεις είναι συχνές ανάμεσα στους αθλητικούς συλλόγους και μάλιστα διαμορφώνουν σε ένα βαθμό την ιδιαίτερη ταυτότητα του κάθε σωματείου. Η αντιπαλότητα μεταξύ Εθνικού και Πανελληνίου στην καμπή του 19ου αιώνα αποτελεί ένα παράδειγμα ανταγωνιστικής σχέσης μεταξύ σωματείων η οποία αρθρώνεται σε πολλά επίπεδα, από τη διοίκηση ως τα μέλη, τους αθλητές και τους οπαδούς. Είναι προφανές ότι η αντιπαλότητα αυτή, αν και κοινό στοιχείο ταυτότητας, εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους σε κάθε επίπεδο.

Αντικείμενο του ανταγωνισμού είναι τα πρωτεία στους Πανελλήνιους αγώνες, τα οποία συμβολίζονται με την κατάκτηση του αγάλματος της Νίκης. Παρόλο που ο Πανελλήνιος κατακτά κάθε χρόνο την πρώτη θέση στους αγώνες και, επομένως, αποκτά και το άγαλμα της Νίκης, ο Εθνικός είναι ο μόνος σύλλογος που έχει μια ανταγωνιστική αθλητική παρουσία48. Άλλωστε, όπως ήδη παρατηρήσαμε, μέλη και αθλητές εναλλάσσονται εξίσου μεταξύ των δύο συλλόγων, εγκαταλείποντας τον ένα σύλλογο για να πάνε στον άλλον. Κυρίως μάλιστα οι αθλητές αποτελούν αντικείμενο διεκδίκησης εκ μέρους των συλλόγων, εφόσον το γόητρο κάθε σωματείου εξαρτάται από τις επιδόσεις των αθλητών του. Συχνά είναι λοιπόν τα φαινόμενα προσέλκυσης αθλητών με υποσχέσεις και προσφορές ή, πάλι, προσπαθειών παρεμπόδισης αθλητών αντίπαλου σωματείου από τη συμμετοχή τους σε αγώνες.

Ενδεικτικό είναι το περιστατικό που καταγγέλλεται από τον Εθνικό το 1904 και εξαιτίας του οποίου απειλεί να μη μετάσχει στους Πανελλήνιους αγώνες εκείνου του έτους. Οι καταγγελίες αφορούν "τας εκτρόπους ενεργείας αντιθέτου Συλλόγου", ο οποίος επιχειρεί, ενόψει των Πανελλήνιων αγώνων, να αποκλειστεί ο αθλητής του Εθνικού Π. Παπανάγος -ο οποίος, σημειωτέον, ήταν προηγουμένως αθλητής του Πανελληνίου- αλλά και να πείσει δύο άλλους αθλητές να μη λάβουν μέρος στους αγώνες με τα χρώματα του Εθνικού. Διαιτητικό ρόλο αναλαμβάνει ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και η παρεξήγηση λύνεται με αμοιβαίες υποχωρήσεις, τουλάχιστον μετά τις διαβεβαιώσεις προς τον Εθνικό ότι ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. "θέλει επιβλέψη την άνευ εκτρόπων μέσων επιτέλεσιν των αγώνων"49.

————————————

48. Παρά το μικρότερο μέγεθός του ως προς τον αριθμό των τακτικών μελών, ο Εθνικός έχει σημαντικό αριθμό αθλητών, ανάλογο προς εκείνον του Πανελληνίου. Χαρακτηριστικά είναι ότι το 1901, κατά τους πρώτους αγώνες που διοργανώνει ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ., ο Πανελλήνιος μετέχει με 36 και ο Εθνικός με 40 αθλητές. Βλ. Δελτίον του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. 2 (1 Αυγούστου 1901), σ. 7. Επίσης στους Πανελλήνιους του 1908 μετέχει με 70 αθλητές έναντι 53 του Π.Γ.Σ. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7 (1 Οκτ. 1908), σ. 289. Ήδη, εξάλλου, το 1899 στα πρώτα Σωτήρια που είχε διοργανώσει ο Π.Γ.Σ. ο Εθνικός κέρδισε τα μισά βραβεία και συνεπώς περισσότερες νίκες από τον Π.Γ.Σ. Π. Ν. Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού 1830-1930, Αθήνα 1962, σ. 93.

