Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 362-381 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/362.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

γερμανικού τοπίου με το "αιώνιο" πνεύμα του έθνους. Η εσωστρεφής και μυστικιστική αντίληψη του γερμανικού έθνους ενέπνεε τους πεζοπόρους γυμναστές να αναζητήσουν την ενσάρκωση του "ωραίου" στη φύση και στο ανθρώπινο σώμα18.

Η παράμετρος αυτή δεν συναντάται, απ' όσο γνωρίζω, σε κανένα από τα πεζοπορικά ή περιηγητικά σωματεία του ελληνικού κράτους της αντίστοιχης περιόδου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν λανθάνει η πεποίθηση για την ωραιότητα του ελληνικού τοπίου και η βούληση για "πατριδογνωσία"19. Στους σκοπούς των πεζοπορικών σωματείων, όσο συμβατικά και αν διατυπώνονται, διακρίνουμε τους εκπαιδευτικούς στόχους (επίσκεψη ιστορικών και αρχαιολογικών τόπων), τους καθαρά αθλητικούς (σωματική διάπλαση) αλλά και την ευεξία καθώς και την "αδελφική ένωση" των μελών του σωματείου20. Πρόκειται λοιπόν για μια περισσότερο ψυχαγωγική δραστηριότητα, αρκετά προσιτή, εφόσον δεν απαιτεί ούτε ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες ούτε συγκεκριμένο ηλικιακό όριο. Το κόστος, εξάλλου, της συμμετοχής σε ένα παρόμοιο σωματείο ήταν μάλλον χαμηλό και ανάλογο εκείνου των γυμναστικών σωματείων21. Εντελώς διαφορετικό θα είναι όμως, από τα τέλη ακριβώς του αιώνα, το κοινωνικό αντίκρυσμα της περιήγησης και του εκδρομισμού.

ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΑ

Η πυκνότητα των εκπαιδευτικών και ψυχαγωγικών εκδρομών σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του φυσιολατρικού κινήματος και του ιατρικού λόγου σχετικά με την αναγκαιότητα της επαφής με το ύπαιθρο δημιουργούν, στην εκπνοή του προηγούμενου αιώνα, τις κατάλληλες συνθήκες για την εισαγωγή του περιηγητισμού στην Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών, μέσω του επίσημου οργάνου του, την Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρηση της Ανατολής, αλλά και με τις αποφάσεις του Δ.Σ. του22, πρωτοστατεί σ' αυτή

————————————

18. Βλ. G. L. Mosse, The Nationalization of the Masses. Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars Through the Third Reich, Νέα Υόρκη 1975, σ. 133.

19. Ο στόχος αυτός είναι πιο καθαρός στα περιηγητικά σωματεία που ιδρύονται στις αρχές του 20ού αιώνα. Βλ. παρακάτω, σ. 365-6.

20. "Καταστατικόν του εν Καλάμαις Συλλόγου των Πεζοπόρων ο Ευκλής", ΦΕΚ Γ΄  81, 5 Οκτ. 1894, "Κανονισμός Ομίλου Πεζοπόρων Πειραιώς", ΦΕΚ Α' 208, 19 Οκτ. 1893 και Γ ' 64, 4 Ιουλ. 1895, "Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Συλλόγου των Πεζοπόρων της σπουδαζούσης νεολαίας", ΦΕΚ Γ' 57, 13 Ιουνίου 1895, "Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Αθηνών", ΦΕΚ Γ' 74, 25 Αυγ. 1895, "Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Ομίλου των Πεζοπόρων", ΦΕΚ Β' 4, 13 Ιαν. 1896.

21. Βλ. εδώ, σ. 197.

22. Το Δ.Σ. κατά τις συνεδριάσεις της 16 και 18 Νοεμβρίου 1898 αποφάσισε να διευρύνει

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/363.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

την προσπάθεια. Το 1898 δημοσιεύεται στην Επιθεώρηση ανυπόγραφο άρθρο μέλους του Ποδηλατικού Συλλόγου, όπου αναγγέλλεται το εγχείρημα:

"...αποφάσισα να θέσω εις ενέργειαν έν όνειρον, όπερ από παιδικής ηλικίας έτρεφον, το όνειρον του να ιδρυθή μία εταιρία, είς σύλλογος εν Ελλάδι, έν είδος Touring-Club, όστις να εργασθή, να συγκεντρώση πέριξ αυτού όλους τους άνδρας της καλής θελήσεως όλους τους αγαπώντας πράγματι τον τόπον μας και να προβή εις την διευκόλυνσιν των μέσων της ανακαλύψεως των αγνώστων καλλονών της χώρας και να καταστήση αυτάς προσιτάς εις τον θαυμασμόν πάντων"23.

Προς τον περιηγητισμό θα στραφούν και άλλοι ποδηλατικοί σύλλογοι. Μάλιστα, η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία που είχε ιδρυθεί το 1895 μετανομάζεται το 1909, με τροποποίηση του καταστατικού της σε Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων - Touring Club24. Ο περιηγητισμός αποτελεί πλέον την κύρια δραστηριότητα του σωματείου που απλώς διατηρεί και ποδηλατικό τμήμα25.

Ταυτόχρονα σχεδόν με την ίδρυση του Τμήματος Εκδρομών και Περιηγήσεων του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών ιδρύεται στην Αθήνα και ο πρώτος αμιγώς περιηγητικός σύλλογος, ο Όμιλος των Εκδρομών (31 Μαρτίου 1899)26. Στην περίπτωση του εν λόγω Ομίλου, η εκδρομή δεν στοχεύει καθόλου στη σωματική άσκηση αλλά στην ψυχαγωγία και την επαφή με το ύπαιθρο. Δεν πρόκειται συνεπώς για πεζοπορικό σωματείο. Οι εκδρομές γίνονται με διάφορα μεταφορικά μέσα, όπως σιδηρόδρομο, πλοίο κλπ. και μετέχουν ολόκληρες οικογένειες. Σε μια από τις πρώτες εκδρομές του Ομίλου των Εκδρομών, που έγινε στον Πόρο, οι εκδρομείς διασκέδασαν και με μερικούς "τρελλούς γύρους πόλκας" πάνω στο κατάστρωμα27.

Ενάμιση χρόνο μετά την ίδρυσή του, ο σύλλογος αριθμεί ήδη 100 μέλη μεταξύ των οποίων και γυναίκες. Επίτιμος πρόεδρός του είναι ο Σπυρίδων Λάμπρος. Οι στόχοι του Ομίλου συνοψίζονται στα εξής: "να γνωρίσωμεν την πατρίδα μας, να εκτιμήσωμεν τας ανεκμεταλλεύτους φυσικάς αυτής καλλονάς, να διαβάσωμεν τα μεγάλα διδάγματα τα οποία είναι γραμμένα επάνω εις κάθε πέτρα της διά να την αγαπήσωμεν και να την υπερασπισθώμεν εις το μέλλον καλλίτερον, αφ' ότι την

————————————

τους σκοπούς του συλλόγου και να περιλάβει και περιηγήσεις κατά το πρότυπο του Touring Club της Γαλλίας. Ήδη το 1899 υπάρχει, στο πλαίσιο του συλλόγου, ιδιαίτερο τμήμα Εκδρομών και Περιηγήσεων. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 85, 257.

23. "Η άγνωστος Ελλάς", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 25-28.

24. Βλ. Β.Δ. 30 Ιανουαρίου 1910, ΦΕΚ Α' 57, 8 Φεβρουαρίου 1910. Το νέο καταστατικό δεν δημοσιεύεται αλλά η τροποποίησή του χρονολογείται στις 21 Δεκεμβρίου 1909.

25. Πβ. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1910. Έτος Α'. Δεκέμβριος 1910, Αθήνα 1910, σ. 68-69. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω αντίτυπο του μηνιαίου δελτίου που, σύμφωνα με το Ημερολόγιο του Σ.Ε.Α.Γ.Σ., εξέδιδε η Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων.

26. Ο σύλλογος αυτός διαλύθηκε το 1910. Β. Κωνσταντινόπουλος, ό.π., σ. 13.

27. Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 324-6.

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/364.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υπερασπίσθημεν εις το παρελθόν"28. Η επικυριαρχία του εθνικού λόγου μπορεί ωστόσο να είναι παραπλανητική ως προς τους πραγματικούς στόχους του σωματείου. Η φυσιολατρία ως αντίδραση προς την πνιγηρή ζωή της πόλης αποτελεί τον ιδεολογικά πυρήνα του Ομίλου των Εκδρομών όπως και όλων των περιηγητικών σωματείων που ιδρύονται από τα τέλη του 19ου αιώνα στις ευρωπαϊκές χώρες29. Η "αγάπη προς την εξοχήν, το ύπαιθρον, την ζωήν, την φυσικήν και αληθινήν ζωήν" είναι το βασικό κίνητρο της ίδρυσης του Ομίλου.

Ο τρόπος που η πόλη έβλεπε την ύπαιθρο έχει αλλάξει στα τέλη του αιώνα. Εκτός από το γεγονός ότι η ύπαιθρος έχει πάψει να θεωρείται επικίνδυνη για τους ανθρώπους της πόλης που ταξιδεύουν, διακρίνουμε τη μετάβαση -ως προς την αναπαράσταση της υπαίθρου- από την περιφρόνηση στην περιέργεια κι από εκεί στη συμπάθεια30. Αντίστοιχα δημιουργείται μια νέα εικόνα για τη φύση, απολύτως ευνοϊκή για την αστική έξοδο. Πέρα από τις αλλαγές στην ίδια την πόλη, με τη διόγκωση του αστικού χώρου, η έξοδος αυτή φαίνεται πως ευνοείται και από το βάρος του τριτογενούς τομέα. Ο καταστηματάρχης, ο δημόσιος υπάλληλος, ο τραπεζικός υπάλληλος, όλοι μοιάζουν να θέλουν να ξεφύγουν από την αποπνικτική ατμόσφαιρα του γραφείου ή του καταστήματος και να βρεθούν στον καθαρό αέρα31.

