Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 291-310 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/291.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

Ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς.

Ναυτικός αθλητισμός και πειραϊκή αστική κοινωνία

ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΪΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ

Ο Όμιλος Ερετών ιδρύθηκε το 1885 στο Νέο Φάληρο1 και το 1888 μεταφέρθηκε στον Πειραιά, στο λιμάνι της Ζέας, όπου και βρίσκεται έως σήμερα. Αποτελεί έναν από τους παλαιότερους αθλητικούς συλλόγους του επινείου, και οπωσδήποτε το παλαιότερο σήμερα εν ενεργεία αθλητικό σωματείο του ελληνικού κράτους. Σωματείο εξειδικευμένο σε ένα σπορ, την κωπηλασία, αρμόζει στον ναυτικό Πειραιά όσο ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός αρμόζουν στην κλασική Αθήνα. Εκπροσωπεί επιπλέον την κοινωνικότητα ενός αστικού κέντρου με διαφορετική οικονομική δραστηριότητα και κοινωνική σύνθεση από εκείνη της πρωτεύουσας.

Η ίδρυση και η δράση των αθλητικών σωματείων του Πειραιά ακολουθεί τους γενικότερους ρυθμούς ανάπτυξης της σωματικής άσκησης και της οργανωμένης άθλησης στο ελληνικό κράτος. Κατά την πρώτη περίοδο (1869-1899) τα σχετικά μεγέθη του Πειραιά είναι συγγενέστερα με αυτά πόλεων όπως η Πάτρα και η Ερμούπολη και απέχουν αρκετά από εκείνα της Αθήνας2. Η ίδια ανισότητα διατηρείται και κατά την επόμενη περίοδο, στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Ως προς τα είδη των αθλημάτων που καλλιεργούν τα αντίστοιχα σωματεία, ο Πειραιάς δεν διαφοροποιείται επίσης από τις γενικές τάσεις που ήδη έχουν περιγραφεί σε προηγούμενο κεφάλαιο. Έτσι, ως το 1899 εντοπίζεται η ίδρυση δύο γυμναστικών συλλόγων (Θησεύς και Ολύμπια), ενός πεζοπορικού ομίλου, δύο ποδηλατικών και ενός κυνηγετικού. Επιπλέον, πιο κοντά στον ναυτικό χαρακτήρα του Πειραιά είναι ο Όμιλος Ερετών και ο Σύλλογος Κολυμβητών Αθηνών-Πειραιώς, του οποίου ωστόσο σύντομα χάνουμε τα ίχνη.

————————————

1. Κατά την πρώτη αυτή περίοδο, ονομαζόταν "Όμιλος Ερετών Φαλήρου". Δεν εντόπισα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιευμένο το Β.Δ. της 15 Ιουνίου 1885 που εγκρίνει το ιδρυτικό καταστατικό και βρίσκεται χειρόγραφο στα αρχεία του Ομίλου. Χαρακτηριστικό είναι, πάντως, πως ο ίδιος ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς γιόρταζε ως έτος της ίδρυσής του το 1888 και όχι το 1885.

2. Βλ. εδώ, σ. 171, 175 και Πίν. 3 στις σ. 172-175.

Σελ. 291
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/292.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

20. Οι αθλητές του Πειραϊκού Συνδέσμου (1910).

ΕΙΚΟΝΑ

21. Οι αθλητές του Ομίλου Φιλάθλων Πειραιώς (1910).

Σελ. 292
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/293.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος ήταν για πολλά χρόνια το πιο δραστήριο από αθλητική άποψη σωματείο του Πειραιά, κυρίως μέσω της συμμετοχής του στους Πανελλήνιους αγώνες. Δεν ήταν αμιγώς γυμναστικό σωματείο αλλά απλώς διατηρούσε γυμναστικό τμήμα δίπλα στα πολύ σημαντικότερα φιλολογικό και μουσικό. Ο συνδυασμός του διπλού στόχου της "πνευματικής, καλλιτεχνικής και σωματικής διαπλάσεως" αποτυπώνεται στη σφραγίδα του που φέρει τις κεφαλές της Αθηνάς και του Απόλλωνα3. Το 1907 το γυμναστικό του τμήμα περιλάμβανε επτά επιμέρους τμήματα (αθλητικό, γυμναστικό, αθλητικών παιδιών, οπλασκίας, σκοπευτικό και ναυτικό) και 120 αθλητές4. Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος υπήρξε ένα από τα πρώτα σωματεία που εισήγαγαν το ποδόσφαιρο στο ελληνικό κράτος. Στις αρχές του 20ού αιώνα εξάλλου, ο Πειραιάς παρακολουθεί τη νέα ποδοσφαιρική μόδα με την ίδρυση ποδοσφαιρικών σωματείων αντίστοιχων -λιγότερων οπωσδήποτε- προς εκείνα της Αθήνας5. Πράγματι, πριν από το 1920, ο Πειραιάς δεν παρουσιάζει, τουλάχιστον από άποψη μεγεθών, ιδιαίτερη ποδοσφαιρική κίνηση. Έχει όμως ήδη αρχίσει να διαμορφώνεται στο χώρο του αθλητισμού, με αιχμή το ποδόσφαιρο, μια αντιπαλότητα μεταξύ των δύο πόλεων που σημαίνει και τη διεκδίκηση, εκ μέρους του Πειραιά κυρίως, μιας ιδιαίτερης τοπικής ταυτότητας.

Η ανάπτυξη μιας πειραϊκής τοπικής συνείδησης εντοπίζεται ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν έχει πραγματοποιηθεί, και με την αλλαγή γενιάς και τη δημογραφική και οικονομική ανάπτυξη, η συγχώνευση των ιδιαίτερων συνειδήσεων των πρώτων κατοίκων που δημιούργησαν τη νέα πόλη το 1835. Εντούτοις, η θέση του Πειραιά δίπλα στην πρωτεύουσα, όπου αναπόφευκτα συγκεντρωνόταν η πολιτική και πνευματική δραστηριότητα, οδήγησε σε μια "περιθωριοποίησή" του6. Η σύγκριση με την Αθήνα ήταν αυτονόητη τόσο για τους ίδιους τους Πειραιώτες όσο και για τους εξωτερικούς παρατηρητές. Χαρακτηριστικό είναι ότι δημοσιογράφος ελληνικής εφημερίδας στην Κωνσταντινούπολη αποκαλεί τον "Πειραϊκό Σύνδεσμο" -τον σημαντικότερο για δεκαετίες πειραϊκό σύλλογο- "μικρόν Παρνασσόν", σύγκριση που και ο ίδιος ο Σύνδεσμος υιοθετεί, αλλά για να

————————————

3. Πειραϊκός Σύνδεσμος 1894. Καταστατικόν, Πειραιάς 1915.

4. Πειραϊκός Σύνδεσμος, ΙΓ΄ Επετηρίς 1894-1907, Πειραιάς 1907.

5. Βλ. εδώ, Πίν. 5, σ. 185-7.

6. Βλ. Βάσιας Τσοκόπουλος, "Τα στάδια της τοπικής συνείδησης. Ο Πειραιάς, 1835-1935", στα Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας Νεοελληνική Πόλη. Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, τ. Α', Αθήνα, Ε.Μ.Ν.Ε., 1985, σ. 245-249. Χαρακτηριστικά είναι εξάλλου όσα σημειώνονται στο Πειραϊκόν Λεύκωμα του 1918 (σ. 46): "Ο Πειραιεύς μέχρι τινός ήτο ένα είδος ακολούθου των Αθηνών. Ζούσε με τα περισσεύματά των, ανέπνεε ό,τι του άφηνε η πρωτεύουσα, εφαίνετο όπισθεν αυτής - δεν εφαίνετο σχεδόν καθόλου. [...] εσκέπτετο με τον εγκέφαλον εκείνης, διεσκέδαζε με τα γούστα εκείνης, την ακολουθούσε ως ανόητον μειράκιον και την εθαύμαζε μέχρι ξιπασμού [...]".

Σελ. 293
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/294.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

διαπιστώσει με πικρία τις διαφορές στη χρηματική ενίσχυση των δύο σωματείων: "και τότε ίσως ευρεθώσι και διά τον Πειραιά ευγενείς και μεγαλόφρονες δωρηταί, όπως ευρίσκονται καθημερινώς διά τον εν Αθήναις Παρνασσόν, οίτινες θα συνδέσωσιν αρρήκτως τα ονόματα αυτών με την πνευματικήν πρόοδον του Πειραιώς ως μεγάλων αυτού ευεργετών"7.

