Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 314-333 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/314.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΧΟΡΟΕΣΠΕΡΙΔΕΣ, ΕΚΔΡΟΜΕΣ ΚΑΙ ΚΩΠΗΛΑΤΡΙΕΣ

Επιστρέφοντας στο εσωτερικό του Ομίλου Ερετών και στην κοινωνικότητα που αναπτύσσεται σ' αυτό το πλαίσιο, παρατηρούμε ότι, αντίθετα με τους αγώνες, οι κοινωνικές εκδηλώσεις του Ομίλου δεν χαρακτηρίζονται από περιοδικότητα, εκτός από τις "προεσπερίδες" οι οποίες οργανώνονται κάθε Ιανουάριο μετά το 1915 στο ξενοδοχείο Ακταίο του Φαλήρου57. Η διοργάνωση των προεσπερίδων ανατίθενται στις συζύγους των μελών του Δ.Σ., και αυτός είναι ο μόνος χώρος δραστηριοποίησης των γυναικών σε διοικητικό επίπεδο. Αντίθετα, υπάρχουν γυναίκες κωπηλάτες και γυναίκες μέλη. Γυναικεία πληρώματα υπάρχουν ήδη από το 1908, ενώ στον Κανονισμό του 1909 συμπεριλαμβάνονται ειδικές διατάξεις για την άσκηση των γυναικών. Συγκεκριμένα το άρθρο 15 αναφέρει ότι "επιτρέπεται η διά των λέμβων του Ομίλου άσκησις των Κυριών και νεανίδων, αφού προηγουμένως αύται εκλεγώσι τακτικά μέλη ή αθλήτριαι, υπαχθώσι δε εις τας διατάξεις του Κανονισμού του Ομίλου". Άλλα άρθρα προβλέπουν ομοιόμορφη ενδυμασία για τις κωπηλάτριες ενώ ως προς τις ώρες των ασκήσεων δίνεται προτεραιότητα στους άνδρες μέλη και αθλητές58. Ο κανονισμός πάντως δεν φαίνεται πως τηρείται σχολαστικά εφόσον στο Δ.Σ. της 1ης Ιουλίου 1909 αναφέρεται πως "αι δεσποινίδες εισέρχονται εις τας λέμβους με πίλους περιπάτου και ουχί ομοιομόρφως ενδεδυμέναι".

Σύμφωνα με τα Πρακτικά του Δ.Σ. που εκλέγει τα τακτικά μέλη, γυναίκες μέλη υπήρχαν στον Όμιλο Ερετών τουλάχιστον από το 1906 59, δηλαδή αμέσως μόλις έληξε η εικοσαετία κατά την οποία τακτικά μέλη ήταν μόνο τα ιδρυτικά. Οι γυναίκες που γράφονται στον Όμιλο Ερετών αποβλέπουν κυρίως στην άσκηση και ψυχαγωγία τους, εφόσον η κωπηλασία είναι σπορ το οποίο δεν συνδέεται με εκπαιδευτικές ή φιλανθρωπικές δραστηριότητες. Ως προς την κοινωνική προέλευση αυτών των αθλητριών είναι χαρακτηριστικά τα όσα σημειώνονται στα Πρακτικά του Δ.Σ. της 4ης Μαρτίου 1915: "...γνωσταί τινες δεσποινίδες εκ της καλλιτέρας κοινωνίας της πόλεώς μας και των Αθηνών εζήτησαν την άδειαν να κωπηλατώσι διά των λέμβων του Ομίλου, εγγραφόμεναι αθλήτριαι συμφώνως τω Κανονισμώ".

Η διοργάνωση χορών και θεατρικών παραστάσεων είναι κοινή πρακτική των συλλόγων για την ενίσχυση των οικονομικών τους. Υπέρ του Ομίλου Ερετών ο θίασος της Κυβέλης έδωσε το 1908 παράσταση στο Δημοτικό θέατρο 

————————————

57. Το ξενοδοχείο Ακταίο, ιδιοκτησίας Ι. Γ. Πεσμαζόγλου, "κατέστη, επί μακρά έτη, κέντρον της αθηναϊκής κοινωνικής κινήσεως", Βοβολίνης, ό.π., σ. 334β.

58. "Κανονισμός Ασκήσεων Ομίλου Ερετών Πειραιώς", Γ.Σ. 14 Νοεμ. 1908.

59. Στο 24ο Δ.Σ. (7 Νοεμ. 1907) διαγράφονται για καθυστέρηση συνδρομής δύο γυναίκες: οι δεσποινίδες Χρ. Παναγιωτοπούλου και Καίτη Σούλη.

Σελ. 314
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/315.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

24.

Σελ. 315
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/316.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Πειραιώς60. Κάποιες απ' αυτές τις εκδηλώσεις οργανώνονται από κοινού μεταξύ συλλόγων, συχνά ενδεχομένως επειδή τυχαίνει ίδια πρόσωπα να είναι μέλη περισσότερων του ενός συλλόγων.

Οι εκδρομές του Ομίλου έχουν διττό χαρακτήρα, άσκησης και τέρψης. Διοργανώνονται έτσι εκδρομές σε κοντινά μέρη, την Αίγινα, τη Σαλαμίνα κλπ. με λέμβους αλλά και εκδρομές πιο μακρινές, που δεν περιλαμβάνουν αποκλειστικά κωπηλάτες, π.χ. με ατμόπλοιο στην Πάτρα το 1911 61. Όλες πάντως οι εκδρομές είναι θαλάσσιες, επιβεβαιώνοντας τη ναυτική ταυτότητα του συλλόγου. Οι εκδρομές που γίνονται με πλοίο προφανώς αποβλέπουν αποκλειστικά στην κοινή διασκέδαση μεταξύ των μελών. Οι εκδρομές με λέμβους πάλι, παρόλο που εντάσσονται απολύτως στους αθλητικούς στόχους του συλλόγου, στην εξάσκηση στην κωπηλασία, ενέχουν το στοιχείο της τέρψης στο εσωτερικό της διαμορφωμένης παρέας. Ο κλειστός κύκλος της ψυχαγωγίας διατηρείται και σ' αυτή την περίπτωση, εφόσον η συμμετοχή στην εκδρομή συνεπάγεται ένα σχετικά υψηλό κόστος62.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΕΝΟΣ "ΜΙΚΡΟΥ" ΣΩΜΑΤΕΙΟΥ

Όπως έχει παρατηρηθεί και στην περίπτωση του Εθνικού Γυμναστικού Συλλόγου, το ανθρώπινο δυναμικό ενός σωματείου είναι καθοριστικό για το οικονομικό του μέγεθος. Ο Όμιλος Ερετών, σωματείο με λίγα μέλη αλλά με υψηλό κόστος συνδρομής, στηρίζεται όχι μόνο στις ετήσιες συνδρομές των τακτικών μελών και των αθλητών αλλά και στα έσοδα από τη στέγαση ιδιωτικών λέμβων, οι οποίες ανήκουν στα μέλη του. Σταθερή, εξάλλου, είναι η συνδρομή του δήμου Πειραιά, ίσως και λόγω των ιδιαίτερων δεσμών του συλλόγου με τη δημοτική αρχή. Τα πρώτα χρόνια μάλιστα, έως και το 1891, ο Όμιλος λάμβανε ετήσια ενίσχυση 2.000 δρχ. και από τη Λιμενική Επιτροπή Πειραιώς. Μετά την "αναβίωσή" του το 1906, ο Όμιλος Ερετών αντιμετώπιζε μάλλον οικονομική δυσπραγία και συχνά είναι τα παράπονα στα πρακτικά των συνελεύσεων και σε επιστολές που στέλνει το Δ.Σ. με στόχο την οικονομική του ενίσχυση. Με την πάροδο των ετών, η οικονομική κατάσταση σταθεροποιείται, εφόσον εκτός από τα τακτικά μέλη σημαντικός είναι και ο αριθμός των αθλουμένων οι οποίοι πληρώνουν για να χρησιμοποιήσουν τις εγκαταστάσεις και τον εξοπλισμό του Ομίλου. Χωρίς 

————————————

60. Επιστολή 366, 14 Οκτωβρίου 1908.

61. Επιστολή 497, 14 Μαΐου 1911.

