Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 285-304 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/285.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χορό, την άθληση και το γεύμα. Χαρακτηριστικά είναι κάποια αποσπάσματα από την περιγραφή της εκδρομής της Κυριακής 7 Μαΐου 1900:

"Εξέδραμε την παρελθούσαν Κυριακήν από το πρωί εις την δροσόλουστον Πεντέλην ο Γυμναστικός Εθνικός Σύλλογος και από το πρωί έως το βράδυ η Πεντέλη αντηχεί από μουσικάς αρμονίας και άσματα και χορούς Ελληνικούς [...] Οι αθληταί και εταίροι του Εθνικού ετέλεσαν και αγωνίσματα άλματος και σφαιροβολίας, εκτός δε των χορών διεσκέδασαν με διαφόρους γυμναστικάς παιδιάς"57.

ΤΗΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΟΕΦΗΒΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

Η κύρια δραστηριότητα ωστόσο όλων των αθλητικών σωματείων είναι η διοργάνωση αγώνων, όπως προβλέπεται και από τα περισσότερα καταστατικά. Οι αγώνες αυτοί διεξάγονται και στο εσωτερικό των συλλόγων, μεταξύ των αθλητών κάθε σωματείου, και μεταξύ δύο ή περισσοτέρων συλλόγων. Οι σύλλογοι που έχουν πιο δραστήρια παρουσία επιδιώκουν εξάλλου να δημιουργήσουν αθλητικούς αγωνιστικούς θεσμούς που θα τους χαρίσουν αίγλη και κύρος. Ο Εθνικός είναι ο πρώτος σύλλογος που προσπάθησε να οργανώσει αγώνες με πανελλήνια εμβέλεια58 και εκτός Αθηνών. Έτσι, τον Αύγουστο του 1895, με δική του πρωτοβουλία, θα τελεσθούν στην Τήνο αγώνες με πανελλήνιο χαρακτήρα, τα Τήνια59. Το πιο ενδιαφέρον -και ίσως παράδοξο για τα δεδομένα της εποχής- στοιχείο της πρωτοβουλίας του Εθνικού ήταν ο συνδυασμός θρησκευτικής εορτής και αθλητικών αγώνων κατά το πρότυπο της αρχαιότητας. Η γειτνίαση άλλωστε της Τήνου με τη Δήλο, το ιερό νησί της αρχαιότητας, αποτελούσε έναν επιπλέον κρίκο στους επιχειρούμενους συμβολισμούς. Οι αγώνες στηρίχθηκαν οικονομικά από το Δήμο της Τήνου και την Επιτροπή του ναού της Ευαγγελίστριας, γεγονός που δηλώνει ότι και εκ μέρους της Εκκλησίας δεν υπήρχε αντίδραση απέναντι στη σύμπτωση αθλητικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων. Έτσι, στις 15 Αυγούστου 1895, στο πλαίσιο του ετήσιου πανηγυριού για την Κοίμηση της Θεοτόκου, 

————————————

57. Η περιγραφή προέρχεται από περιοδικό της εποχής και αναφέρεται χωρίς παραπομπή στο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια στην υπηρεσία του ελληνικού Αθλητισμού και του κοινωνικού συνόλου, Αθήνα [1994], σ. 51.

58. Το Δ.Σ. της 4 Ιανουαρίου 1895 αποφάσισε την τέλεση ετήσιων πανελλήνιων γυμναστικών αγώνων αλλά δε φαίνεται να προχώρησε στην πραγματοποίηση αυτής της πρόθεσης του παρά μόνο με το θεσμό των Τηνίων. Εσωτερικούς αγώνες ο Εθνικός αναφέρεται πως οργάνωσε για πρώτη φορά τον Μάιο 1898. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια..., ό.π., σ. 24.

59. Σύμφωνα με μαρτυρία του Χρυσάφη, η ιδέα για τη διοργάνωση των Τηνίων είχε διατυπωθεί στον Π.Γ.Σ. πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 27. Η απόφαση για την επίσημη προκήρυξη των Τηνίων ελήφθη στο Δ.Σ. της 30 Μαρτίου 1895.

Σελ. 285
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/286.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διεξήχθησαν με επισημότητα γυμναστικοί και αθλητικοί αγώνες με συμμετοχή των συλλόγων Πανελληνίου και Εθνικού Αθηνών, Πεζοπόρων και Ομίλου Ερετών Πειραιώς, Ομίλου Ερετών Σύρου, Παναχαϊκού και Γυμναστικής Εταιρείας Πατρών και Ορφέα Σμύρνης. Τους αγώνες παρακολούθησαν χιλιάδες θεατές από τους ντόπιους κατοίκους και τους προσκυνητές, δίνοντας έτσι το μέτρο της επιτυχίας τους.

Τα Τήνια τοποθετούνται στο μεταίχμιο προς τον οργανωμένο σύμφωνα με τους διεθνείς κανόνες αθλητισμό. Για κάποια από τα αγωνίσματα τηρήθηκαν οι κανονισμοί της Ε.Ο.Α. που θα ίσχυαν για την Ολυμπιάδα, δόθηκε εκκίνηση με πιστόλια και χρησιμοποιήθηκαν δίσκοι και σφαίρες σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα. Από την άλλη μεριά όμως, δεν έγινε χρήση χρονομέτρων για τους δρόμους ούτε μετροταινίας για τα άλματα και τις βολές. Αλλά και οι αθλητές παρουσίαζαν το ίδιο "μίγμα παλαιικής και νεωτεριστικής εμφανίσεως", εφόσον όσοι μεν προέρχονταν από την Ελλάδα φορούσαν τη γνωστή στολή από άσπρη φανέλα, άσπρο μακρύ παντελόνι και μπλε ζώνη, ενώ οι σμυρνιώτες αθλητές είχαν σύγχρονες στολές με κοντό παντελόνι και αθλητικά παπούτσια με καρφιά, "καταπλήξαντες και τους συναθλητάς των και τους θεατάς"60.

Ο δεύτερος αθλητικός θεσμός που προήλθε από τους κόλπους του Εθνικού ήταν οι αγώνες παίδων και εφήβων, οι οποίοι διεξήχθησαν για πρώτη φορά το 1898 για να εξελιχθούν σε ετήσια διοργάνωση του συλλόγου61. Ο διευθυντής του γυμναστηρίου του Εθνικού Ι. Χρυσάφης εμπνεύσθηκε τη διοργάνωση σε ό,τι αφορά στην κατάταξη των αγωνισμάτων και τη διαίρεση των αγωνιζομένων κατά ηλικία από μια αναθηματική επιγραφή που ανακαλύφθηκε στη Χαλκίδα το 1897 62. Έτσι, στους αγώνες του 1898 οι 90 νεαροί αθλητές ηλικίας 12 έως 17 ετών που μετείχαν χωρίσθηκαν σύμφωνα με την ηλικία τους σε τέσσερεις κατηγορίες: των παμπαίδων (12-13 ετών), των παίδων (14 ετών), των ανήβων (15 ετών) και των εφήβων (16-17 ετών). Η θεσμοθέτηση των ετήσιων παιδοεφηβικών αγώνων αποτελούσε τμήμα της ευρύτερης πολιτικής του Εθνικού, ο οποίος, όπως έχει αναφερθεί, έθεσε εξαρχής τη σωματική άσκηση της νεολαίας μεταξύ των καταστατικών στόχων του.

————————————

60. Βλ. Π. Ν. Μανιτάκης, §.π., σ. 46-47.

61. Η διεξαγωγή των αγώνων αποφασίστηκε στο Δ.Σ. της 15 Ιανουαρίου 1898 (βλ. Πρακτικά..., ό.π., σ. 65), ενώ στο Δ.Σ. της 13 Μαρτίου 1898 αποφασίστηκε να χορηγηθεί πίστωση στον διευθυντή του γυμναστηρίου Ιωάννη Χρυσάφη για τις στολές των απόρων μαθητών του γυμναστηρίου που θα λάμβαναν μέρος στους αγώνες (στο ίδιο, σ. 70).

62. Inscriptiones Graecae, vol. XII, fasc. IX: Inscriptiones Insularum Maris Aegaei praeter Delum. Inscriptiones Euboeae Insulae, Βερολίνο 1915, αρ. 952, σ. 117. Η επιγραφή δημοσιεύτηκε από τον Γ. Α. Παπαβασιλείου, " Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Αθηνά 9 (1897), σ. 447-458 και από τον Π. Καββαδία, "Σύμμικτα. Αγωνιστική επιγραφή εκ Χαλκίδος", Εφημερίς Αρχαιολογική, περ. Γ', 1897, σ. 195-200. Πβ. και ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 22-3.