49. Βλ. Δ.Σ. 14 Απριλίου 1904, 19 Απριλίου 1904, 2 Μαΐου 1904, "Β' Βιβλίον...", ό.π.

Σελ. 282
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/283.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η προσωρινή διευθέτηση της αντιδικίας μεταξύ των δύο συλλόγων δεν εκτόνωσε ωστόσο την κρίση, η οποία τελικά ξέσπασε κατά τη διάρκεια των Πανελλήνιων αγώνων. Εκεί, στο αγώνισμα του δρόμου βάδην, οι παρόντες σύμβουλοι του Εθνικού θεώρησαν ότι αδικήθηκε ο αθλητής του συλλόγου Κ. Σπετσιώτης από την ελλανόδικο επιτροπή και αποχώρησαν από τους αγώνες. Η αποχώρηση αυτή ερμηνεύθηκε από τον πρίγκηπα Νικόλαο, επίτιμο πρόεδρο του Εθνικού και πρόεδρο της ελλανοδίκου επιτροπής, ως προσβολή προς το πρόσωπό του και απείλησε τον Εθνικό ότι θα απέσυρε την επίτιμο προεδρία και προστασία του από το σύλλογο αν δεν αναγνώριζε επίσημα το σφάλμα του ζητώντας συγγνώμη για τη στάση του από την ελλανόδικο επιτροπή50. Δεν είναι δύσκολο να διακρίνουμε σ' αυτό το μικρό περιστατικό τη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις: εκείνη που υποτάσσει τη διεξαγωγή των αγώνων σε ένα ορθολογικά διατυπωμένο σύστημα κανόνων και εκείνη που νοεί το σύνολο των διαδικασιών ως ένα σύστημα διαπροσωπικών σχέσεων. Στο χώρο των αθλητικών σωματείων η μία αντίληψη δεν ακυρώνει την άλλη. Αντίθετα, οι γραπτοί και κωδικοποιημένοι κανονισμοί των αγώνων συνυπάρχουν με τους διαπροσωπικούς διακανονισμούς, με το παιχνίδι της εύνοιας και της προστασίας. Έτσι, ο πρίγκηπας Νικόλαος έχει μεν προσωπική επικοινωνία με μέλη του Δ.Σ. του Εθνικού, τα οποία μπορούν να του εκφράζουν τα παράπονά τους για τυχόν αδικίες με απευθείας επαφή ή μέσω προσώπων του περιβάλλοντός του αλλά είναι και υπεύθυνος για την τήρηση των κανονισμών βάσει των οποίων διεξάγονται όλοι οι αγώνες.

Ο ανταγωνισμός του Εθνικού με τον Πανελλήνιο ως προς τα αθλητικά πρωτεία είχε και μια άλλη παράμετρο: τον έλεγχο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. Δεδομένου ότι ο Σ.Ε.Α.Γ.Σ. αποτελούσε έναν από τους δύο σημαντικότερους αθλητικούς θεσμούς -πλάι στην Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων- και με σημαντικές αρμοδιότητες, σύμφωνα με το νόμο ,ΒΧΚΑ' του 1899, η χρηματοδότηση των σωματείων αλλά και πολλές παράμετροι της συμμετοχής τους στους αγώνες σχετίζονταν άμεσα με τον έλεγχο της διοίκησης του Συνδέσμου. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι οι δύο σημαντικότεροι αθηναϊκοί σύλλογοι επέλεξαν την αποχώρηση από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. όταν θεώρησαν ότι δεν τον έλεγχαν ή, έστω, ότι διαπράττονταν αδικίες εις βάρος τους. Η αποχώρηση του Εθνικού αποφασίστηκε το 1910 σε συνέχεια των "συμβάντων" κατά τους Πανελλήνιους αγώνες εκείνου του έτους, τα οποία συνετέλεσαν "εις την αρπαγήν της Νίκης εκ του [ Εθνικού Γυμναστικού] Συλλόγου διά των αθεμίτων και ασυστόλων μέσων του Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου ως και της Επιτροπής του Συνδέσμου των Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων" αλλά και "εξ αιτίας αδικιών και παραλόγων αποφάσεων υπό του Συνδέσμου εναντίον του Συλλόγου"51.