Ο περιηγητισμός αποτελεί καινοτομία για την Ελλάδα της καμπής του αιώνα, γι' αυτό και ο Όμιλος των Εκδρομών συσπειρώνει σημαντικούς εκπροσώπους της αστικής τάξης32. Έχει εξάλλου όλα τα χαρακτηριστικά της λέσχης. Για κάθε εκδρομή κατασκευάζεται ιδιαίτερο σήμα που φορούν όλοι οι εκδρομείς ενώ συντάσσεται και κυκλοφορεί λεπτομερές πρόγραμμα της εκδρομής. Οι εκδρομείς φωτογραφίζουν τα μέρη που επισκέπτονται αλλά και τους μετέχοντες και με τις φωτογραφίες φτιάχνουν αναμνηστικά λευκώματα. Χαρακτηριστικό είναι πάντως ότι ήδη το 1900 η ψυχαγωγία των εκδρομέων δεν περιορίζεται στο γεύμα και το χορό. Μετά την επιστημονική διάλεξη για τον τόπο που επισκέπτονται,

————————————

28. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 20.

29. Και στην Αθήνα, την ίδια περίπου εποχή, εμφανίζονται άλλοι δύο σύλλογοι -έκτος από τον Όμιλο Εκδρομών- με παρόμοια δραστηριότητα: ο Όμιλος των Εφίππων Εκδρομών που ιδρύεται το 1901 και ο Φιλικός Όμιλος Εκδρομών που ιδρύεται το 1906. Βλ. ΦΕΚ Β' 2, 8 Ιαν. 1902 και Α' 24, 7 Φεβρ. 1907 αντίστοιχα. Τροποποιήσεις του καταστατικού του Ομίλου Εφίππων Εκδρομών στο ΦΕΚ Β' 38, 30 Δεκ. 1902 και Α' 182, 9 Σεπτ. 1905.

30. Πβ. R. Holt, "La bicyclette, la bourgeoisie et la découverte de la France rurale, 1880-1914", Sport/Histoire 1 (1988), σ. 95. Η στροφή προς την "ειδυλλιακή ύπαιθρο" και την αγροτική Ελλάδα χαρακτηρίζει εξάλλου την ελληνική λογοτεχνία της τελευταίας εικοσαετίας του 19ου αιώνα. Βλ. Mario Vitti, Ιδεολογική λειτουργία της ελληνικής ηθογραφίας, γ' εκδ., Αθήνα, Κέδρος, 1991.

31. R. Holt, "La bicyclette...", ό.π., σ. 96.

32. Αντίστοιχος ήταν ο χαρακτήρας του παρισινού Touring Club που είχε ιδρυθεί το 1890. Βλ. R. Holt, "La bicyclette...", ό.π., σ. 90.

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/365.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

οι εκδρομείς επιδίδονται σε αθλητικά παιγνίδια και μάλιστα στο ποδόσφαιρο33. Συνεπώς, τα σπορ φαίνεται πως αποτελούν πλέον συστατικό στοιχείο της ψυχαγωγίας των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων, εφόσον εμφανίζονται ως μέσο διασκέδασης στις συναναστροφές και των μελών μη αθλητικών σωματείων.

Στις αρχές του αιώνα, είναι σαφής η επίδραση του φυσιολατρικού κινήματος που ωθεί, όπως ήδη επισημάνθηκε, τους κατοίκους της πόλης στο ύπαιθρο. Εντυπωσιακή είναι άλλωστε η αύξηση των περιηγητικών σωματείων, κυρίως στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας34, γεγονός που επικυρώνει αυτή τη διάθεση φυγής έξω από το αστικό κέντρο και την επαφή με τη φύση. Στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα (1900-1922), μόνο στην περιοχή Αθήνας και Πειραιά ιδρύονται τουλάχιστον 17 εκδρομικά σωματεία, ποσοστό εξαιρετικά υψηλό στο σύνολο των νεοϊδρυμένων αθλητικών σωματείων, εκτοπίζοντας έτσι από την πρώτη θέση τα γυμναστικά σωματεία35.

Δεν γνωρίζουμε τους στόχους αυτών των 17 σωματείων, γιατί δεν έχουν εντοπιστεί τα καταστατικά τους. Είναι όμως ενδεικτικές οι ονομασίες που επιλέγονται, ως προς τον χαρακτήρα και τους στόχους των ιδρυτών: Όμιλος Εκδρομών "η Νεότης", Όμιλος Εκδρομών "η Τέρψις", Σύνδεσμος Ψυχαγωγικών Εκδρομών, Ψυχαγωγικός Όμιλος Εκδρομών "η Ηώς" κλπ. Η ψυχαγωγική διάσταση είναι προφανής, επιβεβαιώνεται άλλωστε και από την κατάταξη του Πρωτοδικείου Αθηνών -τουλάχιστον για την περίοδο 1914-1922- σύμφωνα με την οποία όλα τα εκδρομικά σωματεία ανήκουν στην κατηγορία των ψυχαγωγικών36.

Απολύτως εναρμονισμένος μ' αυτό το πνεύμα είναι και ο Οδοιπορικός Σύνδεσμος που ιδρύεται στην Αθήνα τον Μάρτιο 1921 με πρωτοβουλία του Δ. Γρ. Καμπούρογλου37. Μέσα σε δύο χρόνια από την ίδρυσή του είχε πραγματοποιήσει εκατό εκδρομές, στην περιοχή της Αττικής. Με περιορισμένο αριθμό μελών εκ προθέσεως είχε ως πρότυπο οργάνωσης την κλειστή λέσχη. Στην 100ή εκδρομή του πέτυχε να συγκεντρώσει σημαντικό αριθμό επισήμων, αποδεικνύοντας μ' αυτό τον τρόπο και την κοινωνική του εμβέλεια αλλά και, γενικότερα, την αξιολόγηση της πεζοπορίας από την αστική τάξη της πρωτεύουσας. Παρά τον -εξ ορισμού σχεδόν- ψυχαγωγικό χαρακτήρα του σωματείου, τα μέλη του 

————————————

33. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 20.

34. Βλ. εδώ, σ. 184-7.

35. Αντίθετα, στις επαρχίες του ελληνικού κράτους, ο αριθμός των περιηγητικών σωματείων είναι μάλλον μικρός σε σύγκριση με άλλες κατηγορίες σωματείων.

36. "Αλφαβητικόν Ευρετήριον Σωματείων αρχόμενον από του έτους 1914-1931 και από υπ' αριθ. 1 έως 3009".

37. Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Η πρώτη και η εκατοστή εκδρομή του. Αναμνηστικόν τεύχος, [Αθήνα] 1923.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/366.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αποποιούνται εντελώς αυτό τον χαρακτηρισμό, δίνοντας έναν πνευματικό και αισθητικό χαρακτήρα στην επαφή με τη φύση:

"Η πεζοπορία δεν είνε μια διασκέδασις, είνε λατρεία, και το ύπαιθρο δεν είνε σχεδόν ποτέ ο τόπος που πηγαίνει κανείς για να ευθυμήση, αλλ' είνε ο Ναός που εισέρχεται για να επικοινωνήση με τη θεότητα"38.

Οι "φανατισμένοι" αυτοί "ιεροκήρυκες της λατρείας του υπαίθρου"39 δίνουν παράλληλα πατριωτικό περιεχόμενο στη γνωριμία της ελληνικής φύσης με σκεπτικό που θυμίζει τους γερμανούς πεζοπόρους του 19ου αι. Για τους προοδευτικούς διανοούμενους της αρχής του 20ού αι., εξάλλου, και μάλιστα στην κρίσιμη συγκυρία της επομένης της Μικρασιατικής Καταστροφής, ο "νέος" πατριωτισμός που προτείνεται αναβλύζει και από μια νέα σχέση με την ελληνική φύση, μια σχέση απαλλαγμένη από τον αρχαιόπληκτο σχολαστικισμό.

"Πρέπει να ομολογήσωμεν ότι είνε ένας πατριωτισμός, που διαφέρει σημαντικά από εκείνον που διδασκόμεθα εις την πλατείαν του Συντάγματος και εις τον πανηγυρισμόν της 25ης Μαρτίου", έγραφε ο Παύλος Νιρβάνας40.

Μπορούμε να υποθέσουμε ότι, με τον πολλαπλασιασμό των περιηγητικών σωματείων, αλλάζει και η κοινωνική τους σύνθεση αλλά και υπάρχει σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ τους. Προφανώς κάποια σωματεία διατηρούν τον κλειστό χαρακτήρα της λέσχης, με υψηλό κόστος συμμετοχής, ενώ άλλα απευθύνονται στα ευρύτερα στρώματα της μεσαίας τάξης υιοθετώντας όμως ανάλογους τρόπους ψυχαγωγίας41. Η κοινωνική διάκριση εξασφαλίζεται πλέον μάλλον από το μέσο της περιήγησης, το οποίο μπορεί να είναι τελείως ανέξοδο -όπως η πεζοπορία- ή εξαιρετικά δαπανηρό -όπως όταν η περιήγηση παίρνει τη μορφή της τουριστικής περιπλάνησης.

Εκτός από τους ποδηλατικούς και τους εκδρομικούς, εν μέρει περιηγητικό

————————————

38. Λόγος του Στέλιου Ε. Χιλιαδάκη, γεν. γραμματέα του Συνδέσμου στη Γ.Σ. της 31 Ιαν. 1923: Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Ο σκοπός και το έργον του ( Έκθεσις Πεπραγμένων), Αθήνα 1923, σ. 5. Πβ. το συνδυασμό της φυσικής αναψυχής με πνευματικές απαιτήσεις μέσω του κυνηγιού, J. Lowerson, Sport and the English middle classes, Μάντσεστερ, Manchester University Press, 1993, σ. 17.

39. Οδοιπορικός Σύνδεσμος. Ο σκοπός..., ό.π., σ. 19-21.

40. Στο ίδιο, σ. 24. Στο ίδιο τεύχος, εξάλλου, ο Ι. Ζυγομαλάς επισημαίνει τη νέα σχέση με τα αρχαία μνημεία: "πάρτε τα πόδια σας [...] και για να δήτε καλά τη Γη σας αυτή, κυτάξετέ την μ' ορθάνοιχτα μάτια και χωρίς φράγκικα χρωματιστά γυαλιά". Στο ίδιο, σ. 9-10.

