Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 41-60 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/41.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χρόνου79. Ο ελεύθερος χρόνος αποκτά συνεπώς την αμφίσημη διάσταση της χειραγώγησης αφενός και της χειραφέτησης αφετέρου. Εντούτοις, θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί με επιφύλαξη η έννοια του κοινωνικού ελέγχου που χρησιμοποιήθηκε εν εκτάσει από την αγγλική βιβλιογραφία για να ερμηνεύσει την υιοθέτηση του νέου συστήματος αξιών και των νέων μορφών ψυχαγωγίας από τις εργατικές τάξεις. Η μονόπλευρη αυτή ανάλυση που σχηματοποιεί τις ταξικές συγκρούσεις ως εκμετάλλευση των "αδυνάτων" από τους "ισχυρούς" και επομένως υπερεκτιμά τη δυνατότητα επιβολής τρόπων σκέψης και συμπεριφοράς από την αστική στην εργατική τάξη -με τη μορφή κοινωνικού ελέγχου- δεν είναι πειστική80. Η διερεύνηση λοιπόν των μορφών αναψυχής των κατώτερων τάξεων αφενός και των ελίτ αφετέρου είναι προτιμότερο να μη γίνεται αυτόνομα και στο εσωτερικό κάθε διακριτής κουλτούρας ούτε να εξαντλείται στο σχήμα της μονόδρομης εξάρτησης της κουλτούρας των "κατώτερων" τάξεων -επομένως "παθητικής"- από την αντίστοιχη των "ανώτερων", αλλά να υπολογίζει τη δομή της κοινωνίας ως συνόλου, τις γενικότερες τάσεις της κοινωνικής αλλαγής και τις αδράνειες των νοοτροπιών ως προς την υποδοχή του καινούριου81.

ΣΠΟΡ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ

Δεν υπάρχει εντούτοις αμφιβολία ότι κατά τον 19ο αιώνα η εργασία και η σχόλη όχι μόνο διακρίνονται από μια παραπληρωματική σχέση, όπως ήδη περιγράφηκε, αλλά νοηματοδοτούνται αντιθετικά για να τονίσουν τις κοινωνικές διακρίσεις. Ο

————————————

79. G. S. Cross, "The Quest for Leisure: Reassessing the Eight-Hour Day in France", Journal of Social History 18 (1984), σ. 202. Στα μέσα του 19ου αιώνα, η διεκδίκηση των λιγότερων ωρών εργασίας δεν συνδεόταν ακόμη με το δικαίωμα στη σχόλη, μπορεί όμως να θεωρηθεί, σύμφωνα με τον Sebastian de Grazia, ως η αφετηρία για την εξέταση της μετάβασης στη σύγχρονη σχόλη. S. de Grazia, "Of Time, Work and Leisure", στο M. R. Marrus, ό.π., σ. 71. Το βιβλίο του S. de Grazia, Of Time, Work and Leisure εκδόθηκε το 1964 (Νέα Υόρκη, Doubleday Anchor Books).

80. Βλ. την κριτική του G. Stedman Jones, «Class expression versus social control? A critique of recent trends in the social history of "leisure"», History Workshop Journal 4 (automn 1977), σ. 162-170. Πβ. επίσης J. Κ. Wallon - J. Walvin (εκδ.), Leisure in Britain 1780-1939, Manchester University Press, 1983, σ. 3, και J. A. Mayer, "Notes towards a Working Definition of Social Control in Historical Analysis", στο S. Cohen - A. Seuil (εκδ.), Social Control and the State. Historical and Comparative Essays, Οξφόρδη, Blackwell, 1983, ο οποίος εστιάζει την κριτική του κυρίως στις μελέτες που ερμηνεύουν τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις της αστικής τάξης ως προσπάθειες κοινωνικού ελέγχου.

81. Την αδυναμία ενός απλουστευτικού ερμηνευτικού σχήματος ως προς τις σχέσεις ανάμεσα στην κουλτούρα των κυρίαρχων τάξεων και την κουλτούρα των "υπάλληλων τάξεων" έδειξε άλλωστε και ο Carlo Ginzburg: Το τυρί και τα σκουλήκια. Ο κόσμος ένας μυλωνά του 16ου αιώνα, μετάφρ. Κ. Κουρεμένος, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1994.

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/42.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Thorstein Veblen σ' αυτήν ακριβώς τη διχοτομική διάκριση ανάμεσα στην εργαζόμενη και την "αργόσχολη" τάξη αναφέρεται στο γνωστό έργο του Η θεωρία της Αργόσχολης Τάξης που εκδόθηκε το 1899. Χρησιμοποιώντας μια ανθρωπολογικού τύπου ανάλυση, περιγράφει τα χαρακτηριστικά αυτής της "αργόσχολης" τάξης, με ευθεία αναφορά στη σύγχρονή του αμερικανική αστική τάξη. Αντίστοιχα, ο Stendhal είχε γράψει για την υπεροχή που κατείχε στη γαλλική κοινωνία του Παλαιού Καθεστώτος "η τάξη των αργόσχολων ανθρώπων (gens des loisirs) [...] η οποία μόνη είχε αναλάβει τη διακυβέρνηση υπό τη διεύθυνση ενός βασιλιά"82. Σύμφωνα με τον Veblen, η επιδεικτική κατανάλωση υλικών αγαθών και η "επιδεικτική σχόλη", δηλαδή η μη παραγωγική κατανάλωση του χρόνου, αποτελούν διακριτικά στοιχεία συμπεριφοράς των ανώτερων τάξεων των οποίων βασικές ασχολίες είναι η άσκηση πολιτικής εξουσίας, ο πόλεμος, τα θρησκευτικά καθήκοντα και τα σπορ. Η προβολή αντιπαραγωγικών συμπεριφορών εκ μέρους αυτών των τάξεων με στόχο, τη συμβολική κατοχύρωση της κοινωνικής τους ανωτερότητας μπορεί να επισημανθεί, για παράδειγμα, στη χρήση του μπαστουνιού. Ενώ η πρώτη του χρήση είναι για περιπτώσεις αναπηρίας, η "αργόσχολη" κατά τον ορισμό του Veblen τάξη το χρησιμοποιεί "διακοσμητικά" για να δηλώσει ότι τα χέρια αυτού που κρατά το μπαστούνι δεν χρησιμοποιούνται για κάποιον παραγωγικό σκοπό. Το μπαστούνι αποτελεί, υπ' αυτήν την έννοια, ένα σύμβολο της σχόλης83.

Η θεωρία του Veblen μπορεί να λειτουργήσει ως αφετηρία για να επισημάνουμε τα συλλογικά αναγνωριστικά σημάδια της ανερχόμενης αστικής τάξης, τα οποία συνθέτουν ένα νέο ιδιαίτερο στυλ ζωής και ένα, επίσης νέο, πρότυπο κατανάλωσης του ελεύθερου χρόνου. Σ' αυτά τα στοιχεία κοινωνικής συνοχής και διάκρισης ταυτόχρονα για την αστική τάξη ο Eric Hobsbawm κατατάσσει, εκτός από άλλες ιδιαίτερες συμπεριφορές και πρακτικές, την εκπαίδευση και τα σπορ. Η σύνδεση των δύο τελευταίων στα αγγλικά public schools είναι η προφανής επιβεβαίωση αυτής της θεωρητικής θέσης.

Η Βρετανία πρόσφερε το πρότυπο και το λεξιλόγιο για την ανάπτυξη των σπορ αλλά η διάδοσή τους ήταν ταχύτατη και στις άλλες χώρες της ευρωπαϊκής ηπείρου και στην Αμερική. Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα μάλιστα τα σπορ θεσμοποιούνται τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο με την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων. "Στην πραγματικότητα", σημειώνει ο Ε. Hobsbawm, "η εξαιρετική ταχύτητα με την οποία κάθε μορφή οργανωμένου σπορ κατέκτησε την αστική κοινωνία μεταξύ 1870 και αρχών της δεκαετίας του 1900 υποδηλώνει

————————————

82. Mémoires d'un touriste, τ. Β', Παρίσι 1981, σ. 175. Η παραπομπή στο Adeline Daumard (επιμ.), Oisiveté et loisirs dans les sociétés occidentales au XIXème siècle, Abbeville, Centre de recherche d'histoire sociale de l'Université de Picardie, 1983, σ. 10.

83. Th. Veblen, The Theory of the Leisure Class, Fairfield N. J., Augustus M. Kelley, 1991, σ. 265 (ελλ. μετάφρ. Γιώργου Νταλιάνη, επιμ. Φ. Ρ. Σοφιανού, Αθήνα, Κάλβος, 1982).

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/43.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ότι, ικανοποιούσε μια κοινωνική ανάγκη που ξεπερνούσε κατά πολύ την άσκηση στο ύπαιθρο"84.