Σελ. 286
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/287.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Τα αθλήματα που περιλαμβάνονται, σ' αυτούς τους αγώνες είναι συνήθως όσα η κάποια από εκείνα που περιλήφθηκαν στους διεθνείς Ολυμπιακούς Αγώνες, δηλαδή αγωνίσματα στίβου καθώς και γυμναστικές ασκήσεις. Άλλωστε ο Εθνικός είναι ένα σωματείο γυμναστικής και κλασικού αθλητισμού κατεξοχήν. Ωστόσο, όπως και στον Πανελλήνιο και άλλα παρόμοια σωματεία, λειτουργούν ξεχωριστά τμήματα για άλλα αθλήματα και σπορ. Από το 1894 θα δημιουργηθεί ιδιαίτερο τμήμα ποδηλασίας και από το 1895, κωπηλασίας και οπλομαχητικής. Τμήμα για το τέννις αναφέρεται από το 1910, ενώ για το ποδόσφαιρο υπάρχει οπωσδήποτε τουλάχιστον από το 1900, εφόσον τη χρονιά εκείνη αναγγέλλεται αγώνας με το αντίστοιχο τμήμα του Πανελληνίου63. Το 1906, μια ομάδα αθλητών του συλλόγου θα εγκαταλείψουν τον Εθνικό για να δημιουργήσουν ένα αμιγώς ποδοσφαιρικό σωματείο, το Γουδί64.

Το 1907 εκλέγεται τριμελής επιτροπή για το ποδοσφαιρικό τμήμα65 και ψηφίζεται ο αντίστοιχος κανονισμός, δίνοντας έτσι σχετική αυτονομία στην ποδοσφαιρική δραστηριότητα του συλλόγου, η οποία φαίνεται πως είναι πυκνή αν κρίνουμε από το άρθρο 3 του κανονισμού που προβλέπει ότι η επιτροπή πρέπει να συνέρχεται τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα. Ο κανονισμός αποβλέπει κυρίως στην εξασφάλιση της "εσωτερικής τάξεως και πειθαρχίας των παικτών της ποδοσφαιρίσεως" και γι' αυτό περιλαμβάνει άρθρα με τις ποινές που επιβάλλονται ανάλογα με τα παραπτώματα.

Το 1910 ο Εθνικός αποφασίζει να οργανώσει ποδοσφαιρικούς αγώνες μεταξύ των σχολείων66, οι οποίοι θα τεθούν και υπό την προστασία του πρίγκηπα Νικόλαου. Η μεγάλη συμμετοχή των σχολείων και η επιτυχία των αγώνων που έγιναν τον Φεβρουάριο 1911 οδηγούν σε προτάσεις για τακτική τέλεση σχολικών ποδοσφαιρικών αγώνων, επομένως για θεσμοθέτησή τους67.

Η διοργάνωση αγώνων αλλά και οι υπόλοιπες δραστηριότητες του συλλόγου εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις οικονομικές του δυνατότητες. Βασικός πόρος κάθε σωματείου είναι οι συνδρομές των μελών του, εκτός από τις έκτακτες εισφορές και δωρεές. Είναι συνεπώς καθοριστικός ο αριθμός των μελών για το οικονομικό μέγεθος κάθε συλλόγου όπως έδειξε και η ανάλυση του Πανελληνίου Γ.Σ. που προηγήθηκε. Χαρακτηριστικά είναι ότι το 1899 η παραίτηση πολλών μελών από τον Εθνικό κρίνεται ως βασική αιτία για την οικονομική δυσπραγία68.

————————————

63. Στο ίδιο 2 (1899-1900), σ. 137. Για την καλλιέργεια του ποδοσφαίρου στον Εθνικό, βλ. και Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος. 100 χρόνια..., ό.π., σ. 55-59.

64. Βλ. εδώ, σ. 187.

65. Μέλη της επιτροπής ήταν οι σύμβουλοι Α. Χρηστίδης, Π. Παρασκευόπουλος και Κ. Γουλιμής. Πβ. Δ.Σ. 25 Μαρτίου 1907, "Α' Βιβλίον...", ό.π.

66. Δ.Σ. 16 Δεκεμβρίου 1910, "Γ' Βιβλίον...", ό.π.

67. Δ.Σ. 5 Φεβρουαρίου 1911, στο ίδιο.

68. Πβ. Δ.Σ. 23 Νοεμβρίου 1899, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 41.

Σελ. 287
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/288.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι, όπως προκύπτει από τους σωζόμενους απολογισμούς και προϋπολογισμούς, το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων του συλλόγου προέρχεται από τις συνδρομές των τακτικών μελών και τα εισιτήρια για το γυμναστήριο. Η διοργάνωση αγώνων δε φαίνεται να αποδίδει ιδιαίτερα έσοδα, εφόσον συνήθως το ποσά που εισρέει είναι σχεδόν ίσο προς τα έξοδα της διοργάνωσης69. Μικρότερα ποσά εξάλλου και χωρίς κανονικότητα εισρέουν από δωρεές ιδιωτών ή από το Υπουργείο Παιδείας. Έκτακτες εισφορές, κυρίως των μελών του Δ.Σ., καλύπτουν έκτακτα έξοδα, όπως αγορές οργάνων, επισκευές και συντήρηση του γυμναστηρίου κ.τ.ό.

Δεδομένου ότι ο Εθνικός έχει κατά μέσο όρο στην καμπή του αιώνα ένα δυναμικό 150 περίπου τακτικών μελών, αναμένουμε και ένα σταθερό ετήσιο εισόδημα 3.600 δρχ. (εφόσον η μηνιαία συνδρομή είναι 2 δρχ.). Αν συνυπολογίσουμε ένα εξίσου σταθερό εισόδημα από εισιτήρια για το γυμναστήριο γύρω στις 1.500 δρχ., τότε αποκτάμε μια εικόνα της οικονομικής κλίμακας του σωματείου (βλ. Πίνακα 3). Τα έξοδα αντίστοιχα περιορίζονται στη συντήρηση και βελτίωση των εγκαταστάσεων του συλλόγου, του γυμναστηρίου δηλαδή, και στους μισθούς των υπαλλήλων -διευθυντή γυμναστηρίου, κλητήρα, θυρωρού, εισπράκτορα.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Οικονομική κατάσταση του Εθνικού Γ.Σ. (1897-1902)

Έτος

'Έσοδα

Έξοδα

1897

5.390

5.260

1899

6.308,05

6.257,60

1900

6.811,95

6.039,10

1901

8.327,85

7.140

1902

7.852,25

5.614,65

Δείκτης των δραστηριοτήτων του συλλόγου μπορεί να είναι εξάλλου η μηνιαία διακύμανση των εσόδων και εξόδων του. Διαθέτουμε ένα μόνο παρόμοιο πίνακα, του Νοεμβρίου 1900 70, ο οποίος ωστόσο είναι δυνατόν να έχει ενδεικτική σημασία. Το αθλητικό σωματείο, σύμφωνα μ' αυτά τα δεδομένα, παρουσιάζει την πυκνότερη δραστηριότητά του κατά τους εαρινούς μήνες και κατεξοχήν τον Απρίλιο, ενώ αντίθετα η μεγαλύτερη ύφεση παρατηρείται κατά τους μήνες

————————————

69. Το 1900 π.χ. το πλεόνασμα από τους αγώνες ανέρχεται μόλις στις 280 δρχ. Βλ. Δ.Σ. 1 Μαΐου 1900, "Β' Βιβλίον...", ό.π., σ. 71.

70. Βλ. Δ.Σ. 15 Νοεμβρίου 1900, στο ίδιο, σ. 75.

Σελ. 288
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/289.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ιούλιο, Αύγουστο και Οκτώβριο. Προφανώς, η συνάρτηση της σωματικής άσκησης με τις κλιματολογικές συνθήκες, που επηρεάζουν τόσο την ατομική άσκηση όσο και την τέλεση αθλητικών αγώνων, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και την εσωτερική κοινωνικότητα μεταξύ των μελών του αθλητικού σωματείου. Η σύγκριση με άλλα, μη αθλητικά, σωματεία θα μπορούσε ωστόσο να αναδείξει ενδεχομένως και άλλους προσδιοριστικούς παράγοντες της κοινωνικής συναναστροφής σε σχέση με τις εποχές του χρόνου, ανεξάρτητους από τη σωματική άσκηση.

Σελ. 289
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/290.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 290
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/291.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς.