41. Στην Αγγλία παρατηρείται στη στροφή του αιώνα αλλαγή στην κοινωνική σύνθεση των πεζοπορικών και ορειβατικών σωματείων, τα οποία από σωματεία της μεσαίας τάξης διευρύνονται και προς τις εργατικές, που αρχίζουν να μετέχουν επίσης στην αστική έξοδο. Ο κύριος λόγος ήταν η κοινωνική διεύρυνση του θεσμού των διακοπών και κυρίως -από τη δεκαετία του 1920- της εξόδου για το Σαββατοκύριακο. Βλ. Helen Walker, "The Popularisation of the Outdoor Movement, 1900-1940", BJSH 2 (1985), σ. 140-153.

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/367.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χαρακτήρα έχουν και οι κυνηγετικοί σύλλογοι. Οι σύλλογοι αυτοί, χωρίς να θέτουν ως στόχο τους την περιήγηση, οργανώνουν εκδρομές για κυνήγι, όπου η ψυχαγωγία συνιστά το βασικό κίνητρο42. Η σκοπευτική δεινότητα αποτελεί, ωστόσο, βασική προϋπόθεση για να είναι κάποιος μέλος κυνηγετικού σωματείου. Άλλωστε, πολλά απ' αυτά τα σωματεία συνδυάζουν στον τίτλο τους τα δύο επίθετα, "σκοπευτικός" και "κυνηγετικός". Τα κυνηγετικά σωματεία ακολουθούν πορεία παράλληλη προς τα περιηγητικά αλλά είναι διαφορετική στην περίπτωσή τους η σχέση πόλης-υπαίθρου. Έτσι, ενώ στις αρχές του 20ού αι. πολλαπλασιάζονται σαφώς τα κυνηγετικά σωματεία43 -όπως και τα περιηγητικά- η αύξησή τους περιορίζεται κυρίως στα επαρχιακά κέντρα και όχι στην περιοχή της πρωτεύουσας. Συμβαίνει δηλ. ακριβώς το αντίθετο απ' ό,τι με τα εκδρομικά σωματεία.

Δεν γνωρίζουμε τα μέλη και την κοινωνική σύνθεση των κυνηγετικών σωματείων και είναι δύσκολο να διακινδυνεύσουμε υποθέσεις. Είναι εντούτοις προφανές ότι ξεχωριστή θέση θα κατείχαν εκείνοι που ήταν εξασκημένοι στη σκοποβολή, δηλ. αξιωματικοί του στρατού. Επιπλέον, δεδομένου ότι το κυνήγι αποτελούσε για τη Δ. Ευρώπη από παλιά ενασχόληση των ευγενών, είναι πιθανόν να υιοθετήθηκε και στην Ελλάδα από μέλη της ανώτερης αστικής τάξης. Το γεγονός αυτό επιβεβαιώνεται από σκόρπιες πληροφορίες, δε σημαίνει ωστόσο ότι το σπορ αυτό ασκούνταν πάντα στο πλαίσιο ενός σωματείου. Αντίθετα μάλιστα, φαίνεται πως μέλη των κυνηγετικών σωματείων ήταν εκπρόσωποι της μέσης αστικής τάξης ενώ η ανώτερη αστική ελίτ προτιμούσε τις ιδιωτικές (ανά οικογένειες) εξόδους σε απομακρυσμένες και απρόσιτες για τους πολλούς περιοχές για συγκομιδή θηραμάτων44.

————————————

42. Την ψυχαγωγία των μελών του έθετε ως βασικό σκοπό του ο Όμιλος Κυνηγών Πειραιώς που ιδρύθηκε τα 1894: Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα των... Β'... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 154. Εξάλλου, η περιγραφή "μίας κυνηγετικής εκδρομής ανά τον Κιθαιρώνα" το 1898 ξεκινά με την ακόλουθη φράση: "Εν Ελλάδι δυστυχώς δεν κατενοήθη εισέτι οποίαν ψυχαγωγίαν παρέχουσιν αι εκδρομαί και οποίαν ευεξίαν προσδίδουσιν αύται εις τα μαλθακά ημών καταστάντα ως εκ του νωχελούς και καθιστικού βίου σώματα". ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 71. Βλ. και σ. 84.

43. Τουλάχιστον με την τυπική μορφή, γιατί μπορούμε να υποθέσουμε πως κάποιες παρέες φίλων πήγαιναν για κυνήγι χωρίς να χρειάζεται να συστήσουν σωματείο, γεγονός που θα συνέβαινε π.χ. σπανιότερα στην περίπτωση ενός γυμναστικού σωματείου. Για την περίοδο 1900-1914, πάντως, τα κυνηγετικά σωματεία είναι διπλάσια από τα περιηγητικά στις επαρχίες του ελληνικού κράτους. Βλ. εδώ, σ. 177-9, 185.

44. Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η πληροφορία για δύο κυνηγετικές εξορμήσεις το 1904: η πρώτη της οικογενείας Μέρλιν (Σίδνεϋ, Χάρολδ, Τζέρολδ, και η σύζυγος του Σίνδεϋ, Ζαΐρα, κόρη του Γ. Θεοτόκη) στους Αγίους Σαράντα όπου αποβιβάστηκαν «με το ιδιόκτητον γιοτ του κ. Μέρλιν "Βαλκυρίαν"» και η δεύτερη, του Αναστ. Μεταξά στη Σκύρο. Τα "λάφυρα" της πρώτης εξόρμησης, όπου διέπρεψε με τη σκοπευτική της δεινότητα η "πρώτη Ελληνίς κυνηγός" Ζαΐρα Μέρλιν, ήταν "43 αγριόχοιροι και 12 δορκάδες". Βλ. Π.Σ. Σαββίδης, Πανελλήνιον Λεύκωμα..., Αθήνα 1905, σ. 61-62.

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/368.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΠΟΔΗΛΑΤΟ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

Ενόσω άκμαζε ο εκδρομισμός, στις αρχές του 20ού αιώνα, παράκμαζε η ποδηλασία. Στα τέλη όμως του 19ου αι., η κατάσταση ήταν ακόμη διαφορετική και το ποδήλατο αποτελούσε προνόμιο λίγων εύπορων αστών45. Δεδομένης της κοινωνικής εμβέλειας των πρώτων ποδηλατικών συλλόγων, οι μη αθλητικές δραστηριότητές τους δε διαφέρουν από εκείνες των υπόλοιπων αθλητικών σωματείων αλλά υποστηρίζονται οπωσδήποτε από μεγαλύτερες οικονομικές δυνατότητες. Είναι, νομίζω, χαρακτηριστικό ότι τα πρώτα αμιγώς αθλητικά περιοδικά έντυπα, έστω και βραχύβια, που κυκλοφορούν στην Ελλάδα ανήκουν σε ποδηλατικούς συλλόγους. Το Ημερολόγιον του Ομίλου Ποδηλατών Πειραιώς το 1895 είναι το πρώτο ημερολόγιο "αφιερωμένον" κατά την έκφραση του Π. Νιρβάνα, "εις το ελληνικόν σπορτ"46, ενώ το μηνιαίο ποδηλατικό περιοδικό Το Βέλος που εκδόθηκε το 1894 μπορεί να θεωρηθεί ως το πρώτο αθλητικό περιοδικό έντυπο του ελληνικού κράτους47. Στην ουσία όμως, εξαιτίας της μικρής ζωής του Βέλους, τη θέση του πρώτου αθλητικού εντύπου κατέχει η Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρησις της Ανατολής, επίσημο όργανο του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών48. Αρχικά δεκαπενθήμερο και στη συνέχεια μηνιαίο, το περιοδικό κυκλοφορεί κατά τα χρόνια 1898-1901. Στις αρχές του 1900 τυπώνεται σε 3.000 αντίτυπα και στο τέλος του ίδιου έτους σε 5.000. Παρά τον εξειδικευμένο τίτλο, η Επιθεώρησις καλύπτει το σύνολο σχεδόν της αθλητικής κίνησης στην Ελλάδα, ενώ περιέχει και ειδήσεις από το εξωτερικό. Το 1900 μάλιστα η έκδοση οργανώνεται με βάση τις απαιτήσεις της σύγχρονης δημοσιογραφίας και με τη συνείδηση ότι απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο όσο και ευρύ κοινό. Το αθλητικό έντυπο της

————————————

45. Έγραφε το 1901 ο Π. Σ. Σαββίδης για τον Ποδηλατικό Σύλλογο Αθηνών: "απαρτίζεται ήδη εκ 250 περίπου μελών της ανωτέρας παρ' ημίν τάξεως". Αθλητικόν Λεύκωμα, Αθήνα 1901, σ. 12. Την ίδια χρονιά, η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία αριθμούσε 336 εταίρους. Στο ίδιο, σ. 13. Η εγγραφή στον Π.Σ.Α. στοίχιζε ακριβότερα από τους υπόλοιπους ποδηλατικούς συλλόγους (15 δρχ.) αλλά και η μηνιαία συνδρομή ήταν υψηλή (3 δρχ.). "Καταστατικόν του εν Αθήναις Ποδηλατιστικού Συλλόγου" (6 Νοεμ. 1891), ΦΕΚ Α' 218, 4 Ιουλ. 1892.

46. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 25.

47. Δεν έχω δει το (μοναδικό, όπως φαίνεται) τεύχος που κυκλοφόρησε. Η πληροφορία για την έκδοση οφείλεται στον Βάσο Αδάμα: "Το ποδήλατον εν Ελλάδι. Σύντομος επιθώρησις", Νέα Ελλάς. Εικονογραφημένον εθνικόν ημερολόγιον 2 (1896), σ. 477. Σύμφωνα με τον Αδάμα, το περιοδικό αυτό "ευθύς ως ανέτειλε εξηφανίσθη".

48. Ο Π.Σ.Α. ήταν ο πιο δραστήριος ποδηλατικός σύλλογος της καμπής του αιώνα, υπό την προεδρία του Μιλτ. Νεγρεπόντη. Φαίνεται πως η παρουσία του Νεγρεπόντη ήταν καθοριστική για τη δράση του Π.Σ.Α., εφόσον λίγους μήνες μετά την παραίτησή του από την προεδρία, ο σύλλογος διαλύθηκε. Βλ. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες..., ό.π., σ. 466-467.