Τα σπορ ανταποκρίνονται πράγματι τόσο στη νέα μορφή κοινωνικότητας που αναδύεται μέσα στον προηγούμενο αιώνα όσο και στην κοινωνικά διαφοροποιημένη χρήση του ελεύθερου χρόνου. Ως προς το πρώτο θα αρκούσε να σημειώσει κανείς α') την ανάδειξη των σπορ σε δημόσιο θέαμα που απευθυνόταν σε ένα συνεχώς διευρυνόμενο τμήμα των μεσαίων τάξεων -και στη συνέχεια των εργατικών, β') το γεγονός ότι έφερναν σε επαφή ανθρώπους ισοδύναμου κοινωνικού status, τους οποίους δεν συνέδεαν άλλοι κοινωνικοί ή οικονομικοί δεσμοί και γ') τη συμμετοχή των σπορ σ' αυτό το νέο πρότυπο βίου και συμπεριφοράς των μεσαίων τάξεων85. Ως προς το δεύτερο, πέρα από το οικονομικό φράγμα που προσδιορίζει την κοινωνική απήχηση για σπορ όπως το τέννις ή η ιππασία π.χ., η βασικότερη παράμετρος κοινωνικής διαφοροποίησης είναι ο ερασιτεχνισμός. Είναι προφανές ότι κανένας ερασιτέχνης δεν θα μπορούσε να διαπρέψει σε ένα σπορ παρά μόνο αν διέθετε πολύ περισσότερο ελεύθερο χρόνο για εξάσκηση απ' ό,τι μπορούσαν τα μέλη των εργαζόμενων τάξεων, εκτός βεβαίως αν πληρώνονταν. Ο ερασιτεχνισμός είχε το πλεονέκτημα ότι ένωνε τις μεσαίες τάξεις με την αριστοκρατία και επιπλέον ότι απέκτησε θεσμικό κύρος μέσω των Ολυμπιακών Αγώνων.

Η εμφάνιση των σπορ και ειδικότερα του αθλητικού σωματείου αποτελεί λοιπόν φαινόμενο νεοτερικό που δεν θα πρέπει να ενταχθεί σε μια γενεαλογία της σωματικής άσκησης. Αντανακλά τις νέες μορφές κοινωνικότητας που δομούν τη συλλογική ζωή και οι οποίες συνδέονται με τις κοινωνικές και δημογραφικές αλλαγές που προκάλεσαν η αστικοποίηση και η εκβιομηχάνιση. Εξαρτάται επίσης από μια σειρά αλλαγών στο επίπεδο των στάσεων και των νοοτροπιών ως προς την αντίληψη για το σώμα, ενώ "μετέχει στην ευρύτερη ιδεολογική αλλαγή της υποβάθμισης της ανισότητας της θέσης (état) σε όφελος της ανισότητας της αξίας (mérite)86.

Ο Ν. Elias θέτει το ερώτημα: «Τι είδους κοινωνία είναι αυτή όπου όλο και περισσότεροι άνθρωποι χρησιμοποιούν μέρος του ελεύθερου χρόνου τους για να μετάσχουν ή για να παρακολουθήσουν αυτές τις μη βίαιες διαμάχες (αναμετρήσεις) σωματικής δεξιότητας και δύναμης που ονομάζουμε "σπορ";»87. Η απάντηση που ο ίδιος δίνει βρίσκεται στη θεωρία της "διαδικασίας πολιτισμού" (civilizing process), μια θεωρία η οποία εντούτοις βρίσκει την εφαρμογή της σε μια κοινωνία πολύ διαφορετική από την ελληνική του 19ου αιώνα. Για την Ελλάδα του περασμένου αιώνα, η εμφάνιση του αθλητικού σωματείου και η εξάπλωση της σωματικής άσκησης και των σπορ αποτελούν χωρίς αμφιβολία φαινόμενα

————————————

84. Ε. J. Hobsbawm, The Age of Empire 1875-1914, ό.π., σ. 183.

85. Ε. J. Hobsbawm, "Mass-Producing Traditions: Europe, 1870-1914", ό.π., σ. 298-300.

86. "Sport, religion et violence...", Esprit, ό.π., σ. 67.

87. Ν. Elias, ό.π., σ. 19.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/44.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νεοτερικά που συνδέονται όμως με τους ιδιαίτερους μετασχηματισμούς της ελληνικής κοινωνίας. Τα αίτια και οι διαδικασίες μένει να διερευνηθούν. Άλλωστε, όπως εύστοχα σημειώνει ο Clifford Geertz, "οι κοινωνίες, όπως και οι ανθρώπινες ζωές, περιέχουν οι ίδιες την ερμηνεία τους. Απομένει να μάθουμε πώς να τις προσεγγίζουμε"88.

————————————

88. Clifford Geertz, "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight", The Interpretation of Cultures, Λονδίνο 1993 (α΄ έκδ. 1973), σ. 453.

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/45.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

«Απεδέχθημεν την θρησκείαν της γυμναστικής»

Η εξάπλωση της σωματικής άσκησης

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/46.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/47.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α΄

Η άσκηση του σώματος.

Εκπαιδευτική πράξη και διάπλαση της νεότητας

ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΣΠΟΡ: ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΑΛΥΨΈΙΣ

Η διάκριση της σωματικής άσκησης σε γυμναστική και σπορ, παρά τα συχνά συγκεχυμένα τους όρια στον 19ο αιώνα, αποτελεί κάτι παραπάνω από μεθοδολογικό εργαλείο. Η ανάπτυξη των δύο αυτών δραστηριοτήτων υπήρξε αναμφίβολα παράλληλη -και επάλληλη- αλλά η ιδεολογική και κοινωνική τους εμβέλεια διαφορετική. Η διαφορά που συνήθως επισημαίνεται είναι ότι η γυμναστική παρέπεμπε στις αξίες της πειθαρχίας και της συλλογικότητας και απέκτησε γρήγορα απήχηση στα κατώτερα στρώματα ενώ τα σπορ εμπνέονταν από τη φιλελεύθερη ιδεολογία και τον ατομικισμό και περιορίζονταν στις εύπορες κατηγορίες του πληθυσμού, επιβεβαιώνοντας τη συμφωνία μεταξύ κοινωνικών και αθλητικών πρακτικών. Η γυμναστική εξάλλου κατεξοχήν χρησιμοποιήθηκε ως μέσο αγωγής -εκτός από τη Βρετανία όπου τα σπορ ανέλαβαν αυτό το ρόλο στο πλαίσιο του εκπαιδευτικού ιδεώδους που καλλιεργήθηκε στα public schools.

Η ανάπτυξη του αθλητισμού στην Ελλάδα, η δημιουργία γυμναστικών και αθλητικών σωματείων και η εισαγωγή της γυμναστικής στην εκπαίδευση αποτελούν λοιπόν φαινόμενα αλληλένδετα των οποίων την πορεία μπορούμε να παρακολουθήσουμε μέσα στον 19ο αιώνα και μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους. Λόγω της ιδιάζουσας βαρύτητας που είχε στην ελληνική πνευματική ζωή η κλασική Ελλάδα, η ανάπτυξη του αθλητισμού συνδέθηκε πολύ πιο έντονα απ' ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες με την κλασική αθλητική παράδοση. Έτσι, τα αθλήματα που καλλιεργούνται και ο χαρακτήρας των πρώτων αθλητικών σωματείων εμπνέονται σε μεγάλο βαθμό από την αρχαιοελληνική παράδοση. Αντίστοιχα, τα πρόσωπα που θα πλαισιώσουν και θα υποστηρίξουν την ανάπτυξη του αθλητισμού συνδέονται κατά τις πρώτες δεκαετίες με την εκπαίδευση. Η σωματική άσκηση εξάλλου θα στηρίξει τη νομιμοποίησή της στην παιδαγωγική της αναγκαιότητα και γι' αυτό θα παρουσιασθεί κατεξοχήν με τη μορφή της γυμναστικής και όχι των σπορ.

Με κέντρο τους εκπαιδευτικούς θεσμούς θα λειτουργήσουν λοιπόν κατά τα πρώτα χρόνια, και ως τη στιγμή της εμφάνισης της οργανωμένης άσκησης, οι πρώτοι

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/48.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

υποτυπώδεις αθλητικοί θεσμοί: τα γυμναστήρια και οι αγώνες. Ταυτόχρονα σημειώνονται αλλεπάλληλες απόπειρες εισαγωγής της σωματικής άσκησης στα σχολεία. Μέχρι τη δεκαετία του 1870, συνεπώς, οι σωματικές ασκήσεις, που δύσκολα θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι αποτελούν ένα αυτόνομο πεδίο δραστηριότητας, αναζητούν και σταδιακά αποκτούν την ηθική τους νομιμοποίηση. Από το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα και κυρίως μετά το 1880, η σχολική γυμναστική αναπτύσσεται παράλληλα και σε επικοινωνία με την οργανωμένη άσκηση (γυμναστική και σπορ) που καλλιεργείται από τους αθλητικούς συλλόγους.

ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΙΑ ΚΑΙ ΓΕΡΜΑΝΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

Κατά τις πρώτες δεκαετίες μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους, η ανατροφή των παιδιών είναι μάλλον μονομερής και εντοπίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην πνευματική καλλιέργεια του νέου άνθρωπου, παραγνωρίζοντας όχι μόνο την άσκηση αλλά και την υγιεινή του σώματος. Έτσι, παρόλο που σύμφωνα με το Β.Δ. της 6/18 Φεβρουαρίου 1834 προβλέπονται "δις της εβδομάδος σωματικαί γυμνασίαι", φαίνεται ότι, λόγω της ανεπάρκειας των δασκάλων για τη διδασκαλία της γυμναστικής αλλά και της έλλειψης κατάλληλων χώρων, το μάθημα αυτό δε διδάχθηκε ποτέ. Μετά την κατάργηση του Διδασκαλείου το 1864, άλλωστε, επισημοποιείται η απουσία κάθε φροντίδας για ειδική εκπαίδευση των δασκάλων1. Με την ανασύσταση του Διδασκαλείου το 1878, το μάθημα αρχίζει πλέον να διδάσκεται στα δημοτικά σχολεία από τους δασκάλους που αποκτούν μια πληρέστερη κατάρτιση2.