Η οικονομική και πνευματική ελίτ του Πειραιά μετέχει σε κοινωνικές δραστηριότητες ανάλογες με εκείνες της αθηναϊκής ελίτ. Η παρουσία της στη διοίκηση των σημαντικότερων πειραϊκών σωματείων είναι ένας από τους δείκτες της σύμπλευσής της με τις νεοτερικές αστικές συμπεριφορές. Μάλιστα, όπως συμβαίνει και με τα αθηναϊκά σωματεία, τα ίδια πρόσωπα εμφανίζονται ταυτόχρονα σε διοικητικά συμβούλια διαφορετικών συλλόγων. Έτσι, δεν είναι παράδοξο που το 1910 για παράδειγμα ο γνωστός δικηγόρος Δευκαλίων Ρεδιάδης8 είναι ταυτόχρονα κοσμήτωρ του γυμναστικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και γενικός γραμματέας του Ομίλου Κυνηγών Πειραιώς. Την ίδια χρονιά, εξάλλου, ο συνομήλικός του, επίσης γνωστός δικηγόρος Μιχαήλ Ρινόπουλος9 είναι κοσμήτωρ του φιλολογικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου και σύμβουλος στο Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών10. Άλλωστε και ο Ρεδιάδης ήταν σύμβουλος στον Όμιλο Ερετών ακριβώς την προηγούμενη χρονιά. Ανάλογες συμπτώσεις με μέλη μεγάλων πειραϊκών οικογενειών διαπιστώνονται στις διοικήσεις όλων των γνωστών πειραϊκών συλλόγων. Εκείνο που διαφοροποιεί την πειραϊκή ελίτ είναι η έλξη που νιώθει προς την πρωτεύουσα, η οποία εκδηλώνεται με μια "αθηναϊκή στροφή" από την καμπή του 19ου αιώνα11. Τα ίδια ονόματα εμφανίζονται λοιπόν να μετέχουν σε δραστηριότητες σωματείων της πρωτεύουσας, σε αναζήτηση προφανώς μιας κοινωνικής αίγλης που δεν μπορούσε να τους παράσχει ο Πειραιάς. Αυτό δεν σημαίνει εντούτοις ότι η τοπική αστική τάξη δεν θα δημιουργήσει τους δικούς της ιδιαίτερους τόπους κοινωνικής διάκρισης μέσω των σπορ: ο Όμιλος Αντισφαιρίσεως Πειραιώς, που ιδρύεται το 1909, και ο Ναυτικός Όμιλος Νέου Φαλήρου, που ιδρύεται αντίστοιχα το 1903 για να καλλιεργήσει ένα κατεξοχήν

————————————

7. Πειραϊκός Σύνδεσμος, Α'. Επετηρίς 1894-1901, Πειραιάς 1901, σ. 48 και 49.

8. Ο Δ. Ρεδιάδης γεννήθηκε το 1882 στον Πειραιά. Για χρόνια διατέλεσε πρόεδρος του Πειραϊκού Συνδέσμου και μέλος της Ε.Ο.Α. τα έτη 1927-1930 και 1936-1938. Την περίοδο 1936-1939 ήταν υπουργός Εμπορικής Ναυτιλίας. Ε. Σκιαδάς, 100 χρόνια Νεώτερη Ελληνική Ολυμπιακή Ιστορία. Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων 1896-1996, Αθήνα, Τα Νέα, 1996, σ. 601.

9. Συναντάται και ως Ρουνόπουλος. Γεννήθηκε το 1879 στον Πειραιά και πέθανε το 1959 στην Αθήνα. Βενιζελικός, διατέλεσε γενικός γραμματέας του υπουργείου Οικονομικών (1916-1920) και γενικός γραμματέας της Ε.Ο.Α. (1917-1920). Ιδρυτής του Λιμένος Πειραιώς (1930) και δήμαρχος της πόλης (1932). Ήταν επίσης πρόεδρος του Σ.Ε.Γ.Α.Σ. στο διάστημα 1929-1932. Βοβολίνη, Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν, τ. Β', σ. 302-308.

10. Βλ. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον... 1910, Αθήνα 1910, σ. 73-79.

11. Β. Τσοκόπουλος, ό.π., σ. 247.

Σελ. 294
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/295.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αστικό σπορ, την ιστιοπλοΐα, ανήκουν ακριβώς σ' αυτούς τους "τόπους" διατήρησης και προβολής της ιδιαίτερης κοινωνικής ταυτότητας.

Ο Όμιλος Ερετών αποτελούσε ένα από τα πρώιμα εντευκτήρια της πειραϊκής αστικής τάξης. Σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., "αι βάσεις του Σωματείου τούτου ετέθησαν [...] υπό πεντηκοντάδος επιλέκτων μελών της Πειραϊκής κοινωνίας και τινων εξ Αθηνών, διακρινομένων εν παντί κλάδω της αληθούς αριστοκρατίας των γραμμάτων, των επιστημών, της βιομηχανίας, κλπ."12.

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Τα ιδρυτικά μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς (1888)

Αξελός Ν.

Βαδέν Π.

Βαλακάκης Γ.

Βασιλειάδης Κ.

Βασιλόπουλος Π.

Βάφας Λ.

Γκινάκας Γ.

Δαμαλάς Π.

Δαμιανός Κ.

Δεμερτζής Α.

Δορσαμέτ Π.

Ζαΐμης Αλέξ.

Ζέλος Γ.

Θεοφιλάς Ι.

Θων Ν.

Καλλιγάς Γ.

Καμάρας Μ.

Καμπούρογλου Ι.

Καπράνος Σ.

Κουντουριώτης Γ.

Κρίνος Γ.

Λάμπρος Δ.

Μαλαμίδης Α.

Μαντζαβίνος Α.

Μελετόπουλος Θ.

Μελετόπουλος Ι.

Μπαλάνος Ι.

Μπουντούρης Δ.

Νεγροπόντης Π.

Ομηρίδης Δ.

Οριγώνης Π.

Ουάτμπλεδ Ε.

Παρασκευαΐδης Φ.

Πίσσας Ε.

Ρετσίνας Αθ. Θ.

Ρετσίνας Γ. Θ.

Ρετσίνας Θ.

Ρότσιλδ Κ.

Ρωμανός Α.

Σερπιέρης Φ.

Σκουζές Γ.

Σκουζές Ι.

Στάης Βαλέριος

Σταμπουλόπουλος Κ.

Τζουράς Ι.

Τουρ Ρ.

Τσαμαδός Α.

Τσάτσος Δ.

Φεράλδης Λ.

Φιλάρετος Ν.

Χατζηανέστης Γ.

Πηγή: "Καταστατικόν του εν Πειραιεί Ομίλου των Ερετών", 1 Ιουλίου 1888, ΦΕΚ Α΄ 107, 27 Απριλίου 1889.

————————————

12. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., ό.π., σ. 75.

Σελ. 295
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/296.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πράγματι., η έρευνα των βιογραφικών στοιχείων των 52 ιδρυτικών μελών δείχνει πως μια σημαντική μερίδα της αστικής τάξης βρισκόταν πίσω από την ίδρυση του Ομίλου Ερετών Πειραιώς. Οι ιδρυτές δεν ανήκαν αποκλειστικά στην πειραϊκή κοινωνία, αλλά ο σύλλογος έχει σαφή πειραϊκό χαρακτήρα, όχι μόνο λόγω του σπορ που καλλιεργεί και της έδρας του, αλλά και γιατί το σύνολο των δραστηριοτήτων του τον τοποθετεί στο πειραϊκό κοινωνικό περιβάλλον. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι πρώτοι πρόεδροι του Ομίλου Ερετών ήταν ο Παύλος Δαμαλάς13 και ο Θεόδωρος Ρετσίνας14, που διατέλεσαν και οι δύο δήμαρχοι του Πειραιά. Επιβεβαιώνεται απ' αυτό το γεγονός αφενός η θέση του συλλόγου στην πειραϊκή κοινωνία και αφετέρου το κοινωνικό κύρος του αξιώματος του προέδρου του Ομίλου Ερετών.

Δεν μπορούμε να περιγράψουμε με ακρίβεια την κοινωνική προέλευση όλων των μελών του Ομίλου Ερετών γιατί στο αρχείο εγγραφών δεν καταγράφονται τα αντίστοιχα επαγγέλματα. Διαθέτουμε ωστόσο επαρκή στοιχεία για να ανασυνθέσουμε την περιοδική κοινωνικότητα των τακτικών μελών και των μελών του Δ.Σ., τη διακύμανση της αθλητικής δραστηριότητας και της κοινωνικής παρουσίας του συλλόγου, το ανθρώπινο και οικονομικό του μέγεθος15.

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΥΛΙΑ ΚΑΙ ΕΡΕΤΕΣ. Η "ΓΗΡΑΝΣΗ" ΤΟΥ ΟΜΙΛΟΥ

Με βάση τα βιβλία αλληλογραφίας, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι στα χρόνια από το 1888 ως το 1922 αποστέλλονται 619 επιστολές με σημαντικές διακυμάνσεις. Συγκεκριμένα, έως το 1901, και με εξαίρεση τα χρόνια 1894-1895 που προηγούνται της τέλεσης των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, ο

————————————

13. Ο Δαμαλάς, αντιπρόεδρος από το 1888 ως το 1905, υπήρξε η ψυχή του Ομίλου. Το Δ.Σ. της 30ής Σεπτεμβρίου 1888 του είχε παραχωρήσει πλήρη πληρεξουσιότητα στη διαχείριση των υποθέσεων του συλλόγου. Μετά την παραίτησή του, το 1905, ανακηρύχθηκε επίτιμος πρόεδρος του Ομίλου Ερετών.