————————————

50. Για το επεισόδιο αυτό βλ. Δ.Σ. 10 Μαΐου 1904 και 11 Μαΐου 1904, στο ίδιο.

51. Δ.Σ. 4 Μαΐου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π. Βλ. και Γ.Σ. 8 Μαΐου 1910, στο ίδιο.

Σελ. 283
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/284.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Οι ανταγωνιστικές σχέσεις Πανελληνίου και Εθνικού θα εισέλθουν σε περίοδο ύφεσης λίγο πριν από το 1922. Το αθλητικό περιοδικό Η Νίκη αποτυπώνει αυτή την εξέλιξη στο τεύχος του Ιανουαρίου 1922:

«Από τριακονταετίας και επέκεινα, από της ιδρύσεως δηλαδή του "Πανελληνίου" και του " Εθνικού", των αόκνων τούτων σκαπανέων του νεωτέρου Ελληνικού αθλητισμού, μέχρι προ μικρού ακόμη, λόγω των μικροφιλοτιμιών και της κακώς εννοουμένης αμίλλης, ενώ έκαστος των πρωταγωνιστούντων προς διάδοσιν της γυμναστικής ιδέας τούτων συλλόγων ηργάζετο αόκνως και μετά πολλής αποτελεσματικότητος προς επιτέλεσιν του σκοπού των, ατυχώς δεν ηδύναντο εις ουδέν σχεδόν σημείον να έλθωσιν εις συνεννόησιν και σύμπραξιν. Από των αρχών όμως του λήξαντος έτους τα Δ. Συμβούλια των εν λόγω σωματείων αντιληφθέντα την οπισθοδρομικότητα ταύτην εξ ης απέρρεεν σημαντικόν αδίκημα κατά του σκοπού του αθλητισμού, έδωσαν ιπποτικότατα τας χείρας»52.

Αποτέλεσμα της προσέγγισης είναι η πρόταση του Πανελληνίου για την από κοινού τέλεση τοπικών αγώνων στο Παναθηναϊκό Στάδιο53, τα Παναθήναια54. Το παρασκήνιο της προσέγγισης δε μας είναι γνωστό, παρόλο που οι συσχετισμοί με την εμπόλεμη κατάσταση, την επακόλουθη στράτευση πολλών αθλητών και από τους δύο σύλλογος με αποτέλεσμα την αποδυνάμωσή τους καθώς και το ιδιαίτερο ψυχολογικό κλίμα που αναπτύσσεται μέσα σ' αυτή τη συγκυρία και ωθεί προς τη συσπείρωση είναι σχεδόν αυτονόητοι.

Οι σχέσεις με τα υπόλοιπα αθηναϊκά σωματεία -τουλάχιστον εκείνες που καταγράφονται- μαρτυρούν πως ο Εθνικός δεν αναπτύσσει ιδιαίτερη δραστηριότητα. Οι επαφές του περιορίζονται μάλλον στο χώρο των αθλητικών σωματείων και εντοπίζονται στις συγκυρίες των αθλητικών εκδηλώσεων. Αλλά και στο εσωτερικό του συλλόγου, οι επαφές μεταξύ των μελών οι οποίες δε συνδέονται με τη διοίκηση ή την άθληση στο γυμναστήριο έχουν περιορισμένο εύρος. Όπως και τα υπόλοιπα αθλητικά σωματεία, ο Εθνικός διοργανώνει εκδρομές για τα μέλη του σε εξοχές γύρω από την Αθήνα. Έτσι, το 1894 γίνεται εκδρομή στην Ελευσίνα με επίσκεψη των εκεί αρχαιοτήτων ενώ το 1899 και το 1900 η εκδρομή του συλλόγου θα γίνει στην Πεντέλη55. Σπανιότερες είναι οι περιπτώσεις θεατρικών ή μουσικών εκδηλώσεων56. Οι δραστηριότητες αυτές έχουν καθαρά ψυχαγωγικό χαρακτήρα, κυρίως οι εκδρομές, οι οποίες συνδυάζουν τη μουσική, το