62. Το 1894, κάθε κωπηλάτης που επιθυμεί να μετάσχει στην εκδρομή με λέμβους προς τη Σαλαμίνα οφείλει να προκαταβάλει στον ταμία του συλλόγου 12 δρχ. Βλ. "Εκδρομαί Ομίλου Ερετών. Θερινή Περίοδος. Αη. Εις Μονήν Φανερωμένης (Σαλαμίς)", όπου και οι Όροι της Εκδρομής (25 Ιουνίου 1894).

Σελ. 316
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/317.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αμφιβολία, ο εξοπλισμός για το σπορ της κωπηλασίας ήταν δαπανηρός και μεγάλο μέρος των εξόδων που προβλέπονται στους προϋπολογισμούς προορίζονται για τη συντήρηση και επέκταση των εγκαταστάσεων, την ανανέωση του εξοπλισμού με αγορά λέμβων και κουπιών63 και την επίπλωση των γραφείων. Όταν τα οικονομικά του συλλόγου είναι πιο ανθηρά, αναγράφονται μεταξύ των εξόδων δάνεια προς μέλη του, χωρίς όμως κάποια αιτιολόγηση. Θα μπορούσε να είναι κι αυτό μια ένδειξη των φιλικών δεσμών και της αλληλεγγύης που αναπτύσσονται μεταξύ των μελών ένας ολιγομελούς σωματείου.

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Τα οικονομικά του Ομίλου Ερετών Πειραιώς 1888-1922

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

1888

6.860

6.224

1910

3.644,90

3.565

1889

3.460

3.460

1911

3.142,25

3.100

1890

7.637

6.437

1912

4.151,95

3.950

1891

6.716,80

6.716,80

1913

3.800

1892

6.920

6.920

1914

3.717,75

3.503,7

1893

1.775,50

1.775,50

1915

4.000

4.000

1894

647,50

647,50

1916

6.776,90

2.400

1895

4.584

4.584

1917

9.837

9.637

1896

3.741,35

3.741,35

1918

4.991,80

4.950

1897

748,90

748,90

1919

9.737,20

5.687

1906

10.368,20

11.037,85

1920

12.950,15

12.850

1907

3.480

2.825

1921

16.483,55

16.050

1908

2.773,10

2.460

1922

19.521,95

19.400

1909

4.201,10

3.825

Η εικόνα που προκύπτει ως προς το οικονομικό δυναμικό του συλλόγου από το 1888 ως το 1922 είναι εντελώς διαφορετική για την πρώτη περίοδο -ως το 1897. Αυτά τα πρώτα δέκα χρόνια οι ανισότητες από χρονιά σε χρονιά είναι πολύ πιο έντονες απ' ό,τι κατά τη δεύτερη περίοδο που ξεκινά με την "αναβίωση" του 1906. Το αρχικό κεφάλαιο δημιουργήθηκε με τις συνδρομές των μελών, οι οποίες ωστόσο μειώνονται δραματικά κατά τα χρόνια 1894-1895. Η αιφνίδια άνοδος των εσόδων το 1895 δεν οφείλεται σε μια ανανέωση της δραστηριότητας αλλά στην έκτακτη συνδρομή της Ειδικής Επιτροπής των Ολυμπιακών Ναυτικών

————————————

63. Ενδεικτικά αναφέρω ότι στον προϋπολογισμό του 1922, από ένα σύνολο δαπανών 19.521,95 δρχ. οι 10.000 προορίζονται για την προμήθεια λέμβων και κουπιών.

Σελ. 317
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/318.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Αγώνων ενόψει των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα την επόμενη χρονιά. Τα χρόνια της οικονομικής ευημερίας (1890-1892) ο Όμιλος προχώρησε σε βελτίωση των εγκαταστάσεων με την αποπεράτωση του στεγάσματος που ήδη υπήρχε. Φαίνεται, ωστόσο, πως η ήττα του 1897, που επηρέασε ούτως ή άλλως τον μόλις τότε αναπτυσσόμενο ελληνικό αθλητισμό, υπήρξε καθοριστική για την εξέλιξη του Ομίλου Ερετών, ο οποίος, χωρίς να αναστείλει πλήρως τις δραστηριότητές του, γνώρισε μια δεκαετή σχεδόν περίοδο ύφεσης.

Μετά το 1906 και μέχρι το 1915, το ετήσιο οικονομικό δυναμικό του συλλόγου σπανίως ξεπερνά τις 4.000 δρχ. Σ' αυτό το σύνολο, ένα σταθερό έσοδο 1.000 περίπου δρχ. προέρχεται ετησίως από τις συνδρομές μελών και ερετών και επίσης περί τις 1.000 δρχ. εισπράττει ο Όμιλος ως επιχορήγηση από τον Δήμο Πειραιά. Άλλα, μικρότερα, έσοδα έχει ο σύλλογος από τις ετήσιες επιχορηγήσεις του Σ.Ε.Α.Γ.Σ. και από εισπράξεις από αγώνες και ενοίκια για ιδιωτικές λέμβους. Η αύξηση του προϋπολογισμού μετά το 1916 συνδέεται με την ανανέωση του αθλητικού εξοπλισμού και υλικού και την κατασκευή διαμερίσματος πάνω από τους νεώσοικους, του οποίου το κόστος υπολογίσθηκε στις 7.500 δρχ. Για τις οικοδομικές εργασίες συνάφθηκε το 1917 δάνειο 3.000 δρχ., και αυτό εξηγεί το άλμα των εξόδων σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά. Οπωσδήποτε, πάντως, η ανάληψη αυτών των εξόδων και η βελτίωση της υλικής υποδομής σήμαινε και μια σχετική άνθηση των οικονομικών του Ομίλου, που επέτρεπε τον εξωραϊσμό του. Μέσα σ' ένα χρόνο, από το 1918 στο 1919, διπλασιάζονται οι συνδρομές. Τη χρονιά εκείνη, το 1919, σύμφωνα με τον απολογισμό, ο σύλλογος είχε έσοδα 9.737,20 δρχ. έναντι εξόδων 5.687,05 δρχ. Οι συνδρομές ανέρχονται τώρα στις 2.206, 50 δρχ. ενώ η επιχορήγηση από τον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. για πρώτη φορά είναι 500 δρχ. Υψηλό είναι και το ποσό των "εκτάκτων εσόδων" -ίσο σχεδόν με τις συνδρομές- αλλά δεν έχουμε καμία πληροφορία ως προς τις πηγές αυτών των εσόδων.

Η αξία της πάγιας περιουσίας του Ομίλου μπορεί να είναι εξίσου ενδεικτική ως προς το οικονομικό του μέγεθος. Οι εκτιμήσεις ωστόσο ποικίλλουν και από τον ίδιο το σύλλογο. Οι διαθέσιμες πληροφορίες καταγράφουν περιουσία αξίας 65.000 δρχ. το 1900 64, 120.000 δρχ. το 1906 65 και 57.017 δρχ. το 1915 66. Η πιο αξιόπιστη μαρτυρία είναι μάλλον εκείνη του 1908, εφόσον προκύπτει από λεπτομερή και αναλυτική καταγραφή της κινητής και ακίνητης περιουσίας και της αντίστοιχης αξίας της (βλ. πίνακα 4). Επομένως, λίγο μετά την "αναβίωσή" του, ο Όμιλος Ερετών εμφανίζεται κάτοχος εγκαταστάσεων αξίας 80.000 δρχ. περίπου. Η άνθηση των οικονομικών που παρατηρήθηκε, εξάλλου, στα χρόνια

————————————

64. Επιστολή 106, 17 Μαΐου 1900.

65. Επιστολή 137, 5 Μαΐου 1906.

66. Επιστολή 712, 5 Νοεμβρίου 1917.

Σελ. 318
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/319.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Η περιουσία του Ομίλου Ερετών το 1908

Είδη

Αξία σε δρχ.

Στέγασμα

54.993,05

Έπιπλα

3.565,50

Λέμβοι

13.365

Κώπαι

1.019

Οιακόσχοινα

78

Αρπάγαι

130

Οίακες

163

Σκαλμοί

447

Εργαλεία

5.640

Ιστοί και Κοντοί

117,50

Σημαίαι και Σήματα

198,45

Σχοινία

71,50

Τρόχιλοι

52

Άγκυραι

75

Σύσπαστα

580

Παραβλήματα

190

Καλύμματα (λέμβων)

153

Υποστάται

61

Αρτάναι

123

Είδη χρωματισμού και

καθαρισμού

44,30

Διάφορα είδη

638,60

Σύνολο

81.704,9 δρχ.