Ναυτικός αθλητισμός και πειραϊκή αστική κοινωνία

ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΪΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ

Ο Όμιλος Ερετών ιδρύθηκε το 1885 στο Νέο Φάληρο1 και το 1888 μεταφέρθηκε στον Πειραιά, στο λιμάνι της Ζέας, όπου και βρίσκεται έως σήμερα. Αποτελεί έναν από τους παλαιότερους αθλητικούς συλλόγους του επινείου, και οπωσδήποτε το παλαιότερο σήμερα εν ενεργεία αθλητικό σωματείο του ελληνικού κράτους. Σωματείο εξειδικευμένο σε ένα σπορ, την κωπηλασία, αρμόζει στον ναυτικό Πειραιά όσο ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός αρμόζουν στην κλασική Αθήνα. Εκπροσωπεί επιπλέον την κοινωνικότητα ενός αστικού κέντρου με διαφορετική οικονομική δραστηριότητα και κοινωνική σύνθεση από εκείνη της πρωτεύουσας.

Η ίδρυση και η δράση των αθλητικών σωματείων του Πειραιά ακολουθεί τους γενικότερους ρυθμούς ανάπτυξης της σωματικής άσκησης και της οργανωμένης άθλησης στο ελληνικό κράτος. Κατά την πρώτη περίοδο (1869-1899) τα σχετικά μεγέθη του Πειραιά είναι συγγενέστερα με αυτά πόλεων όπως η Πάτρα και η Ερμούπολη και απέχουν αρκετά από εκείνα της Αθήνας2. Η ίδια ανισότητα διατηρείται και κατά την επόμενη περίοδο, στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Ως προς τα είδη των αθλημάτων που καλλιεργούν τα αντίστοιχα σωματεία, ο Πειραιάς δεν διαφοροποιείται επίσης από τις γενικές τάσεις που ήδη έχουν περιγραφεί σε προηγούμενο κεφάλαιο. Έτσι, ως το 1899 εντοπίζεται η ίδρυση δύο γυμναστικών συλλόγων (Θησεύς και Ολύμπια), ενός πεζοπορικού ομίλου, δύο ποδηλατικών και ενός κυνηγετικού. Επιπλέον, πιο κοντά στον ναυτικό χαρακτήρα του Πειραιά είναι ο Όμιλος Ερετών και ο Σύλλογος Κολυμβητών Αθηνών-Πειραιώς, του οποίου ωστόσο σύντομα χάνουμε τα ίχνη.

————————————

1. Κατά την πρώτη αυτή περίοδο, ονομαζόταν "Όμιλος Ερετών Φαλήρου". Δεν εντόπισα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιευμένο το Β.Δ. της 15 Ιουνίου 1885 που εγκρίνει το ιδρυτικό καταστατικό και βρίσκεται χειρόγραφο στα αρχεία του Ομίλου. Χαρακτηριστικό είναι, πάντως, πως ο ίδιος ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς γιόρταζε ως έτος της ίδρυσής του το 1888 και όχι το 1885.

2. Βλ. εδώ, σ. 171, 175 και Πίν. 3 στις σ. 172-175.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/292.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

20. Οι αθλητές του Πειραϊκού Συνδέσμου (1910).

ΕΙΚΟΝΑ

21. Οι αθλητές του Ομίλου Φιλάθλων Πειραιώς (1910).

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/293.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος ήταν για πολλά χρόνια το πιο δραστήριο από αθλητική άποψη σωματείο του Πειραιά, κυρίως μέσω της συμμετοχής του στους Πανελλήνιους αγώνες. Δεν ήταν αμιγώς γυμναστικό σωματείο αλλά απλώς διατηρούσε γυμναστικό τμήμα δίπλα στα πολύ σημαντικότερα φιλολογικό και μουσικό. Ο συνδυασμός του διπλού στόχου της "πνευματικής, καλλιτεχνικής και σωματικής διαπλάσεως" αποτυπώνεται στη σφραγίδα του που φέρει τις κεφαλές της Αθηνάς και του Απόλλωνα3. Το 1907 το γυμναστικό του τμήμα περιλάμβανε επτά επιμέρους τμήματα (αθλητικό, γυμναστικό, αθλητικών παιδιών, οπλασκίας, σκοπευτικό και ναυτικό) και 120 αθλητές4. Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος υπήρξε ένα από τα πρώτα σωματεία που εισήγαγαν το ποδόσφαιρο στο ελληνικό κράτος. Στις αρχές του 20ού αιώνα εξάλλου, ο Πειραιάς παρακολουθεί τη νέα ποδοσφαιρική μόδα με την ίδρυση ποδοσφαιρικών σωματείων αντίστοιχων -λιγότερων οπωσδήποτε- προς εκείνα της Αθήνας5. Πράγματι, πριν από το 1920, ο Πειραιάς δεν παρουσιάζει, τουλάχιστον από άποψη μεγεθών, ιδιαίτερη ποδοσφαιρική κίνηση. Έχει όμως ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται στο χώρο του αθλητισμού, με αιχμή το ποδόσφαιρο, μια αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πόλεων που σημαίνει και τη διεκδίκηση, εκ μέρους του Πειραιά κυρίως, μιας ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας.

Η ανάπτυξη μιας πειραϊκής τοπικής συνείδησης εντοπίζεται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν έχει πραγματοποιηθεί, και με την αλλαγή γενιάς και τη δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη, η συγχώνευση των ιδιαίτερων συνειδήσεων των πρώτων κατοίκων που δημιούργησαν τη νέα πόλη το 1835. Εντούτοις, η θέση του Πειραιά δίπλα στην πρωτεύουσα, όπου αναπόφευκτα συγκεντρωνόταν η πολιτική και πνευματική δραστηριότητα, οδήγησε σε μια "περιθωριοποίησή" του6. Η σύγκριση με την Αθήνα ήταν αυτονόητη τόσο για τους ίδιους τους Πειραιώτες όσο και για τους εξωτερικούς παρατηρητές. Χαρακτηριστικό είναι ότι δημοσιογράφος ελληνικής εφημερίδας στην Κωνσταντινούπολη αποκαλεί τον "Πειραϊκό Σύνδεσμο" -τον σημαντικότερο για δεκαετίες πειραϊκό σύλλογο- "μικρόν Παρνασσόν", σύγκριση που και ο ίδιος ο Σύνδεσμος υιοθετεί, αλλά για να

————————————

3. Πειραϊκός Σύνδεσμος 1894. Καταστατικόν, Πειραιάς 1915.

4. Πειραϊκός Σύνδεσμος, ΙΓ΄ Επετηρίς 1894-1907, Πειραιάς 1907.

5. Βλ. εδώ, Πίν. 5, σ. 185-7.

6. Βλ. Βάσιας Τσοκόπουλος, "Τα στάδια της τοπικής συνείδησης. Ο Πειραιάς, 1835-1935", στα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας Νεοελληνική Πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Α', Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε., 1985, σ. 245-249. Χαρακτηριστικά είναι εξάλλου όσα σημειώνονται στο Πειραϊκόν Λεύκωμα του 1918 (σ. 46): "Ο Πειραιεύς μέχρι τινός ήτο ένα είδος ακολούθου των Αθηνών. Ζούσε με τα περισσεύματά των, ανέπνεε ό,τι του άφηνε η πρωτεύουσα, εφαίνετο όπισθεν αυτής - δεν εφαίνετο σχεδόν καθόλου. [...] εσκέπτετο με τον εγκέφαλον εκείνης, διεσκέδαζε με τα γούστα εκείνης, την ακολουθούσε ως ανόητον μειράκιον και την εθαύμαζε μέχρι ξιπασμού [...]".

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/294.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διαπιστώσει με πικρία τις διαφορές στη χρηματική ενίσχυση των δύο σωματείων: "και τότε ίσως ευρεθώσι και διά τον Πειραιά ευγενείς και μεγαλόφρονες δωρηταί, όπως ευρίσκονται καθημερινώς διά τον εν Αθήναις Παρνασσόν, οίτινες θα συνδέσωσιν αρρήκτως τα ονόματα αυτών με την πνευματικήν πρόοδον του Πειραιώς ως μεγάλων αυτού ευεργετών"7.