————————————

52. Η Νίκη έτ. Γ ', περ. Β', τχ. 1 ( Ιαν. 1922), σ. 5.

53. Βλ. Δ.Σ. 7 Οκτωβρίου 1922, ό.π.

54. Βλ. εδώ, σ. 130.

55. Δ.Σ. 23 Δεκεμβρίου 1894, 3 Απριλίου 1899 και 1 Μαΐου 1900, αντίστοιχα.

56. Το 1894, στην αίθουσα του Ομίλου Φιλομούσων δίνεται συναυλία υπέρ του Εθνικού (Δ.Σ. 23 Δεκεμβρίου 1894). Το 1907, εξάλλου, θα δοθεί παράσταση Καραγκιόζη υπέρ του Συλλόγου (Δ.Σ. 16 Ιουνίου 1907).

Σελ. 284
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/285.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χορό, την άθληση και το γεύμα. Χαρακτηριστικά είναι κάποια αποσπάσματα από την περιγραφή της εκδρομής της Κυριακής 7 Μαΐου 1900:

"Εξέδραμε την παρελθούσαν Κυριακήν από το πρωί εις την δροσόλουστον Πεντέλην ο Γυμναστικός Εθνικός Σύλλογος και από το πρωί έως το βράδυ η Πεντέλη αντηχεί από μουσικάς αρμονίας και άσματα και χορούς Ελληνικούς [...] Οι αθληταί και εταίροι του Εθνικού ετέλεσαν και αγωνίσματα άλματος και σφαιροβολίας, εκτός δε των χορών διεσκέδασαν με διαφόρους γυμναστικάς παιδιάς"57.

ΤΗΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΟΕΦΗΒΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Η κύρια δραστηριότητα ωστόσο όλων των αθλητικών σωματείων είναι η διοργάνωση αγώνων, όπως προβλέπεται και από τα περισσότερα καταστατικά. Οι αγώνες αυτοί διεξάγονται και στο εσωτερικό των συλλόγων, μεταξύ των αθλητών κάθε σωματείου, και μεταξύ δύο ή περισσοτέρων συλλόγων. Οι σύλλογοι που έχουν πιο δραστήρια παρουσία επιδιώκουν εξάλλου να δημιουργήσουν αθλητικούς αγωνιστικούς θεσμούς που θα τους χαρίσουν αίγλη και κύρος. Ο Εθνικός είναι ο πρώτος σύλλογος που προσπάθησε να οργανώσει αγώνες με πανελλήνια εμβέλεια58 και εκτός Αθηνών. Έτσι, τον Αύγουστο του 1895, με δική του πρωτοβουλία, θα τελεσθούν στην Τήνο αγώνες με πανελλήνιο χαρακτήρα, τα Τήνια59. Το πιο ενδιαφέρον -και ίσως παράδοξο για τα δεδομένα της εποχής- στοιχείο της πρωτοβουλίας του Εθνικού ήταν ο συνδυασμός θρησκευτικής εορτής και αθλητικών αγώνων κατά το πρότυπο της αρχαιότητας. Η γειτνίαση άλλωστε της Τήνου με τη Δήλο, το ιερό νησί της αρχαιότητας, αποτελούσε έναν επιπλέον κρίκο στους επιχειρούμενους συμβολισμούς. Οι αγώνες στηρίχθηκαν οικονομικά από το Δήμο της Τήνου και την Επιτροπή του ναού της Ευαγγελίστριας, γεγονός που δηλώνει ότι και εκ μέρους της Εκκλησίας δεν υπήρχε αντίδραση απέναντι στη σύμπτωση αθλητικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων. Έτσι, στις 15 Αυγούστου 1895, στο πλαίσιο του ετήσιου πανηγυριού για την Κοίμηση της Θεοτόκου, 