Σελ. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/369.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εποχής επιδιώκει συνεπώς να γίνει απαραίτητο "εις κάθε νέον, εις κάθε άνδρα, εις κάθε μαθητήν, εις κάθε φοιτητήν, εις κάθε αξιωματικόν, υπάλληλον, βιομήχανον, έμπορον, χρηματιστήν, [...] τέλος χρήσιμον εις κάθε άνθρωπον"49. Ανταποκριτές υπάρχουν τόσο στο εξωτερικό όσο και στις επαρχίες για να μεταδίδουν την αθλητική κίνηση ενώ ειδικός δημοσιογράφος έχει αναλάβει την περιγραφή των αγώνων "ολοζώντανα", όπως γράφει το περιοδικό προς τους αναγνώστες του, "σαν να τα βλέπετε με κινηματογράφον"50.

Έντονη είναι εξάλλου και η υπόλοιπη δημόσια παρουσία των ποδηλατικών σωματείων. Ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών, για παράδειγμα, κέρδισε το 1899 το δεύτερο βραβείο για το άρμα που παρουσίασε στην παρέλαση της Αποκριάς51. Το άρμα ήταν "πολυτελέστατο" και αποτελούνταν από ένα τεράστιο ποδήλατο που το οδηγούσε ένας εξίσου τεράστιος πιερρότος. Πλαισιωμένο από σαράντα ποδηλατιστές και είκοσι μεταμφιεσμένα μέλη του συλλόγου, το άρμα παρέπεμπε στην επίκαιρη και σημαντική παρουσία του ποδηλάτου στην αθηναϊκή ζωή.

Η συμμετοχή του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών στην αποκριάτικη παρέλαση της επόμενης χρονιάς εμπνεόταν αντίστοιχα από το βασικό συμβολισμό του ποδηλάτου, την πρόοδο. Πράγματι, περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο σπορ, το ποδήλατο συμβόλισε από την πρώτη στιγμή της εμφάνισής του την τεχνολογική πρόοδο. Όχι μόνο επειδή το ίδιο αποτελεί νεότερη εφεύρεση αλλά και γιατί η ταχύτητα, αξία της βιομηχανικής εποχής, βρίσκει σ' αυτό την εναργέστερη έκφραση της. Κατ' επέκταση, ο ποδηλάτης είναι το σύμβολο του νέου, σύγχρονου, ανθρώπου και περικλείει τις ιδιότητες που ενστερνίζεται ως δικές του ο ανερχόμενος αστός. Το 1900, το άρμα του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών "συμβολίζον την μηχανήν του μέλλοντος" βασίζεται στο συνδυασμό δύο εφευρέσεων: του ποδηλάτου και του αερόστατου52. Ο αστός-ποδηλάτης παρακολουθεί έτσι την πρόοδο και γίνεται ο κατακτητής, μετά από τη γη, και του αέρα.

Η ακμή της ποδηλασίας τοποθετείται στη στροφή του αιώνα. Το 1895 λειτουργούν ήδη δέκα ποδηλατικοί σύλλογοι στην Αθήνα, τον Πειραιά, την Πάτρα και την Ερμούπολη53. "Διαστάσεις παγκοσμίου ψυχώσεως τείνει να καταλάβη

————————————

49. ΠΑΕΑ 1 (1899-1900), σ. 57.

50. Στο ίδιο.

51. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 198-199.

52. ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 134. Χαρακτηριστικό της σύνδεσης των ποδηλατικών συλλόγων με την τεχνολογική καινοτομία είναι και το γεγονός ότι η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία ιδρύει το 1901 Φωτογραφικό τμήμα ως αυτοτελές σωματείο. ΠΑΕΑ 3 (1900-1), σ. 47 και Π.Σ. Σαββίδης, Αθλητικόν Λεύκωμα, Αθήνα 1901, σ. 13.

53. Πρόκειται για τους εξής συλλόγους: Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς και Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών που ιδρύθηκαν το 1891, Ποδηλατική Ένωσις εν Αθήναις και Πανελλήνιος Ποδηλατικός Σύλλογος που ιδρύθηκαν το 1893, Ποδηλατική Ένωσις Ερμουπόλεως και 

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/370.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

κατά τα τελευταία έτη ο έρως του ποδηλάτου", παρατηρούσε μόλις το 1895 ο Π. Νιρβάνας54. Στην Αθήνα εκείνη τη χρονιά λειτουργούσαν οκτώ καταστήματα που πουλούσαν ή νοίκιαζαν ποδήλατα, ενώ 1.000 άτομα γνώριζαν ποδηλασία55. Δεν είναι μόνο οι ποδηλατικοί σύλλογοι που κάνουν έντονη την παρουσία τους αλλά και τα ποδηλατικά τμήματα των άλλων συλλόγων. Οι σημαντικότεροι αθλητικοί σύλλογοι διατηρούν σχολές ποδηλασίας όπου τα μέλη και οι εταίροι τους διδάσκονται το ποδήλατο με καθόλου ευκαταφρόνητο αντίτιμο. Το 1893, στον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο, η εκμάθηση του ποδηλάτου στοίχιζε 10 δρχ., για όσους ήταν άνω των 16 ετών και 7 δρχ. για τους μικρότερους56. Την ίδια εποχή, στους ποδηλατικούς συλλόγους, το αντίστοιχο κόστος για τα μέλη κυμαινόταν από 5 έως 15 δρχ.

————————————

Ποδηλατικός Σύλλογος Πατρών που ιδρύθηκαν το 1894, Όμιλος Ποδηλατών εν Αθήναις, Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία, Ποδηλατική Ένωσις Πατρών και Ποδηλατική Ένωσις Πειραιώς που ιδρύθηκαν όλα μάλλον το 1895. Βλ. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 32-36· Ν. Πολίτης, Ο πατραϊκός αθλητισμός..., ό.π., σ. 75, 79 και Εφημερίς της Κυβερνήσεως Α' 117 (23.6.1893), Α' 160 (16.8.1893), Γ ' 53 (27.6.1894), Γ ' 72 (8.9.1894), Γ΄ 113 (23.12.1895), Β' 10 (25.1.1897). Αναφέρεται εξάλλου και η Γερμανική Ποδηλατική Ένωσις, η οποία οργανώνει στις 26 Απριλίου 1893 ποδηλατικούς αγώνες στο Παλαιό Φάληρο, για την οποία όμως δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες. Βλ. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 43. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ι. Χρυσάφη, πριν από τα τέλη του αιώνα "υπήρχαν πολλοί ποδηλατικοί μικροσύλλογοι... περιοριζόμενοι συνήθως εις την κατ' αραιότατα χρονικά διαστήματα οργάνωσιν μιας ποδηλατικής εκδρομής εις τα πέριξ των Αθηνών ή ενός προχείρου ποδηλατικού διαγωνισμού εις το Δέλτα του Παλαιού Φαλήρου ... με χρηματικά συνήθως βραβεία". Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς..., ό.π., σ. 464.

54. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 24. Η Ελλάδα συγχρονίζεται πλήρως ως προς την ποδηλασία με την υπόλοιπη Ευρώπη όπου επίσης "η ποδηλασία ήταν μια τρέλα στη δεκαετία του 1890": R. Holt, Sport and the British. A Modern History, Οξφόρδη, Oxford University Press, 1990, σ. 195. Μαζικότητα χαρακτηρίζει κυρίως τη Γαλλία αλλά και την Ιταλία, όπου στα τέλη του 19ου αιώνα κυκλοφορούσαν γύρω στα 100.000 ποδήλατα. Βλ. Stefano Pivato, "The Bicycle...", ό.π., σ. 173. Αντίθετα, μικρότερη ήταν η διάδοσή του στη Θεσσαλονίκη όπου περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στα μέλη του "White Star Sporting Club" (αρχική ονομασία: "White Star Cycling Club"), τα οποία ανήκαν στις μεγάλες εβραϊκές οικογένειες της πόλης. Βλ. Méropi Anastassiadou, "Sports d'élite et élites sportives à Salonique au tournant du siècle", στο Fr. Georgeon - P. Dumont (εκδ.), Vivre dans l'empire ottoman. Sociabilités et relations intercommunautaires (XVIIIe-XXe siècles), Παρίσι, Harmattan, 1997, σ. 146, 151-155.

55. Από τους 1.000 οι 400 ήταν κάτοχοι δικών τους ποδηλάτων. Γ. Καιροφύλας, ό.π. Βλ. και Ν. Ε. Πολίτης, ό.π., σ. 76. Το 1895 επίσης υπήρχαν δύο καταστήματα ποδηλάτων στην Πάτρα και τρία στον Πειραιά, ενώ 150 και 200 άτομα γνώριζαν αντίστοιχα ποδηλασία. Στην Πάτρα εξάλλου υπήρχαν 70 ιδιόκτητα ποδήλατα. Σχολή ποδηλασίας ιδρύθηκε το 1900 και στα Τρίκαλα από τον δερματέμπορο Β. Κυρνάσιο. Β. Δ. Πελίγκος, Αθλητική ιστορία των Τρικάλων. Α'. Κλασικός αθλητισμός, Θεσσαλονίκη, Κυριακίδη, 1992, σ. 32.

56. "Κανονισμός διδασκαλίας και ενοικιάσεως των ποδηλάτων" [1893], χγφ., Αρχείο Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου.

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/371.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

30. Ο Π. Σ. Σαββίδης σε ποδήλατο Clément (1898).

ΕΙΚΟΝΑ

31. Ο Π. Παρασκευόπουλος σε ποδήλατο White (1898).

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/372.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Παρόλο που η ποδηλασία είχε κατεξοχήν ψυχαγωγικό περιεχόμενο και τα μέλη των ποδηλατικών συλλόγων δεν ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για το αθλητικό και αγωνιστικό μέρος, η διοργάνωση ποδηλατικών αγώνων υπήρξε μια από τις κύριες δραστηριότητες αυτών των σωματείων57. Εάν η καταγραφή του Ομίλου Ποδηλατών Πειραιώς είναι ακριβής, από το 1892 έως το 1894 διοργανώθηκαν επτά αμιγώς ποδηλατικοί αγώνες στην περιοχή Αθηνών από εγχώρια ποδηλατικά σωματεία58. Την ίδια περίοδο, πάντως, φαίνεται πως και άλλες αθλητικές συναντήσεις περιλάμβαναν μεταξύ άλλων και ποδηλατικούς αγώνες.