14. Ο Θ. Ρετσίνας (1836-1930) γεννήθηκε στο Ναύπλιο και η οικογένεια του μετοίκησε στον Πειραιά ενώ ήταν ακόμα παιδί. Είναι ο ιδρυτής της γνωστής κλωστοϋφαντουργίας του Πειραιά "Αδελφοί Ρετσίνα" (1870), ενώ, εκτός από δήμαρχος του Πειραιά (1887, 1891), εκλέχτηκε και βουλευτής (1900). Επί τέσσερεις περιόδους υπήρξε και πρόεδρος της Λιμενικής Επιτροπής Πειραιώς. Πειραϊκόν Ημερολόγιον, 1900, σ. 117-119.

15. Στο αρχείο του Ομίλου, στο Λιμένα της Ζέας, διατηρούνται τα ακόλουθα βιβλία και σώματα εγγράφων που χρησιμοποίησα με την πρόθυμη παραχώρηση των μελών του Δ.Σ.: 1) Εγγραφαί Τακτικών Μελών (1888;-1994), 2) Εγγραφαί Εκτάκτων Μελών (1906-1922), 3) Πρακτικά Γ.Σ. (1888-1945), 4) Πρακτικά Δ.Σ. (1888-1933), 5) Βιβλίον Αλληλογραφίας Α', εξερχόμενα (6 Ιουλίου 1882 - 2 Δεκεμβρίου 1908), με 369 επιστολές, 6) Βιβλίον Αλληλογραφίας Β', εξερχόμενα (1909-1925), με 465 επιστολές, 7) Αλληλογραφία, εισερχόμενα (1906 κ.εξ.), 8) Βιβλίον εγγραφής ασκουμένων ερετών (1897-1900), 9) Βιβλίον καταγραφής

Σελ. 296
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/297.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Όμιλος παρουσιάζει υποτονική δραστηριότητα, ενώ στο διάστημα 1901-1906 κάθε δραστηριότητα μοιάζει να σταματά εφόσον δεν αποστέλλεται ούτε μια επιστολή. Από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του Δ.Σ. και της Γ.Σ. εξάλλου συνάγεται ότι το μεν Δ.Σ. δεν συνεδρίασε καθόλου από τον Μάιο 1896 έως τον Ιανουάριο 1906 ενώ η Γ.Σ. δεν συνεκλήθη για τα χρόνια 1899-1905 ούτε καν για την ετήσια σύμφωνα με το καταστατικό λογοδοσία. Το 1906 ο σύλλογος αναλαμβάνει εκ νέου δράση -ένα έγγραφο μιλάει για "αναβίωση"16 - γεγονός που συνδέεται μάλλον με τη διοργάνωση της Μεσολυμπιάδας στην Αθήνα εκείνο το χρόνο και τη γενναία επιχορήγηση ενόψει του γεγονότος προς όλα τα αθλητικά σωματεία από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Ο Όμιλος Ερετών επιχορηγήθηκε τότε με 5.000 δρχ. καθώς και με 3.000 δρχ. από τον Δήμο Πειραιά. Παράλληλα, η Λιμενική Επιτροπή Πειραιώς κατασκεύασε κυματοθραύστη μπροστά από τους νεώσοικους του συλλόγου, με αποτέλεσμα την προφύλαξη των εγκαταστάσεων και των λέμβων. Έκτοτε η δραστηριότητα του Ομίλου είναι αδιάλειπτη και ακμαία, με την αναμενόμενη ύφεση στα χρόνια του πολέμου και του Διχασμού.

Η περιοδική αναστολή των δραστηριοτήτων του Ομίλου εναρμονίζεται και με τον περιορισμένο αριθμό των τακτικών μελών. Ως το 1907, τα τακτικά μέλη ήταν μόνο 52, εκείνα δηλ. που υπέγραψαν το καταστατικό του 1888 που επικυρώνει τη μεταφορά από το Φάληρο στον Πειραιά, και κατέβαλαν εφάπαξ τις συνδρομές μιας εικοσαετίας δηλ. 200 δρχ. (βλ. πίνακα 1). Κατά την πρώτη αυτή περίοδο λειτουργίας του Ομίλου εκλέγονταν συνεπώς μόνο έκτακτα μέλη. Το 1908, με τη λήξη της εικοσαετίας, τα τακτικά μέλη καλούνται να ανανεώσουν την εγγραφή τους, είτε καταβάλλοντας και πάλι εφάπαξ το ποσό των 200 δρχ. είτε πληρώνοντας 5 δρχ. για εγγραφή και 12 δρχ. ετήσια συνδρομή17. Η πράξη αυτή συνεπάγεται, σε μια πρώτη εξήγηση, τη δυνατότητα διεύρυνσης της αρχικά κλειστής ομάδας που αποτέλεσε τον Όμιλο Ερετών, εφόσον πλέον ορίζεται ετήσια συνδρομή εκτός από την υψηλή εφάπαξ εισφορά. Ωστόσο, είτε επειδή και

————————————

κτηματικής περιουσίας (1 Μαΐου 1908), 10) Φάκελος Λεμβοδρομιών 1906, 11) Πρακτικά Αγώνων (27 Αυγούστου 1906-15 Αυγούστου 1910 και 14 Ιουλίου 1912-17 Αυγούστου 1924), 12) Καταγραφή κυπέλλων και τιμητικών διακρίσεων καθώς και των Διοικητικών Μελών του Ομίλου από το 1888, 13) Φάκελοι με διάφορα έγγραφα. Υπάρχουν, εξάλλου, δύο αυτοτελή δημοσιεύματα για την ιστορία του Ομίλου: Όμιλος Ερετών 1888. 50ή Επετηρίς, [Πειραιάς] 1938 και Εκατό χρόνια σύγχρονου ελληνικού αθλητισμού. Μια ιστορική αναδρομή, Όμιλος Ερετών 1885-1985, [Πειραιάς 1985].

16. "...του παρόντος εγγράφου του προδίδοντας την αναβίωσιν του αγαπητού υμών τε και ημών Ομίλου, και την αφετηρίαν νέας αυτού ζωής και δράσεως επ' αγαθώ της Ελληνικής Νεότητας": Επιστολή αρ. 123 (31 Ιανουαρίου 1906).

17. Επιστολή αρ. 294 (9 Απριλίου 1908). Οι απλοί ερέτες, εξάλλου, σύμφωνα με τα καταστατικά του 1906 και του 1908 υποχρεώνονταν σε συνδρομή 2 δρχ. την τριμηνία. Το 1918 το ποσό αναπροσαρμόστηκε σε 1,50 δρχ. το μήνα έναντι 2 δρχ. για τα τακτικά μέλη.

Σελ. 297
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/298.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

η ετήσια συνδρομή ήταν εξίσου υψηλή είτε για λόγους που συνδέονταν με την απήχηση της ίδιας της κωπηλασίας, το ανθρώπινο δυναμικό του σωματείου δεν αυξήθηκε σημαντικά. Το άρθρο που περιέχονταν στο καταστατικό του 1906, σύμφωνα με το οποίο μέλος του συλλόγου μπορούσε να γίνει "πας ο βουλόμενος" δεν επαναλήφθηκε σε επόμενα καταστατικά. Άλλωστε, το άρθρο αυτό δεν ίσχυε κατά γράμμα, εφόσον η εκλογή των νέων μελών στην πράξη γινόταν από το Δ.Σ. μετά από έγγραφη πρόταση δύο τουλάχιστον τακτικών μελών του Ομίλου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Τα μέλη του Ομίλου Ερετών Πειραιώς 1907-1921

  Έτος Εγγραφές Διαγραφές Παραιτήσεις  

1907

1

26

1908

16

2

1909

19

5

1910

16

17

2

1911

14

12

1912

17

2

1913

9

4

1914

5

18

2

1915

29

6

1916

6

24

1917

8

1918

10

12

2

1919

16

2

1920

3

8

1921

5

13

2

  Σύνολο 171                         159  

Από το 1907 έως το 1921, σύμφωνα με τα πρακτικά του Δ.Σ. το οποίο αποφασίζει για την εγγραφή των τακτικών μελών, εισερχόμενα και αποχωρούντα μέλη παρουσιάζονται ως ισοδύναμα σχεδόν: 171 εγγραφές έναντι 159 διαγραφών και παραιτήσεων (βλ. Πίνακα 2). Συνεπώς τα μέλη που εγγράφονται στο σωματείο ανά έτος είναι περίπου 11 και αντίστοιχος είναι και ο αριθμός των μελών που παρίστανται στις Γ.Σ.: για τα χρόνια 1908-1922 ο αριθμός των παρόντων κυμαίνεται από 9-19 εκτός από τις συνελεύσεις του Ιανουαρίου 1910 με 36 μέλη παρόντα και του Ιανουαρίου 1911 με 25. Δεδομένου μάλιστα ότι το Δ.Σ. του

Σελ. 298
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/299.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Ομίλου Ερετών είναι 14μελές μετά το 1906 -και 12μελές μετά το 1908 18-, οι Γ.Σ. φαίνεται ότι γίνονται στην ουσία με τα μέλη του Δ.Σ. Αυτά είναι και τα ενεργά μέλη του συλλόγου ενώ ο Όμιλος φαίνεται ότι αριθμεί 90 περίπου μέλη εφόσον σύμφωνα με το καταστατικό, η Γ.Σ. θεωρείται σε απαρτία όταν παρίσταται το 1/10 του συνόλου των μελών19. Αλλά και σύμφωνα με ακριβέστερες καταγραφές που διαθέτουμε για τα χρόνια 1915-1919, ο Όμιλος Ερετών αποτελείται από ένα σύνολο που κυμαίνεται από 68-84 μέλη.