————————————

57. Η περιγραφή προέρχεται από περιοδικό της εποχής και αναφέρεται χωρίς παραπομπή στο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια στην υπηρεσία του ελληνικού Αθλητισμού και του κοινωνικού συνόλου, Αθήνα [1994], σ. 51.

58. Το Δ.Σ. της 4 Ιανουαρίου 1895 αποφάσισε την τέλεση ετήσιων πανελλήνιων γυμναστικών αγώνων αλλά δε φαίνεται να προχώρησε στην πραγματοποίηση αυτής της πρόθεσης του παρά μόνο με το θεσμό των Τηνίων. Εσωτερικούς αγώνες ο Εθνικός αναφέρεται πως οργάνωσε για πρώτη φορά τον Μάιο 1898. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια..., ό.π., σ. 24.

59. Σύμφωνα με μαρτυρία του Χρυσάφη, η ιδέα για τη διοργάνωση των Τηνίων είχε διατυπωθεί στον Π.Γ.Σ. πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 27. Η απόφαση για την επίσημη προκήρυξη των Τηνίων ελήφθη στο Δ.Σ. της 30 Μαρτίου 1895.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/286.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διεξήχθησαν με επισημότητα γυμναστικοί και αθλητικοί αγώνες με συμμετοχή των συλλόγων Πανελληνίου και Εθνικού Αθηνών, Πεζοπόρων και Ομίλου Ερετών Πειραιώς, Ομίλου Ερετών Σύρου, Παναχαϊκού και Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών και Ορφέα Σμύρνης. Τους αγώνες παρακολούθησαν χιλιάδες θεατές από τους ντόπιους κατοίκους και τους προσκυνητές, δίνοντας έτσι το μέτρο της επιτυχίας τους.

Τα Τήνια τοποθετούνται στο μεταίχμιο προς τον οργανωμένο σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες αθλητισμό. Για κάποια από τα αγωνίσματα τηρήθηκαν οι κανονισμοί της Ε.Ο.Α. που θα ίσχυαν για την Ολυμπιάδα, δόθηκε εκκίνηση με πιστόλια και χρησιμοποιήθηκαν δίσκοι και σφαίρες σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Από την άλλη μεριά όμως, δεν έγινε χρήση χρονομέτρων για τους δρόμους ούτε μετροταινίας για τα άλματα και τις βολές. Αλλά και οι αθλητές παρουσίαζαν το ίδιο "μίγμα παλαιικής και νεωτεριστικής εμφανίσεως", εφόσον όσοι μεν προέρχονταν από την Ελλάδα φορούσαν τη γνωστή στολή από άσπρη φανέλα, άσπρο μακρύ παντελόνι και μπλε ζώνη, ενώ οι σμυρνιώτες αθλητές είχαν σύγχρονες στολές με κοντό παντελόνι και αθλητικά παπούτσια με καρφιά, "καταπλήξαντες και τους συναθλητάς των και τους θεατάς"60.