Για τη Μέση Εκπαίδευση, το Β.Δ. της 31 Δεκεμβρίου 1836, που ρύθμιζε την οργάνωση και το πρόγραμμα διδασκαλίας των Ελληνικών σχολείων και γυμνασίων, όριζε: "Εις το διάστημα των ωρών της αναπαύσεως και των ημερών της διακοπής οι μαθηταί επιδίδονται υπό την επίβλεψιν των διδασκάλων εις γυμναστικάς και άλλας ασκήσεις"3. Φαίνεται, πράγματι, πως τα πρώτα εκείνα

————————————

1. Για μια σύντομη επισκόπηση της ιστορίας της γυμναστικής στα σχολεία ως το τέλος του 19ου αιώνα, βλ. την εισηγητική έκθεση του υπουργού των εκκλησιαστικών και της δημοσίας εκπαιδεύσεως Αθ. Ευταξία: ΦΕΚ Α' 255, 20 Νοεμβρίου 1899. Μέρος της έκθεσης αυτής δημοσιεύθηκε επίσης στο περιοδικό Εθνική Αγωγή, τ. Α' (1899), σ. 363-364, με τον τίτλο "Αι γυμναστικαί πρόοδοι εν Ελλάδι". Επίσης, όλη η σχετική με τη γυμναστική νομοθεσία καταγράφεται στο έργο του Ευ. Γ. Καλφαρέντζου, Περίληψις γυμναστικής νομοθεσίας 1834-1933, Θεσσαλονίκη 1937.

2. Σύμφωνα με το πρόγραμμα του Διδασκαλείου το 1878 το μάθημα της γυμναστικής περιλαμβάνει ελεύθερες ασκήσεις, τακτικές ασκήσεις, γυμναστικές παιδιές, ενόργανη γυμναστική και κολύμβηση. Βλ. Δ. Αντωνίου, Τα προγράμματα της Μέσης Εκπαίδευσης (1833-1929), τ. Β', Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1988, σ. 78.

3. Β.Δ. "Περί του κανονισμού των Ελληνικών Σχολείων και Γυμνασίων", ΦΕΚ 87, 31.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/49.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χρόνια ύπαρξης του ελληνικού κράτους εκδηλώθηκε μια στοιχειώδης μέριμνα για τη διάδοση της γυμναστικής.

Η διδασκαλία της γυμναστικής σύμφωνα με το γερμανικό σύστημα καταγράφεται καταρχάς στο Ορφανοτροφείο της Αίγινας:

"Εις το ορφανοτροφείον υπήρχε και διδάσκαλος της γυμναστικής κατά τον Γερμανικόν τρόπον· όλα σχεδόν τα ορφανά εγυμνάζοντο, και ο διδάσκαλος, και άλλως άνθρωπος χρηστός και τίμιος, εγνώριζε καλώς το έργον του· αλλ' απεβλήθη εις τέλος· διότι δεν ηθέλησε να ορκισθή ότι ο Καποδίστριας διά την οποίαν αυτός ο ίδιος πονηρώς και κακοβούλως έπλασεν εταιρείαν του Ηρακλέους εζήτει όρκον παρά πάντων των υπαλλήλων οποιωνδήποτε, και εστερήθησαν ούτω τα ορφανά και της εις την υγείαν αναγκαίας γυμναστικής"4.

Το 1834 ιδρύθηκε το πρώτο ελληνικό γυμναστήριο στο Ναύπλιο υπό τη διεύθυνση του γερμανού γυμναστή Κορκ, που περιλάμβανε όλα τα τότε γυμναστικά όργανα, ενώ στη συνέχεια λειτούργησαν γυμναστήρια στην Αίγινα, τη Σύρο και την Αθήνα5. Στάλθηκε επίσης στο Μόναχο ο Γεώργιος Παγών για να ειδικευθεί στη γυμναστική και όταν επέστρεψε, ανέλαβε αφενός τη διδασκαλία της γυμναστικής στο Διδασκαλείο της Αίγινας και αφετέρου δημοσίευσε το πρώτο ελληνικό γυμναστικό σύγγραμμα, την Περίληψιν της Γυμναστικής, που εκδόθηκε το 1837 6.

Ο Παγών, ο οποίος περιγράφεται "με μακράν λευκήν κόμην και βαθύν ατημέλητον πώγωνα", δεν ασχολήθηκε μόνο με τη γυμναστική υπό τη στενή έννοια, αλλά και με την κολύμβηση και την πεζοπορία, οδηγώντας συχνά τους μαθητές του σε μακρινές εκδρομές7. Η Περίληψις της γυμναστικής βασίζεται στα γερμανικά εγχειρίδια των Guts Muths και Jahn και εισηγείται την αναγκαιότητα της ισόρροπης ανάπτυξης πνεύματος και σώματος τόσο για τα αγόρια όσο και για τα κορίτσια, σύμφωνα με το ακόλουθο αξίωμα: "Εκπαίδευε τον άνθρωπον προς εφικτήν ωραιότητα και εντελεστάτην χρησιμότητα του σώματος, ως υπηρέτου του πνεύματος"8. Κατά τον Παγώντα, "η γυμναστική υπάρχει εργασία έχουσα

————————————

Δεκ. 1836, άρθρο 14. (= Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', 1987, σ. 87-88).

4. εφ. Αθηνά 133, 26 Ιουλίου 1833, σ. 535.

5. Βλ. εδώ, σ. 93-95.

6. Βλ. [Ι. Ε. Χρυσάφης], Η σωματική αγωγή και η στρατιωτική προπαίδευσις της νεότητος και η ενδεικνυομένη οργάνωσις αυτών, Αθήνα 1925 (Δελτίον Υπουργείου Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Παράρτημα 15), σ. 6-8.

7. Πβ. Ιω. Κονδυλάκης, "Αναβίωσις της Γυμναστικής", Ενώ Διέβαινα. Χρονογραφήματα, Αθήνα 1916, σ. 20-23. Το κείμενο έχει γραφεί τον Ιανουάριο του 1897. Ευχαριστώ κι απ' αυτή τη θέση τον Αλέξη Πολίτη που το έθεσε υπόψη μου.

8. Γ. Θ. Παγών, Περίληψις της γυμναστικής... προς χρήσιν των δημοδιδασκάλων..., Αθήνα 1837, σ. 4.

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/50.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

πρόσχημα την τέρψιν και χαράν της νεολαίας"9 και αποτελεί απαραίτητο συστατικό στοιχείο της αγωγής των νέων.

Έχοντας εκπαιδευτεί στο Μόναχο, ο Παγών ήταν φυσικό να έχει επηρεαστεί από το γερμανικό σύστημα που ακμάζει από τις αρχές του 19ου αιώνα και είναι γνωστό ως Turnbewegung. Ήδη από τον 18ο αιώνα, με το κίνημα των Φιλανθρωπιστών, του οποίου ηγούνταν ο Johann Bernardt Basedow, επιχειρήθηκε μια μεταρρύθμιση του σχολικού προγράμματος με την εισαγωγή της σωματικής άσκησης. Τα μαθήματα εναλλάσσονταν με γυμναστική, παιχνίδια και εκδρομές. Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο Johann Cristoph Guts Muths θα συγκροτήσει, με βάση αυτή την παράδοση, το πληρέστερο ως τότε σύστημα φυσικής αγωγής για το σχολείο10. Ο Friedrich Ludwig Jahn είναι ωστόσο εκείνος πού, στις αρχές του 19ου αιώνα, θα μετατρέψει το σύστημα αγωγής του Guts Muths σε κίνημα "εθνικής αναγέννησης" σύμφωνα με το πνεύμα του Fichte. Στη Γερμανία συνεπώς η Turnbewegung δεν περιορίστηκε στο χώρο της εκπαίδευσης. Έγινε στοιχείο της γερμανικής κουλτούρας και αναδείχτηκε σε μείζονα πολιτικό παράγοντα καθ' όλο τον 19ο αιώνα. Οι πολιτικοί στόχοι του κινήματος βεβαίως δεν ήταν ούτε ενιαίοι ούτε ομοιογενείς και σύντομα δημιουργήθηκαν διαφορετικά ρεύματα στους κόλπους του, που ορίζονταν από μια συντηρητική και από μια φιλελεύθερη τάση11. Η εξαγωγή των Turnen12 προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως π.χ. στην Ελλάδα, δεν σήμαινε προφανώς και διατήρηση της πολιτικής τους λειτουργίας. Στην Ελλάδα αντιμετωπίστηκαν λοιπόν ως σύστημα αγωγής, και ακόμη κι αν η γυμναστική συνδέθηκε αργότερα με στρατιωτικούς στόχους, αυτό συνέβη κατεξοχήν μέσα στο πλαίσιο της σχολικής εκπαίδευσης.

Ωστόσο, κάθε πρώιμη κίνηση για ανάπτυξη της γυμναστικής, που εκδηλώθηκε στα χρόνια της Αντιβασιλείας, υπό την επίδραση ακριβώς της ζωηρής γυμναστικής κίνησης στη Γερμανία, καταδικάστηκε σε πλήρη αδράνεια εξαιτίας του "ακράτου της εποχής εκείνης Λογιωτατισμού" και της μονομερούς καλλιεργείας των γραμμάτων13. Άλλωστε οι πρωτοβουλίες του Παγώντα αντιμετώπιζαν την καχυποψία ή, στην καλύτερη περίπτωση, την έκπληξη των Αθηναίων. "Ο κόσμος εθεώρει ματαίας τας ασκήσεις του και τας περιεφρόνει, σχεδόν όπως 

————————————

9. Στο ίδιο, σ. 1.

10. Βλ. P. C. McIntosh - J. G. Dixon - A. D. Munrow - R. F. Willetts, Landmarks in the History of Physical Education, Λονδίνο, Routledge and Kegan Paul, 3 1981, σ. 117-118.

