Συγγραφέας:Κουλούρη, Χριστίνα
 
Τίτλος:Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
 
Υπότιτλος:Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία (1870-1922)
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:32
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1997
 
Σελίδες:447
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νεανικές οργανώσεις
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1870-1922
 
Περίληψη:Η παρούσα μελέτη επιχειρεί να συνθέσει μία ιστορία του νεότερου ελληνικού αθλητισμού. Επιθυμεί, πρώτον, να αναδείξει την ιστορικότητα των σπορ και να διαφοροποιηθεί από προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν το παιχνίδι και κατ’ επέκταση τα σπορ (μια μορφή παιχνιδιού) ως διαχρονικό δομικό στοιχείο του ανθρώπινου πολιτισμού. Ενδιαφέρεται, δεύτερον, να ελέγξει το ερευνητικό δίλημμα της συνέχειας ή ασυνέχειας από τα παραδοσιακά παιχνίδια στα σύγχρονα σπορ κατά τη μετάβαση από την παραδοσιακή στη σύγχρονη κοινωνία. Η συγγραφέας παρακολουθεί την εξέλιξη των αντιλήψεων σχετικά με τη σωματική άσκηση μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ώστε να δείξει τη μετάβαση από την αδιαφορία και την αμφισβήτηση στην αποδοχή και την εδραίωση. Η επισκόπηση αυτή επιτρέπει και τη διάκριση ανάμεσα στη γυμναστική και τα σπορ, μια διάκριση απαραίτητη και για την κατανόηση της λειτουργίας των αθλητικών σωματείων αλλά και, ευρύτερα, της ιστορίας του αθλητισμού. Στη συνέχεια αναζητούνται τα πρώτα ίχνη της παρουσίας των σύγχρονων σπορ στην Ελλάδα, τόσο μέσα από τις πρώιμες, μη οργανωμένες πρακτικές όσο και μέσα από τους πρώτους αθλητικούς θεσμούς, δηλ. τους αγώνες και τα γυμναστήρια. Μελετώνται επίσης τα αθλητικά σωματεία: μέσα από την ανάλυση των σκοπών τους οι κοινωνικές λειτουργίες της σωματικής άσκησης και οι διασυνδέσεις της με την εθνικιστική ιδεολογία. Τέλος, επιχειρείται να φωτισθούν οι πτυχές της σωματειακής ζωής που είναι κρυμμένες από το ορθολογικό κανονιστικό πρότυπο του καταστατικού, δηλαδή οι ανθρώπινες επαφές με τις αρμονικές η συγκρουσιακές τους όψεις, οι φιλικές σχέσεις, τα οικογενειακά δίκτυα, τα ερωτοτροπήματα ενδεχομένως που επιτρέπει η συναναστροφή όχι μόνο σε αθλητικές αλλά και σε έξω-αθλητικές συναντήσεις στο πλαίσιο πάντα του σωματείου.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 23.64 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 54-73 από: 450
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/54.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

του απολυταρχικού καθεστώτος σε βάρος της νεολαίας και του ελληνικού λαού, εφόσον οι νέοι θα έφτιαχναν ακριβώς τη δύναμη και την αλκή του έθνους23.

Σύμφωνα με το ψήφισμα του 1862, ως διδάσκαλοι της γυμναστικής, ελλείψει εξειδικευμένων, ορίζονται υπαξιωματικοί και στρατιώτες του σώματος των πυροσβεστών. Η γυμναστική εκπαίδευση συνοδεύεται από αγώνες και αυτό παραπέμπει τόσο στα αρχαιοελληνικά όσο και στα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Προβλέπεται συνεπώς ετήσιος αγώνας της γυμναστικής, όπου θα απονέμονται έπαθλα στους νικητές, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται το είδος ή η αξία τους.

Δεν έχουμε πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα αυτής της εκπαίδευσης24 ή για το αν έγιναν ποτέ αυτοί οι αγώνες. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αγώνες δεν έγιναν εφόσον ούτε το διάταγμα που θα προσδιόριζε τον κανονισμό της διεξαγωγής τους φαίνεται να εκδόθηκε ποτέ ούτε στη σχετική βιβλιογραφία υπάρχει κάποια ένδειξη. Ωστόσο, οι μαθητές των γυμνασίων έχουν τη δυνατότητα να γυμνάζονται, χάρη στη λειτουργία του δημόσιου γυμναστηρίου, του οποίου δημοσιεύεται ο κανονισμός το 1868. Δυνατότητα χρήσης του γυμναστηρίου έχουν επίσης οι μαθητές του Ελληνικού σχολείου και του Πανεπιστημίου. Ο χαρακτήρας της σωματικής άσκησης είναι ήπιος και δε συνδέεται άμεσα με τη στρατιωτική προετοιμασία. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από το άρθρο του κανονισμού που αποκλείει τις "λίαν αθλητικές" και τις "βίαιες εν γένει και επικίνδυνες ασκήσεις"25.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Το 1871 ωστόσο εισήχθησαν υποχρεωτικά οι στρατιωτικές ασκήσεις στα γυμνάσια και στα Ελληνικά σχολεία για τους μαθητές άνω των 14 ετών και η διδασκαλία τους ανατέθηκε στους ανθυπασπιστές του στρατού. Η στρατιωτική άσκηση θεωρείται, σύμφωνα με το αντίστοιχο βασιλικό διάταγμα, ως το 

————————————

23. "Το παρελθόν επεβουλεύετο συστηματικώς μεν αλλ' υπούλως και, το πλείστον, αφανώς την πατρίδα ημών [...] Ουχ ήττον συστηματικώς απέφευγεν η πεσούσα βασιλεία την σωματικήν άσκησιν της νεολαίας, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως δυνάμεως αποβλέπουσα, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως κορυφής του εθνικού πολιτισμού· διότι αμφότερα απήτουν την σύγχρονον άσκησιν του σώματος και της ψυχής του λαού": Εφημερίς των Φιλομαθών 11 (1863), σ. 4-5.

24. Φαίνεται πως έγιναν κάποιες προσπάθειες για την εισαγωγή της οπλασκίας στο Πανεπιστήμιο, το οποίο προμηθεύθηκε εκατοντάδες σπάθες γερμανικού τύπου και οι φοιτητές ξεκίνησαν την εξάσκηση υπό την επίβλεψη του Ν. Πύργου, που πρόσφερε τις υπηρεσίες του δωρεάν. Ο αρχικός ενθουσιασμός όμως εξέπνευσε σύντομα και τα σπαθιά τάφηκαν στα υπόγεια του Πανεπιστημίου απ' όπου ανασύρθηκαν 30 χρόνια αργότερα για να δωρηθούν στον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 11.

25. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 188-189.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/55.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

απαραίτητο συμπλήρωμα της πνευματικής ανάπτυξης για την ανατροφή ελεύθερων πολιτών, χρήσιμων στην πατρίδα26. Κορύφωση της επιβολής στρατιωτικού χαρακτήρα στην εκπαίδευση αποτελεί αναμφίβολα ο "Στρατιωτικός κανονισμός των μαθητών των γυμνασίων του κράτους", το 1876, σύμφωνα με τον οποίο όλα τα γυμνάσια αποτελούν σώματα "στρατιωτικώς συντεταγμένα". Οι μαθητές είναι υποχρεωμένοι να φορούν στολή καθ' όλη τη διάρκεια της μαθητείας τους και υπάγονται σε κανόνες αυστηρής πειθαρχίας στη συμπεριφορά τους εντός και εκτός σχολείου27. Για μια ακόμη φορά ωστόσο, μεγάλη απόσταση χώριζε το γράμμα του νόμου από την εφαρμογή του. Ένα μόλις χρόνο μετά, το 1877, διακόπτονται οι στρατιωτικές ασκήσεις "της καταστάσεως του στρατού μη επιτρεπούσης ν' αποσπώνται δι' αυτάς αξιωματικοί και υπαξιωματικοί"28.

Συνεπώς, παρά τη λεπτομερή νομοθεσία, στην πραγματικότητα οι στρατιωτικές ασκήσεις δεν εισήχθησαν στη μέση εκπαίδευση ή, πάντως, η εισαγωγή τους υπήρξε ατελής και ατελέσφορη. Κάτι ανάλογο ισχύει και για τη γυμναστική, για την οποία απουσιάζει κάθε νομοθεσία μετά το 1862. Το 1880 ωστόσο, επί κυβερνήσεως Χ. Τρικούπη, δημοσιεύεται διάταγμα που ορίζει την υποχρεωτική διδασκαλία της γυμναστικής στα γυμνάσια, την οποία αναθέτει σε γυμναστές που έχουν εκπαιδευθεί στο δημόσιο Κεντρικό Γυμναστήριο ή σε αλλά δημόσια γυμναστήρια καθώς και σε πυροσβέστες29. Το διάταγμα αυτό συμπληρώνεται στην ουσία από το διάταγμα "Περί γυμναστηρίων", που δημοσιεύεται το 1882, το οποίο προβλέπει την ίδρυση γυμναστηρίου σε κάθε γυμνάσιο για την άσκηση των

————————————

26. Στο ίδιο, σ. 192-193. Για την εφαρμογή του διατάγματος εκδόθηκαν δύο εγκύκλιοι που καθόριζαν τις λεπτομέρειες της διδασκαλίας των στρατιωτικών ασκήσεων. Βλ. στο ίδιο, σ. 194-198. Πβ. εξάλλου τις προτάσεις του Δ. Σ. Μαυροκορδάτου, την ίδια χρονιά, για εισαγωγή της γυμναστικής στα σχολεία ως τη βάση της "στρατιωτικής του έθνους ανατροφής": Υπομνημάτιον περί της εκπαιδεύσεως του λαού, Αθήνα 1872 (β΄ έκδ.), σ. 34, 49, 66.

27. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 206-221. Ο Κανονισμός κυκλοφόρησε σε αυτοτελές τεύχος, του οποίου εκτός από την έκδοση των Αθηνών (1877) γνωρίζω, χάρη στην πληροφορία του Χ. Λούκου, και την έκδοση της Σύρου: Υπουργείον των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, Στρατιωτικός Κανονισμός των μαθητών των Γυμνασίων του Κράτους, Σύρος, τυπ. Γρηγορίου Κανέλλου, 1877.

28. Αθ. Ευταξίας, "Εισηγητική Έκθεσις", ΦΕΚ Α΄ 255, 20 Νοεμβρίου 1899, σ. 941. Πρόκειται για την εγκύκλιο 7865/25 Οκτωβρίου 1877 "Περί διακοπής των στρατιωτικών ασκήσεων". Βλ. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 222.

