Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 349-368 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/349.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αλλαγών με μόδες που καινοτομούν και διακρίνουν"72. Για το τέννις, και ειδικότερα για τις γυναίκες, φαίνεται πράγματι πως συχνά η εμφάνιση θεωρούνταν σπουδαιότερη από την επίδοση73.

Το τέννις αποτελούσε λοιπόν ένα από τα εξωτερικά σύμβολα που θεμελίωναν την κοινωνική διάκριση. Ο τρόπος διασκέδασης, πλάι στην ενδυμασία, τη γνώση της γαλλικής γλώσσας και τους καλούς τρόπους, ήταν στοιχείο κοινωνικής ταυτότητας. Ο Γρ. Ξενόπουλος, το 1908, σχολιάζοντας ακριβώς τη μόδα του τέννις, περιγράφει με σαφήνεια τα χαρακτηριστικά της ανώτερης αθηναϊκής τάξης: "Υπάρχει κ' εδώ, όπως παντού, μία τάξις ανθρώπων, οι οποίοι ευρίσκουν ευχαρίστησιν να συναναστρέφωνται και να διασκεδάζουν μεταξύ των. Όμοιος τον όμοιον δεν λέγει και η παροιμία; Και οι άνθρωποι αυτοί είνε όμοιοι επάνω-κάτω μεταξύ των κατά τα ήθη, τα έθιμα, την γλώσσαν (συνήθως γαλλικήν), τους πόρους (συνήθως μεγάλους), τον τρόπον του φέρεσθαι και ενδύεσθαι, τας ιδέας και τα αισθήματα. Φυσικώτατον λοιπόν να επιζητούνται αμοιβαίως και ναποκλείουν από τον κύκλον των όλους εκείνους που δεν ομιλούν, δεν ενδύονται, δεν συμπεριφέρονται και δεν σκέπτονται κατά τον ίδιον τρόπον"74.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Η επισκόπηση των απολογισμών του Lawn Tennis Club Αθηνών για την πρώτη εικοσαετία περίπου της λειτουργίας του (βλ. Πίνακα 6) αναδεικνύει τη διαφορά του οικονομικού του μεγέθους σε σύγκριση τουλάχιστον με τα αθλητικά σωματεία που παρουσιάστηκαν. Αν εξαιρέσουμε τις χρονιές κρίσης, το 1897, έτος πολέμου, και το 1901-1902, όταν ο Όμιλος διήλθε τη σοβαρότερη κρίση του λόγω της δραματικής μείωσης των μελών του, όλα τα υπόλοιπα χρόνια τα έσοδα και τα έξοδα κυμαίνονται κατά μέσο όρο γύρω στις 10.000 δρχ. Το 1916, χρονιά σημαντικών αλλαγών στον Όμιλο, όπως είδαμε, αντιπροσωπεύει και μια απογείωση στα οικονομικά με το διπλασιασμό των εσόδων και τον τετραπλασιασμό σχεδόν των εξόδων.

Η διακύμανση των εσόδων εξαρτάται κατά κύριο λόγο από τον αριθμό των μελών, εφόσον, όπως προκύπτει από τους αναλυτικούς ισολογισμούς, οι συνδρομές αντιπροσώπευαν το σημαντικότερο έσοδο του Ομίλου. Η αύξηση του κόστους της συνδρομής και η παράλληλη αύξηση του αριθμού των μελών μετά τους Βαλκανικούς πολέμους επηρέασαν συνεπώς με άμεσο τρόπο το συνολικό ποσό των εσόδων. Η ενοικίαση των σφαιρών για το παιχνίδι, που επίσης 

————————————

72. D. Roche, La culture des apparences. Une histoire du vêtement XVIIe-XVIIIe siècle, Παρίσι 1989, σ. 12.

73. Πβ. R. Holt, Sport and the British..., ό.π., σ. 127-128.

74. Η Διάπλασις των Παίδων, 26 Απριλίου 1908, σ. 171.

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/350.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΙΝΑΚΑΣ 6

Οικονομική κατάσταση του L.T.C. Αθηνών (1897-1922)

Έτος

Έσοδα

Έξοδα

1897

5.482,65

5.141,50

1898

11.105,80

10.518,25

1899

8.124,95

7.378,30

1900

7.621,55

5.263,35

1901

5.633,20

3.235,80

1902

5.978,55

3.489,50

1903

8.378,50

6.613,00

1904

14.121,30

13.213,45

1905

11.462,10

11.432,90

1906

9.059,60

8.947,20

1908

8.611,65

6.411,20

1910

9.855,00

9.156,95

1911

9.369,30

9.461,75

1912

11.005,45

11.415,60

1913

9.874,00

7.435,00

1914

15.968,30

10.447,25

1915

20.022,20

12.419,75

1916

42.023,05

40.855,60

1917

15.443,65

15.594,70

1918

15.922,45

15.348,80

1919

19.427,95

17.032,45

1920

30.581,90

29.741,90

1921

34.989,00

36.008,85

1922

52.997,70

51.761,05

Πηγή: Ελ. Σκιαδάς, ό.π., σ. 45. Έχουν διορθωθεί τα δεδομένα των ετών 1900 και 1901 με βάση τα πρακτικά του Δ.Σ. και της Γ.Σ.

αντιπροσωπεύεται με σημαντικά ποσά στους ισολογισμούς, εξαρτάται εξίσου από τον αριθμό των μελών και την αθλητική κίνηση στα γήπεδα του Ομίλου. Το έσοδο που προέρχεται λοιπόν από την ενοικίαση σφαιρών αυξάνεται επίσης με την αύξηση των μελών.

Η αύξηση των εσόδων επιτρέπει μεγαλύτερες δαπάνες για βελτίωση των εγκαταστάσεων του συλλόγου, τόσο των αγωνιστικών χώρων όσο και των αιθουσών του περιπτέρου όπου συγκεντρώνονταν τα μέλη για να πιουν τον καφέ ή το τσάι τους και να συζητήσουν. Αυτή η κατηγορία εξόδων που αφορούσε στις

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/351.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εγκαταστάσεις του σωματείου περιλάμβανε το πάγιο έξοδο του ενοικίου75, έξοδα για τη συντήρηση του ασκητηρίου και τον καλλωπισμό του χώρου (δενδροφύτευση κλπ.), για την επίπλωση του περιπτέρου και για την επέκταση και βελτίωση των εγκαταστάσεων. Οι εγκαταστάσεις του Ομίλου δημιουργήθηκαν στο χώρο όπου βρίσκονταν τα λουτρά του Δαμασκηνού, κοντά στους στύλους του Ολυμπίου Διός. Ο χώρος χρησιμοποιήθηκε αμέσως ως ασκητήριο από τα μέλη76 ενώ από το 1896 αποφασίστηκε η ανέγερση περιπτέρου κόστους 2.000 δρχ.77. Την επόμενη χρονιά έγινε η κατασκευή και επιχωμάτωση των γηπέδων (courts)78. Οι εγκαταστάσεις του Ομίλου περιλάμβαναν έτσι αφενός το χώρο άσκησης και αφετέρου το εντευκτήριο -το περίπτερο δηλ.- εκεί όπου ξεκουράζονταν, συζητούσαν και συνεδρίαζαν τα μέλη. Ο καλλωπισμός των χώρων υπήρξε από τις βασικές φροντίδες της διοίκησης. Από το 1905 προσλαμβάνεται και κηπουρός για να περιποιείται τον κήπο79.

Ο Όμιλος απασχολούσε ένα μόνιμο προσωπικό: εισπράκτορα για τις συνδρομές των μελών, επιστάτες, φύλακες και παιδιά για να μαζεύουν τις μπάλες (τα λεγόμενα ball-boys). Από το 1898, υπάρχει και καφεπώλης που εξυπηρετεί τα μέλη παρασκευάζοντας και προσφέροντας καφέ. Ο καφεπώλης έχει κανονικά μισθό, 25 δρχ. το μήνα. Το 1911, εξάλλου, ο Όμιλος απασχολεί και κλητήρα.

Η τέλεση αγώνων αποτελεί μια από τις βασικές κατηγορίες των εξόδων και των εσόδων του Ομίλου. Τα έσοδα προέρχονταν βεβαίως από την πώληση των εισιτηρίων ενώ τα έξοδα περιλάμβαναν το κόστος των απονεμόμενων βραβείων, το κόστος των σφαιρών και το ενοίκιο των καθισμάτων, εφόσον δεν υπήρχαν κερκίδες στο ασκητήριο.

Το τέιο του Σαββάτου αποτελεί άλλο πάγιο έξοδο του Ομίλου μετά το 1899. Μικρό έσοδο προερχόταν από τα εισιτήρια για το τέιο που εξέδιδε ο Όμιλος για μη μέλη. Ο Όμιλος πουλούσε επίσης διάφορα είδη, κυρίως μπάλες, παλιές ή καινούριες, και ρακέτες από όπου προερχόταν ένα συχνά σημαντικό έσοδο80. Από το 1920, ένα μικρό ποσό εισπράττεται από τις ενοικιάσεις ερμαρίων, όπου τα μέλη τοποθετούν τα προσωπικά τους είδη κατά τη διάρκεια της άσκησης.

Οι διάφορες κατηγορίες εσόδων του σωματείου είναι διαφωτιστικές και για

————————————

75. Το οικόπεδο των Ιω. και Λ. Τσαουσόπουλων νοικιάστηκε από τον Όμιλο για πέντε χρόνια με ενοίκιο 60 δρχ. το μήνα για την πρώτη χρονιά και 70 δρχ. για τις υπόλοιπες. Το 1898, το ενοίκιο θα γίνει 80 δρχ. και το 1903 θα διπλασιαστεί.

76. Δ.Σ. 16 Φεβρουαρίου 1896.

77. Δ.Σ. 28 Οκτωβρίου 1896 και Γ.Σ. 15 Δεκεμβρίου 1896.

78. Δ.Σ. 10 Οκτωβρίου 1897.

79. Δ.Σ. 3 Νοεμβρίου 1905.

80. Για παράδειγμα, το 1920, η πώληση σφαιρών και ρακετών απέφερε στο σύλλογο 1.390 δρχ.