11. H. Ueberhorst, Geschichte der Leibesübungen, τ. Ε', Βερολίνο-Μόναχο-Φραγκφούρτη 1980, σ. 257.

12. Με τον όρο αυτό δηλωνόταν το σύνολο των σωματικών ασκήσεων, κυρίως οι ασκήσεις με όργανα αλλά και η πεζοπορία, η ξιφασκία και η κολύμβηση.

13. Βλ. Ι. Χρυσάφης, Οι σύγχρονοι διεθνείς Ολυμπιακοί αγώνες, Αθήνα 1930, σ. 20-21 και Π. Μανιτάκης, 100 χρόνια νεοελληνικού αθλητισμού 1830-1930, Αθήνα 1962, σ. 12.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/51.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

περιεφρόνει των σαλτιμπάγκων τα κυβιστήματα"14. Η ταύτιση της γυμναστικής με την ακροβασία προκαλούσε την περιφρόνηση, εφόσον η επίδειξη που περιεχόταν στις ασκήσεις-θέαμα των σύγχρονων πλανόδιων αθλητών χαρακτηριζόταν ως χυδαία αλλά και γιατί η σωματική δύναμη θεωρούνταν φυσική ιδιότητα των εργαζόμενων τάξεων. Γι' αυτό άλλωστε και οι απόπειρες επιβολής της γυμναστικής επιχείρησαν να εγκαθιδρύσουν μια κοινωνική απόσταση από τις λαϊκές σωματικές ασκήσεις15.

Μόνο το 1848 εντοπίζεται πρόσκληση του Όθωνα προς τον τότε υπουργό των εκκλησιαστικών και της δημοσίας εκπαιδεύσεως να συντάξει σχέδιο διατάγματος "περί εισαγωγής καταλλήλου γυμναστικής εις άπαντα τα σχολεία του κράτους". Η πρόσκληση περιέχει και στοιχειώδεις οδηγίες ως προς το χαρακτήρα, αυτής της εκπαίδευσης: "εκείνα τα γυμνάσματα μόνον, τα οποία συντείνουσι μεν εις την διατήρησιν καλής υγείας και ισόμερον ανάπτυξιν απάντων των μελών του σώματος, δεν φέρουσιν όμως χαρακτήρα παλαιστρικών και εντέχνων γυμνασμάτων, μάλλον επιτηδείων εις την εξαγρίωσιν του ήθους, ή την καλήν των παίδων αγωγήν"16. Στις επόμενες δεκαετίες, μπορούν να καταγραφούν οι αθλητικοί αγώνες που έγιναν στο περιθώριο της πρώτης Ζάππειας Ολυμπιάδας το 1859 και η "ειδική σχολή υπαξιωματικών προγυμναστών" που ιδρύθηκε στην Αθήνα το 1860 17. Την ίδια μάλιστα χρονιά, το 1860, δημοσιεύθηκαν και Οδηγίαι διά την διδασκαλίαν της γυμναστικής.

Ο ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

Κατά τη διάρκεια αυτής της πρώτης περιόδου αναπτύσσεται ένας λόγος ευνοϊκός για την εισαγωγή της γυμναστικής στο σχολικό πρόγραμμα, με επιχειρήματα

————————————

14. Ιω. Κονδυλάκης, ό.π., σ. 21. Χαρακτηριστικό είναι ότι το βιβλίο του Παγώντα δεν αξιοποιήθηκε στην εκπαίδευση όπως φανερώνει το γεγονός ότι το 1848 υπήρχαν ακόμη 775 αντίτυπα στην αποθήκη της Β. Τυπογραφίας από τα 1.500 των οποίων την εκτύπωση είχε χρηματοδοτήσει η κυβέρνηση. Βλ. Τρ. Ε. Σκλαβενίτης, Η Σχολική Βιβλιοθήκη το 19ο αιώνα. Η Βιβλιοθήκη του Γυμνασίου και του Ελληνικού Σχολείου Ναυπλίου (1833-1935), Αθήνα 1995, σ. 170. Άλλωστε η επανέκδοση που πραγματοποιείται το 1855 αποτελεί μικρή μόλις επιτομή 16 σελ. της πρώτης έκδοσης. Γ. Θ. Παγών, Επιτομή εκ της Περιλήψεως της Γυμναστικής, Αθήνα 1855.

15. R. Hubscher - J. Durry - Β. Jeu (εκδ.), L'histoire en mouvements. Le sport dans la société française (XIXe-XXe siècle), Παρίσι, A. Colin, 1992, σ. 40.

16. Γενικά Αρχεία του Κράτους, Οθωνικό Αρχείο, φ. 66.

17. Της σχολής αυτής απόφοιτος ήταν και ο Νικόλαος Πύργος, ο οποίος σπούδασε στη συνέχεια οπλομαχία στη Γαλλία και μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα υπήρξε, μαζί με τον Ι. Φωκιανό, διδάσκαλος της γυμναστικής στην πρώτη κρατική σχολή γυμναστών. Βλ. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 10.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/52.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

που διαγράφουν τις αντιλήψεις σχετικά με την ωφέλεια και τη σκοπιμότητα της σωματικής άσκησης. Διατυπώνονται τότε απόψεις, που θα επαναληφθούν με μεγαλύτερη πυκνότητα στις επόμενες δεκαετίες και που θα συγκροτήσουν, μετασχηματιζόμενες και μαζί με άλλες, το ιδεολογικό περίβλημα της αξιολόγησης του σώματος και, κατά συνέπεια, της άσκησης του. Η αξιολόγηση της σωματικής άσκησης στηρίζεται στη σύνδεσή της με την εκπαίδευση, εμμένοντας στη διαμορφωτική λειτουργία της γυμναστικής για τους μαθητές και τους νέους γενικότερα. Παρόλο λοιπόν που αναγνωρίζεται η υπεροχή του πνεύματος έναντι του "ευτελούς τούτου σαρκίου", η ευρωστία και υγεία του σώματος θεωρούνται απαραίτητες για το συμφέρον της πολιτείας "υπό την έποψιν την πολιτικήν και καθαρώς πατριωτικήν". Η γυμναστική στο σχολείο στοχεύει, σύμφωνα μ' αυτή την άποψη, στην "ευρωστίαν και ρώμην του σώματος του πολίτου, αντιθέτως προς την υγιεινήν και ιατρικήν φροντίζουσα εν γένει περί της ευεξίας του σώματος του ανθρώπου"18.

Τα επιχειρήματα υπέρ της σωματικής αγωγής των νέων προέρχονται εκείνη την εποχή ωστόσο κατεξοχήν από την ιατρική επιστήμη και οπωσδήποτε δεν είναι τυχαίο ότι δύο από τα πρωιμότερα σχετικά κείμενα έχουν γραφεί από γιατρούς. Φαίνεται πως ο γιατρός Γρηγόριος Καλλιρρόης είναι ο πρώτος που εξέδωσε βιβλίο υγιεινής με ιδιαίτερα κεφάλαια για τη σωματική άσκηση. Οι Παραγγελίαι περί υγείας και μακροβιότητας, που τυπώθηκαν στη Βενετία το 1829, είναι το πρώτο, απ' όσο γνωρίζω, βιβλίο που πραγματεύεται διεξοδικά την ιατρική αναγκαιότητα της γυμναστικής, προτείνοντας μάλιστα συγκεκριμένα είδη άσκησης όπως η πεζοπορία, η ιππασία, η κολύμβηση και το κυνήγι. Συνοψίζει εξάλλου σε μια πρώιμη εποχή τα επιχειρήματα υπέρ της γυμναστικής που θα ακουστούν συστηματικά στην Ελλάδα μόλις προς τα τέλη του αιώνα:

"[η γυμναστική] δίδει δύναμιν και χάριν εις το σώμα, προξενεί σταθεραν υγείαν, συνειθίζει τον άνθρωπον εις τους κόπους, και εις τας μεταβολάς του καιρού, διπλασιάζει την γενναιότητα, σβύνει όλα τα πάθη, και ανάπτει μόνον τον έρωτα της δόξης και της πατρίδος, και αν δεν ωφελή εις τα πολιτικά ήθη, σχηματίζει όμως αληθείς πολίτας, και υπερασπιστάς της πατρίδος, αξίους να αντιπαρατάττωνται προς τον εχθρόν, και να φυλάττουν ανενόχλητον την πατρίδα των. [...] προφυλάττει τον άνθρωπον από τα ελαττώματα και τας αταξίας της οκνηρίας, συνειθίζει τον πτωχόν και δυστυχή να υποφέρη τους κόπους και να εργάζεται

————————————

18. Στη βιβλιοκρισία του για το έργο του Δ. Σ. Στρούμπου Το μέλλον ήτοι περί ανατροφής και παιδεύσεως, ο Κ. Φρεαρίτης επισημαίνει την παράλειψη της γυμναστικής, σημαντικού στοιχείου της αγωγής και προτείνει την εισαγωγή της σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, από το δημοτικά ως το Πανεπιστήμιο. Πανδώρα 5 (1854-5), σ. 526-527. Στο παράθεμα, οι υπογραμμίσεις ανήκουν στον συγγραφέα.