Η οικονομική και πνευματική ελίτ του Πειραιά μετέχει σε κοινωνικές δραστηριότητες ανάλογες με εκείνες της αθηναϊκής ελίτ. Η παρουσία της στη διοίκηση των σημαντικότερων πειραϊκών σωματείων είναι ένας από τους δείκτες της σύμπλευσής της με τις νεοτερικές αστικές συμπεριφορές. Μάλιστα, όπως συμβαίνει και με τα αθηναϊκά σωματεία, τα ίδια πρόσωπα εμφανίζονται ταυτόχρονα σε διοικητικά συμβούλια διαφορετικών συλλόγων. Έτσι, δεν είναι παράδοξο που το 1910 για παράδειγμα ο γνωστός δικηγόρος Δευκαλίων Ρεδιάδης8 είναι ταυτόχρονα κοσμήτωρ του γυμναστικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και γενικός γραμματέας του Ομίλου Κυνηγών Πειραιώς. Την ίδια χρονιά, εξάλλου, ο συνομήλικός του, επίσης γνωστός δικηγόρος Μιχαήλ Ρινόπουλος9 είναι κοσμήτωρ του φιλολογικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και σύμβουλος στο Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών10. Άλλωστε και ο Ρεδιάδης ήταν σύμβουλος στον Όμιλο Ερετών ακριβώς την προηγούμενη χρονιά. Ανάλογες συμπτώσεις με μέλη μεγάλων πειραϊκών οικογενειών διαπιστώνονται στις διοικήσεις όλων των γνωστών πειραϊκών συλλόγων. Εκείνο που διαφοροποιεί την πειραϊκή ελίτ είναι η έλξη που νιώθει προς την πρωτεύουσα, η οποία εκδηλώνεται με μια "αθηναϊκή στροφή" από την καμπή του 19ου αιώνα11. Τα ίδια ονόματα εμφανίζονται λοιπόν να μετέχουν σε δραστηριότητες σωματείων της πρωτεύουσας, σε αναζήτηση προφανώς μιας κοινωνικής αίγλης που δεν μπορούσε να τους παράσχει ο Πειραιάς. Αυτό δεν σημαίνει εντούτοις ότι η τοπική αστική τάξη δεν θα δημιουργήσει τους δικούς της ιδιαίτερους τόπους κοινωνικής διάκρισης μέσω των σπορ: ο Όμιλος Αντισφαιρίσεως Πειραιώς, που ιδρύεται το 1909, και ο Ναυτικός Όμιλος Νέου Φαλήρου, που ιδρύεται αντίστοιχα το 1903 για να καλλιεργήσει ένα κατεξοχήν

————————————

7. Πειραϊκός Σύνδεσμος, Α'. Επετηρίς 1894-1901, Πειραιάς 1901, σ. 48 και 49.

8. Ο Δ. Ρεδιάδης γεννήθηκε το 1882 στον Πειραιά. Για χρόνια διατέλεσε πρόεδρος του Πειραϊκού Συνδέσμου και μέλος της Ε.Ο.Α. τα έτη 1927-1930 και 1936-1938. Την περίοδο 1936-1939 ήταν υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας. Ε. Σκιαδάς, 100 χρόνια Νεώτερη Ελληνική Ολυμπιακή Ιστορία. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα, Τα Νέα, 1996, σ. 601.

9. Συναντάται και ως Ρουνόπουλος. Γεννήθηκε το 1879 στον Πειραιά και πέθανε το 1959 στην Αθήνα. Βενιζελικός, διατέλεσε γενικός γραμματέας του υπουργείου Οικονομικών (1916-1920) και γενικός γραμματέας της Ε.Ο.Α. (1917-1920). Ιδρυτής του Λιμένος Πειραιώς (1930) και δήμαρχος της πόλης (1932). Ήταν επίσης πρόεδρος του Σ.Ε.Γ.Α.Σ. στο διάστημα 1929-1932. Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Β', σ. 302-308.

10. Βλ. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον... 1910, Αθήνα 1910, σ. 73-79.

11. Β. Τσοκόπουλος, ό.π., σ. 247.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/295.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αστικό σπορ, την ιστιοπλοΐα, ανήκουν ακριβώς σ' αυτούς τους "τόπους" διατήρησης και προβολής της ιδιαίτερης κοινωνικής ταυτότητας.

Ο Όμιλος Ερετών αποτελούσε ένα από τα πρώιμα εντευκτήρια της πειραϊκής αστικής τάξης. Σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., "αι βάσεις του Σωματείου τούτου ετέθησαν [...] υπό πεντηκοντάδος επιλέκτων μελών της Πειραϊκής κοινωνίας και τινων εξ Αθηνών, διακρινομένων εν παντί κλάδω της αληθούς αριστοκρατίας των γραμμάτων, των επιστημών, της βιομηχανίας, κλπ."12.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Τα ιδρυτικά μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς (1888)

Αξελός Ν.

Βαδέν Π.

Βαλακάκης Γ.

Βασιλειάδης Κ.

Βασιλόπουλος Π.

Βάφας Λ.

Γκινάκας Γ.

Δαμαλάς Π.

Δαμιανός Κ.

Δεμερτζής Α.

Δορσαμέτ Π.

Ζαΐμης Αλέξ.

Ζέλος Γ.

Θεοφιλάς Ι.

Θων Ν.

Καλλιγάς Γ.

Καμάρας Μ.

Καμπούρογλου Ι.

Καπράνος Σ.

Κουντουριώτης Γ.

Κρίνος Γ.

Λάμπρος Δ.

Μαλαμίδης Α.

Μαντζαβίνος Α.

Μελετόπουλος Θ.

Μελετόπουλος Ι.

Μπαλάνος Ι.

Μπουντούρης Δ.

Νεγροπόντης Π.

Ομηρίδης Δ.

Οριγώνης Π.

Ουάτμπλεδ Ε.

Παρασκευαΐδης Φ.

Πίσσας Ε.

Ρετσίνας Αθ. Θ.

Ρετσίνας Γ. Θ.

Ρετσίνας Θ.

Ρότσιλδ Κ.

Ρωμανός Α.

Σερπιέρης Φ.

Σκουζές Γ.

Σκουζές Ι.

Στάης Βαλέριος

Σταμπουλόπουλος Κ.

Τζουράς Ι.

Τουρ Ρ.

Τσαμαδός Α.

Τσάτσος Δ.

Φεράλδης Λ.

Φιλάρετος Ν.

Χατζηανέστης Γ.

Πηγή: "Καταστατικόν του εν Πειραιεί Ομίλου των Ερετών", 1 Ιουλίου 1888, ΦΕΚ Α΄ 107, 27 Απριλίου 1889.

————————————

12. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., ό.π., σ. 75.

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/296.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι., η έρευνα των βιογραφικών στοιχείων των 52 ιδρυτικών μελών δείχνει πως μια σημαντική μερίδα της αστικής τάξης βρισκόταν πίσω από την ίδρυση του Ομίλου Ερετών Πειραιώς. Οι ιδρυτές δεν ανήκαν αποκλειστικά στην πειραϊκή κοινωνία, αλλά ο σύλλογος έχει σαφή πειραϊκό χαρακτήρα, όχι μόνο λόγω του σπορ που καλλιεργεί και της έδρας του, αλλά και γιατί το σύνολο των δραστηριοτήτων του τον τοποθετεί στο πειραϊκό κοινωνικό περιβάλλον. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτοι πρόεδροι του Ομίλου Ερετών ήταν ο Παύλος Δαμαλάς13 και ο Θεόδωρος Ρετσίνας14, που διατέλεσαν και οι δύο δήμαρχοι του Πειραιά. Επιβεβαιώνεται απ' αυτό το γεγονός αφενός η θέση του συλλόγου στην πειραϊκή κοινωνία και αφετέρου το κοινωνικό κύρος του αξιώματος του προέδρου του Ομίλου Ερετών.

Δεν μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια την κοινωνική προέλευση όλων των μελών του Ομίλου Ερετών γιατί στο αρχείο εγγραφών δεν καταγράφονται τα αντίστοιχα επαγγέλματα. Διαθέτουμε ωστόσο επαρκή στοιχεία για να ανασυνθέσουμε την περιοδική κοινωνικότητα των τακτικών μελών και των μελών του Δ.Σ., τη διακύμανση της αθλητικής δραστηριότητας και της κοινωνικής παρουσίας του συλλόγου, το ανθρώπινο και οικονομικό του μέγεθος15.

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΤΕΣ. Η "ΓΗΡΑΝΣΗ" ΤΟΥ ΟΜΙΛΟΥ

Με βάση τα βιβλία αλληλογραφίας, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στα χρόνια από το 1888 ως το 1922 αποστέλλονται 619 επιστολές με σημαντικές διακυμάνσεις. Συγκεκριμένα, έως το 1901, και με εξαίρεση τα χρόνια 1894-1895 που προηγούνται της τέλεσης των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, ο

————————————

13. Ο Δαμαλάς, αντιπρόεδρος από το 1888 ως το 1905, υπήρξε η ψυχή του Ομίλου. Το Δ.Σ. της 30ής Σεπτεμβρίου 1888 του είχε παραχωρήσει πλήρη πληρεξουσιότητα στη διαχείριση των υποθέσεων του συλλόγου. Μετά την παραίτησή του, το 1905, ανακηρύχθηκε επίτιμος πρόεδρος του Ομίλου Ερετών.