29. Στο ίδιο, σ. 224-225. Η διδασκαλία της γυμναστικής στα γυμνάσια ξεκινά με την ανόργανη γυμναστική "ως προπαρασκευαστικήν της διά γυμναστηρίων μηχανημάτων εισαχθησομένης ασκήσεως": Εγκύκλιος 3928 (17 Μαΐου 1880) του Υπουργείου των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως προς τους γυμνασιάρχες. Ευχαριστώ τον Τρ. Σκλαβενίτη που μου γνωστοποίησε αυτή την εγκύκλιο. Μετά το 1880 φαίνεται πάντως πως σε κάποια γυμνάσια διορίστηκαν γυμναστές οι οποίοι είχαν εκπαιδευτεί στο Δημόσιο Γυμναστήριο που λειτουργούσε από το 1868. Βλ. εδώ, σ. 94.

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/56.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

μαθητών30, προσδιορίζει τη διδασκαλία της γυμναστικής σε τρεις ώρες την εβδομάδα και εξισώνει βαθμολογικά τη γυμναστική με τα δευτερεύοντα μαθήματα31. Την επόμενη χρονιά εξάλλου επιβάλλεται η υποχρεωτική σωματική άσκηση και στους μαθητές των Ελληνικών σχολείων32. Η σειρά αυτών των μέτρων φαίνεται πως αποφέρει κάποια αποτελέσματα, έστω και βραχυπρόθεσμα, εφόσον την 15 Μαΐου 1883 έγινε στο Κεντρικό Γυμναστήριο η πρώτη γυμναστική σχολική επίδειξη με συμμετοχή των Α' και Γ ' γυμνασίων, του Α' Ελληνικού σχολείου και του Διδασκαλείου, την οποία παρακολούθησαν ο πρωθυπουργός και ο υπουργός παιδείας33.

Με το νόμο ,ΑΡΙΘ' του 1883 εισάγονται και πάλι υποχρεωτικά οι στρατιωτικές ασκήσεις, οι οποίες, σύμφωνα με το πρόγραμμα του 1884, ορίζονται να γίνονται στις δύο τελευταίες τάξεις του γυμνασίου ανά τρεις ώρες την εβδομάδα34. Η εφαρμογή του μέτρου προσκρούει αυτή τη φορά στην ανταπόκριση των μαθητών. Με εγκύκλιο προς τους γυμνασιάρχες το υπουργείο των εκκλησιαστικών και της δημοσίας εκπαιδεύσεως, τον Απρίλιο 1884, επισημαίνει την "ελλιπεστάτην φοίτησιν" των μαθητών στη στρατιωτική εκπαίδευση35. Αλλά και οι Οδηγίες για τη διδασκαλία των στρατιωτικών ασκήσεων που αποστέλλονται στις στρατιωτικές αρχές λίγους μήνες αργότερα αποκαλύπτουν ότι "αι ανάγκαι της στρατιωτικής υπηρεσίας και ο ανεπαρκής αριθμός των υπαρχόντων ανθυπασπιστών του πεζικού δεν επιτρέπουσι τον διορισμόν ανθυπασπιστών ως προγυμναστών" στα γυμνάσια και αντ' αυτών θα διορίζονται ανθυπολοχαγοί36. Η

————————————

30. Το πρώτο σχολικό γυμναστήριο που ιδρύθηκε ήταν του Βαρβακείου Λυκείου. Βλ. Ε. Παυλίνης, Ιστορία της γυμναστικής, Αθήνα, Ο.Ε.Σ.Β., 1953, σ. 402.

31. Για πρώτη φορά τώρα ο βαθμός της γυμναστικής συμψηφίζεται με τους υπολοίπους. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 228-229. Βλ. και στο ίδιο, σ. 230.

32. Β.Δ. 24 Ιανουαρίου 1883 "Περί γυμναστικής των μαθητών των ελληνικών σχολείων": στο ίδιο, σ. 231. Πβ. και σ. 232.

33. Ε. Παυλίνης, ό.π., σ. 403-404. Στην ίδια εκείνη συγκυρία δημοσιεύθηκαν και κάποια από τα πρώτα εγχειρίδια γυμναστικής, και τα δύο από τον Ν. Πύργο. Το πρώτο, Παιδαγωγική ανόργανος γυμναστική, εκδόθηκε το 1878 από τον Σύλλογο προς διάδοσιν των ελληνικών γραμμάτων (αρ. 24) και επανεκδόθηκε το 1880. Το δεύτερο, συνέχεια του πρώτου, Παιδαγωγική ημιοργανική γυμναστική, εκδόθηκε επίσης το 1880 (αρ. 46).

34. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 233-234. Οι μαθητές βαθμολογούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις με δύο βαθμούς, έναν για τη "δεξιότητα και επίδοσιν" και έναν για την "πειθαρχικήν διαγωγήν", οι οποίοι συνυπολογίζονται στην τελική βαθμολογία. Προβλέπεται και πάλι η ομοιόμορφη ενδυμασία -μόνο κατά τις ασκήσεις ωστόσο- την οποία οι άποροι μαθητές αποκτούν με δαπάνη του δημοσίου. Οι στρατιωτικές ασκήσεις εισάγονται υποχρεωτικά μόνο στα γυμνάσια, αλλά "εφ' όσον είναι εφικτόν", το μάθημα μπορεί να εισαχθεί με βασιλικό διάταγμα και στην τρίτη τάξη των Ελληνικών σχολείων.

35. Στο ίδιο, σ. 237-238.

36. Στο ίδιο, σ. 264-266.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/57.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νομοθεσία της κυβέρνησης Τρικούπη για τη στρατιωτική εκπαίδευση, που παρουσιάζεται πυκνή στα χρόνια 1883-1884, ολοκληρώνεται με τη δημοσίευση του Στρατιωτικού Κανονισμού των μαθητών των γυμνασίων37 που είναι αντίστοιχος με τον Στρατιωτικό Κανονισμό του 1876.

Η επιβολή της στρατιωτικής προετοιμασίας αντί για τη γυμναστική στα σχολεία γνώρισε κριτική και αντιδράσεις. Ο Ι. Χρυσάφης, πολύ αργότερα, θα αποδώσει αυτή την επιλογή σε "προχείρους πατριώτας"38, οι οποίοι θέλησαν να μιμηθούν το γαλλικό παράδειγμα των σχολικών ταγμάτων, που εισάγεται στη Γαλλία μετά την ήττα της στο γαλλογερμανικό πόλεμο και στο πλαίσιο της πολιτικής της Revanche39. Ο απόηχος του γαλλογερμανικού πολέμου είναι πράγματι αισθητός στην Ελλάδα, τουλάχιστον στο λόγο περί εκπαιδεύσεως που διατυπώνεται αμέσως μετά. Το 1876 ο Ι. Αργυριάδης, επιθεωρητής των γυμνασίων και Ελληνικών σχολείων της Αθήνας, επικρίνοντας κι αυτός τη στρατιωτική εκπαίδευση, επισημαίνει ότι η γυμναστική αρκεί για τη στρατιωτική προετοιμασία των μαθητών ενώ οι στρατιωτικές ασκήσεις είναι "λίαν επιβλαβείς": "Και τί άλλο διά της εις τα σχολεία εισαγωγής της γυμναστικής και της των σωμάτων ασκήσεως [...] τί άλλο σκοπείται, ή η προπαρασκευή εις την μετά ταύτα ειδικωτέραν στρατιωτικήν και εν όπλοις άσκησιν, ώσπερ τούτο εν τοις πρωσσικοίς μάλιστα σχολείοις επιτυγχάνεται;"40.

Οι απόψεις λοιπόν, κυρίως παιδαγωγών και γυμναστών, που υποστηρίζουν ότι με την εκπαίδευση πρέπει να επιδιώκεται η αρμονική ανάπτυξη σώματος και πνεύματος κατά το αρχαίο πρότυπο αλλά και τις νεότερες παιδαγωγικές αντιλήψεις41, είναι συχνά ανταγωνιστικές προς εκείνες που συνδέουν τη γυμναστική με τη στρατιωτική προετοιμασία.

————————————

37. Στο ίδιο, σ. 271-278. Ο Στρατιωτικός Κανονισμός του 1884, σε αντίθεση με αυτόν του 1876, δεν αναφέρει τις πειθαρχικές ποινές που επιβάλλονται στους μαθητές που τυχόν υποπίπτουν σε παραπτώματα ενώ περιγράφει με κάθε δυνατή λεπτομέρεια τη στολή που είναι υποχρεωμένοι να φορούν.

38. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 15-16. Εναντίον των στρατιωτικών ασκήσεων και υπέρ της διδασκαλίας μόνο της γυμναστικής είχαν ταχθεί, όπως φαίνεται, οι γυμναστές της εποχής. Πβ. Ευ. Παυλίνης, "Το έργον του Φωκιανού" στο Ιωάννης Φωκιανός 1845-1896. Αναμνηστική έκδοσις επί τη συμπληρώσει τριακονταετίας από του θανάτου του, Αθήνα, Ένωσις Γυμναστών, 1926, σ. 16.

39. Στρατιωτική κατεύθυνση στη γαλλική γυμναστική είχε δοθεί από τις αρχές του αιώνα από τον Amoros. Ο Amoros, ισπανικής καταγωγής, διηύθυνε στο Παρίσι από τα 1834 ως το 1857 ένα γυμναστήριο όπου διδασκόταν μια γυμναστική ακροβατική και στρατιωτική σύμφωνη με τις αρχές που είχε διατυπώσει στο εγχειρίδιό του Nouveau manuel complet d'éducation gymnastique et morale (1830). Βλ. D. Laty, Histoire de la gymnastique en Europe de l'Antiquité à nos jours, Παρίσι, PUF, 1996, σ. 212-215.

40.Ι. Αργυριάδης, Έκθεσις περί των εν Αθήναις Γυμνασίων και Ελληνικών Σχολείων... του σχολικού έτους 1875-6, [Αθήνα 1876], σ. 72· βλ. και σ. 66-67, 69.