Ο χώρος όπου διεξάγονταν οι ποδηλατικοί αγώνες ήταν το Ποδηλατοδρόμιο στο Φάληρο, το οποίο είχε κατασκευαστεί για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896. Το Ποδηλατοδρόμιο ανακαινίστηκε το 1899 με πρωτοβουλία του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών, μέλη του οποίου σχημάτισαν Εταιρεία η οποία και νοίκιασε το Ποδηλατοδρόμιο από την Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων. Χάρη στην ανακαίνιση, το Ποδηλατοδρόμιο απέκτησε ιδιαίτερους χώρους για αγώνες πάλης, ποδοσφαίρου, τέννις, αθλητικών και γυμναστικών αγωνισμάτων καθώς και κυλικείο "προς αναψυχήν των θεατών"59.

Οι ποδηλατικοί αγώνες διακρίνονται από το 1898 σε ερασιτεχνικούς και επαγγελματικούς. Τα βραβεία στους μεν ερασιτεχνικούς είναι χρυσά και αργυρά μετάλλια, στους δε επαγγελματικούς χρηματικά και κυμαίνονται συνήθως από 25 ως 50 δρχ. Το ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως στους επαγγελματικούς αγώνες, όπου καταρρίπτονται τα ρεκόρ και αναδεικνύονται τα αστέρια του αθλήματος. Στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες εξάλλου -στη Γαλλία, σε μεγαλύτερο βαθμό- η ποδηλασία υπήρξε το πρώτο επαγγελματικό σπορ με επαγγελματίες αθλητές και το πρώτο εμπορευματοποιημένο αθλητικό θέαμα60. Και στην Ελλάδα, ο πρώτος σύλλογος επαγγελματιών αθλητών που έχω εντοπίσει είναι των ποδηλατών. Πρόκειται για τον Σύνδεσμο Ελλήνων Δρομέων που ιδρύθηκε το 1898-9 από επαγγελματίες ποδηλάτες61. Οι δύο γνωστότεροι από αυτούς, ο Π. Σ. Σαββίδης και ο Π. Παρασκευόπουλος, φωτογραφίζονται, προφανώς για διαφημιστικούς λόγους, με ποδήλατα ορισμένης μάρκας. Έτσι, και στην Ελλάδα, αλλά ασφαλώς σε μικρότερη κλίμακα, η ποδηλασία εμφανίζεται ως το πρώτο εμπορευματοποιημένο σπορ. Συχνά είναι και τα στοιχήματα στους ποδηλατικούς

————————————

57. Η διοργάνωση αγώνων περιλαμβάνεται στους καταστατικούς στόχους όλων των ποδηλατικών σωματείων των οποίων έχω βρει το καταστατικό εκτός από εκείνο του Ομίλου Ποδηλατών Πειραιώς.

58. Όμιλος Ποδηλατών Πειραιώς..., ό.π., σ. 43-44. Ήδη άλλωστε ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών περιλάμβανε στις δραστηριότητές του τη γυμναστική, την ξιφασκία και το ποδόσφαιρο. ΠΑΕΑ 2 (1899-1900), σ. 44.

59. "Ποδηλατοδρόμιον Φαλήρου", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 180-181.

60. Βλ. R. Holt, Sport and Society in Modern France, Λονδίνο 1981, σ. 81-103.

61. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 103.

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/373.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

αγώνες και μάλιστα, στις περιπτώσεις των "μονομαχιών" μεταξύ των γνωστότερων δρομέων. Αυτή η όψη της ποδηλασίας μάς είναι λιγότερο γνωστή, εκτός ίσως από τις περιπτώσεις επώνυμων "μονομάχων" οι οποίοι και στοιχημάτιζαν μεταξύ τους62.

"Μάθησις ραδία και σύντομος, άσκησις ευγενής και πρακτικωτάτη, μέσον συγκοινωνίας απλούστατον και ευαπόκτητον, σύντροφος ανεκτίμητος διά πάσαν περίστασιν"63, το ποδήλατο προβαλλόταν στην καμπή του αιώνα ως μέσο τόσο ψυχαγωγίας όσο και συγκοινωνίας. Ο λόγος, εξάλλου, που νομιμοποιούσε τη σωματική άσκηση που πρόσφερε η ποδηλασία δεν στερούνταν επιχειρημάτων.

"Το αγώνισμα τούτο ασκεί μεν τους πόδας και τον οφθαλμόν, διδάσκει την ισορροπίαν και καθίστησι καρτερικόν το σώμα και ελαφρόν και εύστροφον, παρέχει δε και πλείστας όσας ηθικάς ωφελείας και τέρψεις. Ο Σύλλογος Υμών [Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών] πρόκειται να ελαττώση τους επισκεπτομένους και θαμίζοντας εις τα καφφεία και ζαχαροπλαστεία και τα άλλα της αργίας καταγώγια, εν οις κατατριβομένη φθείρεται η νεότης, να συνεγείρη δε πάντας τους ομήλικας μετ' αλλήλων και να συνάπτη εν τοις συναγωνιζομένοις εταίροις γνωριμότητας και φιλίας, ερειδομένας επί της διεγέρσεως της φιλοτιμίας και αμίλλης", σημείωνε στην αυγή του 1899 ο γνωστός παιδαγωγός Μιλτιάδης Βρατσάνος64.

Η απήχηση της ποδηλασίας οφειλόταν επιπλέον στο γεγονός ότι δεν προϋπέθεσε εξαιρετικές σωματικές ικανότητες ούτε μυώδεις ρέκτες65. Προσφερόταν εξάλλου για μαζικό θέαμα και προκαλούσε το ενδιαφέρον του κόσμου. Η συρροή των θεατών στους ποδηλατικούς αγώνες επιβεβαίωνε την ψυχαγωγική διάσταση της ποδηλασίας όχι μόνο για τους αθλούμενους αλλά και για τους θεατές. Ο

————————————

62. 200 δρχ. ήταν το στοίχημα μεταξύ Παρασκευόπουλου και Α. Γεωργαντά για την απόσταση Αθηνών-Μαραθώνα. Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 231.

63. Στο ίδιο, σ. 21.

64. Μιλτιάδης Ι. Βρατσάνος, "Πρόχειρον Σημείωμα. Τω κυρίω Μιλτ. Νεγροπόντη Προέδρω του Ποδηλατικού Συλλόγου μετά πολλών ευχών επί τω έτει υπέρ Αυτού και των Εταίρων", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 115. Τελείως διαφορετικές, ωστόσο, ήταν οι απόψεις του γιατρού του Ακαδημαϊκού Γυμναστηρίου Γ. Ν. Μαυράκη, ο οποίος κατηγορούσε το ποδήλατο ως "πρόξενον μεγίστης βλάβης επί της υγείας και της σωματικής διαπλάσεως του ανθρώπου", κυρίως για τα παιδιά και τις γυναίκες. Γ. Ν. Μαυράκης, "Το ποδήλατον υπό υγιεινήν και γυμναστικήν έποψιν", Εθνική Αγωγή 3 (1900), σ. 29-31.

65. Είναι ενδιαφέρον, π.χ. ότι στη Γερμανία η ηλικία των μελών των εργατικών ποδηλατικών σωματείων είναι σχετικά ανώτερη από εκείνη των μελών των γυμναστικών σωματείων. Βλ. V. L. Lidtke, The Alternative Culture. Socialist Labor in Imperial Germany, Νέα Υόρκη, Oxford University Press, 1985, σ. 34. Τα καταστατικά των ελληνικών ποδηλατικών συλλόγων δεν έθεταν όριο ηλικίας για την εγγραφή των μελών εκτός από την Ποδηλατική Ένωση στην οποία εγγράφονταν μέλη άνω των 21 ετών.

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/374.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Π.Σ. Σαββίδης παρατηρούσε το 1906 ότι οι ποδηλατικοί αγώνες "θεωρούνται ως οι πλειότερον πάντων αναπτύσσοντες το ενδιαφέρον εις τους θεατάς, κατατασσόμενοι εις δευτέραν μετά τους ιππικούς βαθμίδα υπό την έποψιν ταύτην, τρίτην θέσιν κατεχόντων των αθλητικών και γυμναστικών αγώνων"66. Λόγω του γεγονότος ότι οι ποδηλατικοί αγώνες διεξάγονταν στο ύπαιθρο και συνήθως σε μεγάλες αποστάσεις, ήταν ανοιχτοί σε ένα μεγαλύτερο κοινό και έξω από τα αστικά κέντρα.

Ήδη πάντως στις αρχές του αιώνα, η ποδηλασία διερχόταν περίοδο κρίσης. Πράγματι, η εκλαΐκευση του ποδηλάτου με την πτώση του κόστους του και ο πολλαπλασιασμός των ποδηλάτων στα αστικά κέντρα67 σήμαινε αυτομάτως και την παρακμή των πρώτων ισχυρών ποδηλατικών συλλόγων. Στους αγώνες ποδηλασίας που γίνονται στο Ποδηλατοδρόμιο στο πλαίσιο των ετήσιων πανελλήνιων αγώνων τα χρόνια 1908-1909, μετέχει μόνο ένα ποδηλατικό σωματείο, η Ποδηλατική Εταιρεία Αθηνών68. Από το 1906, κατά την κατάρτιση του προγράμματος της Μεσολυμπιάδας, "το ποδήλατον διεγράφη επί τω λόγω της γενικής παρακμής της ποδηλασίας, εις ην και η Ελλάς υπό έποψιν παραγωγής δρομέων υπέκυψεν όντως από του 1902"69. Το 1911, στον κατάλογο των σωματείων που είναι εγγεγραμμένα στον Σ.Ε.Α.Γ.Σ. δεν περιλαμβάνεται πλέον ούτε ένας ποδηλατικός σύλλογος70. Τα άτομα που ίδρυσαν και στελέχωσαν στις αρχές της δεκαετίας του 1890 τους ποδηλατικούς συλλόγους, μέλη μιας εύπορης τάξης, αναζητούν τώρα νέους χώρους δραστηριοποίησης που θα τους διασφαλίζουν την κοινωνική διάκριση. Η πεζοπορία ή, ακόμη, η λιγότερο επίπονη και κουραστική περιήγηση θα αποτελέσουν την προσφιλέστερη εναλλαγή για τους ποδηλάτες, δεδομένου ότι και ως δραστηριότητα είναι πλησιέστερη προς την ποδηλασία.