14. Ο Θ. Ρετσίνας (1836-1930) γεννήθηκε στο Ναύπλιο και η οικογένεια του μετοίκησε στον Πειραιά ενώ ήταν ακόμα παιδί. Είναι ο ιδρυτής της γνωστής κλωστοϋφαντουργίας του Πειραιά "Αδελφοί Ρετσίνα" (1870), ενώ, εκτός από δήμαρχος του Πειραιά (1887, 1891), εκλέχτηκε και βουλευτής (1900). Επί τέσσερεις περιόδους υπήρξε και πρόεδρος της Λιμενικής Επιτροπής Πειραιώς. Πειραϊκόν Ημερολόγιον, 1900, σ. 117-119.

15. Στο αρχείο του Ομίλου, στο Λιμένα της Ζέας, διατηρούνται τα ακόλουθα βιβλία και σώματα εγγράφων που χρησιμοποίησα με την πρόθυμη παραχώρηση των μελών του Δ.Σ.: 1) Εγγραφαί Τακτικών Μελών (1888;-1994), 2) Εγγραφαί Εκτάκτων Μελών (1906-1922), 3) Πρακτικά Γ.Σ. (1888-1945), 4) Πρακτικά Δ.Σ. (1888-1933), 5) Βιβλίον Αλληλογραφίας Α', εξερχόμενα (6 Ιουλίου 1882 - 2 Δεκεμβρίου 1908), με 369 επιστολές, 6) Βιβλίον Αλληλογραφίας Β', εξερχόμενα (1909-1925), με 465 επιστολές, 7) Αλληλογραφία, εισερχόμενα (1906 κ.εξ.), 8) Βιβλίον εγγραφής ασκουμένων ερετών (1897-1900), 9) Βιβλίον καταγραφής

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/297.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Όμιλος παρουσιάζει υποτονική δραστηριότητα, ενώ στο διάστημα 1901-1906 κάθε δραστηριότητα μοιάζει να σταματά εφόσον δεν αποστέλλεται ούτε μια επιστολή. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Δ.Σ. και της Γ.Σ. εξάλλου συνάγεται ότι το μεν Δ.Σ. δεν συνεδρίασε καθόλου από τον Μάιο 1896 έως τον Ιανουάριο 1906 ενώ η Γ.Σ. δεν συνεκλήθη για τα χρόνια 1899-1905 ούτε καν για την ετήσια σύμφωνα με το καταστατικό λογοδοσία. Το 1906 ο σύλλογος αναλαμβάνει εκ νέου δράση -ένα έγγραφο μιλάει για "αναβίωση"16 - γεγονός που συνδέεται μάλλον με τη διοργάνωση της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα εκείνο το χρόνο και τη γενναία επιχορήγηση ενόψει του γεγονότος προς όλα τα αθλητικά σωματεία από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Όμιλος Ερετών επιχορηγήθηκε τότε με 5.000 δρχ. καθώς και με 3.000 δρχ. από τον Δήμο Πειραιά. Παράλληλα, η Λιμενική Επιτροπή Πειραιώς κατασκεύασε κυματοθραύστη μπροστά από τους νεώσοικους του συλλόγου, με αποτέλεσμα την προφύλαξη των εγκαταστάσεων και των λέμβων. Έκτοτε η δραστηριότητα του Ομίλου είναι αδιάλειπτη και ακμαία, με την αναμενόμενη ύφεση στα χρόνια του πολέμου και του Διχασμού.

Η περιοδική αναστολή των δραστηριοτήτων του Ομίλου εναρμονίζεται και με τον περιορισμένο αριθμό των τακτικών μελών. Ως το 1907, τα τακτικά μέλη ήταν μόνο 52, εκείνα δηλ. που υπέγραψαν το καταστατικό του 1888 που επικυρώνει τη μεταφορά από το Φάληρο στον Πειραιά, και κατέβαλαν εφάπαξ τις συνδρομές μιας εικοσαετίας δηλ. 200 δρχ. (βλ. πίνακα 1). Κατά την πρώτη αυτή περίοδο λειτουργίας του Ομίλου εκλέγονταν συνεπώς μόνο έκτακτα μέλη. Το 1908, με τη λήξη της εικοσαετίας, τα τακτικά μέλη καλούνται να ανανεώσουν την εγγραφή τους, είτε καταβάλλοντας και πάλι εφάπαξ το ποσό των 200 δρχ. είτε πληρώνοντας 5 δρχ. για εγγραφή και 12 δρχ. ετήσια συνδρομή17. Η πράξη αυτή συνεπάγεται, σε μια πρώτη εξήγηση, τη δυνατότητα διεύρυνσης της αρχικά κλειστής ομάδας που αποτέλεσε τον Όμιλο Ερετών, εφόσον πλέον ορίζεται ετήσια συνδρομή εκτός από την υψηλή εφάπαξ εισφορά. Ωστόσο, είτε επειδή και

————————————

κτηματικής περιουσίας (1 Μαΐου 1908), 10) Φάκελος Λεμβοδρομιών 1906, 11) Πρακτικά Αγώνων (27 Αυγούστου 1906-15 Αυγούστου 1910 και 14 Ιουλίου 1912-17 Αυγούστου 1924), 12) Καταγραφή κυπέλλων και τιμητικών διακρίσεων καθώς και των Διοικητικών Μελών του Ομίλου από το 1888, 13) Φάκελοι με διάφορα έγγραφα. Υπάρχουν, εξάλλου, δύο αυτοτελή δημοσιεύματα για την ιστορία του Ομίλου: Όμιλος Ερετών 1888. 50ή Επετηρίς, [Πειραιάς] 1938 και Εκατό χρόνια σύγχρονου ελληνικού αθλητισμού. Μια ιστορική αναδρομή, Όμιλος Ερετών 1885-1985, [Πειραιάς 1985].

16. "...του παρόντος εγγράφου του προδίδοντας την αναβίωσιν του αγαπητού υμών τε και ημών Ομίλου, και την αφετηρίαν νέας αυτού ζωής και δράσεως επ' αγαθώ της Ελληνικής Νεότητας": Επιστολή αρ. 123 (31 Ιανουαρίου 1906).

17. Επιστολή αρ. 294 (9 Απριλίου 1908). Οι απλοί ερέτες, εξάλλου, σύμφωνα με τα καταστατικά του 1906 και του 1908 υποχρεώνονταν σε συνδρομή 2 δρχ. την τριμηνία. Το 1918 το ποσό αναπροσαρμόστηκε σε 1,50 δρχ. το μήνα έναντι 2 δρχ. για τα τακτικά μέλη.

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/298.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

η ετήσια συνδρομή ήταν εξίσου υψηλή είτε για λόγους που συνδέονταν με την απήχηση της ίδιας της κωπηλασίας, το ανθρώπινο δυναμικό του σωματείου δεν αυξήθηκε σημαντικά. Το άρθρο που περιέχονταν στο καταστατικό του 1906, σύμφωνα με το οποίο μέλος του συλλόγου μπορούσε να γίνει "πας ο βουλόμενος" δεν επαναλήφθηκε σε επόμενα καταστατικά. Άλλωστε, το άρθρο αυτό δεν ίσχυε κατά γράμμα, εφόσον η εκλογή των νέων μελών στην πράξη γινόταν από το Δ.Σ. μετά από έγγραφη πρόταση δύο τουλάχιστον τακτικών μελών του Ομίλου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Τα μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς 1907-1921

  Έτος Εγγραφές Διαγραφές Παραιτήσεις  

1907

1

26

1908

16

2

1909

19

5

1910

16

17

2

1911

14

12

1912

17

2

1913

9

4

1914

5

18

2

1915

29

6

1916

6

24

1917

8

1918

10

12

2

1919

16

2

1920

3

8

1921

5

13

2

  Σύνολο 171                         159  

Από το 1907 έως το 1921, σύμφωνα με τα πρακτικά του Δ.Σ. το οποίο αποφασίζει για την εγγραφή των τακτικών μελών, εισερχόμενα και αποχωρούντα μέλη παρουσιάζονται ως ισοδύναμα σχεδόν: 171 εγγραφές έναντι 159 διαγραφών και παραιτήσεων (βλ. Πίνακα 2). Συνεπώς τα μέλη που εγγράφονται στο σωματείο ανά έτος είναι περίπου 11 και αντίστοιχος είναι και ο αριθμός των μελών που παρίστανται στις Γ.Σ.: για τα χρόνια 1908-1922 ο αριθμός των παρόντων κυμαίνεται από 9-19 εκτός από τις συνελεύσεις του Ιανουαρίου 1910 με 36 μέλη παρόντα και του Ιανουαρίου 1911 με 25. Δεδομένου μάλιστα ότι το Δ.Σ. του

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/299.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ομίλου Ερετών είναι 14μελές μετά το 1906 -και 12μελές μετά το 1908 18-, οι Γ.Σ. φαίνεται ότι γίνονται στην ουσία με τα μέλη του Δ.Σ. Αυτά είναι και τα ενεργά μέλη του συλλόγου ενώ ο Όμιλος φαίνεται ότι αριθμεί 90 περίπου μέλη εφόσον σύμφωνα με το καταστατικό, η Γ.Σ. θεωρείται σε απαρτία όταν παρίσταται το 1/10 του συνόλου των μελών19. Αλλά και σύμφωνα με ακριβέστερες καταγραφές που διαθέτουμε για τα χρόνια 1915-1919, ο Όμιλος Ερετών αποτελείται από ένα σύνολο που κυμαίνεται από 68-84 μέλη.