41. Βλ. π.χ. τις απόψεις του Ι. Φωκιανού όπως διατυπώνονται σε λόγο που εκφώνησε το 1889: Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 33-36.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/58.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η στρατιωτική προετοιμασία αποτελούσε ωστόσο τον απώτερο στόχο της σωματικής άσκησης σε ολόκληρη την Ευρώπη είτε άμεσα, μέσω των στρατιωτικών ασκήσεων, είτε έμμεσα, μέσω της γυμναστικής και των σπορ. Έτσι, στα αγγλικά public schools η καλλιέργεια των σπορ δεν στόχευε μόνο στη διαμόρφωση εύρωστων ανδρών της ανώτερης τάξης αλλά και στην προετοιμασία των αξιωματικών που θα δόξαζαν "το έθνος και την Αυτοκρατορία"42. Σαφέστεροι είναι οι στόχοι της γερμανικής Turnbewegung, η οποία την περίοδο εκείνη (κυρίως μετά το 1880) έχει προσλάβει αποκλειστικά συντηρητικά χαρακτηριστικά και διαβρώνεται από τον αντισημιτισμό. Το γυμναστικό κίνημα του Spiess που προωθείται από το πρωσικό κράτος προτείνει τις Ordnungsübungen, δηλ. ασκήσεις έτσι σχεδιασμένες ώστε να προωθούν τη συνήθεια της αυτόματης υπακοής43. Εντούτοις, η πιο καθαρή σύνδεση φυσικής αγωγής και στρατιωτικής προετοιμασίας παρατηρείται στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα, το οποίο αποτέλεσε και το πρότυπο για την μετά το 1880 σχετική νομοθεσία στην Ελλάδα44. Ο θεσμός των "σχολικών ταγμάτων" νομοθετήθηκε το 1882 στη Γαλλία για να σβήσει άδοξα δέκα χρόνια αργότερα. Ήταν ένα "πατριωτικό λάθος", σύμφωνα με την αναδρομική εκτίμηση ενός υποστηρικτή των σπορ45. Για την περίοδο 1871-1914 πάντως, στη Γαλλία δεν υπήρχαν αμφιβολίες ως προς τη χρησιμότητα της σωματικής άσκησης. Περιλαμβάνοντας, εκτός από την καθεαυτό γυμναστική, και ασκήσεις σκοποβολής καθώς και στρατιωτικές ασκήσεις, η σχολική γυμναστική εκπαίδευση αποσκοπούσε στη "βελτίωση των ιδανικών ιδιοτήτων που ήθελαν να αναπτύξει ο μαχόμενος στρατιώτης"46. Ο μυώδης, καλοσχηματισμένος άνδρας, έτοιμος να υπερασπιστεί την πατρίδα του, αποτελεί στην καμπή του 19ου αιώνα το νέο πρότυπο που αντικαθιστά προοδευτικά το ρομαντικό πρότυπο του χλωμού, φιλάσθενου και πνευματικά καλλιεργημένου νέου.

————————————

42. Ε. Weber, "Gymnastics and Sports in Fin-de-Siècle France: Opium of the Classes?", American Historical Review 76 (Φεβρ. 1971), σ. 97.

43. P. C. McIntosh - J. G. Dixon - A. D. Munrow - R. F. Willetts, ό.π., σ. 131-132.

44. Παρά τις πρώιμες βαυαρικές επιδράσεις, η Ελλάδα ακολουθεί τη Γαλλία ως προς το χρονολογία εξάπλωσης της σωματικής άσκησης. Παρουσιάζει δηλ. παρόμοια καθυστέρηση, σε σχέση τουλάχιστον με την ανάπτυξη της γυμναστικής σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως Σουηδία, Τσεχία, Ελβετία. Ο όρος "φυσική αγωγή" εξάλλου δεν έχει καθιερωθεί κατά την περίοδο που εξετάζουμε -υποθέτω πως δεν συναντάται καν- αλλά αποτελεί ύστερα μετάφραση των αντίστοιχων ξένων όρων "physical education" και "éducation physique", που όμως σημαίνουν "σωματική αγωγή".

45. Ε. Weber, ό.π., σ. 75.

46. M. Spivak, "L'éducation physique et le sport français, 1852-1914", Revue d'histoire moderne et contemporaine 24 ( Ιαν.-Μάρτ. 1977), σ. 40. Για την πρώτη περίοδο ανάπτυξης της γυμναστικής στη Γαλλία (18ος αι. - 1870), βλ. J. Defrance, "Esquisse d'une histoire sociale de la gymnastique (1760-1870)", Actes de la recherche en sciences sociales 6 (1976), σ. 22-46 και D. Laty, ό.π.

Σελ. 58
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/59.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

"Το κίτρινον χρώμα του προσώπου επεζητείτο ως προκαλούν την συμπάθειαν [...] Η ζωή δεν έπρεπε να είνε περισσή και αλλοίμονον, αν το ροδαλόν χρώμα ή η καλή σωματική συγκρότησις επρόδιδαν την περίσσειάν της. Αντελαμβάνετο αμέσως κανείς ότι πρόκειται περί ατόμου αγροίκου, το οποίον δεν δύναται να αισθανθή τίποτα από ασπασμούς των αγγέλων προς τα άστρα"47.

Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΤΩΝ ΓΥΜΝΑΣΤΩΝ

Το 1884 αποτελεί πράγματι σημαντικό σταθμό για τη διδασκαλία της γυμναστικής, εφόσον αφενός ιδρύεται Σχολή Γυμναστών προορισμένη να παράγει εξειδικευμένους πλέον δασκάλους και αφετέρου αναγράφεται οριστικά η γυμναστική στο πρόγραμμα μαθημάτων του Ελληνικού σχολείου και των δύο κατώτερων τάξεων του γυμνασίου (3 ώρες την εβδομάδα)48.

Η εισαγωγή της γυμναστικής ως υποχρεωτικού μαθήματος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση από το 1880 απαιτούσε, όπως είναι προφανές, την ύπαρξη εξειδικευμένου διδακτικού προσωπικού που θα μπορούσε να τη διδάξει. Το έργο αυτό δε θα μπορούσαν να ασκήσουν ούτε οι πυροσβέστες ούτε οι αξιωματικοί του στρατού, όπως είχε γίνει στο παρελθόν. Έτσι, το 1882 αφενός και το 1884 αφετέρου θα λειτουργήσουν δύο τεσσαρακονθήμερες σχολές γυμναστών: η πρώτη λειτούργησε ανεπίσημα υπό την εποπτεία του Ι. Φωκιανού και με εκπαιδευτή τον οπλοδιδάσκαλο Ν. Πύργο· η δεύτερη ιδρύθηκε με το διάταγμα της 9 Ιουνίου 1884 με διευθυντή και διδάσκαλο τον Ι. Φωκιανό49. Στα χρόνια εκείνα σχηματίσθηκε και ο πρώτος πυρήνας γυμναστών, που θα στελεχώσουν αργότερα σχολές και σωματεία. Φαίνεται πάντως ότι ο γυμναστής δεν έχαιρε κοινωνικής αναγνώρισης αλλά και ούτε αποτελούσε ακόμη διακεκριμένη επαγγελματική κατηγορία. "Ο είς γυμναστής μετά τον άλλον ετρέποντο εις επαγγέλματα μάλλον προσοδοφόρα και αξιοπρεπέστερα κατά την κοινήν αντίληψιν"50.

Μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Θ. Δηλιγιάννη, συνεχίζεται το ενδιαφέρον για τη στρατιωτική προετοιμασία των μαθητών με νέα νομοθετήματα.

————————————

47. Ε. Παυλίνης, "Το έργον του Φωκιανού" στο Ιωάννης Φωκιανός..., ό.π., σ. 14.

48. Στις δύο ανώτερες τάξεις του γυμνασίου οι μαθητές, εφόσον είναι άνω των 14 ετών, ασκούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις.

49. Βλ. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 39-40 και τ. Β', σ. 118-120. Το 1887, με το νόμο ,ΑΧΙΑ', διορίζονται γυμναστές και βοηθοί των γυμναστικών ασκήσεων στα γυμνάσια και στα Ελληνικά σχολεία. Ο μηνιαίος μισθός των γυμναστών ανέρχεται σε 120 δρχ.: στο ίδιο, τ. Α', σ. 298-299. Με την ίδια εξάλλου ημερομηνία, 20 Δεκεμβρίου 1887, δημοσιεύεται ο νόμος , ΑΧΗ' "Περί του κεντρικού γυμναστηρίου" στο οποίο λογίζεται προσαρτημένη η σχολή γυμναστών. Στο γυμναστήριο μπορούν να ασκούνται εκτός από τους εκπαιδευόμενους γυμναστές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου καθώς και άλλοι πολίτες: στα ίδιο, τ. Β', σ. 137-138.

50. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 20.

Σελ. 59
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/60.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Το νέο στοιχείο που εντοπίζεται τώρα είναι η παιδαγωγική μέριμνα για τους μαθητές που ασκούνται στις στρατιωτικές ασκήσεις. Το γεγονός ότι η στρατιωτική εκπαίδευση παρέχεται από αξιωματικούς, οι οποίοι δεν είναι εξοικειωμένοι με τις παιδαγωγικές αρχές της επιβολής της τιμωρίας και της διαμορφωτικής επίδρασης του εκπαιδευτικού έργου, επισημαίνεται από εγκύκλιο του υπουργού Α. Ζυγομαλά προς τους γυμνασιάρχες. Οι γυμνασιάρχες ορίζονται συνεπώς υπεύθυνοι για τον έλεγχο της συμπεριφοράς των αξιωματικών απέναντι στους μαθητές ώστε να μην υπερβαίνουν το δίκαιο και το μέτρο κατά την επιβολή των τιμωριών, να μεταχειρίζονται γλώσσα ευπρεπή και να τηρούν στάση αξιοπρεπή51. Οι ελλείψεις του στρατού επιβάλλουν ωστόσο την αναβολή των στρατιωτικών ασκήσεων στα γυμνάσια που βρίσκονται εκτός Αθηνών52. Οι στρατιωτικές ασκήσεις θα καταργηθούν οριστικά το 1893.

Στο επίπεδο των προθέσεων, η βούληση για καθιέρωση της διδασκαλίας της γυμναστικής μοιάζει να είναι πλέον κοινός τόπος. Το 1889 ο υπουργός παιδείας της νέας κυβέρνησης Τρικούπη, Γ. Θεοτόκης, υποβάλλει νομοσχέδια στη Βουλή με τα οποία εισάγεται η γυμναστική και στο δημοτικό σχολείο: "η διδασκαλία αυτής άρχεται από της πρώτης ημέρας της εις το σχολείον φοιτήσεως των μικρών Ελληνοπαίδων και αποτελευτά την τελευταίαν της απ' αυτού αποφοιτήσεως αυτών". Σύμφωνα με το αναλυτικό πρόγραμμα για το εξατάξιο δημοτικό, η γυμναστική κάλυπτε 24 ώρες την εβδομάδα (4 ώρες σε κάθε τάξη), καταλαμβάνοντας τη δεύτερη ως προς τον αριθμό των διδακτικών ωρών θέση μετά τα ελληνικά53. Συντάκτης των νομοσχεδίων ήταν ο Χαρίσιος Παπαμάρκος, αλλά τα νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν.