Μικρή είναι επίσης η ανανέωση των μελών του Δ.Σ. Την πρώτη περίοδο, από το 1888 ως το 1906, το Δ.Σ. παραμένει το ίδιο, με μία μόνο αλλαγή. Τη δεύτερη περίοδο, από το 1906 έως το 1922 -που γίνεται 14μελές και τριετές μεν από το 1906, ετήσιο δε και 12μελές από το 1908- υπάρχει συχνότερη εναλλαγή προσώπων τόσο στα σημαντικά αξιώματα (πρόεδρος, αντιπρόεδρος, γενικός γραμματέας, δύο ειδικοί γραμματείς, ταμίας) όσο και στις θέσεις των συμβούλων. Συγκεκριμένα, και στις δύο περιπτώσεις, οι περισσότεροι παραμένουν στο Δ.Σ. από 1-4 χρόνια: 15 στους 21 για τα ανώτερα αξιώματα και 22 στους 29 για σύμβουλοι.

Δεν φαίνεται εξάλλου να υπάρχει μεγάλο χάσμα μεταξύ διοικούντων και αθλουμένων, τουλάχιστον κατά την πρώτη περίοδο, ως το 1906. Τα μέλη του Δ.Σ. ήταν σε μεγάλο βαθμό νέοι άνθρωποι, τριαντάρηδες. Ιδρύοντας τον Όμιλο απέβλεπαν στην άσκηση και αναψυχή τους μέσω της κωπηλασίας. Γι' αυτό και παρατηρούνται πολλές επικαλύψεις στα δύο σύνολα, των ερετών και των μελών του Δ.Σ., εκτός από το αξίωμα του προέδρου. Βεβαίως, παρά τις επικαλύψεις, οι οποίες φαίνεται πως είναι μεγαλύτερες κατά την πρώτη περίοδο, η διοίκηση και οι αθλητές δεν παύουν να διακρίνονται με σαφήνεια μεταξύ τους. Στο καταστατικό του 1888 οι ερέτες δεν αποτελούν ιδιαίτερη κατηγορία αλλά μάλλον ταυτίζονται με τα έκτακτα μέλη, τα οποία καταβάλλουν ετήσια συνδρομή 12 δρχ. και δεν έχουν δικαίωμα ψήφου κατά τις Γ.Σ. Στο καταστατικό που ψηφίζεται από τη Γ.Σ. της 8 Ιανουαρίου 1906, η κατηγορία των εκτάκτων μελών έχει αντικατασταθεί από τους ερέτες, οι οποίοι ωστόσο δεν έχουν ούτε το δικαίωμα να παρίστανται στις συνεδριάσεις του ομίλου (αρθρ. 41, παρ. 25). Το 1908 μάλιστα, στο

————————————

18. Το Δ.Σ. ήταν πενταετές και 8μελές έως το 1906 και ονομαζόταν εφορεία. Από το 1906 είναι 14μελές και τριετούς θητείας, ενώ το 1908 τα μέλη του μειώνονται σε 12 και η θητεία του σε ένα έτος. Το 1918 γίνεται τριετές και εξακολουθεί να είναι 12μελές, όπως όριζε το καταστατικό του 1908. Επίσης, για την περίοδο που εξετάζουμε, ο Όμιλος ψήφισε 6 καταστατικά (1885, 1888, 1906, 1908, 1915, 1918), από τα οποία λανθάνει το πρώτο καταστατικό.

19. Με την τροποποίηση του καταστατικού το 1918, η Γ.Σ. θεωρείται σε απαρτία όταν παρίσταται το 1/4 των μελών του συλλόγου. Βλ. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Η τροποποίηση υπαγορεύθηκε από το Νόμο 281/1914 "Περί σωματείων", άρθρο 4. Βλ. ΦΕΚ Α΄ 171, 25 Ιουνίου 1914.

Σελ. 299
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/300.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νέο καταστατικό, οι ερέτες -που τώρα ονομάζονται αθλητές- δεν εντάσσονται καν στα μέλη του σωματείου αλλά αναφέρονται ως ιδιαίτερη κατηγορία. Οι αθλητές καταβάλλουν 2 δρχ. την τριμηνία, ενώ τα τακτικά μέλη 3 δρχ. (εκτός από 5 δρχ. δικαίωμα εγγραφής). Η σαφής πρόθεση να αποκλεισθούν οι καθαροί αθλητές από οποιαδήποτε συμμετοχή στη διοίκηση του Ομίλου φαίνεται άλλωστε και από την καταψήφιση άρθρου του Καταστατικού το οποίο θα όριζε τα εξής: "Οι αθληταί του Ομίλου δύνανται να παρίστανται κατά τας Γεν. Συνελεύσεις των μελών ως ακροαταί, απρόσκλητοι, μη δικαιούμενοι όμως να λαμβάνωσι τον λόγον. Εξαιρούνται οι εις ους επεβλήθη ποινή, εφ' όσον διαρκεί αύτη, και οι υπό κατηγορίαν διατελούντες"20.

Κατά την περίοδο μετά το 1906, με την επαναδραστηριοποίηση του συλλόγου, φαίνεται πως η σχέση διοικούντων και αθλουμένων αλλάζει. Η αλλαγή αυτή συνδέεται οπωσδήποτε με τα νέα ποσοτικά δεδομένα, εφόσον οι ερέτες είναι πλέον περισσότεροι από τα τακτικά μέλη. Έτσι, ενώ από το 1907 έως το 1921 τα τακτικά μέλη ανέρχονται σε 171 (βλ. πίνακα 2), οι εγγεγραμμένοι ερέτες για το ίδιο περίπου διάστημα (1906-1922) είναι 290. Η άθληση, και στη συγκεκριμένη περίπτωση η κωπηλασία, ενδιαφέρει τώρα ένα μεγαλύτερο τμήμα της πειραϊκής νεολαίας που δεν ανήκει αναγκαστικά στην αστική τάξη, όπως η ομάδα των νέων που είχε ιδρύσει το σύλλογο. Η αύξηση των αθλουμένων θα μπορούσε να αποτελεί απειλή για την ομάδα που συγκέντρωνε την άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό του συλλόγου. Αυτό ερμηνεύει ενδεχομένως την πολιτική του Δ.Σ. που αποσκοπούσε πράγματι στον αποκλεισμό των αθλητών από κάθε συμμετοχή στη διοίκηση.

Η αντίθεση μεταξύ ερετών και διοικούντων κατά τη δεύτερη αυτή περίοδο οξύνεται και καταλήγει σε ανοιχτή σύγκρουση το 1917 21. Η χρονική συγκυρία θα μπορούσε ίσως να σημαίνει ότι η σύγκρουση περιείχε και πολιτικές αντιθέσεις, αλλά τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν επαρκούν για να τεκμηριώσουμε μια παρόμοια υπόθεση. Δεν υπάρχει, ωστόσο, αμφιβολία ότι η ρήξη αντανακλούσε τη διεκδίκηση της εξουσίας από δύο ομάδες: το διοικητικό συμβούλιο και, γενικότερα, την "ολιγαρχική ελίτ" που διοικούσε το σωματείο, και τους αθλητές που είχαν γίνει τακτικά μέλη του Ομίλου και διεκδικούσαν μερίδιο και στη διοίκησή του. Η πρώτη κίνηση αυτών των αθλητών ήταν να προτείνουν ως τακτικά μέλη έναν σημαντικό, όπως φαίνεται, αριθμό νέων ερετών που θα αλλοίωνε τον 

————————————

20. Γ.Σ. 10 Μαρτίου 1908.

21. Για την υπόθεση αυτή βλ. Πρακτικά Δ.Σ. 84η συνεδρία (25 Ιουνίου 1917) και 85η συνεδρία (3 Νοεμβρίου 1917), απόφαση αρ. 16100 (19 Οκτωβρίου 1917) του Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας, έφεση του Ομίλου Ερετών "κατά της ... αποφάσεως του κ. Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας, Προς το Σεβ. επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Υπουργείον" (4 Νοεμβρίου 1917), απόφαση του Υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Δ. Δίγκα αρ. 151 (31 Ιανουαρίου 1918).

Σελ. 300
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/301.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υπάρχοντα συσχετισμό δυνάμεων στη Γ.Σ. Το Δ.Σ., μόνο αρμόδιο για την εκλογή νέων μελών, απέρριψε την πρόταση και οι αθλητές επανήλθαν ζητώντας τη σύγκληση έκτακτης Γ.Σ. "επί τω σκοπώ της προς την Γενικήν Συνέλευσιν εκθέσεως των λόγων, δι' ους δεν εγένοντο δεκτοί ως μέλη του Ομίλου κανονικώς προταθέντες Ερέται". Η αίτηση για σύγκληση Γ.Σ. χαρακτηρίστηκε από το Δ.Σ. "αυθάδης" και "απειλητική" και οι εν λόγω αθλητές διαγράφηκαν από το σύλλογο "ως ασεβούντες προς τας Αρχάς του Ομίλου και επιδεικνύοντες κακήν διαγωγήν". Η επίδειξη πυγμής εκ μέρους της διοίκησης δεν αποθάρρυνε την ομάδα των αθλητών οι οποίοι κατέφυγαν στη Νομαρχία, εποπτεύουσα αρχή για τα μη επαγγελματικά ή αλληλοβοηθητικά σωματεία σύμφωνα με το νόμο 281/1914. Με την καταγγελία τους αυτή ξεκίνησε μια εκτός Ομίλου πλέον αντιδικία μεταξύ αθλητών και Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών στην οποία ενεπλάκησαν η Νομαρχία Αττικής και Βοιωτίας και το Υπουργείο των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως 22.