Μικρή είναι επίσης η ανανέωση των μελών του Δ.Σ. Την πρώτη περίοδο, από το 1888 ως το 1906, το Δ.Σ. παραμένει το ίδιο, με μία μόνο αλλαγή. Τη δεύτερη περίοδο, από το 1906 έως το 1922 -που γίνεται 14μελές και τριετές μεν από το 1906, ετήσιο δε και 12μελές από το 1908- υπάρχει συχνότερη εναλλαγή προσώπων τόσο στα σημαντικά αξιώματα (πρόεδρος, αντιπρόεδρος, γενικός γραμματέας, δύο ειδικοί γραμματείς, ταμίας) όσο και στις θέσεις των συμβούλων. Συγκεκριμένα, και στις δύο περιπτώσεις, οι περισσότεροι παραμένουν στο Δ.Σ. από 1-4 χρόνια: 15 στους 21 για τα ανώτερα αξιώματα και 22 στους 29 για σύμβουλοι.

Δεν φαίνεται εξάλλου να υπάρχει μεγάλο χάσμα μεταξύ διοικούντων και αθλουμένων, τουλάχιστον κατά την πρώτη περίοδο, ως το 1906. Τα μέλη του Δ.Σ. ήταν σε μεγάλο βαθμό νέοι άνθρωποι, τριαντάρηδες. Ιδρύοντας τον Όμιλο απέβλεπαν στην άσκηση και αναψυχή τους μέσω της κωπηλασίας. Γι' αυτό και παρατηρούνται πολλές επικαλύψεις στα δύο σύνολα, των ερετών και των μελών του Δ.Σ., εκτός από το αξίωμα του προέδρου. Βεβαίως, παρά τις επικαλύψεις, οι οποίες φαίνεται πως είναι μεγαλύτερες κατά την πρώτη περίοδο, η διοίκηση και οι αθλητές δεν παύουν να διακρίνονται με σαφήνεια μεταξύ τους. Στο καταστατικό του 1888 οι ερέτες δεν αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία αλλά μάλλον ταυτίζονται με τα έκτακτα μέλη, τα οποία καταβάλλουν ετήσια συνδρομή 12 δρχ. και δεν έχουν δικαίωμα ψήφου κατά τις Γ.Σ. Στο καταστατικό που ψηφίζεται από τη Γ.Σ. της 8 Ιανουαρίου 1906, η κατηγορία των εκτάκτων μελών έχει αντικατασταθεί από τους ερέτες, οι οποίοι ωστόσο δεν έχουν ούτε το δικαίωμα να παρίστανται στις συνεδριάσεις του ομίλου (αρθρ. 41, παρ. 25). Το 1908 μάλιστα, στο

————————————

18. Το Δ.Σ. ήταν πενταετές και 8μελές έως το 1906 και ονομαζόταν εφορεία. Από το 1906 είναι 14μελές και τριετούς θητείας, ενώ το 1908 τα μέλη του μειώνονται σε 12 και η θητεία του σε ένα έτος. Το 1918 γίνεται τριετές και εξακολουθεί να είναι 12μελές, όπως όριζε το καταστατικό του 1908. Επίσης, για την περίοδο που εξετάζουμε, ο Όμιλος ψήφισε 6 καταστατικά (1885, 1888, 1906, 1908, 1915, 1918), από τα οποία λανθάνει το πρώτο καταστατικό.

19. Με την τροποποίηση του καταστατικού το 1918, η Γ.Σ. θεωρείται σε απαρτία όταν παρίσταται το 1/4 των μελών του συλλόγου. Βλ. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Η τροποποίηση υπαγορεύθηκε από το Νόμο 281/1914 "Περί σωματείων", άρθρο 4. Βλ. ΦΕΚ Α΄ 171, 25 Ιουνίου 1914.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/300.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νέο καταστατικό, οι ερέτες -που τώρα ονομάζονται αθλητές- δεν εντάσσονται καν στα μέλη του σωματείου αλλά αναφέρονται ως ιδιαίτερη κατηγορία. Οι αθλητές καταβάλλουν 2 δρχ. την τριμηνία, ενώ τα τακτικά μέλη 3 δρχ. (εκτός από 5 δρχ. δικαίωμα εγγραφής). Η σαφής πρόθεση να αποκλεισθούν οι καθαροί αθλητές από οποιαδήποτε συμμετοχή στη διοίκηση του Ομίλου φαίνεται άλλωστε και από την καταψήφιση άρθρου του Καταστατικού το οποίο θα όριζε τα εξής: "Οι αθληταί του Ομίλου δύνανται να παρίστανται κατά τας Γεν. Συνελεύσεις των μελών ως ακροαταί, απρόσκλητοι, μη δικαιούμενοι όμως να λαμβάνωσι τον λόγον. Εξαιρούνται οι εις ους επεβλήθη ποινή, εφ' όσον διαρκεί αύτη, και οι υπό κατηγορίαν διατελούντες"20.

Κατά την περίοδο μετά το 1906, με την επαναδραστηριοποίηση του συλλόγου, φαίνεται πως η σχέση διοικούντων και αθλουμένων αλλάζει. Η αλλαγή αυτή συνδέεται οπωσδήποτε με τα νέα ποσοτικά δεδομένα, εφόσον οι ερέτες είναι πλέον περισσότεροι από τα τακτικά μέλη. Έτσι, ενώ από το 1907 έως το 1921 τα τακτικά μέλη ανέρχονται σε 171 (βλ. πίνακα 2), οι εγγεγραμμένοι ερέτες για το ίδιο περίπου διάστημα (1906-1922) είναι 290. Η άθληση, και στη συγκεκριμένη περίπτωση η κωπηλασία, ενδιαφέρει τώρα ένα μεγαλύτερο τμήμα της πειραϊκής νεολαίας που δεν ανήκει αναγκαστικά στην αστική τάξη, όπως η ομάδα των νέων που είχε ιδρύσει το σύλλογο. Η αύξηση των αθλουμένων θα μπορούσε να αποτελεί απειλή για την ομάδα που συγκέντρωνε την άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό του συλλόγου. Αυτό ερμηνεύει ενδεχομένως την πολιτική του Δ.Σ. που αποσκοπούσε πράγματι στον αποκλεισμό των αθλητών από κάθε συμμετοχή στη διοίκηση.

Η αντίθεση μεταξύ ερετών και διοικούντων κατά τη δεύτερη αυτή περίοδο οξύνεται και καταλήγει σε ανοιχτή σύγκρουση το 1917 21. Η χρονική συγκυρία θα μπορούσε ίσως να σημαίνει ότι η σύγκρουση περιείχε και πολιτικές αντιθέσεις, αλλά τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν επαρκούν για να τεκμηριώσουμε μια παρόμοια υπόθεση. Δεν υπάρχει, ωστόσο, αμφιβολία ότι η ρήξη αντανακλούσε τη διεκδίκηση της εξουσίας από δύο ομάδες: το διοικητικό συμβούλιο και, γενικότερα, την "ολιγαρχική ελίτ" που διοικούσε το σωματείο, και τους αθλητές που είχαν γίνει τακτικά μέλη του Ομίλου και διεκδικούσαν μερίδιο και στη διοίκησή του. Η πρώτη κίνηση αυτών των αθλητών ήταν να προτείνουν ως τακτικά μέλη έναν σημαντικό, όπως φαίνεται, αριθμό νέων ερετών που θα αλλοίωνε τον 

————————————

20. Γ.Σ. 10 Μαρτίου 1908.

21. Για την υπόθεση αυτή βλ. Πρακτικά Δ.Σ. 84η συνεδρία (25 Ιουνίου 1917) και 85η συνεδρία (3 Νοεμβρίου 1917), απόφαση αρ. 16100 (19 Οκτωβρίου 1917) του Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας, έφεση του Ομίλου Ερετών "κατά της ... αποφάσεως του κ. Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας, Προς το Σεβ. επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείον" (4 Νοεμβρίου 1917), απόφαση του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Δ. Δίγκα αρ. 151 (31 Ιανουαρίου 1918).