19. Γ. Καλλιρρόης, Παραγγελίαι περί υγείας και μακροβιότητας Έτι δε και πρόχειροι

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/53.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Παρόμοια είναι και τα επιχειρήματα ενός άλλου γιατρού και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, του Γ. Α. Μακκά, ο οποίος το 1855, στην επέτειο της ίδρυσης του Πανεπιστημίου, θα εκφωνήσει "Λόγον περί Γυμναστικής". Ο Μακκάς συνδέει με μεγαλύτερη έμφαση τη γυμναστική με την εκπαίδευση υπογραμμίζοντας ότι "αυτή και αληθώς είναι και παρά τοις αρχαίοις πάντοτ' εθεωρείτο ου μόνον ως μέρος πολύτιμον και αναπόσπαστον της τελείας παιδείας του ανθρώπου, αλλά και μέρος της ιατρικής αυτής"20. Η γυμναστική μπορεί πράγματι, σύμφωνα με το σουηδικά παράδειγμα που επικαλείται ο Μακκάς, να χρησιμεύσει τόσο στην προληπτική όσο και στη θεραπευτική ιατρική. Η ταυτόχρονη και αρμονική ανάπτυξη του πνεύματος και του σώματος και για τα δύο φύλα, με την εισαγωγή της γυμναστικής στο σχολείο και το στρατό και την ίδρυση δημόσιων γυμναστηρίων, παρουσιάζεται συνεπώς στον Λόγο αυτό ως αρχή επιβεβλημένη από την αρχαία και τη σύγχρονη ιατρική. Η αξιολόγηση της σωματικής άσκησης θα στηριχθεί σε ένα συνδυασμό ιατρικών και παιδαγωγικών επιχειρημάτων που στις πρώτες δεκαετίες θα στοχεύουν περισσότερο στην ατομική βελτίωση ενώ προς τα τέλη του αιώνα θα υπηρετούν συλλογικές αξίες.

Μετά την πτώση του Όθωνα, τον Δεκέμβριο 1862, εισάγεται με ψήφισμα της προσωρινής κυβέρνησης του Δ. Βούλγαρη η γυμναστική στα γυμνάσια και η οπλασκία στο Πανεπιστήμιο21. Με το ίδιο ψήφισμα, δημιουργείται η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα, ένοπλο σώμα φοιτητών που διοικούνταν από τους καθηγητές του Πανεπιστημίου και ήταν επιφορτισμένο με την τήρηση της τάξης στην πρωτεύουσα22. Είναι χαρακτηριστικό το σκεπτικό που αιτιολογούσε το ψήφισμα του 1862: "θέλοντες να θεραπεύσωμεν την μεγίστην βλάβην της σπουδαζούσης νεολαίας, ην κατεδίκασε το παρελθόν να διάγη βίον αντίθετον προς τον προορισμόν του ελευθέρου πολίτου και επιβλαβή εις τας σπουδάς του μαθητού". Ένα χρόνο αργότερα, ο Επαμεινώνδας Δεληγιώργης, σε λόγο του προς την Εθνοσυνέλευση, απέδωσε την παραμέληση της σωματικής αγωγής σε εσκεμμένη ενέργεια

————————————

θεραπείαι συνήθων τινών και αιφνίδιων παθημάτων ερανισθείσαι εκ παλαιών και νεωτέρων, Βενετία 1829, σ. 246, 273.

20. "Λόγος του Καθηγητού Γ. Α. Μακκά, περί Γυμναστικής", Πανδώρα 6 (1855-6), σ. 180 και σε αυτοτελές τεύχος: Γ. Α. Μακκάς, Λόγος περί γυμναστικής του σώματος ως μέρος της κατά τους αρχαίους τελείας παιδείας, Εκφωνηθείς εν τω Πανεπιστημίω την 20 Μαΐου [...], Αθήνα 1855. Μαζί με τα έργα του Καλλιρρόη και του Μακκά θα πρέπει να κατατάξουμε και το μικρό φυλλάδιο ενός άλλου γιατρού, του Α. Ζωηρού, ο οποίος αρκετά αργότερα εκδίδει στα γαλλικά τις Questions d'hygiène publique. II. De la gymnastique dans l'éducation de la jeunesse, Κωνσταντινούπολη 1869, αλλά και τη διατριβή του Ηρακλή Βασιάδη De Veterum Graecorum Gymnastice..., Βερολίνο 1858.

21. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 163-164.

22. Η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα διαλύθηκε το 1864 για να επανασυσταθεί δέκα χρόνια αργότερα. Βλ. πρόχειρα Χ. Λάζος, Ελληνικό φοιτητικό κίνημα 1821-1973. Κοινωνικοί και πολιτικοί αγώνες, Αθήνα, Γνώση, 1987, σ. 139-157.

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/54.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

του απολυταρχικού καθεστώτος σε βάρος της νεολαίας και του ελληνικού λαού, εφόσον οι νέοι θα έφτιαχναν ακριβώς τη δύναμη και την αλκή του έθνους23.

Σύμφωνα με το ψήφισμα του 1862, ως διδάσκαλοι της γυμναστικής, ελλείψει εξειδικευμένων, ορίζονται υπαξιωματικοί και στρατιώτες του σώματος των πυροσβεστών. Η γυμναστική εκπαίδευση συνοδεύεται από αγώνες και αυτό παραπέμπει τόσο στα αρχαιοελληνικά όσο και στα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Προβλέπεται συνεπώς ετήσιος αγώνας της γυμναστικής, όπου θα απονέμονται έπαθλα στους νικητές, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται το είδος ή η αξία τους.

Δεν έχουμε πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα αυτής της εκπαίδευσης24 ή για το αν έγιναν ποτέ αυτοί οι αγώνες. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αγώνες δεν έγιναν εφόσον ούτε το διάταγμα που θα προσδιόριζε τον κανονισμό της διεξαγωγής τους φαίνεται να εκδόθηκε ποτέ ούτε στη σχετική βιβλιογραφία υπάρχει κάποια ένδειξη. Ωστόσο, οι μαθητές των γυμνασίων έχουν τη δυνατότητα να γυμνάζονται, χάρη στη λειτουργία του δημόσιου γυμναστηρίου, του οποίου δημοσιεύεται ο κανονισμός το 1868. Δυνατότητα χρήσης του γυμναστηρίου έχουν επίσης οι μαθητές του Ελληνικού σχολείου και του Πανεπιστημίου. Ο χαρακτήρας της σωματικής άσκησης είναι ήπιος και δε συνδέεται άμεσα με τη στρατιωτική προετοιμασία. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από το άρθρο του κανονισμού που αποκλείει τις "λίαν αθλητικές" και τις "βίαιες εν γένει και επικίνδυνες ασκήσεις"25.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Το 1871 ωστόσο εισήχθησαν υποχρεωτικά οι στρατιωτικές ασκήσεις στα γυμνάσια και στα Ελληνικά σχολεία για τους μαθητές άνω των 14 ετών και η διδασκαλία τους ανατέθηκε στους ανθυπασπιστές του στρατού. Η στρατιωτική άσκηση θεωρείται, σύμφωνα με το αντίστοιχο βασιλικό διάταγμα, ως το 

————————————

23. "Το παρελθόν επεβουλεύετο συστηματικώς μεν αλλ' υπούλως και, το πλείστον, αφανώς την πατρίδα ημών [...] Ουχ ήττον συστηματικώς απέφευγεν η πεσούσα βασιλεία την σωματικήν άσκησιν της νεολαίας, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως δυνάμεως αποβλέπουσα, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως κορυφής του εθνικού πολιτισμού· διότι αμφότερα απήτουν την σύγχρονον άσκησιν του σώματος και της ψυχής του λαού": Εφημερίς των Φιλομαθών 11 (1863), σ. 4-5.

24. Φαίνεται πως έγιναν κάποιες προσπάθειες για την εισαγωγή της οπλασκίας στο Πανεπιστήμιο, το οποίο προμηθεύθηκε εκατοντάδες σπάθες γερμανικού τύπου και οι φοιτητές ξεκίνησαν την εξάσκηση υπό την επίβλεψη του Ν. Πύργου, που πρόσφερε τις υπηρεσίες του δωρεάν. Ο αρχικός ενθουσιασμός όμως εξέπνευσε σύντομα και τα σπαθιά τάφηκαν στα υπόγεια του Πανεπιστημίου απ' όπου ανασύρθηκαν 30 χρόνια αργότερα για να δωρηθούν στον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 11.

25. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 188-189.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/55.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

απαραίτητο συμπλήρωμα της πνευματικής ανάπτυξης για την ανατροφή ελεύθερων πολιτών, χρήσιμων στην πατρίδα26. Κορύφωση της επιβολής στρατιωτικού χαρακτήρα στην εκπαίδευση αποτελεί αναμφίβολα ο "Στρατιωτικός κανονισμός των μαθητών των γυμνασίων του κράτους", το 1876, σύμφωνα με τον οποίο όλα τα γυμνάσια αποτελούν σώματα "στρατιωτικώς συντεταγμένα". Οι μαθητές είναι υποχρεωμένοι να φορούν στολή καθ' όλη τη διάρκεια της μαθητείας τους και υπάγονται σε κανόνες αυστηρής πειθαρχίας στη συμπεριφορά τους εντός και εκτός σχολείου27. Για μια ακόμη φορά ωστόσο, μεγάλη απόσταση χώριζε το γράμμα του νόμου από την εφαρμογή του. Ένα μόλις χρόνο μετά, το 1877, διακόπτονται οι στρατιωτικές ασκήσεις "της καταστάσεως του στρατού μη επιτρεπούσης ν' αποσπώνται δι' αυτάς αξιωματικοί και υπαξιωματικοί"28.