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/352.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

το πραγματικό κόστος της συμμετοχής κάποιου στο L.T.C. και της ενασχόλησης με το τέννις. Πέρα από την υψηλή συνδρομή, ένα μέλος του club πλήρωνε για το ενοίκιο των σφαιρών που χρησιμοποιούσε στο παιχνίδι και του ερμαρίου για τα προσωπικά του είδη. Αγόραζε επίσης ρακέτες ή μπάλες, που επίσης κόστιζαν ακριβά.

Τα μέλη του Ομίλου ήταν συνεπώς εύπορα και εν μέρει το ίδιο ίσχυε για τον ίδιο τον Όμιλο. Η περιουσία του L.T.C. εκτιμούνταν το 1907 στις 30.920,65 δρχ. από τις οποίες οι 25.190,30 αντιστοιχούσαν στην αξία των εγκαταστάσεων. Το υπόλοιπο καλύπτονταν από τα διάφορα όργανα και την επίπλωση81. Για την περίοδο που εξετάζουμε πάντως, οι δραστηριότητες του Ομίλου δεν ξεπερνούσαν τα όρια της συντήρησης ενός χώρου, όπου ψυχαγωγούνταν μέσω του σπορ μια ομάδα περίπου 100 ατόμων. Ο ισολογισμός περιοριζόταν στις αυστηρά αθλητικές δραστηριότητες, δηλ. την κατασκευή και τη δημιουργία χώρων άθλησης, την αγορά και πώληση αθλητικού εξοπλισμού, την τέλεση αγώνων. Οι μόνες μη αθλητικές δραστηριότητες ήταν τα τέια του Σαββάτου. Ο Όμιλος ως σύνολο δεν ανέλαβε κάποια κοινωνική δράση που να ξεπερνά τα όρια της ψυχαγωγίας των μελών του. Η ιδιαιτερότητα αυτή γίνεται περισσότερο σαφής αν συγκρίνουμε το L.T.C. Αθηνών με τον Πανελλήνιο και τον Εθνικό, που δραστηριοποιήθηκαν ως προς τη διάδοση της γυμναστικής παιδείας. Αντίθετα, ο Όμιλος Ερετών Πειραιώς, επίσης ψυχαγωγικού χαρακτήρα σωματείο -αν και μικρότερου μεγέθους- παρουσιάζει, ως προς τις δραστηριότητες του, μεγαλύτερη συγγένεια με το L.T.C. Αθηνών.

Ο περιορισμός του πεδίου δράσης του Ομίλου εξηγεί και το γεγονός ότι, παρ' όλο που υπερέχει ως προς το οικονομικό μέγεθος από τους άλλους συλλόγους που εξετάσαμε, δεν υπάρχουν θεαματικές διαφορές. Η μόνη ίσως σημαντική διαφορά είναι ότι δεν συναντώνται στα Πρακτικά, ούτε σε στιγμές κρίσης, παρατηρήσεις για οικονομική δυσπραγία του συλλόγου, παρά μόνο, κάποτε, απόρριψη κάποιου έργου ως υπερβολικά δαπανηρού82. Η απουσία οικονομικών κρίσεων δεν οφείλεται σε ακίνητη περιουσία ή χρηματικά αποθέματα του Ομίλου αλλά στην οικονομική επιφάνεια των μελών του, τα οποία σε στιγμές εκτάκτων δαπανών, κυρίως για τη βελτίωση των εγκαταστάσεων, μπορούσαν να δωρίσουν η να δανείσουν -χωρίς τόκο πάντως- τα απαραίτητα ποσά στο σύλλογο. Ήδη από τη στιγμή της ίδρυσης του Ομίλου, τα μέλη του Δ.Σ. δωρίζουν από 100-200 δρχ. για να κατασκευαστούν οι πρώτες εγκαταστάσεις. Το 1904, ο Ν. Πασπάτης, ταμίας τότε του L.T.C., δάνεισε στον Όμιλο χωρίς τόκο 2.000 δρχ. για να καλυφθεί το

————————————

81. Γ.Σ. 27 Οκτωβρίου 1907.

82. Το Δ.Σ. της 11 Αυγούστου 1898 απορρίπτει την πρόταση για κατασκευή δύο αποχωρητηρίων και ενός ντουζ "θεωρηθείσης λίαν δαπανηράς".

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/353.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

έλλειμμα που υπήρχε στο ταμείο εξαιτίας μιας μεγάλης δαπάνης που είχε γίνει την προηγουμένη χρονιά για την ανακαίνιση του ασκητηρίου83.

ΙΠΠΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΕΝΝΙΣ:

ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΑΓΩΓΙΑΣ

Τα οικονομικά του L.T.C. Αθηνών θα μπορούσαν να συγκριθούν με συγγενή, από άποψη κοινωνικής σύνθεσης, σωματεία όπως είναι για παράδειγμα οι σύλλογοι ιππασίας84. Παρόλο που τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας είναι μάλλον πενιχρά και δεν επιτρέπουν μια ολοκληρωμένη ανάλυση, η συγκριτική παρουσίαση τέννις και ιππασίας συμβάλλει στην κατανόηση του τρόπου ψυχαγωγίας και του στυλ ζωής της ανώτερης αστικής τάξης.

Η Ιππασία αποτελούσε διακριτικό στοιχείο του στυλ ζωής των ευγενών, της αριστοκρατίας του αίματος, και συνδεόταν με το κυνήγι, που επίσης αποτελούσε αποκλειστικό τους δικαίωμα. Στον 19ο αιώνα, η ιππασία εξακολούθησε να αποτελεί στοιχείο κοινωνικής διάκρισης για την αριστοκρατία του αίματος αλλά, πλέον, υιοθετήθηκε και από την ανερχόμενη αριστοκρατία του χρήματος, η οποία στήριξε μέρος του κοινωνικού της κύρους και στη μίμηση του τρόπου ζωής των ευγενών. Με τη διοργάνωση ιππικών αγώνων, οι οποίοι αρχίζουν να τελούνται σε τακτά χρονικά διαστήματα και σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους, η ιππασία γίνεται, περισσότερο από συμμετοχικό, σπορ-θέαμα. Το παιχνίδι των στοιχημάτων και η γοητεία του θεάματος της ιπποδρομίας ανοίγουν το "ευγενές" σπορ στα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα. Αλλά μόνο ως προς την πλευρά του θεάματος. Η συμμετοχή και η άσκηση στην ιππασία εξακολουθούν να αποτελούν αποκλειστικό δικαίωμα μιας κλειστής ελίτ.

Η ίδια αυτή ελίτ έλκεται προς τα τέλη του 19ου αιώνα από τα νέα αγγλικά σπορ, τα οποία κατακτούν ως συρμός πλέον όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Στο πρώτο της κιόλας τεύχος, η Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής σημειώνει με ενθουσιασμό:

"Ο Αθλητισμός, ο οποίος είναι μία ανάγκη, μία διασκέδασις, μία απαραίτητος υγιεινή του σώματος, είχε κοιμηθεί επί αιώνας [...] και εξύπνησεν ως συρμός. Όπως δ' όλοι οι συρμοί και ο συρμός του Αθλητισμού ήργησε να έλθη εις την Ελλάδα. Ευτυχώς ήλθε. Και καλώς όρισε! [...] Αθλητισμός λοιπόν for ever!"85.

Από τα νεοτερικά σπορ, το τέννις και η ποδηλασία κατακτούν την ελληνική αστική τάξη της καμπής του 19ου αιώνα. Η ιππασία δεν παρακμάζει ούτε 

————————————

83. Γ.Σ. 4 Νοεμβρίου 1904.

84. Το 1904, ο Ιππικός Όμιλος Αθηνών είχε 18.386,70 δρχ. έσοδα και 16.223,95 έξοδα. Ιππικός Όμιλος. Λογοδοσία έτους 1904, [ Αθήνα 1904], σ. [22].

85. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 1-2.

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/354.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

παραγκωνίζεται. Αντίθετα, ένας νέος ενθουσιασμός μοιάζει να κατακτά την αθηναϊκή ανώτερη τάξη όπου το τέννις, η ιππασία και, για λίγα μόνο χρόνια, η ποδηλασία λειτουργούν συμπληρωματικά στη συγκρότηση ένας κοινού -και σαφώς αποκλειστικού- τρόπου ψυχαγωγίας. Ο ασφαλέστερος δείκτης είναι οπωσδήποτε η σύμπτωση των προσώπων. Ο Μιλτιάδης Νεγρεπόντης διατελεί, διαδοχικά ή ταυτόχρονα, μέλος των Δ.Σ. του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, του Lawn Tennis Club, του Ιππικού Ομίλου και της Φιλίππου Κοινωνίας. Τα περισσότερα μέλη του Lawn Tennis Club είναι εξάλλου και μέλη του Ιππικού Ομίλου. Μόνη διαφορά ως προς τη σύνθεση των δύο συλλόγων, η σχετικά πυκνότερη παρουσία στρατιωτικών στον Ιππικό Όμιλο, η οποία συνδέεται με τη χρήση του αλόγου στο στρατό. Στους "ιππικούς διαγωνισμούς" άλλωστε μετέχουν φίλαθλοι και αξιωματικοί ως διακριτές κατηγορίες.

Η συγγένεια των δύο σπορ αποδεικνύεται επίσης από τη γυναικεία συμμετοχή. Από τα 252 εγγεγραμμένα μέλη του Ιππικού Ομίλου το 1904, οι 77 είναι γυναίκες, κατά κανόνα σύζυγοι και θυγατέρες μελών86. Σύμφωνα με το καταστατικό εξάλλου, "αι σύζυγοι, μητέρες, θυγατέρες και αδελφαί των μελών εισίν αυτοδικαίως μέλη τη εγγράφω δηλώσει του συγγενούς των"87. Ο Όμιλος στηρίζεται συνεπώς στην ίδια οικογενειοκρατική δομή που χαρακτηρίζει και το σωματείο αντισφαίρισης. Η συμμετοχή των γυναικών στις δραστηριότητες του Ομίλου είναι επίσης ενεργή, τόσο στο διαγωνιστικό όσο και στο αμιγώς ψυχαγωγικό μέρος. Εκτός από τους διαγωνισμούς, όπου οι γυναίκες εμφανίζονται ως αναβάτες88, μετέχουν επίσης στις έφιππες εκδρομές που οργανώνει ο Όμιλος στα περίχωρα των Αθηνών. Η συμμετοχή είναι αρκετά μεγάλη, εφόσον εμφανίζονται να μετέχουν έως και 160, οι οποίοι ωστόσο δεν είναι όλοι έφιπποι. Πολλοί μεταφέρονται στον προορισμό της εκδρομής με άμαξες89.