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/301.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υπάρχοντα συσχετισμό δυνάμεων στη Γ.Σ. Το Δ.Σ., μόνο αρμόδιο για την εκλογή νέων μελών, απέρριψε την πρόταση και οι αθλητές επανήλθαν ζητώντας τη σύγκληση έκτακτης Γ.Σ. "επί τω σκοπώ της προς την Γενικήν Συνέλευσιν εκθέσεως των λόγων, δι' ους δεν εγένοντο δεκτοί ως μέλη του Ομίλου κανονικώς προταθέντες Ερέται". Η αίτηση για σύγκληση Γ.Σ. χαρακτηρίστηκε από το Δ.Σ. "αυθάδης" και "απειλητική" και οι εν λόγω αθλητές διαγράφηκαν από το σύλλογο "ως ασεβούντες προς τας Αρχάς του Ομίλου και επιδεικνύοντες κακήν διαγωγήν". Η επίδειξη πυγμής εκ μέρους της διοίκησης δεν αποθάρρυνε την ομάδα των αθλητών οι οποίοι κατέφυγαν στη Νομαρχία, εποπτεύουσα αρχή για τα μη επαγγελματικά ή αλληλοβοηθητικά σωματεία σύμφωνα με το νόμο 281/1914. Με την καταγγελία τους αυτή ξεκίνησε μια εκτός Ομίλου πλέον αντιδικία μεταξύ αθλητών και Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών στην οποία ενεπλάκησαν η Νομαρχία Αττικής και Βοιωτίας και το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 22.

Η διαμάχη αυτή είναι αποκαλυπτική για την άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό ενός σωματείου και την ιεραρχική δομή των σχέσεων μεταξύ των μελών αφενός αλλά και για το πλαίσιο κρατικής επιτήρησης που δημιούργησε ο νόμος 281 των Φιλελευθέρων αφετέρου. Με βάση το νόμο αυτό, του οποίου σκοπός "ήτο να προστατεύη τα μέλη κατά των αυθαιρεσιών του Διοικητικού Συμβουλίου" , η κρατική αρχή ακύρωσε την απόφαση του Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών επιβάλλοντας ταυτόχρονα την επανεγγραφή ως μελών των διαγραφέντων αθλητών. Οπωσδήποτε, η δικαίωση αυτή δεν σήμαινε ανατροπή των παγιωμένων σχέσεων εξουσίας, εφόσον λίγους μήνες αργότερα, στην ετήσια Γ.Σ., η πρόταση ενός από τους πρωτεργάτες του επεισοδίου να γίνονται αυτοδικαίως τακτικά μέλη οι ερέτες που είναι γραμμένοι στον Όμιλο επί τετραετία απορρίπτεται. Απορρίπτεται επίσης και η δεύτερη πρόταση του ίδιου που αποσκοπούσε στον στοιχειώδη έλεγχο των αποφάσεων του Δ.Σ. ως προς την επιβολή ποινών 24. Η νίκη της διοίκησης επιβεβαιώνεται και με ένα νέο άρθρο που ψηφίζεται στο καταστατικό του 1918, το οποίο ορίζει κατώτατο όριο ηλικίας τα 24 χρόνια για την εκλογή κάποιου ως τακτικού μέλους. Επειδή έως τότε το προβλεπόμενο όριο ήταν 21 χρόνια25, μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι δύο ομάδες που συγκρούσθηκαν

————————————

22. Σύμφωνα με το άρθρο 29 του Νόμου 281/1914, "Ανωτέρα εποπτική αρχή των μεν επαγγελματικών και αλληλοβοηθητικών σωματείων είνε το Υπουργείον της Εθνικής Οικονομίας, των δε λοιπών το Υπουργείον εις την μέριμναν του οποίου υπάγεται ο κύριος σκοπός του σωματείου".

23. Η φράση περιέχεται στην απόφαση του υπουργού Δ. Δίγκα. Βλ. εδώ, σημ. 21.

24. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Ο αθλητής Δ. Σκλιάς πρότεινε την ψήφιση του ακόλουθου άρθρου: "Αι υπό του Διοικητικού Συμβουλίου επιβαλλόμεναι ποιναί εις τα μέλη και τους αθλητάς να τίθηνται υπό την έγκρισιν ειδικής επιτροπής των μελών του Διοικ. Συμβουλίου".

25. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1906 (άρθρο 13).

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/302.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

το 1917 αντιπροσώπευαν επίσης και διαφορετικές ηλικιακές κατηγορίες. Στα τριάντα περίπου χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από την ίδρυση του Ομίλου, το σωματείο είχε αλλάξει φυσιογνωμία. Ενώ κατά την πρώτη περίοδο υπήρχε μεγάλη επικάλυψη μεταξύ διοίκησης και αθλητών, με την πάροδο των δεκαετιών η διοίκηση του σωματείου "γερνάει" και η διαχωριστική γραμμή μεταξύ μιας ολιγομελούς ομάδας, μεγαλύτερης ηλικίας, που ασκεί την εξουσία με "σιδηράν πειθαρχίαν"26 και των νεαρών αθλητών βαθαίνει.

Η ΟΛΙΓΟΜΕΛΗΣ ΣΥΝΤΡΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Ο Όμιλος Ερετών διακρίνεται, συνεπώς, από τον ολιγομελή και συγκεντρωτικό του χαρακτήρα ο οποίος συναρτάται με τις αυξημένες εξουσίες του Δ.Σ. Η διαδικασία της εκλογής των τακτικών μελών είναι, όπως φάνηκε, ο ισχυρότερος μηχανισμός διατήρησης της εξουσίας. Με βάση τα πρακτικά του Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών, παρατηρούμε ότι δεν γίνονται δεκτές όλες οι υποψηφιότητες για μέλη, χωρίς ωστόσο να σημειώνονται οι λόγοι της απόρριψης, ενώ λίγα είναι τα μέλη που εκλέγονται παμψηφεί. Κυριαρχεί επομένως ένας εκλεκτισμός, τον οποίο εντούτοις μόνο με την αναζήτηση λεπτομερών βιογραφικών στοιχείων θα είμαστε σε θέση να διαλευκάνουμε. Έτσι δεν γνωρίζουμε αν, εκτός από φιλικές, υπάρχουν και συγγενικές σχέσεις που συνδέουν τα μέλη του Δ.Σ. Πάντως, ο νόμος 281 του 1914 υπαγορεύει τροποποίηση του καταστατικού που γίνεται το 1918, σύμφωνα με την οποία "δεν επιτρέπεται να ώσι μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου πρόσωπα συνδεόμενα διά συγγενείας μέχρι και του δ' βαθμού"27.

Σύμφωνα με τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν, φαίνεται πως ο Όμιλος Ερετών λειτουργεί ως ένα σωματείο μιας παρέας ατόμων -γύρω στα 20 περίπου- που συναντιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα και ασκούνται στην κωπηλασία. Όπως ορίζεται από το καταστατικό του 1888, σκοπός του συλλόγου είναι "η σωματική εξάσκησις και τέρψις των μελών αυτού, δι' εκγυμνάσεως εις την κωπηλασίαν και δι' αγώνων λεμβοδρομιών". Τα ναυτικά σπορ, όπως και όλα εκείνα που συνδυάζονται με την επαφή με τη φύση (ορειβασία, ποδηλασία κλπ.), στοχεύουν άλλωστε εξίσου στην απόλαυση και την τέρψη και όχι μόνο στη

————————————

26. Στην έφεση προς το Υπουργείο το Δ.Σ. του Ομίλου σημείωνε: "Την τοιαύτην δ' αυτού ευεργετικήν διά τον ναυτικόν αθλητισμόν σταδιοδρομίαν, [ο Όμιλος] οφείλει και μόνον εις την σιδηράν πειθαρχίαν την διέπουσαν αυτό αφ' ενός, και αφ' ετέρου εις την άοκνον, ευσυνείδητον και μακράν παντός άλλου σκοπού ή ελατηρίου δράσιν των Διοικουσών το Σωματείον αρχών, επιβαλλουσών μετ' άκρας μεν αυστηρότητας, αλλά και λελογισμένης μετριοπαθείας τον εσωτερικόν αυτού κανονισμόν απέναντι παντός παρεκτρεπομένου μέλους".

27. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Πβ. Ν. 281/1914, άρθρο 3.