Οι πολλαπλές ανεπάρκειες και δυσλειτουργίες στο χώρο της εκπαίδευσης δεν ευνοούσαν την ανάληψη πρωτοβουλιών εκ μέρους του κράτους για την εκπαίδευση γυμναστών. Αντίθετα, ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος -προφανώς λόγω της προεδρίας του Ι. Φωκιανού, ο οποίος στο παρελθόν είχε αναλάβει παρόμοιο έργο- ίδρυσε το 1891 σχολή γυμναστών και σχολή γυμναστριών. Η φοίτηση στη μεν πρώτη διαρκεί ένα σχολικό έτος (1 Οκτωβρίου έως 1 Ιουλίου), στη δε δεύτερη ένα εξάμηνο (1 Φεβρουαρίου έως 10 Αυγούστου). Στη σχολή γυμναστών διδάσκονται ιστορία της γυμναστικής, παιδαγωγία της γυμναστικής, πειραματική φυσική, υγιεινή, στοιχεία ανατομίας και φυσιολογίας, στοιχειώδεις θεωρητικές

————————————

51. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 283-284. Με το βασιλικό διάταγμα της 12 Φεβρουαρίου 1886 εξάλλου διορίζεται γενικός επόπτης των στρατιωτικών ασκήσεων, ο οποίος έχει τη γενική εποπτεία της στρατιωτικής εκπαίδευσης των μαθητών σε όλο το κράτος: στο ίδιο, τ. Α', σ. 286-287. Γενικός επόπτης θα διορισθεί εκ νέου από την κυβέρνηση Τρικούπη, με παρόμοιες αρμοδιότητες: νόμος ,ΑΨΚΓ' (22 Μαρτίου 1889), στο ίδιο, τ. Α', σ. 300-301.

52. Εγκύκλιος 16517 (20 Νοεμβρίου 1885), στο ίδιο, τ. Α', σ. 285.

53. Χαρ. Παπαμάρκος, Αναλυτικόν πρόγραμμα των μαθημάτων... δημοτικού σχολείου των αρρένων..., Αθήνα 1890, σ. 83-84.

Σελ. 60
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/61.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

γνώσεις περί κολυμβητικής, όλα τα είδη των γυμναστικών ασκήσεων και κολύμβηση, ξιφασκία, περιγραφή των διαφόρων γυμναστικών οργάνων και φωνητική μουσική54. Στη σχολή γυμναστριών προσφέρονται λιγότερες γνώσεις με έμφαση στη ρυθμική γυμναστική, η οποία θεωρείται προφανώς ότι αρμόζει περισσότερο στη γυναικεία εκπαίδευση55. Η σχολή γυμναστριών λειτούργησε ως το Νοέμβριο 1891 και φοίτησαν σ' αυτήν περί τις 40 μαθήτριες από τις οποίες πήραν το δίπλωμα της γυμνάστριας 34 56. Η άσκηση των μαθητριών γινόταν σε μια από τις αίθουσες του Ζαππείου57. Η λειτουργία της σχολής διακόπηκε προσωρινά για να επαναληφθεί τον Φεβρουάριο 1893 με ανωτάτη επόπτρια την Αικ. Λασκαρίδου και διευθύντρια την Κατίνα Αθανασίου58. Αντίθετα, η σχολή γυμναστών δε λειτούργησε.

Το κενό της εκπαίδευσης γυμναστών κάλυπτε στην ουσία το Δημόσιο Κεντρικό Γυμναστήριο, παρόλο που δεν είχε επισήμως παρόμοια δικαιοδοσία. Μετά το 1880, οι γυμναστές που διορίστηκαν σε κάποια γυμνάσια, σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία, είχαν εκπαιδευτεί στο Δημόσιο Γυμναστήριο, το οποίο δραστηριοποιείται εκείνη την εποχή και σε άλλους τομείς, εφόσον το 1889 διοργάνωσε και γυμναστικούς αγώνες.

Η δραστηριοποίηση των αθλητικών σωματείων στο χώρο της σχολικής γυμναστικής και, ευρύτερα, της σωματικής άσκησης των μαθητών αποκαλύπτεται και μέσω μιας σειράς άλλων πρωτοβουλιών, οι οποίες άλλοτε καρποφορούν και άλλοτε παραμένουν στο επίπεδο των προθέσεων. Ο Πανελλήνιος, για παράδειγμα, αποφάσισε την ίδρυση "Κήπου των Παίδων", δηλαδή γυμναστηρίου για παιδιά ηλικίας μέχρι 15 ετών και "Γυμναστηρίου Θηλέων", αλλά η απόφαση αυτή δεν πραγματοποιήθηκε59. Ο Εθνικός Γυμναστικός Σύλλογος, που ιδρύθηκε το 1893, έθεσε ως πρώτο στόχο του τη "σωματικήν ανάπτυξιν της ελληνικής

————————————

54. "Κανονισμός της Σχολής Γυμναστών της ιδρυθείσης υπό του υπό προστάτη τη Α.Β.Υ. τω Διαδόχω Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 13 Νοεμβρίου 1892, Αρχείο Π.Γ.Σ.

55. "Κανονισμός της Σχολής των Διδασκαλισσών της Γυμναστικής της ιδρυθείσης υπό του υπό προστάτη τη Α.Β.Υ. τω Διαδόχω Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", 13 Νοεμβρίου 1892, Αρχείο Π.Γ.Σ.

56. Την 18 Μαΐου 1891 δεκαπέντε μαθήτριές της απευθύνουν με επιστολή τους προς τον πρόεδρο του Π.Γ.Σ. το αίτημα να τους δοθούν δωρεάν εισιτήρια για την παρακολούθηση των πρώτων αγώνων του Π.Γ.Σ.

57. Το Μάρτιο 1891, η επί των Ολυμπίων και κληροδοτημάτων επιτροπή είχε παραχωρήσει μια αίθουσα του Ζαππείου "προς άσκησιν γυμναστριών [...] υπό τον όρον, ότι ούτε επί των τοίχων ούτε επί του δαπέδου της παραχωρηθησομένης αιθούσης θα προσαρμοσθώσιν μόνιμα γυμναστήρια, ούτε άλλη τις θα προσγένηται επί τούτων βλάβη": Επιστολή 4 Μαρτίου 1891 (αρ. πρωτ. 95) προς Π.Γ.Σ., Αρχείο Π.Γ.Σ.

58. Βλ. "Πρακτικά Διοικητικού Συμβουλίου Πανελληνίου Γυμναστικού Συλλόγου", Συνεδρίαση 10η, 29 Δεκεμβρίου 1892.

59. Βλ. Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Επετηρίς 1902-1903, Αθήνα 1903, σ. 5.

Σελ. 61
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/62.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

νεολαίας" και οργάνωσε το 1898 τους πρώτους παιδοεφηβικούς αγώνες. Παιδοεφηβικούς αγώνες τελεί σταθερά κάθε χρόνο άλλωστε και ο Πανελλήνιος60.

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΕΥΤΑΞΙΑ

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γυμναστική φανερώνει το έργο του Αθ. Ευταξία, όταν διηύθυνε το υπουργείο παιδείας61. Το 1893, όταν αναλαμβάνει για πρώτη φορά το υπουργείο, ο Αθ. Ευταξίας ιδρύει "ειδική γυμναστική σχολή" όπου η φοίτηση διαρκεί ενάμισι χρόνο και μπορούν να εγγραφούν απόφοιτοι του διδασκαλείου ή του γυμνασίου ηλικίας 20 έως 26 ετών62. Η σχολή λειτούργησε τα χρόνια 1897-1899, αλλά χωρίς μεγάλη επιτυχία, κυρίως λόγω του χαμηλού μορφωτικού επιπέδου και της έλλειψης θεωρητικής μόρφωσης των μαθητών της63. Στη σχολή, εκτός από θεωρητικά μαθήματα (ιστορία και παιδαγωγία της γυμναστικής, ανατομία, φυσιολογία και υγιεινή κ.ά.), διδάσκονταν επίσης: "ανόργανος και διά κινητών οργάνων γυμναστική", "γυμναστική επί ακινήτων οργάνων", "αθλητικαί ασκήσεις", "επιχώριοι και ξέναι παιδιαί", "οπλομαχητική", "στρατιωτικαί ασκήσεις και βολή", "πορείαι, κολυμβητική και κωπηλασία". Η επιλογή των αθλημάτων φαίνεται να παρακολουθεί με συνέπεια τις δραστηριότητες των αθλητικών σωματείων τα οποία δρουν την ίδια εποχή στον ελλαδικό χώρο. Πράγματι, τα αθλήματα που περιλαμβάνονται κατεξοχήν στις δραστηριότητες των σωματείων τότε είναι η γυμναστική, ο κλασικός αθλητισμός, η σκοποβολή, η πεζοπορία, η κολύμβηση64.

Για πρώτη φορά εξάλλου το 1898 εκδηλώνεται το κρατικό ενδιαφέρον για τη γυναικεία γυμναστική. Σύμφωνα με το διάταγμα της 30 Μαΐου 1898 "περί εξετάσεως υποψηφίων γυμναστριών", το υπουργείο των εκκλησιαστικών και της δημοσίας εκπαιδεύσεως χορηγεί δίπλωμα γυμνάστριας σε πτυχιούχους δασκάλες

————————————

60. Βλ. εδώ, σ. 219.

61. Πβ. και το επαινετικό για το έργο του Ευταξία άρθρο του Θ. Αποστολόπουλου, δικηγόρου και συγγραφέα διδακτικών εγχειριδίων: "Η γυμναστική εν Ελλάδι", Το παιδευτικόν σύστημα εν Ελλάδι, Αθήνα 1902, σ. 223-227 (αναδημοσιεύεται από την εφ. Καιροί, 17 Απριλίου 1900).

62. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Β', σ. 180-185. Το διάταγμα, εκτός από τον οργανισμό της σχολής γυμναστών, περιέχει και κανονισμό του κεντρικού γυμναστηρίου. Χαρακτηριστικό είναι το πνεύμα της πειθαρχίας που διέπει τη συμπεριφορά των γυμναζομένων. Σύμφωνα με το άρθρο 9, "εις ουδένα των ασκουμένων επιτρέπεται να συνδιαλέγηται εν τω γυμναστηρίω μετά των συμμαθητών αυτού μεγαλοφώνως ή χαριεντίζηται, να σκώπτη και να λοιδορή".

63. Η λειτουργία της καθορίστηκε με τον "Κανονισμον της εν Αθήναις ιδρυμένης ειδικής γυμναστικής σχολής" (Β.Δ. 14 Δεκεμβρίου 1897), στο ίδιο, τ. Β', σ. 191-193. Για τους αποφοίτους της Σχολής αυτής, που αποτελούν τη δεύτερη στην ουσία γενιά γυμναστών μετά τους μαθητές του Φωκιανού, βλ. ΠΑΕΑ 3 (1900-1901), σ. 2.