μετά το 1917 επέτρεψε την απόκτηση ρευστού αποθέματος. Έτσι, το 1920, ο Όμιλος Ερετών έχει 7.810 δρχ. σε μετρητά ενώ την επόμενη χρονιά εμφανίζεται να έχει καταθέσεις σε τρεις τράπεζες: 2.811,50 στην Εθνική, 1.735,50 στην Εμπορική και 4.386,50 στη Λαϊκή67.

Ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς αποτελούσε συνεπώς, προς τα τέλη της περιόδου που εξετάζουμε, ένα εύπορο για το μέγεθός του σωματείο. Μετά τον Πειραϊκό Σύνδεσμο εξάλλου υπήρξε το σημαντικότερο αθλητικό σωματείο του Πειραιά

————————————

67. Καταθέσεις σε τράπεζα φέρεται να έχει ο Όμιλος και το 1909, όταν ο ταμίας καταθέτει στην Τράπεζα Αθηνών ποσό 800 δρχ. με τόκο 4%. Δ.Σ. 24 Φεβρουαρίου 1909 και 10 Απριλίου 1909.

Σελ. 319
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/320.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στην καμπή του 19ου αιώνα. Εντούτοις, η δραστηριότητΆ του, αν τη συγκρίνουμε με άλλα σύγχρονά του σωματεία, ήταν περιορισμένη εξαιτίας του σπορ που καλλιεργούσε. Η κωπηλασία, ατομικό σπορ που στόχευε στην ψυχαγωγία, απευθυνόταν σε έναν περιορισμένο αριθμό μελών της αστικής τάξης. Δεν αναδείχτηκε άλλωστε ποτέ -έκτος ίσως από την εποχή της πρώτης της εμφάνισης -σε στοιχείο κοινωνικής διάκρισης, όπως για παράδειγμα η ιππασία ή το τέννις.

ΕΙΚΟΝΑ

25. Το σήμα του Ομίλου Ερετών Πειραιώς.

ΕΙΚΟΝΑ

26. Η σφραγίδα του Lawn Tennis Club Αθηνών.

Σελ. 320
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/321.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄ 

Το Lawn Tennis Club Αθηνών: η κλειστή λέσχη

ΤΟ ΤΕΝΝΙΣ ΚΑΙ Η ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ ΤΩΝ ΕΥΠΟΡΩΝ ΤΑΞΕΩΝ

"Εις οιανδήποτε τάξιν και αν ανήκης προ πάντων όμως εις την λεγομένην καλήν, είναι αίσχος να είπης, ότι δεν ηξεύρεις να κάμης μίαν αναπτέρωσιν, ότι δεν ποδηλατείς, ότι δεν παίζεις κροκέτ ή Tennis ή ότι αγνοείς να χειρισθης το ξίφος", διαπίστωνε στα τέλη του προηγούμενου αιώνα το μοναδικό αθλητικό περιοδικό που κυκλοφορούσε1, ορίζοντας μ' αυτό τον τρόπο και την κοινωνική εμβέλεια κάποιων συγκεκριμένων σωματικών ασκήσεων.

Το τέννις, όπως και η ποδηλασία, εξαπλώθηκε λόγω μόδας. Φαίνεται άλλωστε πως στη "νέα και ad hoc κουλτούρα του ελεύθερου χρόνου, η μόδα μάλλον παρά το έθιμο αποτελούσε κριτήριο νομιμοποίησης"2. Το τέννις μάλιστα, πολύ περισσότερο από το ποδήλατο, προωθήθηκε χωρίς κανένα ηθικού τύπου επιχείρημα: η νομιμότητά του προερχόταν από την ίδια την ψυχαγωγική του φύση3. Παράλληλα αλλά δευτερευόντως, προβάλλονται και τα ιατρικά επιχειρήματα, τα οποία κατέχουν σημαντική θέση στο λόγο περί σωματικής άσκησης στην καμπή του αιώνα: όπως και η ποδηλασία, το τέννις θεωρείται ότι αποτελεί εξαίρετη άσκηση "πρωτίστως δι' εκείνους εις τους οποίους ή η ηλικία ή η σωματική κατασκευή δεν επιτρέπει να επιδίδωνται εις εντονωτέρας ασκήσεις"4.

Σε αντίθεση ωστόσο με την ποδηλασία, που άργησε να κατακτηθεί από τις γυναίκες -τουλάχιστον στην Ελλάδα- το τέννις "παίζεται υπ' αμφοτέρων των φύλων οιασδήποτε ηλικίας"5. Το τέννις αποτελούσε μικτό σπορ, όχι μόνο λόγω

————————————

1. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 2. Η υπογράμμιση, του συγγραφέα. Το κρόκετ (croquet) ήταν ένα παιχνίδι που παιζόταν με ξύλινες μπάλες και ξύλινα μπαστούνια πάνω στο γρασίδι αλλά δεν γνώρισε καμιά επιτυχία στην Ελλάδα

2. P. Bailey, Leisure and Class..., ό.π., σ. 75.

3. Το τέννις -όπως και το ποδόσφαιρο, το κρίκετ, το water-polo κ. α.- ανήκει στις "αθλητικές παιδιές", οι οποίες στηρίζονται στην αρχή ότι η τέρψη πρέπει πάντοτε να συνοδεύει την άσκηση.

4. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 307.

5. Στο ίδιο. Οι δύο νεαρές ποδηλάτριες που εμφανίστηκαν στους ποδηλατικούς αγώνες της

Σελ. 321
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/322.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της συνύπαρξης στο ίδιο σωματείο ανδρών και γυναικών ως μελών αλλά και επειδή άνδρες και γυναίκες έπαιζαν μαζί ανά ζεύγη. Στην αγωνιστική συνύπαρξη ανδρών και γυναικών και στις συνέπειές της για τη γυναικεία χειραφέτηση έγκειται άλλωστε σε μεγάλο βαθμό και η κοινωνική σημασία του τέννις. Οι περιορισμένες δυνατότητες των γυναικών εκείνη την εποχή για ψυχαγωγία και συναναστροφές εξηγούν και τον ενθουσιασμό τους για τα μικτά σπορ, όπως το τέννις και το κρόκετ. Το τέννις θεωρούνταν εξάλλου λιγότερο επικίνδυνο από άλλα σπορ, όπως η ποδηλασία για παράδειγμα που μπορούσε να προσφέρει στα νεαρά κορίτσια πολύ περισσότερες δυνατότητες απόδρασης από τη συνεχή οικογενειακή επιτήρηση. Το τέννις παιζόταν στο σπίτι ή στο club: πριν από -αλλά και παράλληλα με- τον δημόσιο χώρο του σωματείου υπήρχαν ιδιωτικά γήπεδα τέννις στους κήπους των ευπόρων σπιτιών. Η ανάγκη της περιχαράκωσης αυτού του κοινωνικού χώρου φανερώνεται άλλωστε και από τη φροντίδα ο χώρος του club να απομονωθεί από τα αδιάκριτα βλέμματα τυχόν παρείσακτων. Τα γήπεδα του σωματείου, αντίστοιχα με εκείνα των σπιτιών, έπρεπε να φυλάσσονται για έναν στενό, σχεδόν ιδιωτικό, κύκλο προσώπων6. Η οικογενειοκρατική δομή των σωματείων τέννις7 εξασφάλιζε επιπλέον την επίβλεψη των νεαρών μελών της οικογενείας και έξω από το χώρο του σπιτιού, στο χώρο της ψυχαγωγίας. Επιπλέον, επρόκειτο για μια ψυχαγωγία καθόλα νόμιμη, εφόσον αφορούσε κοινωνικά ομολόγους. Η συμμετοχή των γυναικών στο τέννις είναι έντονη όχι μόνο στο γήπεδο αλλά και στις κερκίδες. Το τέννις αποτελεί, όπως φαίνεται, το μόνο σπορ ως τις αρχές του 20ού αιώνα όπου οι γυναίκες μετέχουν και ως θεατές.

————————————

Κηφισιάς το 1893 προκάλεσαν την "πρωτοφανή έκπληξιν και ταραχήν" των θεατών. Βάσος Αδάμας, "Το ποδήλατον εν Ελλάδι. Σύντομος επιθεώρησις", Νέα Ελλάς. Εικονογραφημένον εθνικόν ημερολόγιον 2 (1896), σ. 475. Πβ. αντίστοιχα για τις ποδηλάτριες στην Πάτρα, Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός. Β'..., ό.π., σ. 121-2.