Η διαμάχη αυτή είναι αποκαλυπτική για την άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό ενός σωματείου και την ιεραρχική δομή των σχέσεων μεταξύ των μελών αφενός αλλά και για το πλαίσιο κρατικής επιτήρησης που δημιούργησε ο νόμος 281 των Φιλελευθέρων αφετέρου. Με βάση το νόμο αυτό, του οποίου σκοπός "ήτο να προστατεύη τα μέλη κατά των αυθαιρεσιών του Διοικητικού Συμβουλίου" , η κρατική αρχή ακύρωσε την απόφαση του Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών επιβάλλοντας ταυτόχρονα την επανεγγραφή ως μελών των διαγραφέντων αθλητών. Οπωσδήποτε, η δικαίωση αυτή δεν σήμαινε ανατροπή των παγιωμένων σχέσεων εξουσίας, εφόσον λίγους μήνες αργότερα, στην ετήσια Γ.Σ., η πρόταση ενός από τους πρωτεργάτες του επεισοδίου να γίνονται αυτοδικαίως τακτικά μέλη οι ερέτες που είναι γραμμένοι στον Όμιλο επί τετραετία απορρίπτεται. Απορρίπτεται επίσης και η δεύτερη πρόταση του ίδιου που αποσκοπούσε στον στοιχειώδη έλεγχο των αποφάσεων του Δ.Σ. ως προς την επιβολή ποινών 24. Η νίκη της διοίκησης επιβεβαιώνεται και με ένα νέο άρθρο που ψηφίζεται στο καταστατικό του 1918, το οποίο ορίζει κατώτατο όριο ηλικίας τα 24 χρόνια για την εκλογή κάποιου ως τακτικού μέλους. Επειδή έως τότε το προβλεπόμενο όριο ήταν 21 χρόνια25, μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι δύο ομάδες που συγκρούσθηκαν

————————————

22. Σύμφωνα με το άρθρο 29 του Νόμου 281/1914, "Ανωτέρα εποπτική αρχή των μεν επαγγελματικών και αλληλοβοηθητικών σωματείων είνε το Υπουργείον της Εθνικής Οικονομίας, των δε λοιπών το Υπουργείον εις την μέριμναν του οποίου υπάγεται ο κύριος σκοπός του σωματείου".

23. Η φράση περιέχεται στην απόφαση του υπουργού Δ. Δίγκα. Βλ. εδώ, σημ. 21.

24. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Ο αθλητής Δ. Σκλιάς πρότεινε την ψήφιση του ακόλουθου άρθρου: "Αι υπό του Διοικητικού Συμβουλίου επιβαλλόμεναι ποιναί εις τα μέλη και τους αθλητάς να τίθηνται υπό την έγκρισιν ειδικής επιτροπής των μελών του Διοικ. Συμβουλίου".

25. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1906 (άρθρο 13).

Σελ. 301
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/302.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

το 1917 αντιπροσώπευαν επίσης και διαφορετικές ηλικιακές κατηγορίες. Στα τριάντα περίπου χρόνια που είχαν μεσολαβήσει από την ίδρυση του Ομίλου, το σωματείο είχε αλλάξει φυσιογνωμία. Ενώ κατά την πρώτη περίοδο υπήρχε μεγάλη επικάλυψη μεταξύ διοίκησης και αθλητών, με την πάροδο των δεκαετιών η διοίκηση του σωματείου "γερνάει" και η διαχωριστική γραμμή μεταξύ μιας ολιγομελούς ομάδας, μεγαλύτερης ηλικίας, που ασκεί την εξουσία με "σιδηράν πειθαρχίαν"26 και των νεαρών αθλητών βαθαίνει.

Η ΟΛΙΓΟΜΕΛΗΣ ΣΥΝΤΡΟΦΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Ο Όμιλος Ερετών διακρίνεται, συνεπώς, από τον ολιγομελή και συγκεντρωτικό του χαρακτήρα ο οποίος συναρτάται με τις αυξημένες εξουσίες του Δ.Σ. Η διαδικασία της εκλογής των τακτικών μελών είναι, όπως φάνηκε, ο ισχυρότερος μηχανισμός διατήρησης της εξουσίας. Με βάση τα πρακτικά του Δ.Σ. του Ομίλου Ερετών, παρατηρούμε ότι δεν γίνονται δεκτές όλες οι υποψηφιότητες για μέλη, χωρίς ωστόσο να σημειώνονται οι λόγοι της απόρριψης, ενώ λίγα είναι τα μέλη που εκλέγονται παμψηφεί. Κυριαρχεί επομένως ένας εκλεκτισμός, τον οποίο εντούτοις μόνο με την αναζήτηση λεπτομερών βιογραφικών στοιχείων θα είμαστε σε θέση να διαλευκάνουμε. Έτσι δεν γνωρίζουμε αν, εκτός από φιλικές, υπάρχουν και συγγενικές σχέσεις που συνδέουν τα μέλη του Δ.Σ. Πάντως, ο νόμος 281 του 1914 υπαγορεύει τροποποίηση του καταστατικού που γίνεται το 1918, σύμφωνα με την οποία "δεν επιτρέπεται να ώσι μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου πρόσωπα συνδεόμενα διά συγγενείας μέχρι και του δ' βαθμού"27.

Σύμφωνα με τα δεδομένα που παρουσιάστηκαν, φαίνεται πως ο Όμιλος Ερετών λειτουργεί ως ένα σωματείο μιας παρέας ατόμων -γύρω στα 20 περίπου- που συναντιούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα και ασκούνται στην κωπηλασία. Όπως ορίζεται από το καταστατικό του 1888, σκοπός του συλλόγου είναι "η σωματική εξάσκησις και τέρψις των μελών αυτού, δι' εκγυμνάσεως εις την κωπηλασίαν και δι' αγώνων λεμβοδρομιών". Τα ναυτικά σπορ, όπως και όλα εκείνα που συνδυάζονται με την επαφή με τη φύση (ορειβασία, ποδηλασία κλπ.), στοχεύουν άλλωστε εξίσου στην απόλαυση και την τέρψη και όχι μόνο στη

————————————

26. Στην έφεση προς το Υπουργείο το Δ.Σ. του Ομίλου σημείωνε: "Την τοιαύτην δ' αυτού ευεργετικήν διά τον ναυτικόν αθλητισμόν σταδιοδρομίαν, [ο Όμιλος] οφείλει και μόνον εις την σιδηράν πειθαρχίαν την διέπουσαν αυτό αφ' ενός, και αφ' ετέρου εις την άοκνον, ευσυνείδητον και μακράν παντός άλλου σκοπού ή ελατηρίου δράσιν των Διοικουσών το Σωματείον αρχών, επιβαλλουσών μετ' άκρας μεν αυστηρότητας, αλλά και λελογισμένης μετριοπαθείας τον εσωτερικόν αυτού κανονισμόν απέναντι παντός παρεκτρεπομένου μέλους".

27. Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918. Πβ. Ν. 281/1914, άρθρο 3.

Σελ. 302
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/303.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

22. Τετράκωπος λέμβος.

Σελ. 303
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/304.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

σωματική διάπλαση28. Η τέρψη είναι γενικότερα, όπως έχουμε επισημάνει, ο στόχος των σωματείων που καλλιεργούν τα σπορ, στόχος που τα διαφοροποιεί από τα γυμναστικά και κλασικού αθλητισμού σωματεία. Στο νέο καταστατικό που ισχύει από τον Απρίλιο 1908, διευρύνονται τα αγωνίσματα πάντα προς την κατεύθυνση των ναυτικών σπορ με την προσθήκη της κολύμβησης και των ναυτικών παιδιών (δηλ. κυρίως της υδατοσφαίρισης, του water-polo), ενώ προβλέπεται και η διοργάνωση θαλάσσιων εκδρομών. Παρά τη διεύρυνση αυτή των αθλητικών δραστηριοτήτων του, το σωματείο διατηρεί τον ναυτικό του χαρακτήρα, ο οποίος μάλιστα τονίζεται ιδιαιτέρως με την επαναδιατύπωση των στόχων του το 1915: "Σκοπός του Ομίλου Ερετών είνε η όσον οίον τε ευρυτέρα διάδοσις της κωπηλασίας, της κολυμβήσεως των ναυτικών παιδιών και της προς την θάλασσαν και τα αθλήματα αυτής αγάπης"29.