Συνεπώς, παρά τη λεπτομερή νομοθεσία, στην πραγματικότητα οι στρατιωτικές ασκήσεις δεν εισήχθησαν στη μέση εκπαίδευση ή, πάντως, η εισαγωγή τους υπήρξε ατελής και ατελέσφορη. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τη γυμναστική, για την οποία απουσιάζει κάθε νομοθεσία μετά το 1862. Το 1880 ωστόσο, επί κυβερνήσεως Χ. Τρικούπη, δημοσιεύεται διάταγμα που ορίζει την υποχρεωτική διδασκαλία της γυμναστικής στα γυμνάσια, την οποία αναθέτει σε γυμναστές που έχουν εκπαιδευθεί στο δημόσιο Κεντρικό Γυμναστήριο ή σε αλλά δημόσια γυμναστήρια καθώς και σε πυροσβέστες29. Το διάταγμα αυτό συμπληρώνεται στην ουσία από το διάταγμα "Περί γυμναστηρίων", που δημοσιεύεται το 1882, το οποίο προβλέπει την ίδρυση γυμναστηρίου σε κάθε γυμνάσιο για την άσκηση των

————————————

26. Στο ίδιο, σ. 192-193. Για την εφαρμογή του διατάγματος εκδόθηκαν δύο εγκύκλιοι που καθόριζαν τις λεπτομέρειες της διδασκαλίας των στρατιωτικών ασκήσεων. Βλ. στο ίδιο, σ. 194-198. Πβ. εξάλλου τις προτάσεις του Δ. Σ. Μαυροκορδάτου, την ίδια χρονιά, για εισαγωγή της γυμναστικής στα σχολεία ως τη βάση της "στρατιωτικής του έθνους ανατροφής": Υπομνημάτιον περί της εκπαιδεύσεως του λαού, Αθήνα 1872 (β΄ έκδ.), σ. 34, 49, 66.

27. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 206-221. Ο Κανονισμός κυκλοφόρησε σε αυτοτελές τεύχος, του οποίου εκτός από την έκδοση των Αθηνών (1877) γνωρίζω, χάρη στην πληροφορία του Χ. Λούκου, και την έκδοση της Σύρου: Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Στρατιωτικός Κανονισμός των μαθητών των Γυμνασίων του Κράτους, Σύρος, τυπ. Γρηγορίου Κανέλλου, 1877.

28. Αθ. Ευταξίας, "Εισηγητική Έκθεσις", ΦΕΚ Α΄ 255, 20 Νοεμβρίου 1899, σ. 941. Πρόκειται για την εγκύκλιο 7865/25 Οκτωβρίου 1877 "Περί διακοπής των στρατιωτικών ασκήσεων". Βλ. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 222.

29. Στο ίδιο, σ. 224-225. Η διδασκαλία της γυμναστικής στα γυμνάσια ξεκινά με την ανόργανη γυμναστική "ως προπαρασκευαστικήν της διά γυμναστηρίων μηχανημάτων εισαχθησομένης ασκήσεως": Εγκύκλιος 3928 (17 Μαΐου 1880) του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως προς τους γυμνασιάρχες. Ευχαριστώ τον Τρ. Σκλαβενίτη που μου γνωστοποίησε αυτή την εγκύκλιο. Μετά το 1880 φαίνεται πάντως πως σε κάποια γυμνάσια διορίστηκαν γυμναστές οι οποίοι είχαν εκπαιδευτεί στο Δημόσιο Γυμναστήριο που λειτουργούσε από το 1868. Βλ. εδώ, σ. 94.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/56.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μαθητών30, προσδιορίζει τη διδασκαλία της γυμναστικής σε τρεις ώρες την εβδομάδα και εξισώνει βαθμολογικά τη γυμναστική με τα δευτερεύοντα μαθήματα31. Την επόμενη χρονιά εξάλλου επιβάλλεται η υποχρεωτική σωματική άσκηση και στους μαθητές των Ελληνικών σχολείων32. Η σειρά αυτών των μέτρων φαίνεται πως αποφέρει κάποια αποτελέσματα, έστω και βραχυπρόθεσμα, εφόσον την 15 Μαΐου 1883 έγινε στο Κεντρικό Γυμναστήριο η πρώτη γυμναστική σχολική επίδειξη με συμμετοχή των Α' και Γ ' γυμνασίων, του Α' Ελληνικού σχολείου και του Διδασκαλείου, την οποία παρακολούθησαν ο πρωθυπουργός και ο υπουργός παιδείας33.

Με το νόμο ,ΑΡΙΘ' του 1883 εισάγονται και πάλι υποχρεωτικά οι στρατιωτικές ασκήσεις, οι οποίες, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1884, ορίζονται να γίνονται στις δύο τελευταίες τάξεις του γυμνασίου ανά τρεις ώρες την εβδομάδα34. Η εφαρμογή του μέτρου προσκρούει αυτή τη φορά στην ανταπόκριση των μαθητών. Με εγκύκλιο προς τους γυμνασιάρχες το υπουργείο των εκκλησιαστικών και της δημοσίας εκπαιδεύσεως, τον Απρίλιο 1884, επισημαίνει την "ελλιπεστάτην φοίτησιν" των μαθητών στη στρατιωτική εκπαίδευση35. Αλλά και οι Οδηγίες για τη διδασκαλία των στρατιωτικών ασκήσεων που αποστέλλονται στις στρατιωτικές αρχές λίγους μήνες αργότερα αποκαλύπτουν ότι "αι ανάγκαι της στρατιωτικής υπηρεσίας και ο ανεπαρκής αριθμός των υπαρχόντων ανθυπασπιστών του πεζικού δεν επιτρέπουσι τον διορισμόν ανθυπασπιστών ως προγυμναστών" στα γυμνάσια και αντ' αυτών θα διορίζονται ανθυπολοχαγοί36. Η

————————————

30. Το πρώτο σχολικό γυμναστήριο που ιδρύθηκε ήταν του Βαρβακείου Λυκείου. Βλ. Ε. Παυλίνης, Ιστορία της γυμναστικής, Αθήνα, Ο.Ε.Σ.Β., 1953, σ. 402.

31. Για πρώτη φορά τώρα ο βαθμός της γυμναστικής συμψηφίζεται με τους υπολοίπους. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 228-229. Βλ. και στο ίδιο, σ. 230.

32. Β.Δ. 24 Ιανουαρίου 1883 "Περί γυμναστικής των μαθητών των ελληνικών σχολείων": στο ίδιο, σ. 231. Πβ. και σ. 232.

33. Ε. Παυλίνης, ό.π., σ. 403-404. Στην ίδια εκείνη συγκυρία δημοσιεύθηκαν και κάποια από τα πρώτα εγχειρίδια γυμναστικής, και τα δύο από τον Ν. Πύργο. Το πρώτο, Παιδαγωγική ανόργανος γυμναστική, εκδόθηκε το 1878 από τον Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων (αρ. 24) και επανεκδόθηκε το 1880. Το δεύτερο, συνέχεια του πρώτου, Παιδαγωγική ημιοργανική γυμναστική, εκδόθηκε επίσης το 1880 (αρ. 46).

34. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 233-234. Οι μαθητές βαθμολογούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις με δύο βαθμούς, έναν για τη "δεξιότητα και επίδοσιν" και έναν για την "πειθαρχικήν διαγωγήν", οι οποίοι συνυπολογίζονται στην τελική βαθμολογία. Προβλέπεται και πάλι η ομοιόμορφη ενδυμασία -μόνο κατά τις ασκήσεις ωστόσο- την οποία οι άποροι μαθητές αποκτούν με δαπάνη του δημοσίου. Οι στρατιωτικές ασκήσεις εισάγονται υποχρεωτικά μόνο στα γυμνάσια, αλλά "εφ' όσον είναι εφικτόν", το μάθημα μπορεί να εισαχθεί με βασιλικό διάταγμα και στην τρίτη τάξη των Ελληνικών σχολείων.

35. Στο ίδιο, σ. 237-238.

36. Στο ίδιο, σ. 264-266.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/57.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νομοθεσία της κυβέρνησης Τρικούπη για τη στρατιωτική εκπαίδευση, που παρουσιάζεται πυκνή στα χρόνια 1883-1884, ολοκληρώνεται με τη δημοσίευση του Στρατιωτικού Κανονισμού των μαθητών των γυμνασίων37 που είναι αντίστοιχος με τον Στρατιωτικό Κανονισμό του 1876.

Η επιβολή της στρατιωτικής προετοιμασίας αντί για τη γυμναστική στα σχολεία γνώρισε κριτική και αντιδράσεις. Ο Ι. Χρυσάφης, πολύ αργότερα, θα αποδώσει αυτή την επιλογή σε "προχείρους πατριώτας"38, οι οποίοι θέλησαν να μιμηθούν το γαλλικό παράδειγμα των σχολικών ταγμάτων, που εισάγεται στη Γαλλία μετά την ήττα της στο γαλλογερμανικό πόλεμο και στο πλαίσιο της πολιτικής της Revanche39. Ο απόηχος του γαλλογερμανικού πολέμου είναι πράγματι αισθητός στην Ελλάδα, τουλάχιστον στο λόγο περί εκπαιδεύσεως που διατυπώνεται αμέσως μετά. Το 1876 ο Ι. Αργυριάδης, επιθεωρητής των γυμνασίων και Ελληνικών σχολείων της Αθήνας, επικρίνοντας κι αυτός τη στρατιωτική εκπαίδευση, επισημαίνει ότι η γυμναστική αρκεί για τη στρατιωτική προετοιμασία των μαθητών ενώ οι στρατιωτικές ασκήσεις είναι "λίαν επιβλαβείς": "Και τί άλλο διά της εις τα σχολεία εισαγωγής της γυμναστικής και της των σωμάτων ασκήσεως [...] τί άλλο σκοπείται, ή η προπαρασκευή εις την μετά ταύτα ειδικωτέραν στρατιωτικήν και εν όπλοις άσκησιν, ώσπερ τούτο εν τοις πρωσσικοίς μάλιστα σχολείοις επιτυγχάνεται;"40.

Οι απόψεις λοιπόν, κυρίως παιδαγωγών και γυμναστών, που υποστηρίζουν ότι με την εκπαίδευση πρέπει να επιδιώκεται η αρμονική ανάπτυξη σώματος και πνεύματος κατά το αρχαίο πρότυπο αλλά και τις νεότερες παιδαγωγικές αντιλήψεις41, είναι συχνά ανταγωνιστικές προς εκείνες που συνδέουν τη γυμναστική με τη στρατιωτική προετοιμασία.