6. Το χαρακτηριστικό αυτό δεν ανήκει μόνο στον Όμιλο Αντισφαιρίσεως Αθηνών αλλά και σε άλλα σωματεία τέννις. Π.χ. βλ. R. Holt, Sport and the British. A Modern History, Οξφόρδη, Oxford University Press, 1990, σ. 126 και Méropi Anastassiadou, "Sports d'élite et élites sportives à Salonique au tournant du siècle", στο Fr. Georgeon - P. Dumont (εκδ.), Vivre dans l'empire ottoman. Sociabilités et relations intercommunautaires (XVIIIe-XXe siècles), Παρίσι, Harmattan, 1997, σ. 156. Το "Salonica Lawn Tennis Club", με πολυεθνικό χαρακτήρα, ήταν άλλωστε το μόνο αθλητικό σωματείο στο οποίο επιτρεπόταν η εγγραφή γυναικών ως μελών. Στο ίδιο, σ. 146-147,155. Πβ. επίσης της ίδιας Salonique, 1830-1912. Une ville ottomane à l'âge des Réformes, Leiden - New York - Köln, Brill, 1997, σ. 367-375.

7. Το Tennis Club της Λυόν που ιδρύθηκε το 1900, ενώ όριζε ως ετήσια συνδρομή τα 100 φράγκα για ένα μέλος μιας οικογένειας, επέτρεπε στη συνέχεια την εγγραφή ολόκληρης της υπόλοιπης οικογενείας με συνδρομή μόνο 50 φράγκων. Βλ. R. Holt, Sport and Society in Modern France, Λονδίνο, Macmillan, 1981, σ. 178. Το ίδιο ισχύει και για το Lawn Tennis Club Αθηνών. Βλ. εδώ, σ. 336.

Σελ. 322
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/323.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΟΙ ΙΔΡΥΤΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΗ ΠΕΝΤΑΕΤΙΑ

Τα χαρακτηριστικά αυτά, που διακρίνουν τα ευρωπαϊκά σωματεία τέννις του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, είναι κοινά και για το πρώτο -και για πολλά χρόνια μοναδικό- σωματείο τέννις του ελληνικού κράτους, το Lawn Tennis Club Αθηνών8. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι, όπως συνέβαινε και με άλλα σπορ, το τέννις εμφανίστηκε αρχικά σε ανοργάνωτη και άτυπη μορφή, ως μια "παιδιά" προσφιλής σε νεαρά μέλη της αστικής τάξης9. Το 1895, δεκατέσσερις νεαροί άνδρες ηλικίας 21 έως 31 ετών10 αποφάσισαν να ιδρύσουν στην Αθήνα ένα σωματείο τέννις και να προσδώσουν έτσι οργανωμένη μορφή στο ως τότε άτυπο παιχνίδι τους. Την πρώτη πενταετία λειτουργίας του σωματείου, οι ίδιοι, χωρίς καμία σχεδόν νέα παρουσία, άσκησαν τη διοίκηση και από τα δύο βασικά όργανα, το διοικητικό συμβούλιο και τη γενική συνέλευση.

Σύμφωνα με το πρώτο καταστατικά που ψηφίστηκε την 16η Σεπτεμβρίου 1895, "δια το πρώτον έτος [...] το διοικητικόν συμβούλιον απαρτίζεται από τους ιδρυτάς του Club". Από την 1 Οκτωβρίου 1896 το διοικητικό συμβούλιο θα εκλέγονταν στη γενική συνέλευση των μελών με μυστική ψηφοφορία, θα ήταν διετές και δωδεκαμελές. Απαρτία στις συνεδριάσεις του θα υπήρχε, σύμφωνα με το ίδιο καταστατικό, με την παρουσία 7 από τα μέλη του. Η παρακολούθηση των συνεδριάσεων του Δ.Σ. εντούτοις αποδεικνύει ότι λίγες φορές υπήρχε η προβλεπόμενη απαρτία (βλ. πίνακα 1). Συνήθως, με τη διαπίστωση της έλλειψης απαρτίας, το Δ.Σ. συγκαλούνταν εκ νέου για την επομένη οπότε θεωρούνταν ότι βρισκόταν σε απαρτία όσα μέλη του και αν παρίσταντο. Υπάρχει επομένως ένας μικρός πυρήνας ατόμων που ταυτίζεται σχεδόν με την ομάδα των ιδρυτών και που διοικεί το σωματείο κατά την πρώτη πενταετία. Τα υπόλοιπα μέλη δεν φαίνεται να ενδιαφέρονται για τη διοίκηση εφόσον, την ίδια ακριβώς περίοδο, οι

————————————

8. Η αγγλική ονομασία του σωματείου κυριαρχεί σε όλη την περίοδο που εξετάζουμε. Η ονομασία "Όμιλος Αντισφαιρίσεως Αθηνών" εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1913 (Γ.Σ. 29 Νοεμβρίου 1913) και συνυπάρχει αρκετά χρόνια με τον αγγλικό πριν να τον υποκαταστήσει. Επειδή το σωματείο λειτουργεί και σήμερα με την ίδια ονομασία (Ο.Α.Α.), στο κείμενο που ακολουθεί χρησιμοποιούνται και τα δύο ονόματα εναλλάξ χωρίς την τήρηση των χρονολογικών ορίων χρήσης τους.

9. Η πρώτη εμφάνιση του τέννις εντοπίζεται περί το 1885 στην Αθήνα και το 1887 στην Κέρκυρα. Βλ. Ελ. Γ. Σκιαδάς, 100 χρόνια. Ο.Α.Α. 1895-1995, Αθήνα, Όμιλος Αντισφαιρίσεως Αθηνών, 1995, σ. 8.

10. Ο μόνος ηλικιωμένος ήταν ο συνταγματάρχης Θρ. Μάνος, πατέρας ενός από τους υπόλοιπους ιδρυτές, του Κωνσταντίνου Μάνου, ο οποίος το 1895 ήταν 60 ετών. Οι ηλικίες των μελών υπολογίστηκαν με βάση τα βιογραφικά στοιχεία των ιδρυτών που παραθέτει ο Ελ. Σκιαδάς, ό.π., σ. 12-17.

Σελ. 323
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/324.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

παρουσίες στις γενικές συνελεύσεις είναι ακόμη πιο περιορισμένες από εκείνες στο διοικητικό συμβούλιο (βλ. πίνακα 2). Το 1899 και το 1900, τρεις γενικές συνελεύσεις έγιναν με 3 μόλις άτομα. Παρουσιάζεται έτσι το παράδοξο φαινόμενο στο Δ.Σ. να παρίστανται περισσότερα άτομα απ' ό,τι στη Γ.Σ., τουλάχιστον ως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η μικρή συμμετοχή στις γενικές συνελεύσεις δεν οφείλεται εξάλλου σε μικρό αριθμό μελών. Το 1897 τα μέλη του Ομίλου ήταν 79 και το 1898, 85 11. Η προφανής αδιαφορία των μελών του συλλόγου που δεν ανήκαν στο Δ.Σ. για τη διοίκηση αποκαλύπτεται και από το γεγονός ότι ως το 1901 μόνο μέλη του Δ.Σ. συγκροτούσαν και τις γενικές συνελεύσεις. Αυτός προφανώς ήταν και ο λόγος για την τροποποίηση του άρθρου του καταστατικού που

ΠΙΝΑΚΑΣ 1

Παρουσίες μελών Διοικητικού Συμβούλιου στις συνεδριάσεις (1895-1908)

Δ.Σ:

Παρόντες

Δ.Σ.

Παρόντες

15.9.1895

12

13.4.1898

6

16.9.1895

9

11.8.1898

5

22.12.1895

10

29.10.1898

7

10.1.1896

10

25.11.1898

5

29.1.1896

11

10.12.1898

5

16.2.1896

7

2.2.1899

5

22.2.1896

7

10.3.1899

5

1.3.1896

6

28.10.1900

5

5.10.1896

4

1.10.1902

6

19.10.1896

6

29.12.1902

9

28.10.1896

4

19.10.1903

6

29.11.1896

7

7.11.1903

6

10.10.1897

6

10.2.1904

7

30.10.1897

5

27.10.1904

6

3.1.1898

5

4.2.1905

7

20.1.1898

5

27.10.1905

4

7.3.1898

6

3.11.1905

6

24.3.1898

8

12.11.1905

6

3.4.1898

5

30.10.1908

9

Σημ.: Παραλείπονται τα Δ.Σ. όπου δεν αναφέρεται αριθμός παρόντων.