Το πιο εύγλωττο παράδειγμα αυτής της μετατόπισης το προσφέρει η Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία η οποία, όπως ήδη αναφέρθηκε, μετονομάστηκε δεκαπέντε χρόνια μετά την ίδρυσή της σε Ελληνική Εταιρεία Περιηγήσεων. Το νέο ιδρυτικό καταστατικό δεν αφήνει αμφιβολίες ως προς την κοινωνική εμβέλεια

————————————

66. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα των ... Ολυμπιακών Αγώνων 1906, Αθήνα 1907, σ. 98.

67. Χαρακτηριστική είναι η Αστυνομική Διάταξις "περί σημάνσεως και κυκλοφορίας των ποδηλάτων" που δημοσιεύθηκε το 1900, με στόχο τον περιορισμό των ατυχημάτων που προκαλούσαν τα ποδήλατα σε Αθήνα και Πειραιά. Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1899-1900), σ. 216.

68. Δελτίον Ε.Ο.Α. 7, 1 Οκτ. 1908 και 8, 1 Οκτ. 1909.

69. Π. Σ. Σαββίδης, Λεύκωμα..., ό.π., σ. 150.

70. Σ.Ε.Α.Γ.Σ., Ημερολόγιον 1911..., Αθήνα 1911, σ. 82-83. Η πλήρης παρακμή της ποδηλασίας ως σπορ μέσα στον 20ό αι. επιβεβαιώνεται και από μεταγενέστερο σχετικό δημοσίευμα. Το 1929, διαβάζουμε στο περ. Όλα τα Σπορ (έτος Α', αρ. 2,13 Μαρτίου 1929, σ. 5): "Ίσως πολλοί γελάσουν όταν ακούσουν ότι προ τριακονταετίας εις την Ελλάδα η ποδηλασία ήτο περισσότερο προοδευμένη από όλα τα σπορ και ότι επίσης εδώ στας Αθήνας διεξήγοντο μεγάλοι αγώνες παρόμοιοι των οποίων σήμερον διεξάγονται μόνο στη Γαλλία".

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/375.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

της Εταιρείας. Πέρα από τα γνωστά στην αθηναϊκή κοινωνία πρόσωπα που στελεχώνουν το πρώτο διοικητικό της συμβούλιο, σταθερά μέλη του είναι επίσης ο εκάστοτε υπουργός των Εσωτερικών καθώς και ο δήμαρχος Αθηναίων. Ισόβιος πρόεδρος, όπως και στη μητρική Ελληνική Ποδηλατική Εταιρεία, είναι ο πρίγκηπας Γεώργιος71. Η Εταιρεία προσδίδει κοινωφελή χαρακτήρα στη δράση της και αποσιωπά κάθε ψυχαγωγική διάσταση. Η ανάπτυξη του τουρισμού, η βελτίωση του οδικού δικτύου, η έκδοση τουριστικών οδηγών και χαρτών, η μόρφωση ξεναγών αναφέρονται μεταξύ των επιδιώξεών της72. Ιδρύει εξάλλου τμήματα πρωτότυπα για την εποχή και τα οποία προαναγγέλλουν τις αθλητικές ενασχολήσεις των νέων της αστικής τάξης μέσα στον 20ό αιώνα: τμήμα αυτοκινήτων και αεροπόρων73. Όσο ο τουρισμός γινόταν προσιτός στη μέση και την κατώτερη αστική τάξη, οι νέοι της πλούσιας αστικής ελίτ αναζητούσαν νέες, και ακριβές, τεχνολογίες για να ικανοποιήσουν το πνεύμα της περιπέτειας, σε πλήρη αναλογία με τους μοναχικούς ποδηλάτες της προηγούμενης γενιάς.

————————————

71. Για τα μέλη του Δ.Σ. βλ. Καταστατικόν της ... Ελληνικής Εταιρείας Περιηγήσεων Touring Club de Grèce 1895-1910, Αθήνα 1910, σ. 19..

72. Στο ίδιο, σ. 3-4. Το δικαίωμα εγγραφής για τους εταίρους (τακτικά μέλη) ανέρχεται σε 5 δρχ. και η ετήσια συνδρομή σε 20 δρχ. Αντίστοιχα για τα (έκτακτα) μέλη, 2 και 5 δρχ.

73. Εκτός από το αυτοκίνητο, και η μοτοσυκλέτα "έν από τα ευγενέστερα, ωραιότερα και εν ταυτώ τολμηρά σπορ", γνωρίζει ανάπτυξη από τα τέλη της δεκαετίας του 1920. Το 1928 ιδρύεται ο πρώτος στην Ελλάδα "Αθηναϊκός μοτοσυκλετιστικός όμιλος", ενώ ήδη στην Αθήνα κυκλοφορούσαν περί τους 150-200 μοτοσυκλετιστές. Βλ. "Όμιλος Μοτοσυκλιστών Αθηνών. Η ίδρυσίς του - Οι σκοποί του", Αθλητική Εβδομάς 1, 11 Ιουλίου 1928, σ. 9.

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/376.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

32. Μέλη του Πανελληνίου Γ.Σ. γυμναζόμενα στο γυμναστήριό του (1898).

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/377.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Τόποι καθημερινότητας και τρόποι ψυχαγωγίας στην αστική κοινωνία

Ως το 1922, η σωματική άσκηση στην Ελλάδα ακολούθησε δύο διαφορετικούς, αν και συχνά διασταυρούμενους, δρόμους: της γυμναστικής αφενός και των σπορ αφετέρου. Οι δύο αυτοί δρόμοι παραπέμπουν σε διαφορετικά ευρωπαϊκά πρότυπα του 19ου αιώνα, ανταποκρίνονται σε διακριτά κοινωνικά αιτήματα και συνεπάγονται ετερότροπες κοινωνικές πρακτικές. Εναρμονίζονται εντούτοις ως προς το σύστημα αξιών που προϋποθέτει η εξάπλωση της σωματικής άσκησης και ως προς το ιδεολογικό περίβλημα με το οποίο επενδύεται ο αθλητισμός.

Η γυμναστική καταρχάς νοείται ως μέσο αγωγής και διάπλασης της νεότητας και γι' αυτά η νομιμοποίησή της υποστηρίζεται από τον ιατρικό και παιδαγωγικό λόγο. Η ένταξή της στο σχολικό πρόγραμμα και ο προσδιορισμός του περιεχομένου της αποτελούν το σταθερά αίτημα και μέλημα εκείνων που, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, πρόβαλαν -με διαφορετικά κατά εποχές επιχειρήματα- την ωφέλεια και αναγκαιότητά της. Όπως και το σύνολο του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος κατά τον περασμένο αιώνα, οι στόχοι και το περιεχόμενο της σωματικής αγωγής που προτείνεται, και κατά καιρούς υιοθετείται, εξαρτώνται από το γερμανικό γυμναστικό σύστημα, την Turnbewegung. Μετά το 1880, εξάλλου, εντοπίζονται εξαρτήσεις και από τη γαλλική γυμναστική νομοθεσία. Μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα, θα επιβληθεί στο ελληνικό σχολείο η σουηδική γυμναστική.

Η επικράτηση στην Ελλάδα αφενός της γερμανικής γυμναστικής αντίληψης που έθετε το γυμνασμένο σώμα στην υπηρεσία της πατρίδας και αφετέρου της γαλλικής καινοτομίας των σχολικών ταγμάτων της Revanche ταίριαζε με το μεγαλοϊδεατικό κλίμα των εθνικών διεκδικήσεων. Έτσι, ως πρώτιστος στόχος της σωματικής αγωγής προβλήθηκε η στρατιωτική προετοιμασία του έθνους και το περιεχόμενο της σχολικής γυμναστικής προσανατολίστηκε μέχρι και τις παραμονές του Μεγάλου Πολέμου προς τη στρατιωτική άσκηση -είτε με ασκήσεις παράταξης και πειθαρχίας είτε και με τη διδασκαλία της ίδιας της σκοποβολής. Από τα τέλη του 19ου αιώνα ωστόσο, η αντίληψη αυτή ποικίλλεται υπό το φως των νέων παιδοκεντρικών παιδαγωγικών θεωριών, όταν τονίζεται η αξία του -ομαδικού κυρίως- παιχνιδιού και της επαφής με τη φύση, μέσω των σχολικών