Και η ιππασία λοιπόν, όπως και το τέννις, δίνει την ευκαιρία για συναναστροφή μεταξύ ανδρών και γυναικών, για μικτή ψυχαγωγία και για φλερτ. Η συναναστροφή αυτή είναι κοινωνικά κλειστή και προφυλαγμένη από παρείσακτους.

————————————

86. Την ίδια χρονιά, εγγράφονται ως νέα μέλη 21 γυναίκες και 32 άνδρες. Η παρουσία των στρατιωτικών οπωσδήποτε άλλαζε την ισορροπία μεταξύ ανδρών και γυναικών, η οποία διέκρινε π.χ. το L.T.C. Ιππικός Όμιλος. Λογοδοσία..., ό.π., σ. 2-3, 13-19.

87. Ιππικός Όμιλος... Καταστατικόν και Εσωτερικός Κανονισμός, Αθήνα 1902, άρθρο 5. Ο Ιππικός Όμιλος είχε ιδρυθεί το 1901.

88. Στον ιππικό διαγωνισμό του 1905 μετέχουν ως αναβάτες οι Μαρία Μιλτ. Νεγρεπόντη, η Βιργινία Λυσ. Χαριλάου, η κ. Λάμπρου Γούση, η Ευφροσύνη Δημ. Ραζη (που είναι και ιδιοκτήτριες των ίππων που ιππεύουν), η Άννα Δημ. Ράλλη, η Μαρία Περ. Σούτζου, Ιππικός Διαγωνισμός εν τω Ποδηλατοδρομίω Νέου Φαλήρου την 3 Απριλίου 1905 ώρα 3μ.μ. (φυλλάδιο).

89. Στην εκδρομή που οργάνωσε το 1899 το ζεύγος Π. Μάνου -με ιδιωτική πρωτοβουλία και όχι στο πλαίσιο κάποιου συλλόγου- μετείχαν 60 ιππείς και 100 άμαξες. "Ίππευτική εκδρομή", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 224.

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/355.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Όπως ρυθμιζόταν και στο L.T.C., ο Ιππικός Όμιλος απαγόρευε "να προσκαλώνται εις αγώνας ή εκδρομάς ή θήρας του Ομίλου ξένοι, εκτός παρεπιδημούντων, πάντοτε όμως τη εγκρίσει του Συμβουλίου". Με πολύ αυστηρότερα μέτρα προφυλασσόταν η μικρή ομάδα που διοικούσε το σύλλογο. Το Δ.Σ. εκλεγόταν από τους ιδρυτές και μεταξύ τους, ενώ και στη Γ.Σ. είχαν δικαίωμα να μετέχουν μόνο οι ιδρυτές90.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, συνεπώς, η ανώτερη αστική τάξη της Αθήνας έχει υιοθετήσει με ενθουσιασμό την ψυχαγωγία μέσω σπορ όπως η παραδοσιακή ιππασία και το νεοτερικό τέννις. Το τέννις δίνει τη δυνατότητα συνάντησης στα γήπεδα και στο εντευκτήριο του Lawn Tennis Club ενώ η ιππασία παρακολουθεί το τότε ακμάζον ρεύμα του εκδρομισμού και της επαφής με τη φύση. Εκτός από τις συναθροίσεις στα σπίτια, οι ίδιοι περίπου άνθρωποι, άνδρες και γυναίκες, διασκεδάζουν και στο δημόσιο χώρο σε τόπους ειδικά διαμορφωμένους και προφυλαγμένους από τα αδιάκριτα βλέμματα, όπως οι εγκαταστάσεις του Lawn Tennis Club στους Στύλους του Ολυμπίου Διός και το ιππευτήριο του Ιππικού Ομίλου στο Πεδίο του Άρεως. Παρόλο που η ιππασία αποτελούσε από τους προηγούμενους αιώνες στη Δυτική Ευρώπη στοιχείο κοινωνικής διάκρισης, τώρα ενσωματώνεται πλήρως στο νεοτερικό μοντέλο ψυχαγωγίας μέσω του ατομικού σπορ που χαρακτηρίζει τον gentleman. "Ο σπόρτσμαν δηλώνει συχνά έναν δανδή, έναν ένθερμο ερασιτέχνη (φίλαθλο) της ιπποδρομίας, που συχνάζει στα ιπποδρόμια πριν να εμφανιστεί, στην καμπή του αιώνα, στα ποδηλατοδρόμια και στις αίθουσες πυγμαχίας που είναι στο εξής στη μόδα. [Για τον σπόρτσμαν] είναι πολύ πιο σημαντικό να επιδεικνύει τα εξωτερικά σημάδια της προτίμησής του για τα σπορ παρά να τα ασκεί στην πραγματικότητα"91.

————————————

90. Ιππικός Όμιλος ... Καταστατικόν ..., ό.π., άρθρα 10, 14 και 16.

91. R. Hubscher - J. Durry - Β. Jeu (έκδ,), L'histoire en mouvements..., ό.π., σ. 67.

Σελ. 355
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/356.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ 29.

Σελ. 356
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/357.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄ 

Ποδηλατικοί και περιηγητικοί σύλλογοι.

Οι αθλητικοί συρμοί και η αστική ψυχαγωγία

ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΔΗΛΑΤΟΠΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΔΗΛΑΤΟΜΑΝΙΑ

Οι πρώτοι ποδηλατικοί σύλλογοι εμφανίζονται στα ελληνικά αστικά κέντρα γύρω στο 1890. Το ποδήλατο έχει ωστόσο κάνει την εμφάνισή του στον ελληνικό χώρο πολύ νωρίτερα. Το 1869 αναφέρεται ως το έτος εισαγωγής του "περιέργου τούτου και δύσκολου άμα είδους παιδιάς και ταχυδρομίας"1 και εισαγωγείς του αφενός ο ίδιος ο Γεώργιος Α' και αφετέρου ο Παύλος ΔαμαλΆς. Το ποδήλατο έρχεται έτσι ταυτόχρονα σε Αθήνα και Πειραιά μέσα στη δεκαετία του 1870 αλλά δε φαίνεται να εξαπλώνεται η χρήση του. Ως το τέλος περίπου της δεκαετίας του 1880 "εισήγοντο ποδήλατά τινα χάριν παιδιάς μάλλον ή ασκήσεως"2. Τα ποδήλατα κόστιζαν ακριβά γιατί αγοράζονταν στο εξωτερικό. Το 1884 τοπικοί τεχνίτες είχαν επιχειρήσει, χωρίς επιτυχία όμως, να κατασκευάσουν ποδήλατα και στην Ελλάδα.

Για την πρώτη αυτή δεκαετία, από το 1870 ως το 1880, το ποδήλατο αποτελεί ένα αξιοπερίεργο θέαμα και μια εκκεντρική δραστηριότητα, "αντικείμενον γέλωτος ή περιφρονήσεως"3. Η καινοτομία συνοδεύεται από τους νεολογισμούς που θα την περιγράψουν. Το Λεξικό του Κουμανούδη καταγράφει το πρώτο σχετικό λήμμα το 1885: ποδηλατοπορία. Μέχρι το 1890, θα έχει διαμορφωθεί όλο το συναφές λεξιλόγιο ενώ ήδη το 1891 δημιουργείται ο όρος 

————————————

1. εφ. Αλήθεια, 29 Ιανουαρίου 1870. Η παραπομπή στο Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός Α'..., ό.π., σ. 69. Βλ. και Γ. Καιροφύλας, Η Αθήνα και οι Αθηναίοι 1834-1934, Αθήνα 1982.

2. Β. Γ. Καψαμπέλης, "Ιστορία του ποδηλάτου και διάφορα αυτού συστήματα", Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς, Ημερολόγιον 1895, Αθήνα 1895, σ. 107. Επισκόπηση της ιστορίας του ποδηλάτου στον κόσμο και την Ελλάδα, βλ. Ζ. Ζαμαρίας, "Η ποδηλασία εν Ελλάδι", Όλα τα Σπορ, έτος Α', αρ. 6, 10 Απριλίου 1929, σ. 14.

3. Ι. Χρυσόγελος, Οδηγός του ποδηλάτου περιέχων τας αναγκαίας οδηγίας προς καθαρισμόν, διατήρησιν και επισκευήν αυτού κτλ. έτι δε τον τρόπον εκμαθήσεως εντελούς του ποδηλάτου άνευ διδασκάλου..., Αθήνα 1900. Το παράθεμα από τον Πρόλογο του εκδότη Αναστ. Δ. Φέξη, σ. α'.

Σελ. 357
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/358.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ποδηλατομανία4. Γύρω στο 1890, ιδρύθηκαν και οι δύο πρώτες σχολές ποδηλασίας στην Αθήνα, η πρώτη από τον αυστριακό ποδηλάτη Γκέδριχ (A. de Goedrich) και η δεύτερη από τον Στέφανο Ταγωνίδη. Η επιτυχία των σχολών αυτών υπήρξε καθοριστική για τη διάδοση του νέου αθλήματος αλλά και για την ίδρυση των πρώτων ποδηλατικών συλλόγων.