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/303.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

22. Τετράκωπος λέμβος.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/304.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σωματική διάπλαση28. Η τέρψη είναι γενικότερα, όπως έχουμε επισημάνει, ο στόχος των σωματείων που καλλιεργούν τα σπορ, στόχος που τα διαφοροποιεί από τα γυμναστικά και κλασικού αθλητισμού σωματεία. Στο νέο καταστατικό που ισχύει από τον Απρίλιο 1908, διευρύνονται τα αγωνίσματα πάντα προς την κατεύθυνση των ναυτικών σπορ με την προσθήκη της κολύμβησης και των ναυτικών παιδιών (δηλ. κυρίως της υδατοσφαίρισης, του water-polo), ενώ προβλέπεται και η διοργάνωση θαλάσσιων εκδρομών. Παρά τη διεύρυνση αυτή των αθλητικών δραστηριοτήτων του, το σωματείο διατηρεί τον ναυτικό του χαρακτήρα, ο οποίος μάλιστα τονίζεται ιδιαιτέρως με την επαναδιατύπωση των στόχων του το 1915: "Σκοπός του Ομίλου Ερετών είνε η όσον οίον τε ευρυτέρα διάδοσις της κωπηλασίας, της κολυμβήσεως των ναυτικών παιδιών και της προς την θάλασσαν και τα αθλήματα αυτής αγάπης"29.

Η κοινότητα που συγκροτείται από τα τακτικά και ενεργά μέλη του σωματείου είναι μια νέα κοινότητα ισονομίας, όπου παρά τις προφανείς απολήξεις της επαγγελματικής ιδιότητας και της κοινωνικής θέσης του κάθε μέλους, δεν υπάρχει προνομιακή μεταχείριση ούτε υπερισχύει η άποψη κάποιου για λόγους εξωτερικούς προς το σωματείο. Σταθερό άρθρο σε όλα τα καταστατικά του Ομίλου Ερετών είναι το εξής: "Πάντα τα μέλη, αδιαφόρως της ιδιότητος αυτών, χαίρουσι των αυτών δικαιωμάτων προς άλληλα". Η ιδιότητα του μέλους ενός σωματείου παρουσιάζεται συνεπώς ως διακεκριμένο στοιχείο ταυτότητας, συμπληρωματικό προς άλλα, το οποίο επιβεβαιώνεται και προβάλλεται και με εξωτερικά σημεία: το σήμα του συλλόγου, που κοστίζει 3,50 δρχ., και το οποίο έχουν δικαίωμα να φέρουν μόνο τα μέλη και όχι οι απλοί ερέτες30. Άλλωστε, όπως παρατηρεί ο Peter Bailey για ανάλογα φαινόμενα της Δ. Ευρώπης, "η δημιουργία μιας κοινότητας έβαινε παράλληλα με την επιβεβαίωση της ταξικής ταυτότητας και βοηθούσε να καθορισθεί η μορφή και η φύση της σχόλης της μεσαίας τάξης σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον"31.

————————————

28. Η σωματική άσκηση των νέων, και συνεπώς ο ηθοποιητικός ή παιδαγωγικός χαρακτήρας του Ομίλου, δεν αναφέρονται στα καταστατικά του. Η μόνη σχετική αναφορά που έχω επισημάνει βρίσκεται σε επιστολή του Ομίλου προς τον Γ. Αβέρωφ, με την οποία ζητείται η συνδρομή του ώστε να ολοκληρωθεί μια πτέρυγα για τη στέγαση των λέμβων. Η σκοπιμότητα του κειμένου ερμηνεύει και τη διαφορά στην παρουσίαση των στόχων του συλλόγου. Βλ. επιστολή 94, 14 Αυγούστου 1896.

29. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1915.

30. Το σήμα του Ομίλου κατασκευάζεται για πρώτη φορά το 1906. Παριστάνει δύο κουπιά που διασταυρώνονται, πλαισιωμένα από τα αρχικά του Ομίλου (Ο.Ε.), το έτος ίδρυσης του (1888) και μία σημαία. Αναγκάζονται ωστόσο να μειώσουν την τιμή του στις 2 δρχ. "προς διευκόλυνσιν της πωλήσεως αυτών" (Δ.Σ. 18 Ιουνίου 1908). Η κατασκευή της σημαίας του Ομίλου που προβλεπόταν από το καταστατικά αποφασίζεται για πρώτη φορά μόλις το 1909 (Γ.Σ. 26 Ιανουαρίου 1909).

31. P. Bailey, Leisure and Class in Victorian England. Rational Recreation and the Contest for Control 1830-1885, Λονδίνο, Routledge and Kegan Paul, 1978, σ. 76.

Σελ. 304
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 285
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    χορό, την άθληση και το γεύμα. Χαρακτηριστικά είναι κάποια αποσπάσματα από την περιγραφή της εκδρομής της Κυριακής 7 Μαΐου 1900:

    "Εξέδραμε την παρελθούσαν Κυριακήν από το πρωί εις την δροσόλουστον Πεντέλην ο Γυμναστικός Εθνικός Σύλλογος και από το πρωί έως το βράδυ η Πεντέλη αντηχεί από μουσικάς αρμονίας και άσματα και χορούς Ελληνικούς [...] Οι αθληταί και εταίροι του Εθνικού ετέλεσαν και αγωνίσματα άλματος και σφαιροβολίας, εκτός δε των χορών διεσκέδασαν με διαφόρους γυμναστικάς παιδιάς"57.

    ΤΗΝΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΟΕΦΗΒΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ

    Η κύρια δραστηριότητα ωστόσο όλων των αθλητικών σωματείων είναι η διοργάνωση αγώνων, όπως προβλέπεται και από τα περισσότερα καταστατικά. Οι αγώνες αυτοί διεξάγονται και στο εσωτερικό των συλλόγων, μεταξύ των αθλητών κάθε σωματείου, και μεταξύ δύο ή περισσοτέρων συλλόγων. Οι σύλλογοι που έχουν πιο δραστήρια παρουσία επιδιώκουν εξάλλου να δημιουργήσουν αθλητικούς αγωνιστικούς θεσμούς που θα τους χαρίσουν αίγλη και κύρος. Ο Εθνικός είναι ο πρώτος σύλλογος που προσπάθησε να οργανώσει αγώνες με πανελλήνια εμβέλεια58 και εκτός Αθηνών. Έτσι, τον Αύγουστο του 1895, με δική του πρωτοβουλία, θα τελεσθούν στην Τήνο αγώνες με πανελλήνιο χαρακτήρα, τα Τήνια59. Το πιο ενδιαφέρον -και ίσως παράδοξο για τα δεδομένα της εποχής- στοιχείο της πρωτοβουλίας του Εθνικού ήταν ο συνδυασμός θρησκευτικής εορτής και αθλητικών αγώνων κατά το πρότυπο της αρχαιότητας. Η γειτνίαση άλλωστε της Τήνου με τη Δήλο, το ιερό νησί της αρχαιότητας, αποτελούσε έναν επιπλέον κρίκο στους επιχειρούμενους συμβολισμούς. Οι αγώνες στηρίχθηκαν οικονομικά από το Δήμο της Τήνου και την Επιτροπή του ναού της Ευαγγελίστριας, γεγονός που δηλώνει ότι και εκ μέρους της Εκκλησίας δεν υπήρχε αντίδραση απέναντι στη σύμπτωση αθλητικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων. Έτσι, στις 15 Αυγούστου 1895, στο πλαίσιο του ετήσιου πανηγυριού για την Κοίμηση της Θεοτόκου, 

    ————————————

    57. Η περιγραφή προέρχεται από περιοδικό της εποχής και αναφέρεται χωρίς παραπομπή στο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια στην υπηρεσία του ελληνικού Αθλητισμού και του κοινωνικού συνόλου, Αθήνα [1994], σ. 51.

    58. Το Δ.Σ. της 4 Ιανουαρίου 1895 αποφάσισε την τέλεση ετήσιων πανελλήνιων γυμναστικών αγώνων αλλά δε φαίνεται να προχώρησε στην πραγματοποίηση αυτής της πρόθεσης του παρά μόνο με το θεσμό των Τηνίων. Εσωτερικούς αγώνες ο Εθνικός αναφέρεται πως οργάνωσε για πρώτη φορά τον Μάιο 1898. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος 100 χρόνια..., ό.π., σ. 24.

    59. Σύμφωνα με μαρτυρία του Χρυσάφη, η ιδέα για τη διοργάνωση των Τηνίων είχε διατυπωθεί στον Π.Γ.Σ. πριν από τη διάσπασή του και τη δημιουργία του Εθνικού. Βλ. Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, 100 χρόνια..., ό.π., σ. 27. Η απόφαση για την επίσημη προκήρυξη των Τηνίων ελήφθη στο Δ.Σ. της 30 Μαρτίου 1895.