————————————

11. Στο ίδιο, σ. 46.

Σελ. 324
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/325.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πρόβλεπε απαρτία στη Γ.Σ. αν ήταν παρόντες "το ήμισυ των μελών" (άρθρο 28): το δεύτερο καταστατικό, του 1901, όριζε ότι υπήρχε απαρτία "οσαδήποτε των μελών και αν ώσι παρόντα" (άρθρο 24).

ΠΙΝΑΚΑΣ 2

Παρουσία των μελών στις Γενικές Συνελεύσεις (1896-1922)

Γ.Σ.

Παρόντες

Γυναίκες

Γ.Σ.

Παρόντες

Γυναίκες

15.12.1896

7

8.11.1908

11

4.12.1897

9

11.1.1909

25

8

7.12.1897

9

19.1.1909

15

4

2.2.1897

6

1.11.1909

11

2

1.11.1898

5

28.11.1909

12

2

15.3.1899

4

30.10.1910

19

8

6.11.1899

3

4.11.1910

19

8

18.12.1899

7

17.11.1913

9

11.2.1900

3

23.11.1913

9

8.4.1900

3

3.11.1914

11

3

29.10.1901

5

15.11.1914

10

4

4.11.1901

8

5

1.2.1915

7

19.11.1901

4

24.1.1916

10

3

27.10.1902

4

1

12.4.1916

13

4

5.12.1902

15

6

8.10.1916

14

3

12.4.1903

13

3

10.12.1916

44

7

26.10.1903

13

4

14.1.1917

20

4

2.11.1903

10

29.12.1917

24

4.11.1904

11

13.1.1919

21

5

29.10.1905

10

3.2.1919

17

3

3.11.1905

12

1

17.1.1920

58

32

6.11.1905

7

2.2.1920

16

8

11.12.1906

7

3.1.1920

18

23.12.1906

9

10.1.1921

41

27.10.1907

11

2

7.2.1921

10

11.11.1907

21

7

2.1.1922

11

2.12.1907

14

4

27.2.1922

21

6.11.1908

12

Σημ.: Παραλείπονται οι Γ.Σ. όπου δεν αναφέρεται αριθμός παρόντων.

Σελ. 325
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/326.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η ανισοβαρής αυτή σχέση μεταξύ των δύο βασικών οργάνων του σωματείου, το Δ.Σ. και τη Γ.Σ., και η προφανώς διακοσμητική θέση της Γ.Σ. φανερώνουν και την ισχύ του Δ.Σ. το οποίο ανεξέλεγκτο από το σύνολο των μελών του σωματείου διαχειριζόταν όλες τις υποθέσεις. Την πρώτη αυτή πενταετία, περίοδο εγκαθίδρυσης και επιβολής του Ομίλου, το Δ.Σ. συνεδρίαζε αρκετά συχνά, ιδιαίτερα το 1896 και το 1898, οπότε καταγράφονται αντίστοιχα 14 και 11 συνεδριάσεις (βλ. Πίνακα 3). Στη συνέχεια ωστόσο και ως το 1908, όταν 

ΠΙΝΑΚΑΣ 3

Συνεδριάσεις του Δ.Σ. (1895-1908)

Έτος

Δ.Σ./έτος

Έτος

Δ.Σ./έτος

1895

6

1902

2

1896

14

1903

5

1897

4

1904

.2

1898

11

1905

4

1899

2

1906

-

1900

1

1907

-

1901

-

1908

1

ΠΙΝΑΚΑΣ 4

Γενικές Συνελεύσεις (1896-1922)

Έτος

Γ.Σ./έτος

Έτος

Γ.Σ./έτος

1896

1

1910

2

1897

3

1911

3

1898

4

1912

-

1899

3

1913

3

1900

2

1914

2

1901

3

1915

1

1902

2

1916

4

1903

3

1917

2

1904

3

1918

1

1905

3

1919

3

1906

2

1920

3

1907

3

1921

3

1908

2

1922

2

1909

5

Σελ. 326
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/327.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

καταγράφεται και η τελευταία συνεδρίαση Δ.Σ.12, οι συνεδριάσεις μειώνονται αισθητά έτσι που για τρία τουλάχιστον χρόνια (1901, 1906-1907) δεν καταγράφεται καμία συνεδρίαση. Οι γενικές συνελεύσεις ακολουθούν την κανονικότητα των 3 ανά έτος, όπως προβλέπεται από τα καταστατικά, εκτός από περιπτώσεις εκτάκτων συνελεύσεων όπως στα χρόνια 1909 και 1916 (βλ. Πίνακα 4). Η Γ.Σ. αποκτά μεγαλύτερη σημασία μετά την πρώτη πενταετία και μάλιστα με την παρουσία γυναικών.

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑ

Γυναίκες μπορούσαν να γίνουν μέλη του συλλόγου από τη στιγμή της ίδρυσής του, σύμφωνα με το καταστατικό του 1895. Ο Όμιλος εξαρχής συγκροτήθηκε με ίση σχεδόν παρουσία ανδρών και γυναικών. Το 1897, δεύτερη χρονιά λειτουργίας του σωματείου, οι γυναίκες ήταν περισσότερες από τους άνδρες: 42 γυναίκες μέλη σε ένα σύνολο 79 μελών13. Ωστόσο δεν είχαν το δικαίωμα, όπως τα άρρενα τακτικά μέλη, να λάβουν μέρος στις γενικές συνελεύσεις ούτε βεβαίως να εκλέγουν στο διοικητικό συμβούλιο. Από το 1901 όμως, με την τροποποίηση του καταστατικού, οι γυναίκες αποκτούν το δικαίωμα της παρουσίας στις γενικές συνελεύσεις, του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι. Μόνο στη θέση του προέδρου δεν μπορούσαν να εκλεγούν. Η αλλαγή αυτή αντανακλάται αμέσως στη σύνθεση των γενικών συνελεύσεων και των διοικητικών συμβουλίων. Στη συνέλευση της 4ης Νοεμβρίου 1901, από τους 8 παρόντες οι 5 ήταν γυναίκες (βλ. πίνακα 2). Ήταν η πρώτη παρουσία γυναικών σε Γ.Σ. του Ομίλου. Την ίδια χρονιά εκλέγονται και οι πρώτες γυναίκες σύμβουλοι, μέλη του Δ.Σ. Εντούτοις, σε δύο μόνο συνεδριάσεις του Δ.Σ. κατά τη διετία της θητείας τους θα παραστούν γυναίκες. Ο ρόλος τους οπωσδήποτε δεν ήταν ενεργός στο πλαίσιο του Δ.Σ. Αυτό φαίνεται άλλωστε και από το γεγονός ότι μετά το 1903 και ως το 1923 καμία γυναίκα δεν εκλέγεται μέλος του Δ.Σ. Αντίθετα, σταθερή είναι η παρουσία των γυναικών στις γενικές συνελεύσεις, όπου αποτελούν το ένα τρίτο ή και κάποτε το μισό των παρόντων. Η σημαντικότερη και ογκωδέστερη παρουσία τους επισημαίνεται στην πρώτη Γ.Σ. του 1920, όταν εμφανίζονται 32 γυναίκες επί 58 παρόντων.

————————————

12. Στο μοναδικό βιβλίο πρακτικών που τέθηκε υπόψη μου καταγράφονται οι συνεδριάσεις του Δ.Σ. για τα χρόνια 1895-1908 και της Γ.Σ. για τα χρόνια 1895-1929. Εντούτοις, όπως προκύπτει από τα πρακτικά των Γ.Σ. μετά το 1908, τηρούνταν ξεχωριστά βιβλίο για τα πρακτικά του Δ.Σ. (βλ. Γ.Σ. 11 Ιανουαρίου 1909). Το βιβλίο αυτό δεν βρίσκεται σήμερα στα αρχεία του Ομίλου.

13. Γ.Σ. 4 Δεκεμβρίου 1897. Το 1898, οι γυναίκες ήταν 42 και οι άνδρες 43 και το 1904, 58 και 60 αντίστοιχα. Το 1910, οι γυναίκες υπερείχαν σαφώς: 52 έναντι 30 ανδρών. Ελ. Σκιαδάς, ό.π., σ. 46.