Οι ποδηλατικοί σύλλογοι ιδρύονται σχεδόν ταυτόχρονα με τους γυμναστικούς και αθλητικούς συλλόγους, έχουν όμως σαφώς διαφορετικό χαρακτήρα. Ο στόχος τους είναι περισσότερο ψυχαγωγικός και λιγότερο παιδαγωγικός, ενώ το κόστος της συμμετοχής -ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια- διέγραφε εκ των προτέρων τα κοινωνικά όρια5. Το ποδήλατο, σύμβολο της ταχύτητας, της περιπέτειας και της καινοτομίας για την εποχή εκείνη προσείλκυε τους νέους των εύπορων τάξεων που αφενός επιθυμούσαν να ξεχωρίζουν και να διακρίνονται και αφετέρου αναζητούσαν νέους τρόπους κοινωνικής συναναστροφής. Οι ποδηλατικοί σύλλογοι, όπως και οι κωπηλατικοί, αποτελούν τα πρώτα μη γυμναστικά σωματεία, τα πρώτα σωματεία που καλλιεργούν ένα σπορ. Η ποδηλασία -όπως και η κωπηλασία, αλλά με μικρότερη εμβέλεια- αποτελεί το πρότυπο για την ανάπτυξη και καλλιέργεια των νέων αθλητικών δραστηριοτήτων που βασίζονται στη συντροφικότητα, τη φιλία, τον αυτοέλεγχο και την ατομική επίδοση6.

Η ψυχαγωγία και η κοινωνική επαφή των μελών των ποδηλατικών συλλόγων επιτυγχάνονται κυρίως μέσω των εκδρομών, οι οποίες στην περίπτωση αυτή δεν αποτελούν όπως για άλλους αθλητικούς συλλόγους περιθωριακή αλλά κεντρική δραστηριότητα. Όσο πλησιάζουμε προς το τέλος του 19ου αιώνα, οι ποδηλατικές εκδρομές αποκτούν συστηματικό και οργανωμένο χαρακτήρα. Ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών, για παράδειγμα, το 1898 έχει ήδη εγκαταστήσει συνεργεία στους μεγάλους δρόμους τα οποία εξυπηρετούν τους ποδηλάτες μέλη του συλλόγου που το ποδήλατό τους έχει υποστεί κάποια βλάβη. Καφενεία και εστιατόρια χρησιμεύουν ως σταθμαρχεία όπου υπάρχουν κιβώτια με εργαλεία για επιδιόρθωση τυχόν βλάβης7.

————————————

4. Στ. Κουμανούδης, Συναγωγή νέων λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της Αλώσεως μέχρι των καθ' ημάς χρόνων (1900), προλεγόμενα Κ. Θ. Δημαράς, Αθήνα 1980.

5. Το κόστος εγγραφής και συνδρομής σε ένα ποδηλατικό σωματείο ήταν περίπου το διπλάσιο απ' ό,τι σε ένα γυμναστικό. Έτσι, στη δεκαετία του 1890, η εγγραφή κόστιζε τουλάχιστον 5 δρ. και η συνδρομή περίπου 2 δρχ. το μήνα.

6. Πβ. Ε. Weber, "La petite reine" στο P. Arnaud - J. Camy (εκδ.), La naissance du Mouvement Sportif Associatif en France. Sociabilités et formes de pratiques sportives, Λυόν 1986, σ. 11-25. Στην Ιταλία, εξάλλου, το ποδήλατο απέκτησε πολιτική σημασία και συνδέθηκε αφενός με τον ιταλικό εθνικισμό της καμπής του 19ου αιώνα και αφετέρου με τις ιδεολογικές συγκρούσεις καθολικών και κομμουνιστών μέσα στον 20ό. Βλ. σχετικά Stefano Pivato, "The Bicycle as a Political Symbol: Italy, 1885-1955", IJHS1 (1990), σ. 173-186.

7. Βλ. "Έργα και ημέραι Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 53-54.

Σελ. 358
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/359.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η περιγραφή των ποδηλατικών εκδρομών σε έντυπα της εποχής μεταφέρει πράγματι μια ατμόσφαιρα ευωχίας και φαιδρότητας. Δεδομένου ότι στις ποδηλατικές εκδρομές μετέχουν πολύ λιγότερα άτομα, πρόκειται στην ουσία για μια μικρή παρέα ανδρών οι οποίοι δίνουν οργανωμένη και τακτική μορφή στη φιλική τους συναναστροφή. Στις εκδρομές του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών καταγράφονται στα τέλη του αιώνα περί τα 15 έως 20 άτομα, όλοι επώνυμα μέλη της αθηναϊκής κοινωνίας, ενώ οι διαδρομές καλύπτουν τις γύρω από την Αθήνα περιοχές, προς την Κηφισιά ή το Φάληρο. Μια μάλιστα από τις εκδρομές έγινε νύκτα, με το φως της σελήνης8. Ο Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς, ο οποίος διεκδικεί για τον εαυτό του τα πρωτεία της οργάνωσης ποδηλατικού σωματείου το 1891 9, διοργάνωνε τακτικά εκδρομές τις Κυριακές σε λιγότερο ή περισσότερο κοντινές περιοχές.

ΕΚΔΡΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΖΟΠΟΡΙΑ

Οι ποδηλατικοί σύλλογοι προσανατολίζονται συνεπώς προς τον περιηγητισμό, που μόλις έχει αρχίσει να αναπτύσσεται και στη Δ. Ευρώπη. Στην Ελλάδα εκείνη την εποχή δεν υπάρχει ακόμη περιηγητικός σύλλογος, παρόλο που οι εκδρομές αποτελούν πλέον μια από τις δραστηριότητες όλων σχεδόν των σωματείων που συνδέονται με τον ελεύθερο χρόνο αλλά και φιλικών συντροφιών. Η καθιέρωση της εκδρομής ως ηθικά αποδεκτού ψυχαγωγικού μέσου εντοπίζεται στο τελευταίο τρίτο του αιώνα. Φαίνεται πως ήταν αρχικά απαραίτητο να διαψευσθούν και να διασκεδασθούν τυχόν υποψίες ως προς τους στόχους και το περιεχόμενο των εκδρομών. Η αναψυχή που θεωρούνταν ότι αναμφισβήτητα επιδιωκόταν μέσω της εκδρομής μπορούσε να νομιμοποιηθεί μόνο μέσω της πειθαρχίας και της τάξης. Το δίλημμα ήταν προφανές από τη συζήτηση που διεξαγόταν ήδη το 1867 μεταξύ των εφήβων ιδρυτών του "Παρνασσού" σχετικά με το γελοίο ή μη των εκδρομών. Εκείνοι που διαφωνούσαν με τη διοργάνωση εκδρομών επισήμαιναν τον κίνδυνο παρεξήγησης μιας παρόμοιας ομαδικής δραστηριότητας "διότι εν Ελλάδι και προπάντων εν Αθήναις υπάρχει τάσις προς το προσβάλλειν". Το επιχείρημα των εισηγητών των εκδρομών ήταν, εκτός από την αναψυχή, η εκπαιδευτική διάσταση -σε περίπτωση αρχαιολογικών π.χ. εκδρομών, αλλά και η σύσφιγξη των σχέσεων μεταξύ των μελών10. Η συζήτηση

————————————

8. Στο ίδιο.

9. Ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών ιδρύθηκε λίγους μήνες αργότερα αλλά το καταστατικό του εγκρίθηκε δύο χρόνια νωρίτερα από εκείνο του Ομίλου Ποδηλατών Πειραιώς. Φαίνεται πως ο πειραϊκός σύλλογος υπολειτουργούσε τα δύο πρώτα χρόνια και επαναδραστηριοποιήθηκε μετά το 1893. Γι' αυτό και το πρώτο γνωστό καταστατικό του χρονολογείται το 1894. Βλ. ΦΕΚ Γ' 53, 27 Ιουνίου 1894 και Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς. Ημερολόγιον 1895, Αθήνα 1895, σ. 16-19, 32.

10. Κ. Α. Βοβολίνης, Το χρονικόν του "Παρνασσού" (1865-1950), Αθήνα 1951, σ. 16-18.

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/360.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αποκαλύπτει ότι εκείνη την εποχή οι οργανωμένες εκδρομές, αν γίνονταν, ήταν μάλλον σπάνιες και περιθωριακές και ενδεχομένως προκαλούσαν την καχυποψία του κόσμου. Πάντως, οι "Παρνασσιδείς" πήγαν τελικά την πρώτη οργανωμένη εκδρομή τους στις 26 Μαΐου 1868 στην Καισαριανή, γιορτάζοντας μ' αυτό τον τρόπο και την επέτειο της ίδρυσης του συλλόγου τους. Η ημερήσια εκδρομή θα καθιερωθεί ως τρόπος εορτασμού της ετήσιας επετείου του "Παρνασσού" και θα αποκτά όλο και μεγαλύτερη συμμετοχή καθώς και ποικιλία εκδηλώσεων. Τα βασικά στοιχεία της εκδρομής είναι η παράθεση γεύματος, η εκφώνηση λόγων και η απαγγελία ποιημάτων. Το 1880, η καθιερωμένη εκδρομή, που αυτή τη χρονιά έγινε στο Μοσχάτο, διανθίζεται από τη μουσική της μπάντας που παραχωρεί το Υπουργείο Ναυτικών11.

Φαίνεται λοιπόν πως οι εκδρομές που οργανώνουν οι ποδηλατικοί αλλά και άλλοι αθλητικοί σύλλογοι έχουν ήδη καθιερωθεί ως τρόπος συλλογικής αναψυχής από τις προηγούμενες δεκαετίες και στο πλαίσιο σωματείων με διαφορετικές δραστηριότητες. Στα τέλη του 19ου αιώνα άλλωστε, η εκδρομή συνδυάζεται με την επαφή με το ύπαιθρο και τη σωματική υγεία στο πλαίσιο του γνωστού λόγου που συναρτά την εθνική ακμή με την ατομική υγεία. Η εκδρομή νομιμοποιείται τώρα, όχι πλέον μέσω του εκπαιδευτικού ενδεχομένως χαρακτήρα της -όπως στην περίπτωση του Παρνασσού- αλλά με την εθνική της σκοπιμότητα. Διακρίνεται κατ' αυτόν τον τρόπο από τον "μετά πολλής ευλαβείας και φειδωλίας τελούμενον [...] άπαξ η και δις της εβδομάδος μικρόν περίπατον"12. Άλλωστε, η ψυχαγωγική αυτή δραστηριότητα μοιάζει πως είναι αρκετά πυκνή στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού13. Στην περίπτωση πάντως των εκδρομών των αθλητικών σωματείων, η όλη εκδήλωση, εκτός από τα κατά περίσταση λογίδρια και τις μουσικές, περιλαμβάνει τις περισσότερες φορές και κάποια επί τόπου αθλητική αναμέτρηση ή σπορ. Οι αθλητικές αυτές αναμετρήσεις διακρίνονται κατεξοχήν από το ψυχαγωγικό και ελάχιστα από το αγωνιστικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τις καθεαυτό αθλητικές εκδηλώσεις.