64. Πβ. εδώ, σ. 195.

Σελ. 62
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/63.gif&w=600&h=393 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΑ

1. Η γυμναστική σχολή του 1898.

Σελ. 63
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/64.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ή μαθήτριες του διδασκαλείου θηλέων65, εφόσον εξετάζονταν επιτυχώς σε συναφή θεωρητικά μαθήματα καθώς και στην ανόργανη και ενόργανη γυμναστική και στη διδασκαλία παιχνιδιών και ασκήσεων σε μικρές μαθήτριες66. Από το 1897 την εκπαίδευση γυμναστριών είχε αναλάβει το εκπαιδευτικό τμήμα της Ενώσεως Ελληνίδων, δημιουργώντας μια τάξη με θεωρητικά και πρακτικά μαθήματα για τις υποψήφιες γυμνάστριες67 και καλύπτοντας έτσι το σημαντικό κενό ως προς τη γυμναστική εκπαίδευση των κοριτσιών. Από το 1902 εισήγαγε μάλιστα το σουηδικό γυμναστικό σύστημα και ίδρυσε πλήρες γυμναστήριο σύμφωνα με το σουηδικό πρότυπο. Το σουηδικό σύστημα για την εκπαίδευση των μαθητριών του θα εισαγάγει από το 1904 και το Αρσάκειο Παρθεναγωγείο68.

Συνεπώς, η κρατική μέριμνα για την επιβολή της σωματικής άσκησης στα σχολεία ακολουθεί στην ουσία την ιδιωτική πρωτοβουλία, όπως εκδηλώνεται μέσα από τις δραστηριότητες των φιλεκπαιδευτικών και των αθλητικών σωματείων αλλά και των ιδιωτικών σχολείων69. Ο Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, που από τη στιγμή της ίδρυσής του συνδύασε τη δράση του με εκπαιδευτικό και φιλανθρωπικό έργο, οργάνωσε το 1898 σχολικούς αγώνες, όπου έλαβαν μέρος όλα τα δημόσια και ιδιωτικά εκπαιδευτήρια μέσης και δημοτικής εκπαιδεύσεως της Αθήνας και του Πειραιά. "Αι χιλιάδες των μαθητών των ρηθέντων εκπαιδευτηρίων", αναφέρεται στην Επετηρίδα του Π.Γ.Σ., "εξετέλεσαν εν συναγωνισμώ μετ' άκρας ρυθμικότητος και κανονικότητος διαφόρους συντακτικάς ασκήσεις ενοργάνους και ανοργάνους και έψαλαν διάφορα άσματα"70.

————————————

65. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Β', σ. 194-196. Για την εκπαίδευση των διδασκαλισσών ως τη δεκαετία του 1890, βλ. Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η Μέση Εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Αθήνα, Ι.Α.Ε.Ν., 1986. Μέριμνα για τη σωματική άσκηση των κοριτσιών -εκείνων που φοιτούν στα δημόσια σχολεία μέσης εκπαιδεύσεως των αρρένων- λαμβάνεται επίσης το 1920: Νόμος 2476 (24 Ιουνίου 1920). Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 637.

66. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Β', σ. 194-196.

67. Πρόεδρος του Εκπαιδευτικού Τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων ήταν η Αικατερίνη Λασκαρίδου, η οποία διηύθυνε από το 1892 και τη σχολή γυμναστριών του Π.Γ.Σ., ενώ στο υπόλοιπο διοικητικό συμβούλιο εμφανίζονται μερικές από τις πιο γνωστές κυρίες της αθηναϊκής κοινωνίας (Ε. Κετσέα, Β. Αγελάστου, Α. Π. Κουντουριώτου, Άννα Σπ. Λάμπρου κ.ά.). Βλ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 224. Ο Π.Γ.Σ. εξάλλου παραχωρεί το 1898 το γυμναστήριό του για την άσκηση των μαθητριών του Παρθεναγωγείου του Συλλόγου των Κυριών: "Πρακτικά Δ.Σ. του Π.Γ.Σ.", συνεδρίαση 75η, 18 Δεκεμβρίου 1898. Το 1899, μαθήτριες από 6 έως 14 ετών καθώς και 32 υποψήφιες δασκάλες γυμναστικής γυμνάζονται σε αίθουσα του Ζαππείου που τους έχει παραχωρηθεί, με γυμνάστρια την Ελπίδα Τσοντάκη.

68. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 44-45.

69. Ιδιωτικά σχολεία παρουσιάζονται, προς τα τέλη του αιώνα, να εξοπλίζονται με γυμναστήρια και να συγκροτούν ομάδες με τις οποίες μετέχουν στις αθλητικές συναντήσεις. Πβ. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 232.

70. Πανελλήνιος Γυμναστικός Σύλλογος, Επετηρίς 1902-1903, Αθήνα 1903, σ. 11. Οι

Σελ. 64
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/65.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Την ίδια ακριβώς χρονιά, η εγκύκλιος "Περί γυμνασιακών εκδρομών" έρχεται να επιβεβαιώσει τη βαθιά αλλαγή στην αντιμετώπιση της σωματικής άσκησης, που παρατηρείται λίγο πριν από την εκπνοή του 19ου αιώνα. Η εγκύκλιος εισάγει στα γυμνάσια εκδρομές το απόγευμα της Πέμπτης που είναι αργία για τα σχολεία. Το σκεπτικά της επιβολής του μέτρου παρουσιάζει ενδιαφέρον εφόσον επικυρώνει την αξιολόγηση του σώματος ως "πιστού και αχωρίστου θεράποντος του πνεύματος" και ως "μόνου μέσου επικοινωνίας του εν ημίν πνεύματος μετά του περί ημάς κόσμου". Η όλη επιχειρηματολογία εξάλλου επαναλαμβάνει κοινούς τόπους των κυρίαρχων αντιλήψεων της εποχής, συνδέοντας τις εκδρομές με την υγεία, αλλά και βασικά σημεία της νέας παιδαγωγικής θεωρίας που προτείνει την καλλιέργεια της αυτενέργειας και της παρατηρητικότητας μέσα από την άμεση γνώση του κόσμου, "του μεγάλου τούτου βιβλίου των πραγμάτων". Η επαφή με τη φύση και η σωματική άσκηση παρουσιάζονται επιπλέον ως τα ηθικά αντίδοτα προς τη μαλθακότητα των "εν τοις καφενείοις διατριβών, τοις κέντροις τούτοις της αργίας και της σήψεως"71. Η διάκριση αυτή ανάμεσα στο καφενείο και το ύπαιθρο -ή το γυμναστήριο, σε άλλες περιπτώσεις- ως χώρο ατομικής και συλλογικής ψυχαγωγίας αποτελεί βασική συνιστώσα του λόγου που στην καμπή του αιώνα, αλλά και αργότερα, προβάλλει τη σωματική άσκηση ως αξία.

Δεν είναι τυχαίο ότι όλη αυτή η κίνηση υπέρ της γυμναστικής εντοπίζεται στα χρόνια 1898 και 1899, αμέσως μετά τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα το 1896 και την αναβίωση στις συνειδήσεις του αρχαίου κλέους, αλλά και την ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Πράγματι, η πιο συντονισμένη προσπάθεια για την εδραίωση της γυμναστικής ως αναπόσπαστου τμήματος της εκπαιδευτικής διαδικασίας σημειώνεται ακριβώς αυτή την εποχή και ανήκει στην πρωτοβουλία του υπουργού παιδείας Αθ. Ευταξία. Μέσα στο κλίμα της απογοήτευσης και της κριτικής, κατεξοχήν απέναντι στην αποτελεσματικότητα της εκπαίδευσης, που επικράτησε τότε στην Ελλάδα, ψηφίστηκε ο νόμος ,ΒΧΚΑ' "Περί γυμναστικής και γυμναστικών και αθλητικών αγώνων" και δημοσιεύτηκε το Β.Δ. "Περί της διδασκαλίας της γυμναστικής εν τοις σχολείοις της Δημοτικής και Μέσης Εκπαιδεύσεως και εν τοις Διδασκαλείοις 

————————————

σχολικοί αγώνες παρέχουν μια επιπλέον ευκαιρία για τον παραλληλισμό της νεότερης με την αρχαία Ελλάδα: "Κατά τούτους ανεπαρεστάθη εικών της αρχαίας ζωής και κινήσεως και συνυφάνθη δεσμός τις της παλαιάς ευκλείας και δόξης της πατρίδος ημών προς το εύελπι μέλλον αυτής". "Η Δημοτική Εκπαίδευσις εν Ελλάδι κατά το 1900", Εθνική Αγωγή 4 (1901), σ. 4.

71. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 378-382. Απόψεις για την ωφέλεια των σχολικών εκδρομών διατυπώνουν ο Εμμ. Λυκούδης ("Μαθητικά ταξείδια", Εθνική Αγωγή 4 (1901), σ. 177-179) και ο Γ. Μπουκουβάλας ("Αι σχολικαί εκδρομαί", στο ίδιο 5 (1902), σ. 109-110). Πβ. επίσης και το κύμα ίδρυσης εκδρομικών και περιηγητικών σωματείων από την καμπή του αιώνα: εδώ, σ. 362-6.

Σελ. 65
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/66.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

εκατέρου φύλου"72. Σύμφωνα με τη νομοθεσία του 1899, η γυμναστική ορίστηκε πρωτεύον και υποχρεωτικό μάθημα σε όλα τα σχολεία κάθε βαθμίδας, από το δημοτικό ως το Πανεπιστήμιο. Δημοσιεύεται τότε για πρώτη φορά και αναλυτικό πρόγραμμα της γυμναστικής, ανόργανης και ενόργανης73, ενώ οι εκδρομές, που ορίζεται πλέον να γίνονται κάθε μήνα, αποκτούν χαρακτήρα καθαρά γυμναστικό -και όχι εκπαιδευτικό, όπως πρόβλεπε η εγκύκλιος του 1898- με στόχο την άσκηση των μαθητών στην πεζοπορία74.

Η στρατιωτική προετοιμασία αποτελεί αναμφισβήτητα και πάλι τον απώτερο στόχο, όπως συνάγεται από τους στόχους της νέας ρύθμισης, που είναι "η ανάπτυξις των σωματικών και η εν ακμή διατήρησις των ψυχικών δυνάμεων, η εν τη καρτερία έξις και η διά τον στρατιωτικόν βίον προπαρασκευή των νέων"75. Ωστόσο, αυτή τη φορά, το πρόγραμμα των σχολείων δεν περιλαμβάνει στρατιωτικές ασκήσεις. Μόνο για τους φοιτητές προβλέπεται η οπλομαχητική στα δύο πρώτα έτη της φοίτησής τους. Η έμφαση του προγράμματος τοποθετείται σε δύο καινοτόμα, για την ως τότε νομοθεσία, στοιχεία: τα παιχνίδια76 και τους αγώνες.