Η κοινότητα που συγκροτείται από τα τακτικά και ενεργά μέλη του σωματείου είναι μια νέα κοινότητα ισονομίας, όπου παρά τις προφανείς απολήξεις της επαγγελματικής ιδιότητας και της κοινωνικής θέσης του κάθε μέλους, δεν υπάρχει προνομιακή μεταχείριση ούτε υπερισχύει η άποψη κάποιου για λόγους εξωτερικούς προς το σωματείο. Σταθερό άρθρο σε όλα τα καταστατικά του Ομίλου Ερετών είναι το εξής: "Πάντα τα μέλη, αδιαφόρως της ιδιότητος αυτών, χαίρουσι των αυτών δικαιωμάτων προς άλληλα". Η ιδιότητα του μέλους ενός σωματείου παρουσιάζεται συνεπώς ως διακεκριμένο στοιχείο ταυτότητας, συμπληρωματικό προς άλλα, το οποίο επιβεβαιώνεται και προβάλλεται και με εξωτερικά σημεία: το σήμα του συλλόγου, που κοστίζει 3,50 δρχ., και το οποίο έχουν δικαίωμα να φέρουν μόνο τα μέλη και όχι οι απλοί ερέτες30. Άλλωστε, όπως παρατηρεί ο Peter Bailey για ανάλογα φαινόμενα της Δ. Ευρώπης, "η δημιουργία μιας κοινότητας έβαινε παράλληλα με την επιβεβαίωση της ταξικής ταυτότητας και βοηθούσε να καθορισθεί η μορφή και η φύση της σχόλης της μεσαίας τάξης σε ένα μεταβαλλόμενο περιβάλλον"31.

————————————

28. Η σωματική άσκηση των νέων, και συνεπώς ο ηθοποιητικός ή παιδαγωγικός χαρακτήρας του Ομίλου, δεν αναφέρονται στα καταστατικά του. Η μόνη σχετική αναφορά που έχω επισημάνει βρίσκεται σε επιστολή του Ομίλου προς τον Γ. Αβέρωφ, με την οποία ζητείται η συνδρομή του ώστε να ολοκληρωθεί μια πτέρυγα για τη στέγαση των λέμβων. Η σκοπιμότητα του κειμένου ερμηνεύει και τη διαφορά στην παρουσίαση των στόχων του συλλόγου. Βλ. επιστολή 94, 14 Αυγούστου 1896.

29. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1915.

30. Το σήμα του Ομίλου κατασκευάζεται για πρώτη φορά το 1906. Παριστάνει δύο κουπιά που διασταυρώνονται, πλαισιωμένα από τα αρχικά του Ομίλου (Ο.Ε.), το έτος ίδρυσης του (1888) και μία σημαία. Αναγκάζονται ωστόσο να μειώσουν την τιμή του στις 2 δρχ. "προς διευκόλυνσιν της πωλήσεως αυτών" (Δ.Σ. 18 Ιουνίου 1908). Η κατασκευή της σημαίας του Ομίλου που προβλεπόταν από το καταστατικά αποφασίζεται για πρώτη φορά μόλις το 1909 (Γ.Σ. 26 Ιανουαρίου 1909).

31. P. Bailey, Leisure and Class in Victorian England. Rational Recreation and the Contest for Control 1830-1885, Λονδίνο, Routledge and Kegan Paul, 1978, σ. 76.

Σελ. 304
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/305.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Άλλο διακριτικό σημάδι ταυτότητας είναι η στολή της κωπηλασίας, η οποία σύμφωνα με το καταστατικό του 1888 είναι υποχρεωτική για όλα τα μέλη που αθλούνται, αν και επιβάλλεται για πρακτικούς λόγους. Σύμφωνα με το καταστατικό του 1888, η ενδυμασία του κωπηλάτη αποτελείται "εκ πίλου κυανού· εκ φλανέλλας λευκής, επί της οποίας προς το αριστερόν του στέρνου θα ώσι τα αρχικά ψηφία του Ομίλου των Ερετών εκ κυανής μετάξης· εκ ζωστήρος δερματίνου· εκ περισκελίδος λευκής, και εξ υποδημάτων εκ λευκού υφάσματος. Προ και μετά την κωπηλασίαν οι ερέται υποχρεούνται να φέρωσι χιτώνα εξ υφάσματος παχέος και χρώματος κυανού"·32.

Η ομοιομορφία της εμφάνισης πάντως σε συνδυασμό με τους υπόλοιπους κανόνες που διέπουν τη συμπεριφορά στο εσωτερικό του σωματείου παραπέμπει στο ορθολογικό μοντέλο πειθαρχίας που οργανώνει τη συλλογική κοινωνικότητα. Χαρακτηριστικό προς αυτή την κατεύθυνση είναι άρθρο που επαναλαμβάνεται σε όλα τα καταστατικά, σύμφωνα με το οποίο όσοι συναντώνται κατά τις ώρες των ασκήσεων "οφείλουσι να χαιρετώσιν αλλήλους". Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι απαγορεύσεις στο χώρο του σωματείου, όπως π.χ. η απαγόρευση του καπνίσματος στα αποδυτήρια και μέσα στις λέμβους33.

Η πειθαρχία που ρυθμίζει τη συμπεριφορά των μελών στηρίζεται επίσης -όπως και στα άλλα αθλητικά σωματεία- σε ένα σύστημα ποινών, οι οποίες καθορίζονται από τον εσωτερικό κανονισμό του σωματείου. Αφορούν κατεξοχήν τη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια των ασκήσεων και, επομένως, έχουν ως κύριους αποδέκτες τους αθλητές. Ο Κανονισμός του 1888, παρόλο που περιέχει άρθρα με απαγορεύσεις και παραγγέλματα34, δεν ορίζει αντίστοιχες ποινές. Ο κανονισμός του 1908 αντίθετα προσδιορίζει τις εξής ποινές που μπορούν να επιβληθούν από το Δ.Σ. στους παραβάτες του κανονισμού ή στους "επιδεικνύοντας κακήν διαγωγήν": "α') επιτίμησις, β') έγγραφος επίπληξις, γ') πρόσκαιρος αποβολή από του Σωματείου μέχρι τριών μηνών, δ') οριστική αποβολή και διαγραφή εκ των μητρώων του Ομίλου"35. Η διαγραφή και η αποβολή από το σύνολο αποτελούν τη βαρύτερη ποινή που επιβάλλεται σε ένα μέλος, σύμφωνα και με μεταγενέστερα καταστατικά και κανονισμούς. "Το Διοικητικόν Συμβούλιον [...] δικαιούται ν' αποκλείση προσωρινώς ή οριστικώς του Σωματείου παν μέλος ή αθλητήν διά λόγους σοβαρούς ή απάδοντας εις την αξιοπρέπειαν του Ομίλου και διά

————————————

32. "Καταστατικόν...", 1 Ιουλίου 1888, ό.π.

33. Βλ. "Κανονισμός Ασκήσεων Ομίλου Ερετών Πειραιώς", άρθρο 14, (Γ.Σ. 14 Νοεμβρίου 1908).

34. Βλ. για παράδειγμα το άρθρο 13: "ουδείς ερέτης έχει δικαίωμα να μεταχειρίζηται βαναύσους λέξεις οπόταν αποτείνεται προς τους συναδέλφους αυτού".

35. " Εσωτερικός Κανονισμός Ομίλου Ερετών Πειραιώς", άρθρο 9, Γ.Σ. 10 Απριλίου 1908.

Σελ. 305
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/306.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πάσαν σοβαράν παράβασιν προς την πειθαρχίαν και τας ανεγνωρισμένας αθλητικάς διατάξεις"36.

Στην πράξη, όπως προκύπτει από τα πρακτικά του Δ.Σ. μετά το 1908 επιβάλλονται ποινές "επίπληξης" ή "αποβολής" για πειθαρχικά παραπτώματα: κακή συμπεριφορά απέναντι στον επιστάτη ή τον επόπτη των ασκήσεων αλλά και παρεκτροπές σε παιχνίδια κατά την ώρα της προπόνησης. Ίσως και λόγω του περιορισμένου αριθμού μελών και αθλητών, το σύστημα επιβολής ποινών εμφανίζει στην περίπτωση του Ομίλου Ερετών μεγαλύτερη συνοχή και αυστηρότητα. Το πνεύμα που πρυτάνευε στο Δ.Σ. ως προς την τιμωρία των παραπτωμάτων εκφράζεται παραστατικά σε επιστολή του μέλους του Δ.Σ., δικηγόρου Μ. Ρινόπουλου, ο οποίος διαμαρτύρεται για την αμέλεια στην εφαρμογή της ποινής που είχε επιβληθεί από το συμβούλιο σε έναν αθλητή. "Το επ' εμοί", γράφει οργισμένος ο Ρινόπουλος, "είναι αδύνατον να μετέχω εργασιών Συμβουλίου, ούτινος αι αποφάσεις και αι επιταγαί τοιαύτην οικτράν λαμβάνουσι τύχην, ματαιούμεναι υπό του τυχόντος παιδαρίου ηλαττωμένης υπολήψεως"37. Το επεισόδιο του 1917 αποτελεί την πιο εύγλωττη μαρτυρία για τη σημασία της πειθαρχίας και την αυστηρότητα των ποινών.