————————————

37. Στο ίδιο, σ. 271-278. Ο Στρατιωτικός Κανονισμός του 1884, σε αντίθεση με αυτόν του 1876, δεν αναφέρει τις πειθαρχικές ποινές που επιβάλλονται στους μαθητές που τυχόν υποπίπτουν σε παραπτώματα ενώ περιγράφει με κάθε δυνατή λεπτομέρεια τη στολή που είναι υποχρεωμένοι να φορούν.

38. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 15-16. Εναντίον των στρατιωτικών ασκήσεων και υπέρ της διδασκαλίας μόνο της γυμναστικής είχαν ταχθεί, όπως φαίνεται, οι γυμναστές της εποχής. Πβ. Ευ. Παυλίνης, "Το έργον του Φωκιανού" στο Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα, Ένωσις Γυμναστών, 1926, σ. 16.

39. Στρατιωτική κατεύθυνση στη γαλλική γυμναστική είχε δοθεί από τις αρχές του αιώνα από τον Amoros. Ο Amoros, ισπανικής καταγωγής, διηύθυνε στο Παρίσι από τα 1834 ως το 1857 ένα γυμναστήριο όπου διδασκόταν μια γυμναστική ακροβατική και στρατιωτική σύμφωνη με τις αρχές που είχε διατυπώσει στο εγχειρίδιό του Nouveau manuel complet d'éducation gymnastique et morale (1830). Βλ. D. Laty, Histoire de la gymnastique en Europe de l'Antiquité à nos jours, Παρίσι, PUF, 1996, σ. 212-215.

40.Ι. Αργυριάδης, Έκθεσις περί των εν Αθήναις Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων... του σχολικού έτους 1875-6, [Αθήνα 1876], σ. 72· βλ. και σ. 66-67, 69.

41. Βλ. π.χ. τις απόψεις του Ι. Φωκιανού όπως διατυπώνονται σε λόγο που εκφώνησε το 1889: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 33-36.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/58.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η στρατιωτική προετοιμασία αποτελούσε ωστόσο τον απώτερο στόχο της σωματικής άσκησης σε ολόκληρη την Ευρώπη είτε άμεσα, μέσω των στρατιωτικών ασκήσεων, είτε έμμεσα, μέσω της γυμναστικής και των σπορ. Έτσι, στα αγγλικά public schools η καλλιέργεια των σπορ δεν στόχευε μόνο στη διαμόρφωση εύρωστων ανδρών της ανώτερης τάξης αλλά και στην προετοιμασία των αξιωματικών που θα δόξαζαν "το έθνος και την Αυτοκρατορία"42. Σαφέστεροι είναι οι στόχοι της γερμανικής Turnbewegung, η οποία την περίοδο εκείνη (κυρίως μετά το 1880) έχει προσλάβει αποκλειστικά συντηρητικά χαρακτηριστικά και διαβρώνεται από τον αντισημιτισμό. Το γυμναστικό κίνημα του Spiess που προωθείται από το πρωσικό κράτος προτείνει τις Ordnungsübungen, δηλ. ασκήσεις έτσι σχεδιασμένες ώστε να προωθούν τη συνήθεια της αυτόματης υπακοής43. Εντούτοις, η πιο καθαρή σύνδεση φυσικής αγωγής και στρατιωτικής προετοιμασίας παρατηρείται στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο αποτέλεσε και το πρότυπο για την μετά το 1880 σχετική νομοθεσία στην Ελλάδα44. Ο θεσμός των "σχολικών ταγμάτων" νομοθετήθηκε το 1882 στη Γαλλία για να σβήσει άδοξα δέκα χρόνια αργότερα. Ήταν ένα "πατριωτικό λάθος", σύμφωνα με την αναδρομική εκτίμηση ενός υποστηρικτή των σπορ45. Για την περίοδο 1871-1914 πάντως, στη Γαλλία δεν υπήρχαν αμφιβολίες ως προς τη χρησιμότητα της σωματικής άσκησης. Περιλαμβάνοντας, εκτός από την καθεαυτό γυμναστική, και ασκήσεις σκοποβολής καθώς και στρατιωτικές ασκήσεις, η σχολική γυμναστική εκπαίδευση αποσκοπούσε στη "βελτίωση των ιδανικών ιδιοτήτων που ήθελαν να αναπτύξει ο μαχόμενος στρατιώτης"46. Ο μυώδης, καλοσχηματισμένος άνδρας, έτοιμος να υπερασπιστεί την πατρίδα του, αποτελεί στην καμπή του 19ου αιώνα το νέο πρότυπο που αντικαθιστά προοδευτικά το ρομαντικό πρότυπο του χλωμού, φιλάσθενου και πνευματικά καλλιεργημένου νέου.

————————————

42. Ε. Weber, "Gymnastics and Sports in Fin-de-Siècle France: Opium of the Classes?", American Historical Review 76 (Φεβρ. 1971), σ. 97.

43. P. C. McIntosh - J. G. Dixon - A. D. Munrow - R. F. Willetts, ό.π., σ. 131-132.

44. Παρά τις πρώιμες βαυαρικές επιδράσεις, η Ελλάδα ακολουθεί τη Γαλλία ως προς το χρονολογία εξάπλωσης της σωματικής άσκησης. Παρουσιάζει δηλ. παρόμοια καθυστέρηση, σε σχέση τουλάχιστον με την ανάπτυξη της γυμναστικής σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως Σουηδία, Τσεχία, Ελβετία. Ο όρος "φυσική αγωγή" εξάλλου δεν έχει καθιερωθεί κατά την περίοδο που εξετάζουμε -υποθέτω πως δεν συναντάται καν- αλλά αποτελεί ύστερα μετάφραση των αντίστοιχων ξένων όρων "physical education" και "éducation physique", που όμως σημαίνουν "σωματική αγωγή".

45. Ε. Weber, ό.π., σ. 75.

46. M. Spivak, "L'éducation physique et le sport français, 1852-1914", Revue d'histoire moderne et contemporaine 24 ( Ιαν.-Μάρτ. 1977), σ. 40. Για την πρώτη περίοδο ανάπτυξης της γυμναστικής στη Γαλλία (18ος αι. - 1870), βλ. J. Defrance, "Esquisse d'une histoire sociale de la gymnastique (1760-1870)", Actes de la recherche en sciences sociales 6 (1976), σ. 22-46 και D. Laty, ό.π.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/59.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

"Το κίτρινον χρώμα του προσώπου επεζητείτο ως προκαλούν την συμπάθειαν [...] Η ζωή δεν έπρεπε να είνε περισσή και αλλοίμονον, αν το ροδαλόν χρώμα ή η καλή σωματική συγκρότησις επρόδιδαν την περίσσειάν της. Αντελαμβάνετο αμέσως κανείς ότι πρόκειται περί ατόμου αγροίκου, το οποίον δεν δύναται να αισθανθή τίποτα από ασπασμούς των αγγέλων προς τα άστρα"47.

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΓΥΜΝΑΣΤΩΝ

Το 1884 αποτελεί πράγματι σημαντικό σταθμό για τη διδασκαλία της γυμναστικής, εφόσον αφενός ιδρύεται Σχολή Γυμναστών προορισμένη να παράγει εξειδικευμένους πλέον δασκάλους και αφετέρου αναγράφεται οριστικά η γυμναστική στο πρόγραμμα μαθημάτων του Ελληνικού σχολείου και των δύο κατώτερων τάξεων του γυμνασίου (3 ώρες την εβδομάδα)48.

Η εισαγωγή της γυμναστικής ως υποχρεωτικού μαθήματος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση από το 1880 απαιτούσε, όπως είναι προφανές, την ύπαρξη εξειδικευμένου διδακτικού προσωπικού που θα μπορούσε να τη διδάξει. Το έργο αυτό δε θα μπορούσαν να ασκήσουν ούτε οι πυροσβέστες ούτε οι αξιωματικοί του στρατού, όπως είχε γίνει στο παρελθόν. Έτσι, το 1882 αφενός και το 1884 αφετέρου θα λειτουργήσουν δύο τεσσαρακονθήμερες σχολές γυμναστών: η πρώτη λειτούργησε ανεπίσημα υπό την εποπτεία του Ι. Φωκιανού και με εκπαιδευτή τον οπλοδιδάσκαλο Ν. Πύργο· η δεύτερη ιδρύθηκε με το διάταγμα της 9 Ιουνίου 1884 με διευθυντή και διδάσκαλο τον Ι. Φωκιανό49. Στα χρόνια εκείνα σχηματίσθηκε και ο πρώτος πυρήνας γυμναστών, που θα στελεχώσουν αργότερα σχολές και σωματεία. Φαίνεται πάντως ότι ο γυμναστής δεν έχαιρε κοινωνικής αναγνώρισης αλλά και ούτε αποτελούσε ακόμη διακεκριμένη επαγγελματική κατηγορία. "Ο είς γυμναστής μετά τον άλλον ετρέποντο εις επαγγέλματα μάλλον προσοδοφόρα και αξιοπρεπέστερα κατά την κοινήν αντίληψιν"50.

Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Θ. Δηλιγιάννη, συνεχίζεται το ενδιαφέρον για τη στρατιωτική προετοιμασία των μαθητών με νέα νομοθετήματα.

————————————

47. Ε. Παυλίνης, "Το έργον του Φωκιανού" στο Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 14.

48. Στις δύο ανώτερες τάξεις του γυμνασίου οι μαθητές, εφόσον είναι άνω των 14 ετών, ασκούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις.