Τα παιχνίδια θεωρούνται από τον Αθ. Ευταξία "η αρίστη προπαιδεία της φιλοπατρίας, ήτις εν τούτω κυρίως συνίσταται, εν τω υποτάσσειν την ιδίαν τη κοινή βουλήσει"77. Το συλλογικό πνεύμα, η πειθαρχία σε κανόνες και η ισότητα απέναντι στους νόμους του παιχνιδιού συγκροτούν αυτό το "κοινοτικόν συναίσθημα" που προετοιμάζει την κοινωνικοποίηση των μαθητών. Η ωφέλεια των 

————————————

72. Στο ίδιο, τ. Α', σ. 396-410.

73. Στο ίδιο, τ. Α', σ. 411-422. Η διδασκαλία της γυμναστικής καλύπτει τρεις ώρες την εβδομάδα σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Οι ώρες αυτές θα αυξηθούν σε πέντε για τα Ελληνικά σχολεία και τα γυμνάσια το 1900, με το νέο αναλυτικό πρόγραμμα το οποίο υπογράφει ο νέος υπουργός παιδείας Σ. Στάης (στο ίδιο, τ. Α', σ. 423-428), για να μειωθούν εκ νέου στα επόμενα προγράμματα, του 1901 και 1903 (στο ίδιο, τ. Α', σ. 431-435).

74. Βλ. στο ίδιο, τ. Α', σ. 397, 410. Στην τροποποίηση του διατάγματος, επί υπουργίας Σ. Στάη, ορίζεται ότι οι εκδρομές αυτές γίνονται μόνο τα απογεύματα της Πέμπτης και για να ασκηθούν οι μαθητές "εις διαφόρους παιδιάς": Β.Δ. 22 Οκτωβρίου 1901, στο ίδιο, τ. Α', σ. 431-432.

75. Νόμος ,ΒΧΚΑ', άρθρο 1, ό.π.

76. Η παιδαγωγική αξία των παιχνιδιών, παρόλο που απουσιάζουν από τη νομοθεσία περί σχολικής γυμναστικής, είχε επισημανθεί ήδη στο Εγχειρίδιον σχολειακής γυμναστικής ( Αθήνα 1893) από τον Ι. Ε. Χρυσάφη, ο οποίος και αφιέρωσε ένα τμήμα του βιβλίου του, εκτός από την ανόργανη και οργανική γυμναστική και την κολυμβητική, στην περιγραφή "παιδιών".

77. Αθ. Ευταξίας, "Εισηγητική Έκθεσις", ό.π., σ. 942. Ο Ευταξίας είχε διατυπώσει τις απόψεις του για τη γυμναστική εκπαίδευση στην Ελλάδα από τον Ιανουάριο 1899. Βλ. Αθ. Ευταξίας, "Η Γυμναστική", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 128-130. Η εισηγητική έκθεση που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως τον Νοέμβριο του ίδιου έτους αποτελεί ανάπτυξη των πρώτων εκείνων θέσεων. Τον Ιούλιο δημοσιεύτηκε εξάλλου και ο νόμος ,ΒΧΚΑ'.

Σελ. 66
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/67.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

παιχνιδιών ανιχνεύεται εξίσου στο ατομικό επίπεδο, προσφέροντας "αληθή χαράν και αναψυχήν" αλλά και υγιεινή άσκηση στα μικρά παιδιά, διαμορφώνοντας χαρακτήρες και καλλιεργώντας την ευστροφία του πνεύματος. Τα παιχνίδια και τα αθλήματα πρέπει να έχουν "εθνικό" χαρακτήρα, δηλαδή να προέρχονται από τις επιτόπιες παραδόσεις ή από την κοινή παράδοση της Τουρκοκρατίας78, η οποία ήδη, με την ανάπτυξη της λαογραφίας και την αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων, έχει ενταχθεί στη συνέχεια που ενώνει τους αρχαίους ολυμπιονίκες με τον Σπύρο Λούη. Έτσι, η συνύπαρξη στο σχολείο των παραδοσιακών αθλημάτων με τη νεότερη γυμναστική εξυπηρετεί την αρμονική μετάβαση από τη λαϊκή άσκηση και ψυχαγωγία στη σύγχρονη έντεχνη γυμναστική79.

Το δεύτερο καινοτόμο στοιχείο της νομοθεσίας, οι αγώνες, συνδέονται επίσης με την αναβίωση των Ολυμπιακών και τον κλασικιστικό προσανατολισμό της εκπαίδευσης80. Η θεσμοθέτηση των αγώνων γίνεται σε δύο επίπεδα: α') στο σχολικό, όπου οι εξετάσεις της γυμναστικής προσλαμβάνουν αγωνιστικό χαρακτήρα και γίνονται σε δημόσιο χώρο (στην Αθήνα, στο Παναθηναϊκό Στάδιο)81, και β') στο εθνικό, με τη διοργάνωση ετήσιων πανελλήνιων αγώνων στην Αθήνα. Με κεντρικό σύνθημα το "αιέν αριστεύειν", ο αθλητισμός εμφανίζεται ως το αντίβαρο προς "υλικές απολαύσεις", που έχουν μεγάλη απήχηση στη νεολαία. Αποτελεί

————————————

78. Παρόμοια είναι και η άποψη του Δ. Βικέλα ο οποίος, την προηγούμενη ακριβώς χρονιά, σε επιστολή του προς τον πρόεδρο του Ποδηλατικού Συλλόγου Αθηνών Μιλτ. Νεγροπόντη, υποστήριζε ότι ο αθλητισμός θα διαδοθεί πολύ ευκολότερα στην Ελλάδα μέσω των παραδοσιακών παιχνιδιών όπως ο δίσκος, ο δρόμος, το άλμα, η τοξευτική, η σφαιρομαχία, η αμπάριζα, ακόμη και η σφεντόνα. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 106.

79. Χαρακτηριστική είναι η οξεία κριτική του Ευταξία προς τον διάδοχό του στο υπουργείο παιδείας Σ. Στάη, ο οποίος εισηγήθηκε την εισαγωγή των αγγλικών παιχνιδιών κρίκετ και ποδοσφαίρου στα ελληνικά σχολεία. "Όλα τάχει η Ζαφειρίτσα, μόν' ο φερεδζές τής λείπει!", σχολιάζει ο Ευταξίας, παρατηρώντας επίσης: "ημείς [...] οι οποίοι στερούμεθα ακόμη και γυμναστών και γυμναστηρίων και γυμναστικών οργάνων, θέλομεν να εισαγάγωμεν εις τα πτωχά μας σχολεία κατά προτίμησιν τας οθνείας και πολυδαπάνους Αγγλικάς παιδιάς!". Αθ. Ευταξίας, Το Υπουργείον της Παιδείας. Πώς λειτουργεί σήμερον..., (ανατύπωσις εκ της "Ακροπόλεως"), Αθήνα 1900, σ. 36-37. Απολύτως σύμφωνες με τις απόψεις του Ευταξία είναι οι θέσεις του Εμμ. Λυκούδη που θεωρεί ότι "αι εθνικαί παιδιαί δεν δύνανται να εισάγωνται και να εγκλιματίζωνται έξωθεν, όπως τα αντικείμενα του εισαγωγικού εμπορίου, αλλ' έχουν την γένεσιν αυτόχθονα, απορρέουν εξ αυτής της ψυχής του λαού, εκ των παραδόσεων και των έξεων αυτού". Εμμ. Σ. Λυκούδης, "Οι σχολικοί αγώνες", Εθνική Αγωγή 4 (1901), σ. 113-116. Συλλογή "δημωδών" παιδιών δημοσιεύει στην ίδια ακριβώς συγκυρία και ο Κ. Ι. Σφάγγος: Σχολικαί παιδιαί, Αθήνα 1900.

80. Η γυμναστική ανήκει στο κλασικό πρότυπο αγωγής το οποίο προτείνεται προς μίμηση στους νεότερους Έλληνες, ώστε να αναδειχθούν αντάξιοι των αρχαίων προγόνων τους. Πβ. Αλέξ. Α. Παπανδρέου, Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος ... προς χρήσιν των δημοτικών σχολείων..., Αθήνα 1893, σ. 29-30.

81. Για τους σχολικούς αγώνες, βλ. εδώ, σ. 126.

Σελ. 67
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/68.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

άλλωστε αυτό το κεντρικό επιχείρημα στο λόγο περί σωματικής άσκησης που κυριαρχεί την ίδια εποχή σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στην Αγγλία, οι ορθολογικοί τρόποι ψυχαγωγίας αντιδιαστέλλονταν προς την έλλειψη πνευματικότητας που χαρακτήριζε την pub82. Μέσα στο ίδιο ιδεολογικό πλαίσιο, στην Ελλάδα, το καφενείο εμφανίζεται ανταγωνιστικό προς το γυμναστήριο ως προς την κατανάλωση του ελεύθερου χρόνου, συμβολίζοντας εξίσου ανταγωνιστικές αξίες. "Οι νέοι μας δανδήδες, οι ερασταί του καφενείου"83 προτρέπονται από έντυπα της καμπής του αιώνα να εγκαταλείψουν την αδράνεια και τη χαύνωση και να ασκηθούν στο ύπαιθρο.

Με το νόμο ,ΒΧΚΑ' ιδρύθηκε επίσης Σχολή Γυμναστών διετούς φοίτησης, στην οποία δικαίωμα εγγραφής είχαν απόφοιτοι του Πανεπιστημίου ή και φοιτητές που είχαν συμπληρώσει δύο χρόνια σπουδών, κάτω των 25 ετών84. Άλλοι όροι εγγραφής, σχετικοί με τη σωματική διάπλαση, θα τεθούν το 1909 με το νόμο ,ΓΥΛΗ': "ανάστημα ουχί μικρότερον του 1,65 του μέτρου και σωματική διάπλασις κανονική και αρτία, επισήμως μεμαρτυρημένη υπό του εν τη σχολή των γυμναστών διδάσκοντος ιατρού"85. Ως προς το περιεχόμενο της εκπαίδευσης που προσφέρεται στη Σχολή Γυμναστών, παρατηρείται ο ίδιος συνδυασμός θεωρητικών και πρακτικών μαθημάτων με μικρές παραλλαγές. Η πιο ενδιαφέρουσα καινοτομία του νέου Οργανισμού του 1910 είναι η εισαγωγή της διδασκαλίας των εθνικών χορών, πλάι στις "επιχωρίους και ξένας παιδιάς"86.