Το πνεύμα της πειθαρχίας και η συμμόρφωση προς κανονισμούς διέπουν το σύνολο των λειτουργιών του σωματείου, καθορίζουν τις συμπεριφορές και επιβεβαιώνουν την εξουσία του Δ.Σ. στο εσωτερικό της διαμορφωμένης κοινότητας. Έτσι, αν και ποινές επιβάλλονται αποκλειστικά στους ερέτες, και τα τακτικά μέλη του συλλόγου καλούνται κάποιες φορές να υπακούσουν σε κοινά αποδεκτούς κανόνες και να υποταχθούν στο καθεστώς της ισονομίας. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Αθανασίου Δρίβα, δημοτικού συμβούλου Πειραιά και τακτικού μέλους του Ομίλου Ερετών, ο οποίος καλείται από το Δ.Σ. να απομακρύνει την ιδιωτική του λέμβο από τους νεωσοίκους του συλλόγου ή, αλλιώς, να πληρώσει το προβλεπόμενο ενοίκιο38. Η προειδοποίηση διαγράφει με σαφήνεια τα όρια του ιδιωτικού μέσα στο χώρο του σωματείου, εφόσον φαίνεται πως οι προσωπικές σχέσεις και οι φιλικοί δεσμοί που αναπτύσσονταν επέτρεπαν κάποτε την παραβίαση των κανονισμών ή, έστω, την επιείκεια προς τους παραβάτες. Το μικρό μέγεθος του σωματείου και η οικειότητα της ολιγομελούς ομάδας έκανε στην ουσία το σύλλογο προέκταση ή συμπλήρωμα του καθεαυτό ιδιωτικού χώρου.

ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΕΠΑΦΩΝ ΣΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ

Ως προς τη συχνότητα των επαφών μεταξύ των μελών, θα πρέπει να στηριχθούμε αποκλειστικά στα στοιχεία από τις συνεδριάσεις του Δ.Σ. των οποίων δεν

————————————

36. Τροποποίηση καταστατικού, άρθρο 30, Γ.Σ. 22 Μαρτίου 1918.

37. Επιστολή 30 Αυγούστου 1910, προς τον Πρόεδρο του Ομίλου Ερετών Α. Αναστασίου.

38. Επιστολή 367, 3 Νοεμβρίου 1908.

Σελ. 306
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/307.gif&w=600&h=39332. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

23. Σχέδιο του κτηρίου του Ομίλου Ερετών στο Λιμάνι της Ζέας (1891).

Σελ. 307
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/308.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ορίζεται καμία κανονικότητα από το καταστατικό, σε αντίθεση με τις Γ.Σ. που προσδιορίζονται ως ετήσιες. Και πάλι διακρίνονται δύο περίοδοι, με τομή το 1906. Από το 1888 έως το 1896 καταγράφονται μόλις 8 συνεδριάσεις της εφορείας και στη συνέχεια ούτε μια έως το 1906. Από το 1906 ως το 1922 αναφέρονται 103 συνεδριάσεις δηλ. κατά μέσο όρο 6 το χρόνο -επομένως μια φορά στους δύο μήνες. Αυτό βεβαίως δεν ισχύει απαράλλακτα για όλα τα χρόνια εφόσον υπάρχουν χρονιές, όπως το 1906, 1909, 1910 που οι συναντήσεις είναι σε μηνιαία βάση ή ακόμη και δύο φορές το μήνα.

Ο τόπος και ο χρόνος της συνάντησης εμφανίζουν επίσης κάποιες κανονικότητες. Συνήθως το Δ.Σ. συνεδριάζει στο σπίτι ή το γραφείο του προέδρου ή του γραμματέα ή και στις εγκαταστάσεις του Ομίλου. Στον Όμιλο γίνονται σταθερά οι συναντήσεις μετά το 1910. Η ώρα των συναντήσεων είναι συνήθως βραδυνή -μετά τις 6 μ.μ.- και κάποιες συναντήσεις διαρκούν και ως τα μεσάνυχτα. Μόνο οι κυριακάτικες συναντήσεις είναι πρωινές, μετά τις 10 π.μ. Λίγες πάντως συναντήσεις γίνονται το Σαββατοκύριακο (μόλις 4 το Σάββατο και 9 την Κυριακή επί 97 συνολικά). Φαίνεται πως δεν επιλέγεται μια συγκεκριμένη ημέρα της εβδομάδας για την κοινωνική επαφή και επομένως ο ελεύθερος χρόνος για παρόμοιες δραστηριότητες ακολουθεί την ισόποση κατανομή του χρόνου εργασίας μέσα στην εβδομάδα. Ελαφρά είναι η προτίμηση προς τις ημέρες που πλαισιώνουν το Σαββατοκύριακο, τη Δευτέρα (19) και την Παρασκευή (22). Αντίθετα οι γενικές συνελεύσεις υιοθετούν κατά κανόνα την κανονικότητα του κυριακάτικου πρωινού χωρίς βεβαίως να λείπουν και εδώ οι, σπανιότερες, εξαιρέσεις με βραδυνές συνεδριάσεις μέσα στην εβδομάδα (ποτέ Σάββατο). Ο χρόνος των ασκήσεων δεν καταγράφεται αλλά τα μέλη και οι ερέτες μπορούν να ασκηθούν οποιαδήποτε ημέρα της εβδομάδας, εφόσον ως αργίες των νεωσοίκων ορίζονται η ημέρα των Χριστουγέννων, η Πρωτοχρονιά, η Καθαρά Δευτέρα, η Μεγάλη Παρασκευή και η Κυριακή του Πάσχα39. Φαίνεται πάντως πως η κατεξοχήν ημέρα που αφιερωνόταν στην εξάσκηση των μελών στην κωπηλασία ήταν η Κυριακή40.

Ο χώρος όπου συναντιόνταν ή ασκούνταν τα μέλη ήταν οι εγκαταστάσεις του Ομίλου στο λιμάνι της Ζέας. Αρχικά το στέγαστρο και οι νεώσοικοι και στη συνέχεια ο πρώτος όροφος με το γραφείο και μια μεγαλύτερη αίθουσα αποτέλεσαν το χώρο της ψυχαγωγίας αλλά και της κοινωνικής επαφής. Παρά τις δραματικές αλλαγές του περιβάλλοντα χώρου, οι εγκαταστάσεις του Ομίλου έχουν παραμείνει σε μεγάλο βαθμό οι ίδιες, όπως προκύπτει από τη σύγκριση με εικόνες από την εποχή εκείνη.

————————————

39. Σύμφωνα με τον "Εσωτερικό Κανονισμό" του 1908, άρθρο 13.

40. Σε επιστολή του προς το Υπουργείο Ναυτικών ο Όμιλος αναγγέλλει την "έναρξιν γυμνασίων καθ' εκάστην Κυριακήν, προς εξάσκησιν των μελών του εν Πειραιεί Ομίλου των Ερετών": Επιστολή αρ. 18, 25 Ιουνίου 1888.

Σελ. 308
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/309.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η επίπλωση των εγκαταστάσεων, όπως καταγράφεται λεπτομερώς το 1908, μπορεί να μας δώσει εξάλλου μια εικόνα για τη διαμόρφωση του χώρου του σωματείου αλλά και τις πιθανές δραστηριότητες των μελών. Πράγματι, τα αντικείμενα που καταγράφονται αφορούν περισσότερο στην κωπηλασία παρά σε μια σχόλη που δεν περιλαμβάνει αθλητικές δραστηριότητες. Χαρακτηριστικό είναι ότι, εκτός από ένα τραπέζι γραφείου, δέκα καρέκλες, μία πολυθρόνα και δύο σταχτοδοχεία, δεν υπάρχουν άλλα αντικείμενα που να μαρτυρούν την ύπαρξη μιας σωματειακής ζωής που δεν συνδυάζεται με τη σωματική άσκηση. Η διακόσμηση του χώρου των μη αθλητικών συναντήσεων είναι λιτή και περιλαμβάνει λιθογραφίες και φωτογραφίες από λεμβοδρομίες και κωπηλάτες. Μοναδικό πορτραίτο, του Γεωργίου Θ. Ρετσίνα. Στους τοίχους είναι επίσης αναρτημένα, σε ειδικά πλαίσια, τα ονόματα των ιδρυτικών και των επίτιμων μελών, τα ονόματα των ερετών, ο κανονισμός του Ομίλου, διατάγματα του Δ.Σ., τα προστάγματα της κωπηλασίας, σχεδιάγραμμα των νεωσοίκων. Ένα ρολόι τοίχου, που επίσης καταγράφεται μεταξύ των επίπλων, κλάπηκε ένα χρόνο αργότερα. Η διακόσμηση συμπληρώνεται το 1920 όταν, μέσα στο φορτισμένο πολιτικά κλίμα, αποφασίζεται η αγορά δύο εικόνων, του βασιλέα Κωνσταντίνου και της βασίλισσας Σοφίας41.

Οι εγκαταστάσεις του σωματείου δεν προβλέπουν συνεπώς τη διαρκή ή έστω συχνή παρουσία των μελών για λόγους που δεν συνδέονται με την εξάσκηση στην κωπηλασία. Οι μη αθλητικές συναντήσεις περιλαμβάνουν λίγα άτομα, το πιθανότερο τα μέλη του Δ.Σ., τα οποία ωστόσο πριν από το 1910 προτιμούν να συνεδριάζουν, όπως ήδη σημειώθηκε, σε σπίτια και όχι στο σύλλογο.