Η εκδρομή ως σωματική άσκηση είχε το χαρακτήρα της πεζοπορίας. Άλλωστε, μέχρι τα τέλη του αιώνα, οι εκδρομές γίνονταν συνήθως με τα πόδια και εκ των πραγμάτων χαρακτηρίζονταν ως πεζοπορίες. Στη δεκαετία 1870-1880, με

————————————

11. Στο ίδιο, σ. 137.

12. Βλ. Κ. Α. Οικονομίδης, "Η γυμναστική εν τοις σχολείοις των θηλέων", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 346.

13. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου εκδρομείς από διαφορετικούς συλλόγους ή επαγγελματικούς κλάδους συναντώνται τυχαία σε εξοχικές τοποθεσίες γύρω από την Αθήνα. Για παράδειγμα την Κυριακή, 2 Μαΐου 1899, στη Μονή Πεντέλης συναντήθηκαν τυχαία τα μέλη του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, περί τους 150 "αντιπρόσωποι του εν Αθήναις χρηματιστικού κόσμου" και μέλη της γερμανικής παροικίας της Αθήνας. Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 357-358.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/361.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πρωτοβουλία του Δημ. Καμπούρογλου, δημιουργήθηκε στην Αθήνα "η πρώτη φυσιολατρική συντροφιά, χωρίς να ονομασθή έτσι ή να θεωρή τον εαυτόν της ως τοιαύτην", από έξι φίλους που έκαναν τις Κυριακές εκδρομές στην Καισαριανή και την Πεντέλη14. Ενδεχομένως, και άλλες παρέες φίλων επιχειρούσαν εκδρομές σε κοντινές εξοχές χωρίς η δραστηριότητα αυτή να έχει αθλητική ή οργανωμένη μορφή15. .

Εντούτοις, η πεζοπορία αποτελούσε μια ξεχωριστή αθλητική δραστηριότητα είτε ενταγμένη στο πλαίσιο των βασικών δραστηριοτήτων των αθλητικών και γυμναστικών σωματείων είτε αυτοτελώς με την ίδρυση εξειδικευμένων πεζοπορικών σωματείων. Μέσα στη δεκαετία του 1890 ιδρύονται 7 πεζοπορικοί σύλλογοι έναντι 10 ποδηλατικών, γεγονός που αναδεικνύει την πεζοπορία σε μια από τις βασικές αθλητικές δραστηριότητες16. Η υπόθεση αυτή ενισχύεται αν συνυπολογίσουμε ότι από τις δραστηριότητες των γενικού χαρακτήρα αθλητικών σωματείων η πεζοπορία κατέχει τη δεύτερη θέση -σε συχνότητα αναφορών- μετά τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό17.

Η πεζοπορία παρέπεμπε την εποχή εκείνη στο γερμανικό γυμναστικό πατριωτικό κίνημα και, γενικότερα, στην εθνικιστική ιδεολογία: θεωρούνταν ότι οδηγούσε στην ενίσχυση του πατριωτισμού, μέσω της σύνδεσης του "αιώνιου" 

————————————

14. Η περιγραφή ανήκει στον ίδιο τον Καμπούρογλου και παρατίθεται στο: Β. Κωνσταντινόπουλος, Στοιχεία από την Ιστορία, του ελληνικού εκδρομισμού, Αθήνα 1959, σ. 10. Ο Καμπούρογλους είχε εξάλλου πρωτοστατήσει στη διάδοση του εκδρομισμού στις αρχές του 20ού αιώνα μέσα από μια άλλη φιλική συντροφιά που είχε αυτονομαστεί "εξερευνηταί των αγνώστων χωρών της Αττικής" και όπου μετείχαν ο Αλ. Πάλλης, ο Περ. Γιαννόπουλος, ο Γιάννης Ζυγομαλάς, ο Γρ. Ξενόπουλος κ.ά. Γρ. Ξενόπουλος, "Όμιλοι εκδρομών", Η Διάπλασις των Παίδων 28 (1921), σ. 204. Η φυσιολατρική δραστηριότητα του Καμπούρογλου περιοριζόταν ωστόσο σε φιλικές συντροφιές και δεν στόχευε στον οργανωμένο εκδρομισμό. Βλ. Γ. Κ. Σταμπολής, " Ο Πρωτοπόρος του Εκδρομισμού", Ελληνική Δημιουργία 11 (1953), σ. 235-6. Μόνο ο "'Οδοιπορικός Σύνδεσμος" δημιουργήθηκε με δική του πρωτοβουλία (1921) αρχικά ως "'Οδοιπορικός Σύνδεσμος οι 12 Απόστολοι" αλλά κι απ' αυτόν αποχώρησε σύντομα, διαφωνώντας με την τυπική μορφή που είχαν πάρει οι δραστηριότητές του. Στ. Ε. Χιλιαδάκης, "Για την ιστορία! Πώς ιδρύθη ο Σύνδεσμος", Ημερολόγιον Οδοιπορικού Συνδέσμου, έτος Α', 1925, σ. 24-39.

15. Είναι η περίπτωση πεζοποριών που γίνονταν για κάποιο στοίχημα ή απλώς χάριν αναψυχής. Κάποιες απ' αυτές κατέληγαν και σε δημοσιεύσεις ταξιδιωτικών εντυπώσεων στην παράδοση των περιηγητικών κειμένων. Βλ. σχετικές περιγραφές στο Ν. Ε. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός..., ό.π., σ. 33-35.

16. Πριν από το 1890 εξάλλου εντοπίζεται η ίδρυση των ακόλουθων σωματείων: του "Περιπατητικού Συλλόγου" που ίδρυσε το 1887 ο καθηγητής Γιάννης Σαρρής με μέλη κυρίως μαθητές του Γυμνασίου της Πλάκας και του "Άνευ ρεκλάμας Πεζοπορικού Συλλόγου" με μέλη δημοσιογράφους και λογίους της εποχής που ιδρύθηκε το 1889. Β. Κωνσταντινόπουλος, ό.π., σ. 11-12.

17. Βλ. εδώ, σ. 195.

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/362.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

γερμανικού τοπίου με το "αιώνιο" πνεύμα του έθνους. Η εσωστρεφής και μυστικιστική αντίληψη του γερμανικού έθνους ενέπνεε τους πεζοπόρους γυμναστές να αναζητήσουν την ενσάρκωση του "ωραίου" στη φύση και στο ανθρώπινο σώμα18.

Η παράμετρος αυτή δεν συναντάται, απ' όσο γνωρίζω, σε κανένα από τα πεζοπορικά ή περιηγητικά σωματεία του ελληνικού κράτους της αντίστοιχης περιόδου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν λανθάνει η πεποίθηση για την ωραιότητα του ελληνικού τοπίου και η βούληση για "πατριδογνωσία"19. Στους σκοπούς των πεζοπορικών σωματείων, όσο συμβατικά και αν διατυπώνονται, διακρίνουμε τους εκπαιδευτικούς στόχους (επίσκεψη ιστορικών και αρχαιολογικών τόπων), τους καθαρά αθλητικούς (σωματική διάπλαση) αλλά και την ευεξία καθώς και την "αδελφική ένωση" των μελών του σωματείου20. Πρόκειται λοιπόν για μια περισσότερο ψυχαγωγική δραστηριότητα, αρκετά προσιτή, εφόσον δεν απαιτεί ούτε ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες ούτε συγκεκριμένο ηλικιακό όριο. Το κόστος, εξάλλου, της συμμετοχής σε ένα παρόμοιο σωματείο ήταν μάλλον χαμηλό και ανάλογο εκείνου των γυμναστικών σωματείων21. Εντελώς διαφορετικό θα είναι όμως, από τα τέλη ακριβώς του αιώνα, το κοινωνικό αντίκρυσμα της περιήγησης και του εκδρομισμού.

ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΑ

Η πυκνότητα των εκπαιδευτικών και ψυχαγωγικών εκδρομών σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του φυσιολατρικού κινήματος και του ιατρικού λόγου σχετικά με την αναγκαιότητα της επαφής με το ύπαιθρο δημιουργούν, στην εκπνοή του προηγούμενου αιώνα, τις κατάλληλες συνθήκες για την εισαγωγή του περιηγητισμού στην Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών, μέσω του επίσημου οργάνου του, την Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρηση της Ανατολής, αλλά και με τις αποφάσεις του Δ.Σ. του22, πρωτοστατεί σ' αυτή

————————————

18. Βλ. G. L. Mosse, The Nationalization of the Masses. Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars Through the Third Reich, Νέα Υόρκη 1975, σ. 133.

19. Ο στόχος αυτός είναι πιο καθαρός στα περιηγητικά σωματεία που ιδρύονται στις αρχές του 20ού αιώνα. Βλ. παρακάτω, σ. 365-6.

20. "Καταστατικόν του εν Καλάμαις Συλλόγου των Πεζοπόρων ο Ευκλής", ΦΕΚ Γ΄  81, 5 Οκτ. 1894, "Κανονισμός Ομίλου Πεζοπόρων Πειραιώς", ΦΕΚ Α' 208, 19 Οκτ. 1893 και Γ ' 64, 4 Ιουλ. 1895, "Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Συλλόγου των Πεζοπόρων της σπουδαζούσης νεολαίας", ΦΕΚ Γ' 57, 13 Ιουνίου 1895, "Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Αθηνών", ΦΕΚ Γ' 74, 25 Αυγ. 1895, "Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Ομίλου των Πεζοπόρων", ΦΕΚ Β' 4, 13 Ιαν. 1896.

21. Βλ. εδώ, σ. 197.