Ο δεύτερος αθλητικός θεσμός που προήλθε από τους κόλπους του Εθνικού ήταν οι αγώνες παίδων και εφήβων, οι οποίοι διεξήχθησαν για πρώτη φορά το 1898 για να εξελιχθούν σε ετήσια διοργάνωση του συλλόγου61. Ο διευθυντής του γυμναστηρίου του Εθνικού Ι. Χρυσάφης εμπνεύσθηκε τη διοργάνωση σε ό,τι αφορά στην κατάταξη των αγωνισμάτων και τη διαίρεση των αγωνιζομένων κατά ηλικία από μια αναθηματική επιγραφή που ανακαλύφθηκε στη Χαλκίδα το 1897 62. Έτσι, στους αγώνες του 1898 οι 90 νεαροί αθλητές ηλικίας 12 έως 17 ετών που μετείχαν χωρίσθηκαν σύμφωνα με την ηλικία τους σε τέσσερεις κατηγορίες: των παμπαίδων (12-13 ετών), των παίδων (14 ετών), των ανήβων (15 ετών) και των εφήβων (16-17 ετών). Η θεσμοθέτηση των ετήσιων παιδοεφηβικών αγώνων αποτελούσε τμήμα της ευρύτερης πολιτικής του Εθνικού, ο οποίος, όπως έχει αναφερθεί, έθεσε εξαρχής τη σωματική άσκηση της νεολαίας μεταξύ των καταστατικών στόχων του.

————————————

60. Βλ. Π. Ν. Μανιτάκης, §.π., σ. 46-47.

61. Η διεξαγωγή των αγώνων αποφασίστηκε στο Δ.Σ. της 15 Ιανουαρίου 1898 (βλ. Πρακτικά..., ό.π., σ. 65), ενώ στο Δ.Σ. της 13 Μαρτίου 1898 αποφασίστηκε να χορηγηθεί πίστωση στον διευθυντή του γυμναστηρίου Ιωάννη Χρυσάφη για τις στολές των απόρων μαθητών του γυμναστηρίου που θα λάμβαναν μέρος στους αγώνες (στο ίδιο, σ. 70).

62. Inscriptiones Graecae, vol. XII, fasc. IX: Inscriptiones Insularum Maris Aegaei praeter Delum. Inscriptiones Euboeae Insulae, Βερολίνο 1915, αρ. 952, σ. 117. Η επιγραφή δημοσιεύτηκε από τον Γ. Α. Παπαβασιλείου, " Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Αθηνά 9 (1897), σ. 447-458 και από τον Π. Καββαδία, "Σύμμικτα. Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Εφημερίς Αρχαιολογική, περ. Γ', 1897, σ. 195-200. Πβ. και ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 22-3.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/287.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα αθλήματα που περιλαμβάνονται, σ' αυτούς τους αγώνες είναι συνήθως όσα η κάποια από εκείνα που περιλήφθηκαν στους διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες, δηλαδή αγωνίσματα στίβου καθώς και γυμναστικές ασκήσεις. Άλλωστε ο Εθνικός είναι ένα σωματείο γυμναστικής και κλασικού αθλητισμού κατεξοχήν. Ωστόσο, όπως και στον Πανελλήνιο και άλλα παρόμοια σωματεία, λειτουργούν ξεχωριστά τμήματα για άλλα αθλήματα και σπορ. Από το 1894 θα δημιουργηθεί ιδιαίτερο τμήμα ποδηλασίας και από το 1895, κωπηλασίας και οπλομαχητικής. Τμήμα για το τέννις αναφέρεται από το 1910, ενώ για το ποδόσφαιρο υπάρχει οπωσδήποτε τουλάχιστον από το 1900, εφόσον τη χρονιά εκείνη αναγγέλλεται αγώνας με το αντίστοιχο τμήμα του Πανελληνίου63. Το 1906, μια ομάδα αθλητών του συλλόγου θα εγκαταλείψουν τον Εθνικό για να δημιουργήσουν ένα αμιγώς ποδοσφαιρικό σωματείο, το Γουδί64.

Το 1907 εκλέγεται τριμελής επιτροπή για το ποδοσφαιρικό τμήμα65 και ψηφίζεται ο αντίστοιχος κανονισμός, δίνοντας έτσι σχετική αυτονομία στην ποδοσφαιρική δραστηριότητα του συλλόγου, η οποία φαίνεται πως είναι πυκνή αν κρίνουμε από το άρθρο 3 του κανονισμού που προβλέπει ότι η επιτροπή πρέπει να συνέρχεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα. Ο κανονισμός αποβλέπει κυρίως στην εξασφάλιση της "εσωτερικής τάξεως και πειθαρχίας των παικτών της ποδοσφαιρίσεως" και γι' αυτό περιλαμβάνει άρθρα με τις ποινές που επιβάλλονται ανάλογα με τα παραπτώματα.