Σελ. 327
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/328.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Στην πρώτη εικοσαετία (1895-1916), σε ένα σύνολο 113 ατόμων που εμφανίζονται, να μετέχουν στις συνεδριάσεις του Δ.Σ. και στις Γ.Σ., οι 28 είναι γυναίκες. Απ' αυτές οι περισσότερες (18-20) είναι νεαρά κορίτσια, κόρες των μελών. Από τις "δεσποινίδες", όπως τις χαρακτηρίζουν τα Πρακτικά, συχνότερα εμφανίζονται οι αδελφές Δαγκλή (βλ. πίνακα 5). Οι νεαρές κοπέλλες πήγαιναν, όπως φαίνεται, κατά παρέες στις συνελεύσεις, εφόσον εμφανίζονται τα ίδια ονόματα στις ίδιες συνελεύσεις. Αυτό ίσχυε ακόμη περισσότερο για τα μέλη της ίδιας οικογένειας, αδελφές, μητέρα και κόρη, πατέρα και κόρη. Η οικογενειακή αυτή συνύπαρξη αφορούσε περισσότερο τις γυναίκες παρά τους άνδρες, όπου οι προσωπικές φιλίες φαίνονται να παίζουν μάλλον σημαντικότερο ρόλο στη σωματειακή τους παρουσία.

ΠΙΝΑΚΑΣ 5

Διοίκηση και μέλη του Lawn Tennis Club (1895-1916)

Μέλη Συμμετοχές σε Δ.Σ. Συμμετοχές σε Γ.Σ.

Combemal Am. 2 (1909)

Combemal Κα 1 (1909)

De Palazzo 1 (1903)

Montaque Bell 1 (1899) 2 (1899)

Walsh R. 3 (1904-1905)

Αγέλαστος A. 14 (1895-1898) 3 (1897)

Σλμέιδας Α. Φ. 5 (1895-1900) 3 (1899)

Ανδριτσάκης A. 2 (1903)

Ανδροκλής Β. 2 (1910)

Αντωνιάδης Εμμ. Γ. 3 (1895-1896)

Απέργης Λ. 1 (1916)

Αργυρόπουλος [Δ.] 2 (1916)

Βαλαωρίτη Λένα 1 (1916)

Βασιλόπουλος Ι. 21 (1895-1900) 7 (1897-1901)

Βούρος Α. Δ. 11 (1895-1898) 1 (1897)

Γαλανός Γ. 4 (1904, 1907, 1909)

Γεωργαντάς Μ. 2 (1910)

Δαγκλή Ελένη Π. 7 (1907, 1909, 1910, 1914, 1916)

Δαγκλή Χριστίνα Π. 7 (1907, 1910, 1914, 1916)

Δαμαλάς Κ. 2 (1910)

Δεκαβάλλας Ν. 8 (1910, 1913-1916)

Δεμέστιχας Ι. 1 (1905)

Δούμας Ι. 1 (1903)

Δραγούμη Αλεξάνδρα 1 (1901)

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/329.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

Μέλη

Συμμετοχές σε Δ.Σ.

Συμμετοχές σε Γ.Σ.

Δραγούμη Ζωή

2 (1901, 1907)

Δραγούμη Μαρία (Μαρίκα)

1 (1907)

Δραγούμης Ν.

1 (1916)

Εμπεδοκλής Πέτρος

1 (1916)

Εμπεδοκλής Στέφ.

1 (1916)

Ζαρίφης Λ.

3 (1902-1904)

Ηλιοπούλου Αλίκη

2 (1910)

Ηλιοπούλου Μαριέττα

2 (1910)

Θεολόγης Ι.

2 (1903)

Θεολόγου Δις [Ειρήνη]

2 (1910)

Κανάκης Π.

1 (1897)

Καραπάνος Α.

1 (1898)

Καραπάνος Π.

13 (1895-1903)

7 (1898-1905)

Καστόρχης Δ.

2 (1904-1905)

Καυταντζόγλου Ι.

9 (1896-1898)

Καυταντζόγλου Λύσ.

7 (1896)

Κετσέας Ι.

12 (1904-1907, 1909, 1914

1916)

Κεφαλά Δίς

1 (1903)

Κεφαλά Δίς (αδελφή)

1 (1903)

Κοντογιαννάκης Ν.

1 (1896)

Κρίτσας Γ.

7 (1902-1908)

4 (1905-1907, 1909)

Κυριακός Γ. 3 (1916)

Κυριακός Θεόδ. 2 (1916)

Κωνσταντινίδης Σ. 6 (1909, 1913-1914)

Λαδόπουλος Κ. 4 (1903-1905)

Λεβίδης Δ. 6 (1907, 1909-1910)

Λεβίδου Μ. 2 (1909)

Λεοντόπουλος 2 (1904)

Μαλαμίδης Ι. 1 (1916)

Μάνος Θ. 8 (1895-1896) 1 (1897)

Μαρίνος Γ. 1 (1908) 2 (1907-1908)

Μάτσας Β. 2 (1907-1908)

Μάτσας Κ. 9 (1903-1909)

Μαυρομιχάλης Π. 1 (1909)

Μαύρος Αλέξ. 14 (1895-1897) 1 (1897)

Μαύρου Ευφρ. 1 (1902)

Μελά Δ. 2 (1914)

Μελάς Α. 1 (1916)

Μελάς Β. 2 (1902, 1908) 11 (1904-1916)

Μελάς Γ. 7 (1910, 1913-1915)

Μελάς Λ. 3 (1905, 1908) 8 (1905-1910, 1916)

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/330.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Μέλη

Συμμετοχές σε Δ.Σ.

Συμμετοχές σε Γ.Σ.

Μερκάτη Καικιλία

1 (1903)

6 (1901-1907, 1909)

Μερκάτη Ρ.

2 (1903)

Μερκάτης Α.

19 (1895-1908)

18 (1897-1909)

Μεταξάς Μ.

1 .(1908)

5 (1899-1908)

Μόστρας Σπ.

1 (1916)

Μπαλτατζής Ε.

1 (1916)

Μπασιά Ρ.

1 (1903)

Νεγροπόντη Ελ. Μ.

2 (1910)

Νεγροπόντη Μ. Μ.

6 (1907, 1909-1910)

Νεγροπόντης Μ. Μ.

27 (1895-1908)

25 (1897-1913)

Νικολαΐδης Ν.

1 (1916)

Νικολόπουλος Δ.

1 (1902)

Νικολοπούλου (Κα)

1 (1902)

Ξυδάκη Α. (Κα)

1 (1902)

2 (1902)

Ξυδάκης Ν.

1 (1904)

Ορφανίδης Δ.

2 (1910)

Ορφανίδου (Δις)

2 (1910)

Πανάς Ν.

1 (1902)

Πασπάτη Ευφρ.

1 (1902)

9 (1901-1909)

Πασπάτης Αλέξ.

2 (1905)

Πασπάτης Κ.

1 (1898)

2 (1897)

Πασπάτης Ν.

12 (1898-1908)

32 (1897-1916)

Παχύς Θ.

1 (1895)

Πεσματζόγλου Αλ.

1 (1916)

Πετροκόκκινος Δ.

16 (1898-1908)

27 (1897-1913)

Πλατύκας Π.

1 (1905)

Πρωτοπαππαδάκη [Ευδοκία]

1 (1909)

Πυροκάκος Δ.

2 (1910)

Ραζή Εύφ.

1 (1901)

Ριανκούρ Κόμησσα

1 (1909)

Ροδοκανάκης Αύγ.

3 (1905)

1 (1904)

Ροΐδης Ν.

18 (1895-1900)

7 (1898-1901)

Σημαντήρας [Ιω.]

2 (1904)

Σημηριώτης Γ.

2 (1904-1905)

10 (1902-1916)

Σημηριώτου Εσμέ

1 (1909)

Σκουζές Γ. Α.

2 (1906-1907)

Σκουζές Δ.

3 (1906-1907, 1909)

Σταθάτος Α.

9 (1908-1909, 1913-1916)

Σταθάτος Π.

9 (1909, 1913-1916)

Σταθάτου Ελ.

3 (1914-1916)

Σταθάτου Ν.

3 (1914-1916)

Συριώτης Δ.