22. Το Δ.Σ. κατά τις συνεδριάσεις της 16 και 18 Νοεμβρίου 1898 αποφάσισε να διευρύνει

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/363.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

την προσπάθεια. Το 1898 δημοσιεύεται στην Επιθεώρηση ανυπόγραφο άρθρο μέλους του Ποδηλατικού Συλλόγου, όπου αναγγέλλεται το εγχείρημα:

"...αποφάσισα να θέσω εις ενέργειαν έν όνειρον, όπερ από παιδικής ηλικίας έτρεφον, το όνειρον του να ιδρυθή μία εταιρία, είς σύλλογος εν Ελλάδι, έν είδος Touring-Club, όστις να εργασθή, να συγκεντρώση πέριξ αυτού όλους τους άνδρας της καλής θελήσεως όλους τους αγαπώντας πράγματι τον τόπον μας και να προβή εις την διευκόλυνσιν των μέσων της ανακαλύψεως των αγνώστων καλλονών της χώρας και να καταστήση αυτάς προσιτάς εις τον θαυμασμόν πάντων"23.

Προς τον περιηγητισμό θα στραφούν και άλλοι ποδηλατικοί σύλλογοι. Μάλιστα, η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία που είχε ιδρυθεί το 1895 μετανομάζεται το 1909, με τροποποίηση του καταστατικού της σε Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων - Touring Club24. Ο περιηγητισμός αποτελεί πλέον την κύρια δραστηριότητα του σωματείου που απλώς διατηρεί και ποδηλατικό τμήμα25.

Ταυτόχρονα σχεδόν με την ίδρυση του Τμήματος Εκδρομών και Περιηγήσεων του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών ιδρύεται στην Αθήνα και ο πρώτος αμιγώς περιηγητικός σύλλογος, ο Όμιλος των Εκδρομών (31 Μαρτίου 1899)26. Στην περίπτωση του εν λόγω Ομίλου, η εκδρομή δεν στοχεύει καθόλου στη σωματική άσκηση αλλά στην ψυχαγωγία και την επαφή με το ύπαιθρο. Δεν πρόκειται συνεπώς για πεζοπορικό σωματείο. Οι εκδρομές γίνονται με διάφορα μεταφορικά μέσα, όπως σιδηρόδρομο, πλοίο κλπ. και μετέχουν ολόκληρες οικογένειες. Σε μια από τις πρώτες εκδρομές του Ομίλου των Εκδρομών, που έγινε στον Πόρο, οι εκδρομείς διασκέδασαν και με μερικούς "τρελλούς γύρους πόλκας" πάνω στο κατάστρωμα27.

Ενάμιση χρόνο μετά την ίδρυσή του, ο σύλλογος αριθμεί ήδη 100 μέλη μεταξύ των οποίων και γυναίκες. Επίτιμος πρόεδρός του είναι ο Σπυρίδων Λάμπρος. Οι στόχοι του Ομίλου συνοψίζονται στα εξής: "να γνωρίσωμεν την πατρίδα μας, να εκτιμήσωμεν τας ανεκμεταλλεύτους φυσικάς αυτής καλλονάς, να διαβάσωμεν τα μεγάλα διδάγματα τα οποία είναι γραμμένα επάνω εις κάθε πέτρα της διά να την αγαπήσωμεν και να την υπερασπισθώμεν εις το μέλλον καλλίτερον, αφ' ότι την

————————————

τους σκοπούς του συλλόγου και να περιλάβει και περιηγήσεις κατά το πρότυπο του Touring Club της Γαλλίας. Ήδη το 1899 υπάρχει, στο πλαίσιο του συλλόγου, ιδιαίτερο τμήμα Εκδρομών και Περιηγήσεων. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 85, 257.

23. "Η άγνωστος Ελλάς", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 25-28.

24. Βλ. Β.Δ. 30 Ιανουαρίου 1910, ΦΕΚ Α' 57, 8 Φεβρουαρίου 1910. Το νέο καταστατικό δεν δημοσιεύεται αλλά η τροποποίησή του χρονολογείται στις 21 Δεκεμβρίου 1909.

25. Πβ. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910. Έτος Α'. Δεκέμβριος 1910, Αθήνα 1910, σ. 68-69. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω αντίτυπο του μηνιαίου δελτίου που, σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., εξέδιδε η Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων.

26. Ο σύλλογος αυτός διαλύθηκε το 1910. Β. Κωνσταντινόπουλος, ό.π., σ. 13.

27. Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 324-6.

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/364.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υπερασπίσθημεν εις το παρελθόν"28. Η επικυριαρχία του εθνικού λόγου μπορεί ωστόσο να είναι παραπλανητική ως προς τους πραγματικούς στόχους του σωματείου. Η φυσιολατρία ως αντίδραση προς την πνιγηρή ζωή της πόλης αποτελεί τον ιδεολογικά πυρήνα του Ομίλου των Εκδρομών όπως και όλων των περιηγητικών σωματείων που ιδρύονται από τα τέλη του 19ου αιώνα στις ευρωπαϊκές χώρες29. Η "αγάπη προς την εξοχήν, το ύπαιθρον, την ζωήν, την φυσικήν και αληθινήν ζωήν" είναι το βασικό κίνητρο της ίδρυσης του Ομίλου.

Ο τρόπος που η πόλη έβλεπε την ύπαιθρο έχει αλλάξει στα τέλη του αιώνα. Εκτός από το γεγονός ότι η ύπαιθρος έχει πάψει να θεωρείται επικίνδυνη για τους ανθρώπους της πόλης που ταξιδεύουν, διακρίνουμε τη μετάβαση -ως προς την αναπαράσταση της υπαίθρου- από την περιφρόνηση στην περιέργεια κι από εκεί στη συμπάθεια30. Αντίστοιχα δημιουργείται μια νέα εικόνα για τη φύση, απολύτως ευνοϊκή για την αστική έξοδο. Πέρα από τις αλλαγές στην ίδια την πόλη, με τη διόγκωση του αστικού χώρου, η έξοδος αυτή φαίνεται πως ευνοείται και από το βάρος του τριτογενούς τομέα. Ο καταστηματάρχης, ο δημόσιος υπάλληλος, ο τραπεζικός υπάλληλος, όλοι μοιάζουν να θέλουν να ξεφύγουν από την αποπνικτική ατμόσφαιρα του γραφείου ή του καταστήματος και να βρεθούν στον καθαρό αέρα31.

Ο περιηγητισμός αποτελεί καινοτομία για την Ελλάδα της καμπής του αιώνα, γι' αυτό και ο Όμιλος των Εκδρομών συσπειρώνει σημαντικούς εκπροσώπους της αστικής τάξης32. Έχει εξάλλου όλα τα χαρακτηριστικά της λέσχης. Για κάθε εκδρομή κατασκευάζεται ιδιαίτερο σήμα που φορούν όλοι οι εκδρομείς ενώ συντάσσεται και κυκλοφορεί λεπτομερές πρόγραμμα της εκδρομής. Οι εκδρομείς φωτογραφίζουν τα μέρη που επισκέπτονται αλλά και τους μετέχοντες και με τις φωτογραφίες φτιάχνουν αναμνηστικά λευκώματα. Χαρακτηριστικό είναι πάντως ότι ήδη το 1900 η ψυχαγωγία των εκδρομέων δεν περιορίζεται στο γεύμα και το χορό. Μετά την επιστημονική διάλεξη για τον τόπο που επισκέπτονται,

————————————

28. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 20.

29. Και στην Αθήνα, την ίδια περίπου εποχή, εμφανίζονται άλλοι δύο σύλλογοι -έκτος από τον Όμιλο Εκδρομών- με παρόμοια δραστηριότητα: ο Όμιλος των Εφίππων Εκδρομών που ιδρύεται το 1901 και ο Φιλικός Όμιλος Εκδρομών που ιδρύεται το 1906. Βλ. ΦΕΚ Β' 2, 8 Ιαν. 1902 και Α' 24, 7 Φεβρ. 1907 αντίστοιχα. Τροποποιήσεις του καταστατικού του Ομίλου Εφίππων Εκδρομών στο ΦΕΚ Β' 38, 30 Δεκ. 1902 και Α' 182, 9 Σεπτ. 1905.

30. Πβ. R. Holt, "La bicyclette, la bourgeoisie et la découverte de la France rurale, 1880-1914", Sport/Histoire 1 (1988), σ. 95. Η στροφή προς την "ειδυλλιακή ύπαιθρο" και την αγροτική Ελλάδα χαρακτηρίζει εξάλλου την ελληνική λογοτεχνία της τελευταίας εικοσαετίας του 19ου αιώνα. Βλ. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, γ' εκδ., Αθήνα, Κέδρος, 1991.

31. R. Holt, "La bicyclette...", ό.π., σ. 96.

32. Αντίστοιχος ήταν ο χαρακτήρας του παρισινού Touring Club που είχε ιδρυθεί το 1890. Βλ. R. Holt, "La bicyclette...", ό.π., σ. 90.

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/365.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

οι εκδρομείς επιδίδονται σε αθλητικά παιγνίδια και μάλιστα στο ποδόσφαιρο33. Συνεπώς, τα σπορ φαίνεται πως αποτελούν πλέον συστατικό στοιχείο της ψυχαγωγίας των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων, εφόσον εμφανίζονται ως μέσο διασκέδασης στις συναναστροφές και των μελών μη αθλητικών σωματείων.

Στις αρχές του αιώνα, είναι σαφής η επίδραση του φυσιολατρικού κινήματος που ωθεί, όπως ήδη επισημάνθηκε, τους κατοίκους της πόλης στο ύπαιθρο. Εντυπωσιακή είναι άλλωστε η αύξηση των περιηγητικών σωματείων, κυρίως στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας34, γεγονός που επικυρώνει αυτή τη διάθεση φυγής έξω από το αστικό κέντρο και την επαφή με τη φύση. Στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα (1900-1922), μόνο στην περιοχή Αθήνας και Πειραιά ιδρύονται τουλάχιστον 17 εκδρομικά σωματεία, ποσοστό εξαιρετικά υψηλό στο σύνολο των νεοϊδρυμένων αθλητικών σωματείων, εκτοπίζοντας έτσι από την πρώτη θέση τα γυμναστικά σωματεία35.