Το 1910 ο Εθνικός αποφασίζει να οργανώσει ποδοσφαιρικούς αγώνες μεταξύ των σχολείων66, οι οποίοι θα τεθούν και υπό την προστασία του πρίγκηπα Νικόλαου. Η μεγάλη συμμετοχή των σχολείων και η επιτυχία των αγώνων που έγιναν τον Φεβρουάριο 1911 οδηγούν σε προτάσεις για τακτική τέλεση σχολικών ποδοσφαιρικών αγώνων, επομένως για θεσμοθέτησή τους67.

Η διοργάνωση αγώνων αλλά και οι υπόλοιπες δραστηριότητες του συλλόγου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις οικονομικές του δυνατότητες. Βασικός πόρος κάθε σωματείου είναι οι συνδρομές των μελών του, εκτός από τις έκτακτες εισφορές και δωρεές. Είναι συνεπώς καθοριστικός ο αριθμός των μελών για το οικονομικό μέγεθος κάθε συλλόγου όπως έδειξε και η ανάλυση του Πανελληνίου Γ.Σ. που προηγήθηκε. Χαρακτηριστικά είναι ότι το 1899 η παραίτηση πολλών μελών από τον Εθνικό κρίνεται ως βασική αιτία για την οικονομική δυσπραγία68.

————————————

63. Στο ίδιο 2 (1899-1900), σ. 137. Για την καλλιέργεια του ποδοσφαίρου στον Εθνικό, βλ. και Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος. 100 χρόνια..., ό.π., σ. 55-59.

64. Βλ. εδώ, σ. 187.

65. Μέλη της επιτροπής ήταν οι σύμβουλοι Α. Χρηστίδης, Π. Παρασκευόπουλος και Κ. Γουλιμής. Πβ. Δ.Σ. 25 Μαρτίου 1907, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

66. Δ.Σ. 16 Δεκεμβρίου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π.

67. Δ.Σ. 5 Φεβρουαρίου 1911, στο ίδιο.

68. Πβ. Δ.Σ. 23 Νοεμβρίου 1899, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 41.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/288.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι, όπως προκύπτει από τους σωζόμενους απολογισμούς και προϋπολογισμούς, το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων του συλλόγου προέρχεται από τις συνδρομές των τακτικών μελών και τα εισιτήρια για το γυμναστήριο. Η διοργάνωση αγώνων δε φαίνεται να αποδίδει ιδιαίτερα έσοδα, εφόσον συνήθως το ποσά που εισρέει είναι σχεδόν ίσο προς τα έξοδα της διοργάνωσης69. Μικρότερα ποσά εξάλλου και χωρίς κανονικότητα εισρέουν από δωρεές ιδιωτών ή από το Υπουργείο Παιδείας. Έκτακτες εισφορές, κυρίως των μελών του Δ.Σ., καλύπτουν έκτακτα έξοδα, όπως αγορές οργάνων, επισκευές και συντήρηση του γυμναστηρίου κ.τ.ό.

Δεδομένου ότι ο Εθνικός έχει κατά μέσο όρο στην καμπή του αιώνα ένα δυναμικό 150 περίπου τακτικών μελών, αναμένουμε και ένα σταθερό ετήσιο εισόδημα 3.600 δρχ. (εφόσον η μηνιαία συνδρομή είναι 2 δρχ.). Αν συνυπολογίσουμε ένα εξίσου σταθερό εισόδημα από εισιτήρια για το γυμναστήριο γύρω στις 1.500 δρχ., τότε αποκτάμε μια εικόνα της οικονομικής κλίμακας του σωματείου (βλ. Πίνακα 3). Τα έξοδα αντίστοιχα περιορίζονται στη συντήρηση και βελτίωση των εγκαταστάσεων του συλλόγου, του γυμναστηρίου δηλαδή, και στους μισθούς των υπαλλήλων -διευθυντή γυμναστηρίου, κλητήρα, θυρωρού, εισπράκτορα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Οικονομική κατάσταση του Εθνικού Γ.Σ. (1897-1902)