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/378.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εκδρομών. Η στροφή αυτή, που εντοπίζεται στο νομοθετικό έργο του υπουργού Αθ. Ευταξία το 1899, είναι συγγενέστερη προς το βρετανικό πρότυπο των σπορ, το οποίο ήδη έχει αρχίσει να αποκτά ιδιαίτερη αίγλη και στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Τα πρώτα σπορ που καλλιεργήθηκαν στο ελληνικό κράτος, χωρίς ωστόσο να αποκτήσουν τη μορφή της οργανωμένης άσκησης μέσω σωματείου, συνδέονταν επίσης με τη στρατιωτική προετοιμασία, έστω και έμμεσα. Αξιωματικοί κυρίως ήταν όσοι ασχολούνταν πριν από τη δεκαετία του 1870 -όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα αθλητικά σωματεία- με την ιππασία, την ξιφασκία και τη σκοποβολή. Η σύμπτωση αυτή παρακολουθούσε άλλωστε την κυρίαρχη τότε δυσπιστία απέναντι στην άσκοπη, μη χρησιμοθηρική άσκηση του σώματος. Εντούτοις, παρά την προφανή πρακτική χρησιμότητα των πρώτων σπορ, ήταν σαφής η κοινωνική διάκριση -και λόγω κόστους- που συνεπάγονταν για εκείνους που ασχολούνταν με παρόμοιες δραστηριότητες. Αντίθετα, η ενασχόληση με τη γυμναστική την ίδια ακριβώς περίοδο αντιμετωπιζόταν με περιφρόνηση, επειδή ταυτιζόταν με την ακροβασία αλλά και τη μυϊκή δύναμη που προϋπέθετε η χειρωνακτική εργασία. Το πρότυπο του sportsman, που εισάγεται σταδιακά στην Ελλάδα ως τα τέλη του 19ου αιώνα, διαφοροποιείται από τη μυϊκή προσπάθεια που απαιτεί η γερμανική γυμναστική ή ο πλανόδιος λαϊκός αθλητισμός για να προβάλει τη διατήρηση της καλής φυσικής κατάστασης, της ευεξίας και της ευθυτενούς κορμοστασιάς καθώς και την ατομική επίδοση και τον αυτοέλεγχο. Γι' αυτό το λόγο εξάλλου, τα σπορ που κατακτούν την ελληνική κοινωνία από την καμπή του 19ου αιώνα (τέννις, ποδηλασία, περιηγητισμός) δεν απαιτούν ούτε ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες ούτε εξαιρετική μυϊκή δύναμη. Δεν επιβάλλουν, συνεπώς, ούτε καν κάποιο χαμηλό όριο ηλικίας για τους ασκούμενους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα σπορ δεν συνδέονται με τη νεότητα· απλώς, συνδέονται μάλλον με την ψυχαγωγία της και λιγότερο με τη διάπλασή της, παρά τις διακηρύξεις γυμναστών και παιδαγωγών για το αντίθετο. Άλλωστε, και η εισαγωγή τους στο εκπαιδευτικό σύστημα την ψυχαγωγική τους λειτουργία επικαλείται ως εχέγγυο της για την αποτελεσματικότητά τους στη διαμόρφωση του χαρακτήρα. Κυρίως όμως, ως τα τέλη του περασμένου αιώνα, η "συνήθεια της διασκέδασης" έχει κατακτήσει τους νέους των ανώτερων και μεσαίων στρωμάτων της πόλης και τα σπορ αποτελούν πλέον συστατικό στοιχείο του νεοτερικού προτύπου ψυχαγωγίας. Η κωπηλασία, το ποδήλατο, το τέννις, ο περιηγητισμός, το ποδόσφαιρο, η ιστιοπλοΐα, που συμβολίζουν τις νέες αστικές αξίες, προστίθενται πλάι στα παραδοσιακά "ευγενή" σπορ της ξιφασκίας και της ιππασίας ως βασικές δραστηριότητες της σχόλης της ανερχόμενης αστικής τάξης. Αντίθετα, η σκοποβολή, που συνδυάστηκε σαφέστερα με τη στρατιωτική προετοιμασία αλλά και τους εκπαιδευτικούς θεσμούς, εξοβελίστηκε σταδιακά από το αστικό πρότυπο ψυχαγωγίας. Ίδια ήταν η τύχη των σπορ εκείνων που διαδόθηκαν σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα, όπως το ποδήλατο και το ποδόσφαιρο. Μέσα

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/379.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

στον 20ό αιώνα, η κοινωνική περιχαράκωση μέσω των σπορ επιζητείται με καινοτόμες -και πολυδάπανες- δραστηριότητες, όπως το αυτοκίνητο, η μοτοσυκλέτα και το αεροπλάνο.

Το πρότυπο του sportsman περιλαμβάνει επίσης την ιδιότητα του ερασιτέχνη. Εάν ως την τελευταία εικοσαετία του 19ου αιώνα η άσκοπη άσκηση θεωρούνταν περίπου σκανδαλώδης, στα τέλη του αιώνα η άσκηση γίνεται αυτοσκοπός μέσω της ιδεολογίας του ερασιτεχνισμού. Ο ερασιτεχνισμός νομιμοποιεί την ψυχαγωγική σκοπιμότητα των σπορ και θέτει το κοινωνικό όριο μέσω της ανιδιοτελούς (χωρίς αμοιβή) συμμετοχής. Η επιβολή εξάλλου του ερασιτεχνικού ήθους στο παιχνίδι (fair-play), δηλ. η οικειοθελής αποδοχή κανόνων, είχε σημαντικές συνέπειες ως προς την οργάνωση των αθλητικών αναμετρήσεων με κεντρικό γεγονός τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Βασικός κανόνας, που υποδηλώνει και τη μετάβαση από ένα σύστημα αριστοκρατικών αξιών στη νέα αστική ηθική, η υπεροχή του "άριστου" όχι λόγω θέσης ή κληρονομικού δικαιώματος αλλά μέσω του "δημοκρατικού" ανταγωνισμού.

Η διοργάνωση των πρώτων σύγχρονων διεθνών Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896 αποτέλεσε την αδιαμφισβήτητη τομή για την ανάπτυξη του ελληνικού αθλητισμού, προς την κατεύθυνση τόσο της γυμναστικής όσο και των σπορ. Στην Ελλάδα προϋπήρχε μια αγωνιστική παράδοση χάρη στο θεσμό των Ζάππειων Ολυμπιάδων που, ακολουθώντας το κλασικό αθλητικό παράδειγμα αλλά και τα σύγχρονα γυμναστικά πρότυπα, είχαν δημιουργήσει έναν αγωνιστικό κώδικα και είχαν εισαγάγει το αθλητικό θέαμα στην ελληνική κοινωνία. Με τους Ολυμπιακούς του 1896, το αθλητικό θέαμα αποκτά πρωτοφανή -αν και συγκυριακή- μαζικότητα, εμφανίζεται η εξειδίκευση των αθλητών και ο πρωταθλητισμός, και θεσμοθετούνται μόνιμοι αθλητικοί θεσμοί. Η επιδίωξη του ρεκόρ, που σφραγίζει έκτοτε τον ελληνικό κλασικό αθλητισμό, αποτελεί το υπόβαθρο για την προοδευτική διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης αθλητικής μυθολογίας, η οποία στελεχώνεται από νέους εθνικούς ήρωες, τους πρωταθλητές και τους ολυμπιονίκες. Η μυθολογία αυτή προϋποθέτει βεβαίως σημαντικές αλλαγές στην κουλτούρα του σώματος, που έχουν ήδη συντελεστεί κατά τις προηγούμενες δεκαετίες και που έχουν επιβάλει ένα νέο, σωματικό, ανδρικό ιδεώδες που συμπυκνώνει αξίες όπως η δύναμη, η σκληρότητα, το θάρρος, η αντοχή και η σωματική δεξιότητα. Το ανδρικό σώμα παραπέμπει στο εθνικό σώμα και η σωματική ρώμη στην εθνική υπεροχή.

Η συγκυρία των Ολυμπιακών Αγώνων λειτούργησε επιπλέον επιταχυντικά για την εξάπλωση της οργανωμένης άσκησης αλλά και επέβαλε τον αθλητισμό στίβου ως "εθνικό" σπορ. Οι Πανελλήνιοι Αγώνες στο Παναθηναϊκό Στάδιο θα είναι, συνεπώς, στις αρχές του 20ού αιώνα το πιο δημοφιλές αθλητικό θέαμα και οι γυμναστικοί σύλλογοι περισσότεροι αλλά και μαζικότεροι από τους άλλους αθλητικούς συλλόγους. Η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων, εξάλλου, αναδεικνύεται παράλληλα στον ισχυρότερο αθλητικό θεσμό, μέσα στο νέο πλέγμα 

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/380.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πολιτικών σχέσεων και εξαρτήσεων που ενώνει τους νεότευκτους αθλητικούς θεσμούς με την κεντρική εξουσία και τη βασιλική οικογένεια.

Ο αθλητισμός στίβου -ίσως εξαιτίας της εκλαΐκευσής του ως θεάματος ή της περιορισμένης του συμβολής στην ψυχαγωγία και την κοινωνική επαφή στο εσωτερικό της αστικής κοινωνίας- αποτέλεσε δραστηριότητα κατεξοχήν των γυμναστικών συλλόγων, όπως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός, οι οποίοι συσπείρωναν τα μεσαία αστικά στρώματα. Διαπιστώνεται πράγματι, ως προς τις αθλητικές πρακτικές, μια σημαντική τομή ανάμεσα στα γυμναστικά και τα αθλητικά (sportifs) σωματεία, η οποία αντανακλά ταυτόχρονα μια προφανή κοινωνική τομή που βαθαίνει στις αρχές του 20ού αιώνα. Η τομή αυτή εντοπίζεται στο εσωτερικό της αστικής τάξης, ανάμεσα στα ανώτερα αφενός και τα μεσαία και κατώτερα στρώματά της αφετέρου. Τα γυμναστικά σωματεία καλλιεργούν τη γυμναστική και τον κλασικό αθλητισμό, διεκδικούν τη διάκριση και τα πρωτεία στους Πανελλήνιους Αγώνες και μόνο περιθωριακά διατηρούν τμήματα για ψυχαγωγικά σπορ. Ο αρχικός τους πυρήνας είναι συνήθως οι επαγγελματίες γυμναστές, οι οποίοι καθορίζουν τη φυσιογνωμία και τους στόχους του σωματείου διεκδικώντας, και μέσω αυτής της μορφής συσσωμάτωσης, την κατοχύρωση της κοινωνικής και επαγγελματικής τους θέσης. Κατά τούτο, διαφοροποιούνται σαφώς από την ιδεολογία του ερασιτεχνισμού και της κοινωνικής περιχαράκωσης των σύγχρονών τους αθλητικών σωματείων, τα οποία στοχεύουν στον ανιδιοτελή ανταγωνισμό και την ψυχαγωγία, μέσω των σπορ. Σύλλογοι όπως ο Πανελλήνιος και ο Εθνικός συνδέονται επιπλέον με τους εκπαιδευτικούς θεσμούς και θέτουν ως πρώτιστο στόχο τους τη διαπαιδαγώγηση των νέων αλλά και, κάποτε, των λαϊκών τάξεων. Μέσα σ' αυτό το πλαίσιο, υιοθετούν τους πατριωτικούς στόχους που ενστερνίζεται η γυμναστική εκπαίδευση, με την οποία λειτουργούν συχνά συμπληρωματικά, και θεωρούν το έργο τους ως "εθνικό".