Δεν γνωρίζουμε τους στόχους αυτών των 17 σωματείων, γιατί δεν έχουν εντοπιστεί τα καταστατικά τους. Είναι όμως ενδεικτικές οι ονομασίες που επιλέγονται, ως προς τον χαρακτήρα και τους στόχους των ιδρυτών: Όμιλος Εκδρομών "η Νεότης", Όμιλος Εκδρομών "η Τέρψις", Σύνδεσμος Ψυχαγωγικών Εκδρομών, Ψυχαγωγικός Όμιλος Εκδρομών "η Ηώς" κλπ. Η ψυχαγωγική διάσταση είναι προφανής, επιβεβαιώνεται άλλωστε και από την κατάταξη του Πρωτοδικείου Αθηνών -τουλάχιστον για την περίοδο 1914-1922- σύμφωνα με την οποία όλα τα εκδρομικά σωματεία ανήκουν στην κατηγορία των ψυχαγωγικών36.

Απολύτως εναρμονισμένος μ' αυτό το πνεύμα είναι και ο Οδοιπορικός Σύνδεσμος που ιδρύεται στην Αθήνα τον Μάρτιο 1921 με πρωτοβουλία του Δ. Γρ. Καμπούρογλου37. Μέσα σε δύο χρόνια από την ίδρυσή του είχε πραγματοποιήσει εκατό εκδρομές, στην περιοχή της Αττικής. Με περιορισμένο αριθμό μελών εκ προθέσεως είχε ως πρότυπο οργάνωσης την κλειστή λέσχη. Στην 100ή εκδρομή του πέτυχε να συγκεντρώσει σημαντικό αριθμό επισήμων, αποδεικνύοντας μ' αυτό τον τρόπο και την κοινωνική του εμβέλεια αλλά και, γενικότερα, την αξιολόγηση της πεζοπορίας από την αστική τάξη της πρωτεύουσας. Παρά τον -εξ ορισμού σχεδόν- ψυχαγωγικό χαρακτήρα του σωματείου, τα μέλη του 

————————————

33. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 20.

34. Βλ. εδώ, σ. 184-7.

35. Αντίθετα, στις επαρχίες του ελληνικού κράτους, ο αριθμός των περιηγητικών σωματείων είναι μάλλον μικρός σε σύγκριση με άλλες κατηγορίες σωματείων.

36. "Αλφαβητικόν Ευρετήριον Σωματείων αρχόμενον από του έτους 1914-1931 και από υπ' αριθ. 1 έως 3009".

37. Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Η πρώτη και η εκατοστή εκδρομή του. Αναμνηστικόν τεύχος, [Αθήνα] 1923.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/366.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αποποιούνται εντελώς αυτό τον χαρακτηρισμό, δίνοντας έναν πνευματικό και αισθητικό χαρακτήρα στην επαφή με τη φύση:

"Η πεζοπορία δεν είνε μια διασκέδασις, είνε λατρεία, και το ύπαιθρο δεν είνε σχεδόν ποτέ ο τόπος που πηγαίνει κανείς για να ευθυμήση, αλλ' είνε ο Ναός που εισέρχεται για να επικοινωνήση με τη θεότητα"38.

Οι "φανατισμένοι" αυτοί "ιεροκήρυκες της λατρείας του υπαίθρου"39 δίνουν παράλληλα πατριωτικό περιεχόμενο στη γνωριμία της ελληνικής φύσης με σκεπτικό που θυμίζει τους γερμανούς πεζοπόρους του 19ου αι. Για τους προοδευτικούς διανοούμενους της αρχής του 20ού αι., εξάλλου, και μάλιστα στην κρίσιμη συγκυρία της επομένης της Μικρασιατικής Καταστροφής, ο "νέος" πατριωτισμός που προτείνεται αναβλύζει και από μια νέα σχέση με την ελληνική φύση, μια σχέση απαλλαγμένη από τον αρχαιόπληκτο σχολαστικισμό.

"Πρέπει να ομολογήσωμεν ότι είνε ένας πατριωτισμός, που διαφέρει σημαντικά από εκείνον που διδασκόμεθα εις την πλατείαν του Συντάγματος και εις τον πανηγυρισμόν της 25ης Μαρτίου", έγραφε ο Παύλος Νιρβάνας40.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι, με τον πολλαπλασιασμό των περιηγητικών σωματείων, αλλάζει και η κοινωνική τους σύνθεση αλλά και υπάρχει σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ τους. Προφανώς κάποια σωματεία διατηρούν τον κλειστό χαρακτήρα της λέσχης, με υψηλό κόστος συμμετοχής, ενώ άλλα απευθύνονται στα ευρύτερα στρώματα της μεσαίας τάξης υιοθετώντας όμως ανάλογους τρόπους ψυχαγωγίας41. Η κοινωνική διάκριση εξασφαλίζεται πλέον μάλλον από το μέσο της περιήγησης, το οποίο μπορεί να είναι τελείως ανέξοδο -όπως η πεζοπορία- ή εξαιρετικά δαπανηρό -όπως όταν η περιήγηση παίρνει τη μορφή της τουριστικής περιπλάνησης.

Εκτός από τους ποδηλατικούς και τους εκδρομικούς, εν μέρει περιηγητικό

————————————

38. Λόγος του Στέλιου Ε. Χιλιαδάκη, γεν. γραμματέα του Συνδέσμου στη Γ.Σ. της 31 Ιαν. 1923: Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Ο σκοπός και το έργον του ( Έκθεσις Πεπραγμένων), Αθήνα 1923, σ. 5. Πβ. το συνδυασμό της φυσικής αναψυχής με πνευματικές απαιτήσεις μέσω του κυνηγιού, J. Lowerson, Sport and the English middle classes, Μάντσεστερ, Manchester University Press, 1993, σ. 17.

39. Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Ο σκοπός..., ό.π., σ. 19-21.

40. Στο ίδιο, σ. 24. Στο ίδιο τεύχος, εξάλλου, ο Ι. Ζυγομαλάς επισημαίνει τη νέα σχέση με τα αρχαία μνημεία: "πάρτε τα πόδια σας [...] και για να δήτε καλά τη Γη σας αυτή, κυτάξετέ την μ' ορθάνοιχτα μάτια και χωρίς φράγκικα χρωματιστά γυαλιά". Στο ίδιο, σ. 9-10.

41. Στην Αγγλία παρατηρείται στη στροφή του αιώνα αλλαγή στην κοινωνική σύνθεση των πεζοπορικών και ορειβατικών σωματείων, τα οποία από σωματεία της μεσαίας τάξης διευρύνονται και προς τις εργατικές, που αρχίζουν να μετέχουν επίσης στην αστική έξοδο. Ο κύριος λόγος ήταν η κοινωνική διεύρυνση του θεσμού των διακοπών και κυρίως -από τη δεκαετία του 1920- της εξόδου για το Σαββατοκύριακο. Βλ. Helen Walker, "The Popularisation of the Outdoor Movement, 1900-1940", BJSH 2 (1985), σ. 140-153.

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/367.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χαρακτήρα έχουν και οι κυνηγετικοί σύλλογοι. Οι σύλλογοι αυτοί, χωρίς να θέτουν ως στόχο τους την περιήγηση, οργανώνουν εκδρομές για κυνήγι, όπου η ψυχαγωγία συνιστά το βασικό κίνητρο42. Η σκοπευτική δεινότητα αποτελεί, ωστόσο, βασική προϋπόθεση για να είναι κάποιος μέλος κυνηγετικού σωματείου. Άλλωστε, πολλά απ' αυτά τα σωματεία συνδυάζουν στον τίτλο τους τα δύο επίθετα, "σκοπευτικός" και "κυνηγετικός". Τα κυνηγετικά σωματεία ακολουθούν πορεία παράλληλη προς τα περιηγητικά αλλά είναι διαφορετική στην περίπτωσή τους η σχέση πόλης-υπαίθρου. Έτσι, ενώ στις αρχές του 20ού αι. πολλαπλασιάζονται σαφώς τα κυνηγετικά σωματεία43 -όπως και τα περιηγητικά- η αύξησή τους περιορίζεται κυρίως στα επαρχιακά κέντρα και όχι στην περιοχή της πρωτεύουσας. Συμβαίνει δηλ. ακριβώς το αντίθετο απ' ό,τι με τα εκδρομικά σωματεία.

Δεν γνωρίζουμε τα μέλη και την κοινωνική σύνθεση των κυνηγετικών σωματείων και είναι δύσκολο να διακινδυνεύσουμε υποθέσεις. Είναι εντούτοις προφανές ότι ξεχωριστή θέση θα κατείχαν εκείνοι που ήταν εξασκημένοι στη σκοποβολή, δηλ. αξιωματικοί του στρατού. Επιπλέον, δεδομένου ότι το κυνήγι αποτελούσε για τη Δ. Ευρώπη από παλιά ενασχόληση των ευγενών, είναι πιθανόν να υιοθετήθηκε και στην Ελλάδα από μέλη της ανώτερης αστικής τάξης. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται από σκόρπιες πληροφορίες, δε σημαίνει ωστόσο ότι το σπορ αυτό ασκούνταν πάντα στο πλαίσιο ενός σωματείου. Αντίθετα μάλιστα, φαίνεται πως μέλη των κυνηγετικών σωματείων ήταν εκπρόσωποι της μέσης αστικής τάξης ενώ η ανώτερη αστική ελίτ προτιμούσε τις ιδιωτικές (ανά οικογένειες) εξόδους σε απομακρυσμένες και απρόσιτες για τους πολλούς περιοχές για συγκομιδή θηραμάτων44.

————————————

42. Την ψυχαγωγία των μελών του έθετε ως βασικό σκοπό του ο Όμιλος Κυνηγών Πειραιώς που ιδρύθηκε τα 1894: Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα των... Β'... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 154. Εξάλλου, η περιγραφή "μίας κυνηγετικής εκδρομής ανά τον Κιθαιρώνα" το 1898 ξεκινά με την ακόλουθη φράση: "Εν Ελλάδι δυστυχώς δεν κατενοήθη εισέτι οποίαν ψυχαγωγίαν παρέχουσιν αι εκδρομαί και οποίαν ευεξίαν προσδίδουσιν αύται εις τα μαλθακά ημών καταστάντα ως εκ του νωχελούς και καθιστικού βίου σώματα". ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 71. Βλ. και σ. 84.