Έτος

'Έσοδα

Έξοδα

1897

5.390

5.260

1899

6.308,05

6.257,60

1900

6.811,95

6.039,10

1901

8.327,85

7.140

1902

7.852,25

5.614,65

Δείκτης των δραστηριοτήτων του συλλόγου μπορεί να είναι εξάλλου η μηνιαία διακύμανση των εσόδων και εξόδων του. Διαθέτουμε ένα μόνο παρόμοιο πίνακα, του Νοεμβρίου 1900 70, ο οποίος ωστόσο είναι δυνατόν να έχει ενδεικτική σημασία. Το αθλητικό σωματείο, σύμφωνα μ' αυτά τα δεδομένα, παρουσιάζει την πυκνότερη δραστηριότητά του κατά τους εαρινούς μήνες και κατεξοχήν τον Απρίλιο, ενώ αντίθετα η μεγαλύτερη ύφεση παρατηρείται κατά τους μήνες

————————————

69. Το 1900 π.χ. το πλεόνασμα από τους αγώνες ανέρχεται μόλις στις 280 δρχ. Βλ. Δ.Σ. 1 Μαΐου 1900, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 71.

70. Βλ. Δ.Σ. 15 Νοεμβρίου 1900, στο ίδιο, σ. 75.

Σελ. 288
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 269
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    σαφώς σημαντικότερη από εκείνη των μελών του Πανελληνίου. Είναι πιθανό στα μικρότερου μεγέθους σωματεία να δραστηριοποιείται ένας μεγαλύτερος αναλογικά αριθμός μελών, λόγω των ιδιαίτερων σχέσεων που είναι δυνατό να αναπτυχθούν στις μικρότερες ομάδες18.

    ΠΕΙΘΑΡΧΙΑ ΚΑΙ ΥΠΑΚΟΗ, ΑΞΙΕΣ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥ ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

    Λόγος διαγραφής δεν ήταν, ωστόσο, μόνο η καθυστέρηση της συνδρομής. Η διαγωγή, η οποία "ήθελε κριθή ασυμβίβαστος προς τας αρχάς του συλλόγου", αποτελούσε εξίσου επαρκή λόγο διαγραφής. Και σ' αυτή την περίπτωση διακρίνουμε μια πορεία προς συγκεντρωτικότερη λειτουργία του σωματείου. Έτσι, ενώ το καταστατικό του 1894 έθετε αυστηρότερους όρους για τη διαγραφή και ανέθετε

    ΠΙΝΑΚΑΣ 1 

    Εγγραφές νέων μελών στον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο

    Έτος

    Εγγραφές (σύνολο)

    Γυναίκες

    1893-4

    136

    1895

    17

    1896

    12

    1897

    45

    1898

    63

    1899

    82

    1900

    51

    10

    1901

    81

    22

    1902

    27

    6

    1903

    11

    1904

    68

    1

    1905

    50

    1906

    100

    2

    1907

    27

    ————————————

    τα ακόλουθα στοιχεία: το 1909, 46 παρόντες, το 1910, 70 στην πρώτη Γ.Σ. (11 Ιανουαρίου) και 54 στη δεύτερη (8 Μαΐου), το 1911, 40 παρόντες, το 1912, 39. Τέλος, το 1921 και το 1923, υπήρχαν 37 και 31 παρόντες αντίστοιχα.

    18. Υψηλότερο, για παράδειγμα, είναι το ποσοστό συμμετοχής στις γενικές συνελεύσεις του Παναχαϊκού Γ.Σ. και της Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών, τουλάχιστον σε δύο γνωστές μας περιπτώσεις: στις αρχαιρεσίες του Παναχαϊκού το 1895, ψήφισαν 254 από ένα σύνολο 560