2 (1905)

12 (1903-1907, 1909)

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/331.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός
Μέλη   Συμμετοχές σε Δ.Σ. Συμμετοχές σε Γ.Σ.
Τσάτσος Δ.   1 (1900)
Φίλων Φ.    1 (1916)
Χαριλάου (Κα)    2 (1901-1902)
Χρυσοβελώνης Φ.   5 (1902-1908) 16 (1903-1914)
Ψύχας Α.    1 (1902)
Ψύχας Π.    1 (1898)

ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΣΤΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

Μετά την πάροδο της πρώτης πενταετίας, αλλάζει η συχνότητα των παρουσιών στις Γ.Σ. και ένας μεγαλύτερος αριθμός τακτικών μελών δραστηριοποιούνται στη διοίκηση του Ομίλου. Βεβαίως, η δραστηριοποίηση αυτή περιορίζεται κατεξοχήν στις Γ.Σ. ενώ το Δ.Σ. παραμένει σχετικά κλειστό σε νέα πρόσωπα. Όπως προκύπτει από τον πίνακα 5, από το σύνολο των 113 ατόμων που παρίστανται σε Δ.Σ. και Γ.Σ., τα 79 παρίστανται αποκλειστικά σε Γ.Σ. και δεν αποτελούν μέλη του Δ.Σ. Για τα χρόνια 1895-1916, 41 άτομα εναλλάσσονται στο Δ.Σ. του Ομίλου αλλά η ανανέωση αφορά κυρίως τις θέσεις των συμβούλων και όχι τα ανώτερα αξιώματα τα οποία κατέχονται από τα ίδια κατά κανόνα πρόσωπα14. Στη θέση του προέδρου θα εναλλαγούν ως το 1923 οκτώ πρόσωπα, στην ουσία όμως πρόκειται για τρία, εφόσον ο Αλέξανδρος Μερκάτης παραμένει πρόεδρος από το 1901 ως το 1909, ο Νικόλαος Πασπάτης από το 1909 ως το 1916 και ο Π. Σταθάτος από το 1919 ως το 192315.

Ανεξάρτητα πάλι από τη θέση που κατέχει ένα μέλος στο Δ.Σ., η συχνή του παρουσία στις συνεδριάσεις προσδιορίζει οπωσδήποτε τη συμμετοχή του στην άσκηση της εξουσίας στο εσωτερικό του συλλόγου. Πράγματι, για τα χρόνια που υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία (ως το 1908), 10 μέλη εμφανίζονται να μετέχουν σε περισσότερες από 10 συνεδριάσεις του Δ.Σ. (βλ. πίνακα 5), με πρώτο τον Μιλτιάδη Νεγροπόντη (27 συμμετοχές σε 52 συνεδριάσεις). Ο ίδιος, μαζί με τον Ν. Πασπάτη και τον Δ. Πετροκόκκινο, έχει την υψηλότερη συμμετοχή και στις Γ.Σ. Η συνεξέταση των παρουσιών σε Δ.Σ. και Γ.Σ. αποδεικνύει μια λειτουργία της διοίκησης κατά ομόκεντρους κύκλους, όπου στο κέντρο τοποθετείται μια

————————————

14. Για τα μέλη των Δ.Σ., βλ. Ελ. Σκιαδάς, ό.π., σ. 535-538.

15. Ο πρώτος πρόεδρος, Αλέξανδρος Βούρος, ήταν κληρωτός και οι επόμενοι τρεις Αλέξανδρος Μαύρος, Μιλτιάδης Νεγροπόντης και Νικόλαος Ροΐδης, ανέλαβαν διετείς θητείες.

Σελ. 331
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/332.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ολιγομελής ομάδα που μετέχει τόσο στα Δ.Σ. όσο και στις Γ.Σ., ενώ τον εξωτερικό κύκλο αποτελούν μέλη που παρίστανται μόνο στις Γ.Σ. Αυτός ο εξωτερικός κύκλος είναι δυνατόν να διακριθεί σε διαφορετικούς επιμέρους κύκλους ανάλογα με τη συχνότητα της παρουσίας στις Γ.Σ. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στον πίνακα 5 δείχνουν ότι 39 άτομα έχουν μετάσχει σε μία μόνο Γ.Σ. και 30 σε δύο. Επομένως, για μια εικοσαετία και σε ένα σύνολο 53 Γ.Σ., οι περισσότεροι από τους μισούς, που μετέχουν στη διοίκηση του σωματείου, έχουν παραστεί 1-2 φορές σε συνεδρίαση της Γ.Σ.

Πέρα από την πυρηνική ομάδα εντούτοις, το σύνολο των μελών παρουσιάζει μια σχετική ανανέωση. Για την περίοδο που εξετάζουμε, η παρακολούθηση της εξέλιξης των παρουσιών στη Γ.Σ. δείχνει ότι, μετά τη σταθερότητα της πρώτης πενταετίας, τρεις χρονιές σημαδεύουν την ανανέωση των προσώπων στο σωματείο: 1903, 1910 και 1916. Η αύξηση του 1903 οφείλεται σε συνειδητή πολιτική της διοίκησης μετά τη δραματική μείωση των μελών που διαπιστώνεται στη Γ.Σ. της 27ης Οκτωβρίου 1902. Ο αριθμός των μελών ακολουθεί φθίνουσα πορεία μετά το 1899. Από 82 μέλη το 1899, ο Όμιλος αριθμεί 70 το 1900 και μόλις 40 το 1901. Το 1902, τα μέλη δεν ξεπερνούν πλέον τα 30. Στα τέλη της επόμενης χρονιάς, με την παρέμβαση της διοίκησης, τα μέλη έχουν αυξηθεί σε 104. Η αύξηση επιτεύχθηκε με τη μείωση της συνδρομής16 σχεδόν κατά το ήμισυ: για τους κυρίους από 100 δρχ. σε 45 και για τις κυρίες από 50 σε 30 δρχ.17. Σύμφωνα με τον απολογισμό του απερχόμενου Δ.Σ., κατά τη Γ.Σ. της 26ης Οκτωβρίου 1903, στην ανόρθωση του Ομίλου συνέβαλε "ιδία δε η παρουσία και συνεχής φοίτησις εν τω ασκητηρίω των Μελών της Βασιλικής Ημών Οικογενείας ως και των ΑΑ.ΑΑ.ΥΤ. των Μεγάλων Δουκών της Ρωσσίας Γεωργίου, Κυρίλλου και Βόριδος". Το κύρος του σωματείου ενισχύθηκε επιπλέον όταν, την ίδια χρονιά, η πριγκήπισσα Σοφία ανέλαβε υπό την προστασία της το Lawn Tennis Club.

Όταν ξεπεραστεί η κρίση, επανέρχεται σταδιακά το αρχικό καθεστώς καταβολής των συνδρομών με παράλληλη αύξηση των σχετικών ποσών. Έτσι, ήδη το 1906 οι συνδρομές ορίζεται να καταβάλλονται εφάπαξ και όχι σε πέντε δόσεις, όπως συνέβαινε μέχρι τότε, ενώ το κόστος εγγραφής αυξάνεται στις 25 δρχ.18. Με τροποποιήσεις του καταστατικού εξάλλου, η εγγραφή θα διπλασιασθεί δύο φορές, το 1916 (50 δρχ.) και το 1920 (100 δρχ.)19. Το 1923 εξάλλου, με την σκλήρυνση της πολιτικής της διοίκησης, η ετήσια συνδρομή καθορίζεται στις 200 δρχ.

————————————

16. Δ.Σ. 1 Οκτωβρίου 1902.

17. Το κόστος εγγραφής εξάλλου που ήταν 50 δρχ. για τους κυρίους και 25 για τις κυρίες, γίνεται 10 δρχ. για άνδρες και γυναίκες. Η σχετική τροποποίηση του καταστατικού ψηφίστηκε στη Γ.Σ. της 27ης Οκτωβρίου 1902.

18. Γ.Σ. 11 Δεκεμβρίου 1906.

19. Γ.Σ. 8 Οκτωβρίου 1916 και 17 Ιανουαρίου 1920 αντίστοιχα.