43. Τουλάχιστον με την τυπική μορφή, γιατί μπορούμε να υποθέσουμε πως κάποιες παρέες φίλων πήγαιναν για κυνήγι χωρίς να χρειάζεται να συστήσουν σωματείο, γεγονός που θα συνέβαινε π.χ. σπανιότερα στην περίπτωση ενός γυμναστικού σωματείου. Για την περίοδο 1900-1914, πάντως, τα κυνηγετικά σωματεία είναι διπλάσια από τα περιηγητικά στις επαρχίες του ελληνικού κράτους. Βλ. εδώ, σ. 177-9, 185.

44. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η πληροφορία για δύο κυνηγετικές εξορμήσεις το 1904: η πρώτη της οικογενείας Μέρλιν (Σίδνεϋ, Χάρολδ, Τζέρολδ, και η σύζυγος του Σίνδεϋ, Ζαΐρα, κόρη του Γ. Θεοτόκη) στους Αγίους Σαράντα όπου αποβιβάστηκαν «με το ιδιόκτητον γιοτ του κ. Μέρλιν "Βαλκυρίαν"» και η δεύτερη, του Αναστ. Μεταξά στη Σκύρο. Τα "λάφυρα" της πρώτης εξόρμησης, όπου διέπρεψε με τη σκοπευτική της δεινότητα η "πρώτη Ελληνίς κυνηγός" Ζαΐρα Μέρλιν, ήταν "43 αγριόχοιροι και 12 δορκάδες". Βλ. Π.Σ. Σαββίδης, Πανελλήνιον Λεύκωμα..., Αθήνα 1905, σ. 61-62.

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/368.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΟΔΗΛΑΤΟ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

Ενόσω άκμαζε ο εκδρομισμός, στις αρχές του 20ού αιώνα, παράκμαζε η ποδηλασία. Στα τέλη όμως του 19ου αι., η κατάσταση ήταν ακόμη διαφορετική και το ποδήλατο αποτελούσε προνόμιο λίγων εύπορων αστών45. Δεδομένης της κοινωνικής εμβέλειας των πρώτων ποδηλατικών συλλόγων, οι μη αθλητικές δραστηριότητές τους δε διαφέρουν από εκείνες των υπόλοιπων αθλητικών σωματείων αλλά υποστηρίζονται οπωσδήποτε από μεγαλύτερες οικονομικές δυνατότητες. Είναι, νομίζω, χαρακτηριστικό ότι τα πρώτα αμιγώς αθλητικά περιοδικά έντυπα, έστω και βραχύβια, που κυκλοφορούν στην Ελλάδα ανήκουν σε ποδηλατικούς συλλόγους. Το Ημερολόγιον του Ομίλου Ποδηλατών Πειραιώς το 1895 είναι το πρώτο ημερολόγιο "αφιερωμένον" κατά την έκφραση του Π. Νιρβάνα, "εις το ελληνικόν σπορτ"46, ενώ το μηνιαίο ποδηλατικό περιοδικό Το Βέλος που εκδόθηκε το 1894 μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο αθλητικό περιοδικό έντυπο του ελληνικού κράτους47. Στην ουσία όμως, εξαιτίας της μικρής ζωής του Βέλους, τη θέση του πρώτου αθλητικού εντύπου κατέχει η Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής, επίσημο όργανο του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών48. Αρχικά δεκαπενθήμερο και στη συνέχεια μηνιαίο, το περιοδικό κυκλοφορεί κατά τα χρόνια 1898-1901. Στις αρχές του 1900 τυπώνεται σε 3.000 αντίτυπα και στο τέλος του ίδιου έτους σε 5.000. Παρά τον εξειδικευμένο τίτλο, η Επιθεώρησις καλύπτει το σύνολο σχεδόν της αθλητικής κίνησης στην Ελλάδα, ενώ περιέχει και ειδήσεις από το εξωτερικό. Το 1900 μάλιστα η έκδοση οργανώνεται με βάση τις απαιτήσεις της σύγχρονης δημοσιογραφίας και με τη συνείδηση ότι απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο όσο και ευρύ κοινό. Το αθλητικό έντυπο της

————————————

45. Έγραφε το 1901 ο Π. Σ. Σαββίδης για τον Ποδηλατικό Σύλλογο Αθηνών: "απαρτίζεται ήδη εκ 250 περίπου μελών της ανωτέρας παρ' ημίν τάξεως". Αθλητικόν Λεύκωμα, Αθήνα 1901, σ. 12. Την ίδια χρονιά, η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία αριθμούσε 336 εταίρους. Στο ίδιο, σ. 13. Η εγγραφή στον Π.Σ.Α. στοίχιζε ακριβότερα από τους υπόλοιπους ποδηλατικούς συλλόγους (15 δρχ.) αλλά και η μηνιαία συνδρομή ήταν υψηλή (3 δρχ.). "Καταστατικόν του εν Αθήναις Ποδηλατιστικού Συλλόγου" (6 Νοεμ. 1891), ΦΕΚ Α' 218, 4 Ιουλ. 1892.

46. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 25.

47. Δεν έχω δει το (μοναδικό, όπως φαίνεται) τεύχος που κυκλοφόρησε. Η πληροφορία για την έκδοση οφείλεται στον Βάσο Αδάμα: "Το ποδήλατον εν Ελλάδι. Σύντομος επιθώρησις", Νέα Ελλάς. Εικονογραφημένον εθνικόν ημερολόγιον 2 (1896), σ. 477. Σύμφωνα με τον Αδάμα, το περιοδικό αυτό "ευθύς ως ανέτειλε εξηφανίσθη".

48. Ο Π.Σ.Α. ήταν ο πιο δραστήριος ποδηλατικός σύλλογος της καμπής του αιώνα, υπό την προεδρία του Μιλτ. Νεγρεπόντη. Φαίνεται πως η παρουσία του Νεγρεπόντη ήταν καθοριστική για τη δράση του Π.Σ.Α., εφόσον λίγους μήνες μετά την παραίτησή του από την προεδρία, ο σύλλογος διαλύθηκε. Βλ. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες..., ό.π., σ. 466-467.

Σελ. 368
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 349
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    αλλαγών με μόδες που καινοτομούν και διακρίνουν"72. Για το τέννις, και ειδικότερα για τις γυναίκες, φαίνεται πράγματι πως συχνά η εμφάνιση θεωρούνταν σπουδαιότερη από την επίδοση73.

    Το τέννις αποτελούσε λοιπόν ένα από τα εξωτερικά σύμβολα που θεμελίωναν την κοινωνική διάκριση. Ο τρόπος διασκέδασης, πλάι στην ενδυμασία, τη γνώση της γαλλικής γλώσσας και τους καλούς τρόπους, ήταν στοιχείο κοινωνικής ταυτότητας. Ο Γρ. Ξενόπουλος, το 1908, σχολιάζοντας ακριβώς τη μόδα του τέννις, περιγράφει με σαφήνεια τα χαρακτηριστικά της ανώτερης αθηναϊκής τάξης: "Υπάρχει κ' εδώ, όπως παντού, μία τάξις ανθρώπων, οι οποίοι ευρίσκουν ευχαρίστησιν να συναναστρέφωνται και να διασκεδάζουν μεταξύ των. Όμοιος τον όμοιον δεν λέγει και η παροιμία; Και οι άνθρωποι αυτοί είνε όμοιοι επάνω-κάτω μεταξύ των κατά τα ήθη, τα έθιμα, την γλώσσαν (συνήθως γαλλικήν), τους πόρους (συνήθως μεγάλους), τον τρόπον του φέρεσθαι και ενδύεσθαι, τας ιδέας και τα αισθήματα. Φυσικώτατον λοιπόν να επιζητούνται αμοιβαίως και ναποκλείουν από τον κύκλον των όλους εκείνους που δεν ομιλούν, δεν ενδύονται, δεν συμπεριφέρονται και δεν σκέπτονται κατά τον ίδιον τρόπον"74.

    ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

    Η επισκόπηση των απολογισμών του Lawn Tennis Club Αθηνών για την πρώτη εικοσαετία περίπου της λειτουργίας του (βλ. Πίνακα 6) αναδεικνύει τη διαφορά του οικονομικού του μεγέθους σε σύγκριση τουλάχιστον με τα αθλητικά σωματεία που παρουσιάστηκαν. Αν εξαιρέσουμε τις χρονιές κρίσης, το 1897, έτος πολέμου, και το 1901-1902, όταν ο Όμιλος διήλθε τη σοβαρότερη κρίση του λόγω της δραματικής μείωσης των μελών του, όλα τα υπόλοιπα χρόνια τα έσοδα και τα έξοδα κυμαίνονται κατά μέσο όρο γύρω στις 10.000 δρχ. Το 1916, χρονιά σημαντικών αλλαγών στον Όμιλο, όπως είδαμε, αντιπροσωπεύει και μια απογείωση στα οικονομικά με το διπλασιασμό των εσόδων και τον τετραπλασιασμό σχεδόν των εξόδων.

    Η διακύμανση των εσόδων εξαρτάται κατά κύριο λόγο από τον αριθμό των μελών, εφόσον, όπως προκύπτει από τους αναλυτικούς ισολογισμούς, οι συνδρομές αντιπροσώπευαν το σημαντικότερο έσοδο του Ομίλου. Η αύξηση του κόστους της συνδρομής και η παράλληλη αύξηση του αριθμού των μελών μετά τους Βαλκανικούς πολέμους επηρέασαν συνεπώς με άμεσο τρόπο το συνολικό ποσό των εσόδων. Η ενοικίαση των σφαιρών για το παιχνίδι, που επίσης 

    ————————————

    72. D. Roche, La culture des apparences. Une histoire du vêtement XVIIe-XVIIIe siècle, Παρίσι 1989, σ. 12.

    73. Πβ. R. Holt, Sport and the British..., ό.π., σ. 127-128.

    74. Η Διάπλασις των Παίδων, 26 Απριλίου 1908, σ. 171.