Τα γυμναστικά σωματεία είναι μάλλον ανοιχτά σε νέες εγγραφές και γι' αυτό αριθμούν υψηλά σύνολα τακτικών και εκτάκτων μελών. Η εσωτερική τους οργάνωση στηρίζεται στις αξίες της πειθαρχίας και της υπακοής και ακολουθεί μια σαφή ιεραρχική δομή σύμφωνα με τις κατηγορίες των μελών. Στο εσωτερικό τους διαγράφεται συνεπώς εναργής ο κοινωνικός και ηλικιακός διχασμός ανάμεσα στην ολιγομελή διοίκηση και τους πολυπληθείς αθλητές. Ο διχασμός αυτός προσδιορίζει αναπόφευκτα και τις μορφές κοινωνικότητας που αναπτύσσονται στο γυμναστικό σωματείο, οι οποίες αρθρώνονται σε διαφορετικά επίπεδα και περιλαμβάνουν εξαρτήσεις που κάποτε αποκτούν τη μορφή της "προστασίας".

Αντίθετα, τα αθλητικά (sportifs) σωματεία έχουν τα χαρακτηριστικά της λέσχης. Συγκροτούνται από μια ολιγομελή, κοινωνικά συγγενή ομάδα και η δομή τους είναι σαφώς οικογενειοκρατική. Τα επαγγελματικά, οικογενειακά και φιλικά δίκτυα, που υπάρχουν παράλληλα με το σωματείο και έξω απ' αυτό, επικαθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τη σύνθεσή του. Η αθλητική δραστηριότητα είναι κατ' αυτό τον τρόπο συμπληρωματική προς άλλες παράλληλες ψυχαγωγικές 

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/381.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

δραστηριότητες, που μπορούν να έχουν τόσο άτυπη όσο και τυπική μορφή. Γι' αυτά το λόγο η διάκριση μεταξύ διοίκησης και ασκουμένων είναι αδιόρατη έως ανύπαρκτη. Για τον ίδιο ακριβώς λόγο, είναι έντονη -και συχνά ισότιμη- η παρουσία των γυναικών, αν όχι στην άσκηση εξουσίας στο εσωτερικό του συλλόγου, οπωσδήποτε όμως στη μεικτή ψυχαγωγία μέσω της άσκησης και της θέασης. Η ιδιαίτερη αυτή θέση των γυναικών και η συμμετοχή τους στη σωματειακή κοινωνικότητα καθιστά επιπλέον το αθλητικό σωματείο τόπο γαμήλιας αγοράς. Στα γυμναστικά σωματεία, αντίθετα, η παρουσία των γυναικών περιορίζεται συνήθως στην παραδοσιακή, και γνωστή και από άλλα είδη συλλόγων, φιλεκπαιδευτική δράση, η οποία δεν συνεπάγεται επαφή και συναναστροφή με τα άρρενα μέλη του σωματείου.

Στα αθλητικά σωματεία κυριαρχεί το στοιχείο της διασκέδασης και του ατομικισμού και δεν αναζητείται καμία ηθικού τύπου νομιμοποίηση είτε σε συλλογικό (εθνικό) είτε σε ατομικό (διάπλαση χαρακτήρα) επίπεδο. Το σύστημα των αστικών αξιών, που κυριαρχεί σε ολόκληρη την Ευρώπη, υπόκειται στην ίδρυση και δράση αυτών των σωματείων: φιλία, αλληλεγγύη, συντροφικότητα, ατομική επίδοση. Ευαίσθητα στη μόδα και την κοινωνική διάκριση, τα αθλητικά σωματεία παρουσιάζουν μικρότερη σταθερότητα από τα γυμναστικά σωματεία. Η μόδα του ποδηλάτου στα τέλη του 19ου αιώνα, που παραχωρεί τη θέση της στη μόδα του περιηγητισμού στις αρχές του 20ού αιώνα, είναι ένα από τα πιο εύγλωττα παραδείγματα. Παράλληλα, τα αθλητικά σωματεία χαρακτηρίζονται από τον κοινωνικό αποκλεισμό, που βαίνει παράλληλα προς την κοινωνική διάκριση: θέτουν αυστηρούς περιορισμούς στην είσοδο νέων μελών, οι οποίοι μάλιστα δεν είναι συνήθως οικονομικοί. Αποτελούν συνεπώς τόπους κοινωνικής αναπαραγωγής και, στην ουσία, απλή προέκταση των διαιρέσεων που υπάρχουν στην περιβάλλουσα κοινωνία.

Τα αθλητικά σωματεία μετέχουν λοιπόν στο πολύπλοκο πλέγμα που στηρίζει τη συνοχή της ανώτερης αστικής τάξης: αξίες, στυλ και δίκτυα. Επειδή εξάλλου συγκροτούνται από τους σημαντικότερους εκπροσώπους αυτής της τάξης, αποτελούν και πιο ευαίσθητους δείκτες των ιδεολογικών και πολιτικών αλλαγών της ελληνικής κοινωνίας. Η ενδοαστική σύγκρουση που εκδηλώθηκε στις αρχές του αιώνα είχε, γι' αυτό το λόγο, άμεσο αντίκτυπο στη δομή εξουσίας του Ομίλου Αντισφαίρισης Αθηνών, κάτι που δεν παρατηρείται στους γυμναστικούς π.χ. συλλόγους. Η ισχυρή διοικητική ομάδα του Πανελληνίου, που ανήκε στην παραδοσιακή φιλοβασιλική τάση της αστικής τάξης, δεν ανατράπηκε κατά τη διάρκεια του Διχασμού παρά τις μικρές αλλοιώσεις στη σύνθεση των διοικητικών συμβουλίων. Αντίθετα, στον Όμιλο Αντισφαίρισης Αθηνών, η εναλλαγή βενιζελικών και αντιβενιζελικών στην κεντρική εξουσία αντικατοπτρίστηκε στην αντίστοιχη εναλλαγή δύο ομάδων, μιας συντηρητικής και μιας εκσυγχρονιστικής, στη διοίκηση του συλλόγου.

Οι συγκρούσεις στο εσωτερικό ενός σωματείου δεν εξαντλούνται βεβαίως

Σελ. 381
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 362
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    γερμανικού τοπίου με το "αιώνιο" πνεύμα του έθνους. Η εσωστρεφής και μυστικιστική αντίληψη του γερμανικού έθνους ενέπνεε τους πεζοπόρους γυμναστές να αναζητήσουν την ενσάρκωση του "ωραίου" στη φύση και στο ανθρώπινο σώμα18.

    Η παράμετρος αυτή δεν συναντάται, απ' όσο γνωρίζω, σε κανένα από τα πεζοπορικά ή περιηγητικά σωματεία του ελληνικού κράτους της αντίστοιχης περιόδου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν λανθάνει η πεποίθηση για την ωραιότητα του ελληνικού τοπίου και η βούληση για "πατριδογνωσία"19. Στους σκοπούς των πεζοπορικών σωματείων, όσο συμβατικά και αν διατυπώνονται, διακρίνουμε τους εκπαιδευτικούς στόχους (επίσκεψη ιστορικών και αρχαιολογικών τόπων), τους καθαρά αθλητικούς (σωματική διάπλαση) αλλά και την ευεξία καθώς και την "αδελφική ένωση" των μελών του σωματείου20. Πρόκειται λοιπόν για μια περισσότερο ψυχαγωγική δραστηριότητα, αρκετά προσιτή, εφόσον δεν απαιτεί ούτε ιδιαίτερες σωματικές ικανότητες ούτε συγκεκριμένο ηλικιακό όριο. Το κόστος, εξάλλου, της συμμετοχής σε ένα παρόμοιο σωματείο ήταν μάλλον χαμηλό και ανάλογο εκείνου των γυμναστικών σωματείων21. Εντελώς διαφορετικό θα είναι όμως, από τα τέλη ακριβώς του αιώνα, το κοινωνικό αντίκρυσμα της περιήγησης και του εκδρομισμού.

    ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΑΤΡΙΑ

    Η πυκνότητα των εκπαιδευτικών και ψυχαγωγικών εκδρομών σε συνδυασμό με την ανάπτυξη του φυσιολατρικού κινήματος και του ιατρικού λόγου σχετικά με την αναγκαιότητα της επαφής με το ύπαιθρο δημιουργούν, στην εκπνοή του προηγούμενου αιώνα, τις κατάλληλες συνθήκες για την εισαγωγή του περιηγητισμού στην Ελλάδα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ποδηλατικός Σύλλογος Αθηνών, μέσω του επίσημου οργάνου του, την Ποδηλατική και Αθλητική Επιθεώρηση της Ανατολής, αλλά και με τις αποφάσεις του Δ.Σ. του22, πρωτοστατεί σ' αυτή

    ————————————

    18. Βλ. G. L. Mosse, The Nationalization of the Masses. Political Symbolism and Mass Movements in Germany from the Napoleonic Wars Through the Third Reich, Νέα Υόρκη 1975, σ. 133.

    19. Ο στόχος αυτός είναι πιο καθαρός στα περιηγητικά σωματεία που ιδρύονται στις αρχές του 20ού αιώνα. Βλ. παρακάτω, σ. 365-6.

    20. "Καταστατικόν του εν Καλάμαις Συλλόγου των Πεζοπόρων ο Ευκλής", ΦΕΚ Γ΄  81, 5 Οκτ. 1894, "Κανονισμός Ομίλου Πεζοπόρων Πειραιώς", ΦΕΚ Α' 208, 19 Οκτ. 1893 και Γ ' 64, 4 Ιουλ. 1895, "Καταστατικόν του εν Μεσολογγίω Συλλόγου των Πεζοπόρων της σπουδαζούσης νεολαίας", ΦΕΚ Γ' 57, 13 Ιουνίου 1895, "Κανονισμός του Ομίλου Πεζοπόρων Αθηνών", ΦΕΚ Γ' 74, 25 Αυγ. 1895, "Καταστατικόν του εν Ερμουπόλει Ομίλου των Πεζοπόρων", ΦΕΚ Β' 4, 13 Ιαν. 1896.

    21. Βλ. εδώ, σ. 197.

    22. Το Δ.Σ. κατά τις συνεδριάσεις της 16 και 18 Νοεμβρίου 1898 αποφάσισε να διευρύνει