Σελ. 332
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/333.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΧΑΣΜΟΣ

Εκτός από την κρίση των πρώτων ετών του 20ού αιώνα, το Lawn Tennis Club αριθμεί κατά κανόνα περί τα 100 μέλη. Αυτό μπορεί να θεωρηθεί και το μέγεθος του σωματείου, παρόλο που μετά το τέλος της πρώτης εικοσαετίας, το 1920, τα μέλη είναι ήδη 195. Η τελική ώθηση για την αύξηση των μελών δόθηκε αναμφίβολα από το νόμο περί σωματείων του 1914, όπως διαπιστώθηκε και σε άλλες περιπτώσεις. Από το 1916 και μετά, στις Γ.Σ. του Ομίλου τα νέα πρόσωπα είναι πολλά, έτσι που να ανιχνεύεται μια πραγματική τομή παρά τις συνέχειες που διαπιστώθηκαν στη διοίκηση. Άλλωστε και στη διοίκηση του Ομίλου παρατηρείται τα ίδια ακριβώς χρόνια μια σταδιακή αλλαγή με την αποχώρηση των προσώπων που σφράγισαν την πρώτη περίοδο: η διετία 1913-1915 είναι η τελευταία της παρουσίας του Μ. Νεγροπόντη στο Δ.Σ. ενώ και ο Ν. Πασπάτης αποχωρεί μετά το 1916. Τα νέα πρόσωπα που στελεχώνουν πλέον το Δ.Σ. φαίνεται να συσπειρώνονται γύρω από τον Ι. Κετσέα, ο οποίος καταλαμβάνει για πρώτη φορά σημαντικό αξίωμα στο Δ.Σ. το 1916 (γενικός γραμματέας) για να αναρριχηθεί στη θέση του προέδρου το 1923, όπου και θα παραμείνει ως το 1940.

Η "αλλαγή φρουράς" στο Δ.Σ. του Ομίλου Αντισφαιρίσεως θα μπορούσε να αντανακλά πρωτίστως μια αλλαγή γενιάς. Μετά την πάροδο της πρώτης εικοσαετίας, οι ιδρυτές είναι πλέον σαραντάρηδες και παραχωρούν τη θέση τους στους νεότερους, στους οποίους και αρμόζει η ενασχόληση με ένα αθλητικό σωματείο. Κατά δεύτερο λόγο όμως, η αλλαγή αυτή θα μπορούσε να ανταποκρίνεται σε πολιτικές διαφορές.

Το 1909 υπήρξε χρονιά κρίσης για το σύλλογο. Τα αίτια αποσιωπούνται ή κρύβονται έντεχνα πίσω από γενικόλογες εκφράσεις στα πρακτικά της έκτακτης Γ.Σ. που συνήλθε στις 11 Ιανουαρίου 1909 για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα. 25 άτομα παρίστανται σ' αυτή τη συνέλευση, αριθμός διπλάσιος από τις αμέσως προηγούμενες, του 1907 και του 1908 (βλ. πίνακα 2). Για κάποια από τα μέλη που παρέστησαν άλλωστε, ήταν και η μοναδική ή μία από τις ελάχιστες παρουσίες τους σε Γ.Σ. Το γεγονός αυτό ενισχύει την υπόθεση ότι δεν επρόκειτο, όπως παρουσιάζεται στα πρακτικά, για τη διαφωνία τεσσάρων μελών του Δ.Σ. με την απόλυση του επιστάτη του Ομίλου από τον πρόεδρο Αλ. Μερκάτη. Ο ίδιος ο πρόεδρος άλλωστε "γνωρίζει τη Γενική συνελεύσει ότι πρώτην φοράν αφ' ότου υφίσταται το Lawn Tennis Club Αθηνών καλείται η Γενική Συνέλευσις όπως αποφανθή επί τοσούτον σοβαρού ζητήματος". Σύμφωνα με τα πρακτικά, οι Χρυσοβελώνης, Πασπάτης, Πετροκόκκινος και Νεγροπόντης, οι οποίοι κατείχαν αντίστοιχα τις θέσεις του αντιπροέδρου, γενικού γραμματέα, ταμία και συμβούλου, υπέβαλαν τις παραιτήσεις τους διαφωνώντας με την πλειοψηφία του Δ.Σ. που υποστήριξε τον πρόεδρο Αλ. Μερκάτη. Οι παραιτήσεις αυτές προκάλεσαν την

Σελ. 333
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 314
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    ΧΟΡΟΕΣΠΕΡΙΔΕΣ, ΕΚΔΡΟΜΕΣ ΚΑΙ ΚΩΠΗΛΑΤΡΙΕΣ

    Επιστρέφοντας στο εσωτερικό του Ομίλου Ερετών και στην κοινωνικότητα που αναπτύσσεται σ' αυτό το πλαίσιο, παρατηρούμε ότι, αντίθετα με τους αγώνες, οι κοινωνικές εκδηλώσεις του Ομίλου δεν χαρακτηρίζονται από περιοδικότητα, εκτός από τις "προεσπερίδες" οι οποίες οργανώνονται κάθε Ιανουάριο μετά το 1915 στο ξενοδοχείο Ακταίο του Φαλήρου57. Η διοργάνωση των προεσπερίδων ανατίθενται στις συζύγους των μελών του Δ.Σ., και αυτός είναι ο μόνος χώρος δραστηριοποίησης των γυναικών σε διοικητικό επίπεδο. Αντίθετα, υπάρχουν γυναίκες κωπηλάτες και γυναίκες μέλη. Γυναικεία πληρώματα υπάρχουν ήδη από το 1908, ενώ στον Κανονισμό του 1909 συμπεριλαμβάνονται ειδικές διατάξεις για την άσκηση των γυναικών. Συγκεκριμένα το άρθρο 15 αναφέρει ότι "επιτρέπεται η διά των λέμβων του Ομίλου άσκησις των Κυριών και νεανίδων, αφού προηγουμένως αύται εκλεγώσι τακτικά μέλη ή αθλήτριαι, υπαχθώσι δε εις τας διατάξεις του Κανονισμού του Ομίλου". Άλλα άρθρα προβλέπουν ομοιόμορφη ενδυμασία για τις κωπηλάτριες ενώ ως προς τις ώρες των ασκήσεων δίνεται προτεραιότητα στους άνδρες μέλη και αθλητές58. Ο κανονισμός πάντως δεν φαίνεται πως τηρείται σχολαστικά εφόσον στο Δ.Σ. της 1ης Ιουλίου 1909 αναφέρεται πως "αι δεσποινίδες εισέρχονται εις τας λέμβους με πίλους περιπάτου και ουχί ομοιομόρφως ενδεδυμέναι".

    Σύμφωνα με τα Πρακτικά του Δ.Σ. που εκλέγει τα τακτικά μέλη, γυναίκες μέλη υπήρχαν στον Όμιλο Ερετών τουλάχιστον από το 1906 59, δηλαδή αμέσως μόλις έληξε η εικοσαετία κατά την οποία τακτικά μέλη ήταν μόνο τα ιδρυτικά. Οι γυναίκες που γράφονται στον Όμιλο Ερετών αποβλέπουν κυρίως στην άσκηση και ψυχαγωγία τους, εφόσον η κωπηλασία είναι σπορ το οποίο δεν συνδέεται με εκπαιδευτικές ή φιλανθρωπικές δραστηριότητες. Ως προς την κοινωνική προέλευση αυτών των αθλητριών είναι χαρακτηριστικά τα όσα σημειώνονται στα Πρακτικά του Δ.Σ. της 4ης Μαρτίου 1915: "...γνωσταί τινες δεσποινίδες εκ της καλλιτέρας κοινωνίας της πόλεώς μας και των Αθηνών εζήτησαν την άδειαν να κωπηλατώσι διά των λέμβων του Ομίλου, εγγραφόμεναι αθλήτριαι συμφώνως τω Κανονισμώ".

    Η διοργάνωση χορών και θεατρικών παραστάσεων είναι κοινή πρακτική των συλλόγων για την ενίσχυση των οικονομικών τους. Υπέρ του Ομίλου Ερετών ο θίασος της Κυβέλης έδωσε το 1908 παράσταση στο Δημοτικό θέατρο 

    ————————————

    57. Το ξενοδοχείο Ακταίο, ιδιοκτησίας Ι. Γ. Πεσμαζόγλου, "κατέστη, επί μακρά έτη, κέντρον της αθηναϊκής κοινωνικής κινήσεως", Βοβολίνης, ό.π., σ. 334β.

    58. "Κανονισμός Ασκήσεων Ομίλου Ερετών Πειραιώς", Γ.Σ. 14 Νοεμ. 1908.

    59. Στο 24ο Δ.Σ. (7 Νοεμ. 1907) διαγράφονται για καθυστέρηση συνδρομής δύο γυναίκες: οι δεσποινίδες Χρ. Παναγιωτοπούλου και Καίτη Σούλη.