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ "ΕΞΩΣΤΡΕΦΟΥΣ" ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑΣ

Πέρα από τον "εσωτερική" επαφή των μελών που διαγράφεται από τη λειτουργία των οργάνων του σωματείου, καταγράφεται και η "εξωστρεφής" κοινωνικότητα, διασωματειακή και ενδοαστική, η οποία ορίζεται από τη δράση του σωματείου μέσα στο κοινωνικό του περιβάλλον. Η κοινωνικότητα αυτή γνωρίζει ανάλογη περιοδικότητα και εντοπίζεται αφενός στη διοργάνωση αγώνων και αφετέρου σε συλλογικές ψυχαγωγικές δραστηριότητες, όπως εκδρομές και χοροεσπερίδες.

Η διοργάνωση αγώνων αποτέλεσε για τον Όμιλο Ερετών, όπως και για όλα τα γυμναστικά και αθλητικά σωματεία, πρωταρχικό μέλημα. Στην ουσία με τους αγώνες τα σωματεία αυτά δηλώνουν κατεξοχήν τη δημόσια παρουσία τους, 

————————————

41. Δ.Σ. 10 Σεπτεμβρίου 1920. Η απόφαση αυτή είναι ιδιαιτέρως αποκαλυπτική για τα φρονήματα του Ομίλου, δεδομένου ότι ελήφθη πριν από τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου, την ήττα του Βενιζέλου και την επάνοδο του Κωνσταντίνου.

Σελ. 309
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/310.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ανταγωνιζόμενα μεταξύ τους και διεκδικώντας τη διάκριση. Η "συγκράτησις του γοήτρου" του Ομίλου Ερετών μέσω των αγώνων εκφράζεται σε Δ.Σ. του 1911 ως εξέχων στόχος.

Οι αγώνες που διοργάνωνε ο Όμιλος Ερετών ήταν αρχικά αποκλειστικά λεμβοδρομίες αλλά σύντομα περιέλαβαν και άλλα ναυτικά αγωνίσματα, όπως κολύμβηση και water-polo. Λεμβοδρομίες είχε οργανώσει και στην πρώτη του έδρα, το Φάληρο, το 1886 42, αλλά διαθέτουμε πληρέστερη καταγραφή για τα χρόνια μετά το 1888. Το 1888 οι αγώνες τίμησαν τόσο τη μεταφορά της έδρας του συλλόγου όσο και την 25η επέτειο από την άνοδο στο θρόνο του Γεωργίου Α'. Η ύφεση της συνολικής δραστηριότητας του συλλόγου που διαπιστώθηκε για τα χρόνια από τους πρώτους Ολυμπιακούς στην Αθήνα έως τη Μεσολυμπιάδα του 1906 αντανακλάται και στη διοργάνωση αγώνων. Κατά τις περιόδους της συνεχούς δράσης, ο Όμιλος οργανώνει αγώνες σχεδόν κάθε χρόνο43, είτε εσωτερικούς μεταξύ των μελών του είτε με άλλα αθλητικά σωματεία.

Οι αγώνες έχουν επίσημο χαρακτήρα και προσκαλούνται σ' αυτούς η βασιλική οικογένεια, η κυβέρνηση, οι στρατιωτικές και δημοτικές αρχές, οι διοικήσεις των αθλητικών σωματείων που συμμετέχουν στους αγώνες, το Δ.Σ. του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. κ.ά. Κάποιες φορές περιλαμβάνουν και μουσικό μέρος. Για παράδειγμα, στις λεμβοδρομίες του 1894, ο Όμιλος Φιλομούσων Πειραιώς καλείται να μετάσχει "δι' ασμάτων ψαλησομένων υπό μελών του [...] επί πλοιαρίων κατά την εσπέραν των λεμβοδρομιών". Η απήχηση των αγώνων είναι σημαντική, αν και κάποιες φορές μπορεί να μην ανταποκρίνεται στις προβλέψεις των διοργανωτών. Στις ίδιες λεμβοδρομίες είχαν τυπωθεί 2.200 εισιτήρια αλλά έμειναν αδιάθετα τα 1.257, ενώ είχαν διατεθεί δωρεάν 90. Συνεπώς περίπου 1.000 άτομα παρακολούθησαν τις λεμβοδρομίες πληρώνοντας εισιτήριο 2 δρχ. Αντίθετα, φαίνεται ότι ήταν μεγάλο το πλήθος που συνέρρευσε για να παρακολουθήσει συνωστιζόμενο δωρεάν τις λεμβοδρομίες. Αν στηριχθούμε στις περιγραφές της εφημερίδας Πρόνοια του Πειραιά, 30.000 κόσμος παρακολούθησε τους αγώνες που έγιναν στο Πασαλιμάνι44. Οι αγώνες μάλιστα αυτοί είχαν και φιλανθρωπικό περιεχόμενο, εφόσον τα έσοδα διατέθηκαν υπέρ του Γηροκομείου Πειραιά.

————————————

42. Τα 1886 η "Εταιρεία του από Αθηνών εις Πειραιά Σιδηροδρόμου" δίνει, κατόπιν συμφωνίας που είχε προηγηθεί, στον Όμιλο Ερετών Φαλήρου το 50% από τις εισπράξεις της 30ής Αυγούστου 1886, οι οποίες προήλθαν από εισιτήρια για την παρακολούθηση αγώνων που είχε διοργανώσει ο Όμιλος. Επιστολή 8 Σεπτεμβρίου 1886 της Εταιρείας προς τον Όμιλο.

43. Εκτός από τα αρχεία του Ομίλου, για τους αγώνες από το 1888 ως το 1928 βλ. "Η ποίησις του κουπιού... Οι κωπηλάται του Πειραιώς", εφ. Πατρίς, 28 Ιουνίου 1930.

44. εφ. Πρόνοια, 7 Ιουνίου 1894. Οι λεμβοδρομίες παρουσιάζονται στην εφημερίδα ως αγώνας μεταξύ των τριών πόλεων, Αθήνας, Πειραιά και Ερμούπολης, δεδομένου ότι, εκτός από τον Όμιλο Ερετών Πειραιώς, μετείχαν ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος και ο Όμιλος Ερετών Ερμουπόλεως.

Σελ. 310
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 291
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ΄

    Ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς.

    Ναυτικός αθλητισμός και πειραϊκή αστική κοινωνία

    ΠΕΙΡΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΪΚΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ

    Ο Όμιλος Ερετών ιδρύθηκε το 1885 στο Νέο Φάληρο1 και το 1888 μεταφέρθηκε στον Πειραιά, στο λιμάνι της Ζέας, όπου και βρίσκεται έως σήμερα. Αποτελεί έναν από τους παλαιότερους αθλητικούς συλλόγους του επινείου, και οπωσδήποτε το παλαιότερο σήμερα εν ενεργεία αθλητικό σωματείο του ελληνικού κράτους. Σωματείο εξειδικευμένο σε ένα σπορ, την κωπηλασία, αρμόζει στον ναυτικό Πειραιά όσο ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός αρμόζουν στην κλασική Αθήνα. Εκπροσωπεί επιπλέον την κοινωνικότητα ενός αστικού κέντρου με διαφορετική οικονομική δραστηριότητα και κοινωνική σύνθεση από εκείνη της πρωτεύουσας.

    Η ίδρυση και η δράση των αθλητικών σωματείων του Πειραιά ακολουθεί τους γενικότερους ρυθμούς ανάπτυξης της σωματικής άσκησης και της οργανωμένης άθλησης στο ελληνικό κράτος. Κατά την πρώτη περίοδο (1869-1899) τα σχετικά μεγέθη του Πειραιά είναι συγγενέστερα με αυτά πόλεων όπως η Πάτρα και η Ερμούπολη και απέχουν αρκετά από εκείνα της Αθήνας2. Η ίδια ανισότητα διατηρείται και κατά την επόμενη περίοδο, στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Ως προς τα είδη των αθλημάτων που καλλιεργούν τα αντίστοιχα σωματεία, ο Πειραιάς δεν διαφοροποιείται επίσης από τις γενικές τάσεις που ήδη έχουν περιγραφεί σε προηγούμενο κεφάλαιο. Έτσι, ως το 1899 εντοπίζεται η ίδρυση δύο γυμναστικών συλλόγων (Θησεύς και Ολύμπια), ενός πεζοπορικού ομίλου, δύο ποδηλατικών και ενός κυνηγετικού. Επιπλέον, πιο κοντά στον ναυτικό χαρακτήρα του Πειραιά είναι ο Όμιλος Ερετών και ο Σύλλογος Κολυμβητών Αθηνών-Πειραιώς, του οποίου ωστόσο σύντομα χάνουμε τα ίχνη.

    ————————————

    1. Κατά την πρώτη αυτή περίοδο, ονομαζόταν "Όμιλος Ερετών Φαλήρου". Δεν εντόπισα στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως δημοσιευμένο το Β.Δ. της 15 Ιουνίου 1885 που εγκρίνει το ιδρυτικό καταστατικό και βρίσκεται χειρόγραφο στα αρχεία του Ομίλου. Χαρακτηριστικό είναι, πάντως, πως ο ίδιος ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς γιόρταζε ως έτος της ίδρυσής του το 1888 και όχι το 1885.

    2. Βλ. εδώ, σ. 171, 175 και Πίν. 3 στις σ. 172-175.