Η εισαγωγή των εθνικών χορών στηρίζεται στην ίδια επιχειρηματολογία και εγγράφεται στο ίδιο ιδεολογικό πλαίσιο με την πρόκριση των "εθνικών" αντί για τα εισαγόμενα παιχνίδια. Ήδη το 1899 έγραφε ο παιδαγωγός Μιλτιάδης Βρατσάνος:

"Οι εθνικοί χοροί οι τέλειον παραμεληθέντες και κακή τη μοίρα χλευαζόμενοι

————————————

82. Βλ. D. A. Reid, "The Decline of Saint-Monday 1766-1876", Past and Present 71 (May 1976), σ. 99.

83. εφ. Καιροί, 25 Δεκεμβρίου 1902. "Σχολείον του θάρρους και του ανδρισμού" χαρακτηρίζεται το γυμναστήριο από τον Τηλέμαχο Ι. Καράκαλο: Μελέτη περί της εις τον ελληνικόν στρατόν εισαγωγής των γυμναστικών ασκήσεων, τχ. Α', Αθήνα 1900, σ. 116.

84. Αργότερα, με το νόμο ,ΓΥΛΗ' (1909), έγιναν δεκτοί και κάτοχοι απολυτηρίου γυμνασίου ή άλλου ισότιμου σχολείου. Πβ. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 40 και τ. Β', σ. 227-228. Στο πρόγραμμα μαθημάτων της Σχολής, επαναλαμβάνονται τα μαθήματα που προβλέπονταν και για τη Σχολή του 1897, εκτός από τις στρατιωτικές ασκήσεις, τη σκοποβολή, την πεζοπορία και την κωπηλασία, ενώ προστίθεται "Περί κατασκευής, πήξεως και διατηρήσεως των διαφόρων κινητών και ακινήτων γυμναστικών οργάνων και μηχανημάτων": Β.Δ. 10 Αυγούστου 1899 "Περί οργανισμού της Σχολής των Γυμναστών", στο ίδιο, τ. Β', σ. 205-209. Η Σχολή, υπό τη διεύθυνση του Σ. Πέππα, λειτούργησε ως το 1917.

85. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 227-228.

86. Στο ίδιο, τ. Β', σ. 233-237. Επανέρχεται εξάλλου η σκοποβολή και η "στοιχειώδης στρατιωτική προάσκησις".

Σελ. 68
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/69.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

χάριν του άνευ χάριτος νεωτέρου στροβίλου και των άλλων αηδών επεισάκτων ξένων πρέπει και πάλιν να ισχύσωσι και περιληφθώσιν εις το πρόγραμμα των αγωνισμάτων· πρέπει ούτοι να εισαχθώσιν εις πάντα τα σχολεία και πρέπει να μάθωμεν πάντες να χορεύωμεν αυτούς"87.

Η σημαντική αυτή αλλαγή ως προς το περιεχόμενο της σωματικής άσκησης, η οποία δίνει το προβάδισμα στις "αθλητικές παιδιές" (δηλ. τα σπορ) έναντι της γυμναστικής, θα πρέπει να συνδεθεί επιπλέον με τη σταδιακή επιβολή του βρετανικού προτύπου εκείνη την εποχή στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης και τις νέες αξίες που αναδύονται και κυριαρχούν. "Μέλημα υγιεινής για τους μεν, νέα παιδαγωγική για τους δε, τα σπορ συνενώνουν τους υποστηρικτές μιας σωματικής και ηθικής αναγέννησης των ελίτ και τους πρωταγωνιστές της ηθικής της δύναμης"88. Έτσι, στο συμβολικό επίπεδο, τα σπορ αντανακλούν τις θεωρίες του κοινωνικού δαρβινισμού και του "αγώνα για τη ζωή" που προβάλλουν τις φυσικές ανισότητες και αναπτύσσουν την ηθική των "δυνατών". Παράλληλα ανταποκρίνονται σε μια ηθική των "νικητών", σύμφωνα με τις δημοκρατικές αξίες, οι οποίες προωθούν την αξιοκρατία της άμιλλας. Τα σπορ θεωρούνται λοιπόν ότι αναπτύσσουν την προσωπική πρωτοβουλία, τη θέληση, την εγκαρτέρηση, την ψυχραιμία και την ταχύτητα της απόφασης89. Οι νέες αυτές ιδιότητες που χάρη στα σπορ κοσμούν τη φερέλπιδα νεότητα των αρχών του 20ού αιώνα συναντούν άλλωστε τις στρατιωτικές ικανότητες των οποίων η επιδίωξη δεν εγκαταλείπεται.

ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗΣ

ΚΑΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΣΟΥΗΔΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Το στρατιωτικό πνεύμα που συνοδεύει τη διδασκαλία της γυμναστικής μοιάζει άλλοτε να υποχωρεί από το σχολικό πρόγραμμα και άλλοτε να εκδηλώνεται, συχνά σε βάρος της σωματικής διάπλασης και της υγείας - που απωθούνται σε ένα δευτερεύοντα ρόλο. Έτσι το πρόγραμμα του 1900 δεν κάνει καμία νύξη για τη στρατιωτική προετοιμασία αλλά ορίζει ως στόχο της διδασκαλίας της γυμναστικής στο σχολείο την "εύρυθμον ανάπτυξιν και ενίσχυσιν του σώματος των νέων, την εξέγερσιν του θάρρους και της πεποιθήσεως τούτων εις εαυτούς"90 ενώ, αντίστοιχα, το 1907, αρκετά χρόνια μετά την κατάργηση των στρατιωτικών ασκήσεων στα σχολεία, εισάγεται η σκοποβολή στα γυμνάσια και στις δύο ανώτερες τάξεις των Ελληνικών σχολείων91.

————————————

87. ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 115.

88. R. Hubscher - J. Durry - Β. Jeu (εκδ.), ό.π., σ. 72.

89. Στο ίδιο, σ. 71.

90. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 429.

91. Στο ίδιο, β. 566-567. Είναι εντυπωσιακή η σύμπτωση, για μια ακόμη φορά, της 

Σελ. 69
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/70.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

Η διδασκαλία της σκοποβολής στους μαθητές των ανωτέρων τάξεων της Μέσης Εκπαίδευσης "όπου τούτο δυνατόν" προβλεπόταν ήδη από το νόμο ,ΒΧΚΑ' (1899), φαίνεται όμως πως δεν είχε ως τότε εφαρμοστεί92. Το 1905 ο Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, πρόεδρος και ιδρυτής του οποίου ήταν ο Δ. Βικέλας, είχε αποφασίσει σε συνεδρίασή του να προωθήσει την "εισαγωγήν της διδασκαλίας της Σκοποβολής ως μέρους απαραιτήτου της σωματικής αγωγής των Ελληνοπαίδων"93. Όταν το 1907 νομοθετηθεί η σχολική σκοποβολή, ο Σ.Ω.Β. θα προσφέρει έπαθλο για τους σχολικούς σκοπευτικούς αγώνες94 ενώ ο Παρίσης Μπελλένης, πλούσιος έμπορος της Αιγύπτου, θα δωρήσει το απαραίτητο ποσό για την ανέγερση Σκοπευτικής Σχολής σε οικόπεδο δίπλα στον Ιλισό που παραχωρεί η Επιτροπή των Ολυμπίων. Η Σχολή θα ονομαστεί από το όνομα του χορηγού Μπελλένειος. Η Επιτροπή Ολυμπιακών Αγώνων συγκροτεί από το 1907 ειδική Επιτροπή Σχολικής Σκοποβολής95, που επιβλέπει τη λειτουργία της Μπελλενείου, ενώ σε αλληλογραφία της με το υπουργείο παιδείας διατυπώνει τη βεβαιότητα ότι σύντομα η σκοποβολή θα εισαχθεί και στα δημοτικά σχολεία. Την άποψη αυτή συμμερίζεται και ο Γ. Δροσίνης σε άρθρο του την ίδια χρονιά στη Μελέτη, όπου προτείνει αφενός τη διδασκαλία της σκοποβολής σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης από το δημοτικό ως το Πανεπιστήμιο και αφετέρου σειρά μέτρων εκτός σχολείου για τη σκοπευτική άσκηση των πολιτών κάθε ηλικίας. Στην εκτός σχολείου διάδοση της σκοποβολής καίριος θεωρείται ο ρόλος των συλλόγων. Σύμφωνα με τον Δροσίνη, είναι απαραίτητη "η ενίσχυσις των σκοπευτικών εταιρειών διά της κυβερνητικής προστασίας και η οργάνωσίς των κατά τύπον ομοιόμορφον, ει δυνατόν, εντεύθεν και πέραν των ορίων του

————————————

χρονολογίας με τις εξελίξεις στο γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα. Το 1907, ο υπουργός παιδείας Aristide Briand με σειρά εγκυκλίων του επιβάλλει τη δημιουργία σχολικών σκοπευτικών συλλόγων σε όλα τα δημόσια εκπαιδευτικά ιδρύματα. R. Hubscher - J. Durry - Β. Jeu (εκδ.), ό.π., σ. 47.

92. Άρθρο 9. Το ίδιο άρθρο προέβλεπε και τη διδασκαλία της κολύμβησης και της κωπηλασίας.

93. Έγγρ. 11028/18 Ιαν. 1907, Σ.Ω.Β. προς Ε.Ο.Α., Αρχείο Αλληλογραφίας Ε.Ο.Α. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Σ.Ω.Β. επιδεικνύει ιδιαίτερη φροντίδα για τη σωματική άσκηση και μέσω των εκδόσεών του, κάποιων μάλιστα "εντολή και φροντίδι της Χριστιανικής Αδελφότητος των Νέων". Η Γυμναστική του Ι. Χρυσάφη (1905), Οι Αγώνες (1906), Παιδιαί του G. Draper, Οι μέλλοντες στρατιώται του Baden-Powell συγκαταλέγονται στις εκδόσεις του Σ.Ω.Β. Η ενασχόληση του Σ.Ω.Β. με τη σχολική σκοποβολή εντοπίζεται στα χρόνια 1905-1910. Βλ. Σ.Ω.Β., Χρονικά της τεσσαρακονταετίας 1899-1939, Αθήνα 1939, σ. 39, 41, 46-47, 62-63. Το 1906, εξάλλου, σε σύσκεψη που είχε γίνει στα γραφεία του, είχε αποφασιστεί η ίδρυση Κεντρικής Γυμναστικής Σχολής σύμφωνα με το σουηδικό πρότυπο. Στο ίδιο, σ. 42.

94. Τα έπαθλα που δίνονταν στους μαθητές ήταν κυνηγετικά όπλα. Το 1914 προσφέρθηκε και ένα ποδήλατο ως έπαθλο.

95. Αρχείο Αλληλογραφίας Ε.Ο.Α.