49. Βλ. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 39-40 και τ. Β', σ. 118-120. Το 1887, με το νόμο ,ΑΧΙΑ', διορίζονται γυμναστές και βοηθοί των γυμναστικών ασκήσεων στα γυμνάσια και στα Ελληνικά σχολεία. Ο μηνιαίος μισθός των γυμναστών ανέρχεται σε 120 δρχ.: στο ίδιο, τ. Α', σ. 298-299. Με την ίδια εξάλλου ημερομηνία, 20 Δεκεμβρίου 1887, δημοσιεύεται ο νόμος , ΑΧΗ' "Περί του κεντρικού γυμναστηρίου" στο οποίο λογίζεται προσαρτημένη η σχολή γυμναστών. Στο γυμναστήριο μπορούν να ασκούνται εκτός από τους εκπαιδευόμενους γυμναστές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου καθώς και άλλοι πολίτες: στα ίδιο, τ. Β', σ. 137-138.

50. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 20.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/60.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το νέο στοιχείο που εντοπίζεται τώρα είναι η παιδαγωγική μέριμνα για τους μαθητές που ασκούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις. Το γεγονός ότι η στρατιωτική εκπαίδευση παρέχεται από αξιωματικούς, οι οποίοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τις παιδαγωγικές αρχές της επιβολής της τιμωρίας και της διαμορφωτικής επίδρασης του εκπαιδευτικού έργου, επισημαίνεται από εγκύκλιο του υπουργού Α. Ζυγομαλά προς τους γυμνασιάρχες. Οι γυμνασιάρχες ορίζονται συνεπώς υπεύθυνοι για τον έλεγχο της συμπεριφοράς των αξιωματικών απέναντι στους μαθητές ώστε να μην υπερβαίνουν το δίκαιο και το μέτρο κατά την επιβολή των τιμωριών, να μεταχειρίζονται γλώσσα ευπρεπή και να τηρούν στάση αξιοπρεπή51. Οι ελλείψεις του στρατού επιβάλλουν ωστόσο την αναβολή των στρατιωτικών ασκήσεων στα γυμνάσια που βρίσκονται εκτός Αθηνών52. Οι στρατιωτικές ασκήσεις θα καταργηθούν οριστικά το 1893.

Στο επίπεδο των προθέσεων, η βούληση για καθιέρωση της διδασκαλίας της γυμναστικής μοιάζει να είναι πλέον κοινός τόπος. Το 1889 ο υπουργός παιδείας της νέας κυβέρνησης Τρικούπη, Γ. Θεοτόκης, υποβάλλει νομοσχέδια στη Βουλή με τα οποία εισάγεται η γυμναστική και στο δημοτικό σχολείο: "η διδασκαλία αυτής άρχεται από της πρώτης ημέρας της εις το σχολείον φοιτήσεως των μικρών Ελληνοπαίδων και αποτελευτά την τελευταίαν της απ' αυτού αποφοιτήσεως αυτών". Σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα για το εξατάξιο δημοτικό, η γυμναστική κάλυπτε 24 ώρες την εβδομάδα (4 ώρες σε κάθε τάξη), καταλαμβάνοντας τη δεύτερη ως προς τον αριθμό των διδακτικών ωρών θέση μετά τα ελληνικά53. Συντάκτης των νομοσχεδίων ήταν ο Χαρίσιος Παπαμάρκος, αλλά τα νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν.

Οι πολλαπλές ανεπάρκειες και δυσλειτουργίες στο χώρο της εκπαίδευσης δεν ευνοούσαν την ανάληψη πρωτοβουλιών εκ μέρους του κράτους για την εκπαίδευση γυμναστών. Αντίθετα, ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος -προφανώς λόγω της προεδρίας του Ι. Φωκιανού, ο οποίος στο παρελθόν είχε αναλάβει παρόμοιο έργο- ίδρυσε το 1891 σχολή γυμναστών και σχολή γυμναστριών. Η φοίτηση στη μεν πρώτη διαρκεί ένα σχολικό έτος (1 Οκτωβρίου έως 1 Ιουλίου), στη δε δεύτερη ένα εξάμηνο (1 Φεβρουαρίου έως 10 Αυγούστου). Στη σχολή γυμναστών διδάσκονται ιστορία της γυμναστικής, παιδαγωγία της γυμναστικής, πειραματική φυσική, υγιεινή, στοιχεία ανατομίας και φυσιολογίας, στοιχειώδεις θεωρητικές

————————————

51. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 283-284. Με το βασιλικό διάταγμα της 12 Φεβρουαρίου 1886 εξάλλου διορίζεται γενικός επόπτης των στρατιωτικών ασκήσεων, ο οποίος έχει τη γενική εποπτεία της στρατιωτικής εκπαίδευσης των μαθητών σε όλο το κράτος: στο ίδιο, τ. Α', σ. 286-287. Γενικός επόπτης θα διορισθεί εκ νέου από την κυβέρνηση Τρικούπη, με παρόμοιες αρμοδιότητες: νόμος ,ΑΨΚΓ' (22 Μαρτίου 1889), στο ίδιο, τ. Α', σ. 300-301.

52. Εγκύκλιος 16517 (20 Νοεμβρίου 1885), στο ίδιο, τ. Α', σ. 285.

53. Χαρ. Παπαμάρκος, Αναλυτικόν πρόγραμμα των μαθημάτων... δημοτικού σχολείου των αρρένων..., Αθήνα 1890, σ. 83-84.

Σελ. 60
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 41
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    χρόνου79. Ο ελεύθερος χρόνος αποκτά συνεπώς την αμφίσημη διάσταση της χειραγώγησης αφενός και της χειραφέτησης αφετέρου. Εντούτοις, θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί με επιφύλαξη η έννοια του κοινωνικού ελέγχου που χρησιμοποιήθηκε εν εκτάσει από την αγγλική βιβλιογραφία για να ερμηνεύσει την υιοθέτηση του νέου συστήματος αξιών και των νέων μορφών ψυχαγωγίας από τις εργατικές τάξεις. Η μονόπλευρη αυτή ανάλυση που σχηματοποιεί τις ταξικές συγκρούσεις ως εκμετάλλευση των "αδυνάτων" από τους "ισχυρούς" και επομένως υπερεκτιμά τη δυνατότητα επιβολής τρόπων σκέψης και συμπεριφοράς από την αστική στην εργατική τάξη -με τη μορφή κοινωνικού ελέγχου- δεν είναι πειστική80. Η διερεύνηση λοιπόν των μορφών αναψυχής των κατώτερων τάξεων αφενός και των ελίτ αφετέρου είναι προτιμότερο να μη γίνεται αυτόνομα και στο εσωτερικό κάθε διακριτής κουλτούρας ούτε να εξαντλείται στο σχήμα της μονόδρομης εξάρτησης της κουλτούρας των "κατώτερων" τάξεων -επομένως "παθητικής"- από την αντίστοιχη των "ανώτερων", αλλά να υπολογίζει τη δομή της κοινωνίας ως συνόλου, τις γενικότερες τάσεις της κοινωνικής αλλαγής και τις αδράνειες των νοοτροπιών ως προς την υποδοχή του καινούριου81.

    ΣΠΟΡ ΚΑΙ ΑΣΤΙΚΗ ΤΑΞΗ

    Δεν υπάρχει εντούτοις αμφιβολία ότι κατά τον 19ο αιώνα η εργασία και η σχόλη όχι μόνο διακρίνονται από μια παραπληρωματική σχέση, όπως ήδη περιγράφηκε, αλλά νοηματοδοτούνται αντιθετικά για να τονίσουν τις κοινωνικές διακρίσεις. Ο

    ————————————

    79. G. S. Cross, "The Quest for Leisure: Reassessing the Eight-Hour Day in France", Journal of Social History 18 (1984), σ. 202. Στα μέσα του 19ου αιώνα, η διεκδίκηση των λιγότερων ωρών εργασίας δεν συνδεόταν ακόμη με το δικαίωμα στη σχόλη, μπορεί όμως να θεωρηθεί, σύμφωνα με τον Sebastian de Grazia, ως η αφετηρία για την εξέταση της μετάβασης στη σύγχρονη σχόλη. S. de Grazia, "Of Time, Work and Leisure", στο M. R. Marrus, ό.π., σ. 71. Το βιβλίο του S. de Grazia, Of Time, Work and Leisure εκδόθηκε το 1964 (Νέα Υόρκη, Doubleday Anchor Books).

    80. Βλ. την κριτική του G. Stedman Jones, «Class expression versus social control? A critique of recent trends in the social history of "leisure"», History Workshop Journal 4 (automn 1977), σ. 162-170. Πβ. επίσης J. Κ. Wallon - J. Walvin (εκδ.), Leisure in Britain 1780-1939, Manchester University Press, 1983, σ. 3, και J. A. Mayer, "Notes towards a Working Definition of Social Control in Historical Analysis", στο S. Cohen - A. Seuil (εκδ.), Social Control and the State. Historical and Comparative Essays, Οξφόρδη, Blackwell, 1983, ο οποίος εστιάζει την κριτική του κυρίως στις μελέτες που ερμηνεύουν τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις της αστικής τάξης ως προσπάθειες κοινωνικού ελέγχου.

    81. Την αδυναμία ενός απλουστευτικού ερμηνευτικού σχήματος ως προς τις σχέσεις ανάμεσα στην κουλτούρα των κυρίαρχων τάξεων και την κουλτούρα των "υπάλληλων τάξεων" έδειξε άλλωστε και ο Carlo Ginzburg: Το τυρί και τα σκουλήκια. Ο κόσμος ένας μυλωνά του 16ου αιώνα, μετάφρ. Κ. Κουρεμένος, Αθήνα, Αλεξάνδρεια, 1994.