Σελ. 70
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/71.gif&w=600&h=915 32. Κουλούρη, Αθλητισμός

ΕΙΚΟΝΕΣ

2-3. Σχολικοί αγώνες στο Παναθηναϊκό Στάδιο (1900).

Σελ. 71
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/72.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

ελευθέρου Κράτους", αλλά και "η προσθήκη εις πάντα Σύλλογον γυμναστικόν και Όμιλον αθλητικών παιδιών μικρού σκοπευτηρίου προς άσκησιν των μελών του"96.

Το 1907 μεταρρυθμίστηκε και η μέθοδος και το περιεχόμενο της σχολικής γυμναστικής. Η Ελλανόδικος Επιτροπή των σχολικών αγώνων που έγιναν στην Αθήνα υπέβαλε εκείνη τη χρονιά έκθεση, με την οποία πρότεινε την εισαγωγή του σουηδικού γυμναστικού συστήματος στην Ελλάδα καθώς και ένα πλήρες σύστημα σχολικής σωματικής αγωγής, το οποίο περιλαμβάνει την παιδαγωγική γυμναστική, την αγωνιστική και τα παιχνίδια97. Και η μεν παιδαγωγική γυμναστική θεωρείται, σύμφωνα με την έκθεση, ότι "απεργάζεται ασφαλώς τους υγιείς, ευτάκτους και καλούς άνδρας, τους νομοταγείς πολίτας, τους πειθαρχικούς στρατιώτας, τας υγιείς και καλάς συζύγους και μητέρας, τας ακμαίας και ανανεουμένας εις ζωήν και δράσιν γενεάς", η δε αγωνιστική, συμπληρωματική προς την πρώτη, "αναπτύσσει το πνεύμα της μαχιμότητος, του γενναίου και ανδρικού συναγωνισμού, τον πόθον της Νίκης και την διά των ιδίων μέσων απόκτησιν αυτής αλλά και την καρτερίαν και ευψυχίαν εν τη αποτυχία"98. Τα παιχνίδια, τέλος, στα οποία δίνεται ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο και άλλων εκπαιδευτικών συστημάτων, θεωρούνται ότι παρέχουν "τέρψιν, χαράν και ευχαρίστησιν", "εξημερώνοντας" έτσι και τους δυσκολότερους παιδικούς χαρακτήρες. Η βασική ωφέλεια της παιδιάς έγκειται, κατά τους συντάκτες της έκθεσης, στο ότι "προφυλάσσει τους παίδας από την πρόωρον μίμησιν των ανδρικών συνηθειών, τας κοινάς έξεις και την ανηθικότητα διά της παροχής τερπνής και υγιεινής συνάμα ασχολίας κατά τας ώρας της σχολής"99.

Στο ίδιο πνεύμα κινούνται και τα βασιλικά διατάγματα "περί σχολικών γυμναστικών και σκοπευτικών συλλόγων και ομάδων προσκόπων" και "περί ιδρύσεως γυμναστηρίων, σκοπευτηρίων κλπ." τον Φεβρουάριο και τον Αύγουστο του 1915 αντίστοιχα100. Σύμφωνα με τη νέα αυτή νομοθεσία, ενισχύεται η θέση της σκοποβολής με τον λεπτομερή προσδιορισμό του περιεχομένου της διδασκαλίας της και την τέλεση σκοπευτικών εξετάσεων και αγώνων μεταξύ των σχολείων. Αφετέρου, όλα τα σχολεία της μέσης εκπαίδευσης, δημόσια και ιδιωτικά, 

————————————

96. Γ. Δροσίνης, "Η σκοπευτική άσκησις του Έθνους", Η Μελέτη, 1907, σ. 94-102. Το άρθρο κυκλοφόρησε και σε ανεξάρτητο φυλλάδιο "δαπάνη Παρίση Μπελλένη". Βλ. και Σ.Ω.Β., Χρονικά...., ό.π., σ. 47.

97. Έκθεσις της επί των εν Αθήναις σχολικών αγώνων κατά το 1907 Ελλανοδίκου Επιτροπής, [Αθήνα 1907]. Μέλη της Επιτροπής ήταν οι Μ. Νεγρεπόντης, Αλ. Μερκάτης, Μ. Στελλάκης, Αλ. Ραγκαβής, Φ. Γεωργαντάς, Γ. Μπαλτατζής, Αθ. Ζίνης, Σ. Ρωσσέτης.

98. Στο ίδιο, σ. 2, 3.

99. Στο ίδιο, σ. 14. Ως καταλληλότερα θεωρούνται τα παιχνίδια "δια της σφαίρας", ως πιο ενδεδειγμένα "και εξ εθνικών παραδόσεων".

100. ΦΕΚ Α' 76, 21 Φεβρουαρίου 1915 και Α' 270, 1 Αυγούστου 1915.

Σελ. 72
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/49/gif/73.gif&w=600&h=91532. Κουλούρη, Αθλητισμός

θεωρούνται ότι αποτελούν γυμναστικούς και σκοπευτικούς συλλόγους και ομάδες προσκόπων. Σκοπός είναι να συμπληρωθεί η "διανοητική διδασκαλία" με μια πρακτικότερη που θα τρέψει τον "ιδιωτικόν βίον των παίδων [...] προς τας υγιείς και ανδρώδεις έξεις και τα χρηστά ήθη". Καινοτόμο στοιχείο, σε σχέση με προηγούμενα νομοθετήματα, είναι η εισαγωγή του προσκοπισμού και των αρχών του στη διδασκαλία της σωματικής αγωγής. Ο προσκοπισμός είχε άλλωστε ήδη αρχίσει να κατακτά με γοργούς ρυθμούς την αστική κοινωνία της πρωτεύουσας με την υποστήριξη και της βενιζελικής κυβέρνησης101. Το διάταγμα του Φεβρουαρίου 1915 αναφέρει αναλυτικά τις αρχές του προσκοπισμού τις οποίες οφείλουν να τηρούν οι μαθητές (άρθρο 7) καθώς και ένα ευρύτατο πρόγραμμα διδασκαλίας τόσο θεωρητικό102 όσο και πρακτικό103 με στόχο τη "ρύθμισιν" του ιδιωτικού βίου των μαθητών αλλά και τη "μόρφωσιν του χαρακτήρας" και τη "δημιουργίαν ούτως ισχυράς βουλήσεως και πνεύματος πρωτοβουλίας και αυτενεργείας" και την "προς τον μετέπειτα στρατιωτικόν βίον βαθμιαίαν εξοικείωσιν και προπαρασκευήν κατά ενιαίον σύστημα και μέθοδον".

Είναι προφανές ότι η στρατιωτική προετοιμασία αποτελεί έναν από τους βασικούς στόχους της σχολικής σωματικής αγωγής αλλά το περιεχόμενό της έχει αλλάξει από τον προηγούμενο αιώνα. Στην ουσία η στρατιωτική προετοιμασία δε σημαίνει πλέον την εκμάθηση δεξιοτήτων απαραίτητων στο πεδίο της μάχης αλλά τη διάπλαση χαρακτήρων ετοίμων να πειθαρχήσουν και να αγωνισθούν και σωμάτων ικανών να ανταποκριθούν σε συνθήκες πολέμου104. Οι σχολικοί αγώνες, εξάλλου, οργανώνονται έτσι ώστε να μην οδηγούν τα παιδιά στην αλαζονική διεκδίκηση της ατομικής διάκρισης και νίκης αλλά στην "εκτέλεσιν του καθήκοντος".

————————————

101. Ο προσκοπισμός ιδρύθηκε το 1908 από τον στρατηγό Baden-Powell. Από την αρχή είχε έντονο εθνικιστικό προσανατολισμό, υιοθετήθηκε από τα μεσαία και ανώτερα κοινωνικά στρώματα και απευθυνόταν στα αγόρια. Βλ. πρόχειρα J. R. Gillis, Youth and History. Tradition and Change in European Age Relations 1770-Present, Νέα Υόρκη και Λονδίνο, Academic Press, 1974, σ. 145-148. Στην Ελλάδα εισάγεται το 1910 από τον Αθ. Λευκαδίτη, καθηγητή της γυμναστικής στο εκπαιδευτήριο Μακρή, και γνωρίζει γρήγορα ενθουσιώδη ανταπόκριση, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Πβ. Π. Δ. Καγκελάρης, Αθανάσιος Λευκαδίτης 1872-1944. Ιδρυτής του ελληνικού προσκοπισμού, Αθήνα 1972. Για την εξέλιξη του προσκοπισμού στην Ελλάδα, βλ. Ησαΐας Ησαΐας, Ιστορία του ελληνικού προσκοπισμού, τ. Α', Αθήνα 1949.

102. "Σύντομοι και απλαί αφηγήσεις εκ της συγχρόνου πολεμικής και στρατιωτικής ιστορίας της Ελλάδος και της λαογραφίας" (άρθρο 4, παρ. 6).

103. Κολύμβηση, κωπηλασία, σκοποβολή, εκδρομές, αγώνες, εθνικοί χοροί και τραγούδια κ. α.

104. Πβ. Γαρεάτης, "Η Γυμναστική", Το Δημοτικόν Σχολείον (1901-1903), σ. 58-60· Τηλ. Καράκαλος, "Η Γυμναστική εις το Κράτος και τον Στρατόν", ΠΑΕΑ 1 (1898-9), σ. 131-133. Το παράδειγμα της Γερμανίας αποτελεί για μια ακόμη φορά το σημείο αναφοράς για παρόμοιες συνδέσεις.

Σελ. 73
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 54
    32. Κουλούρη, Αθλητισμός

    του απολυταρχικού καθεστώτος σε βάρος της νεολαίας και του ελληνικού λαού, εφόσον οι νέοι θα έφτιαχναν ακριβώς τη δύναμη και την αλκή του έθνους23.

    Σύμφωνα με το ψήφισμα του 1862, ως διδάσκαλοι της γυμναστικής, ελλείψει εξειδικευμένων, ορίζονται υπαξιωματικοί και στρατιώτες του σώματος των πυροσβεστών. Η γυμναστική εκπαίδευση συνοδεύεται από αγώνες και αυτό παραπέμπει τόσο στα αρχαιοελληνικά όσο και στα σύγχρονα ευρωπαϊκά πρότυπα της νεοελληνικής εκπαίδευσης. Προβλέπεται συνεπώς ετήσιος αγώνας της γυμναστικής, όπου θα απονέμονται έπαθλα στους νικητές, χωρίς ωστόσο να προσδιορίζεται το είδος ή η αξία τους.

    Δεν έχουμε πληροφορίες για την αποτελεσματικότητα αυτής της εκπαίδευσης24 ή για το αν έγιναν ποτέ αυτοί οι αγώνες. Μπορούμε να υποθέσουμε ότι αγώνες δεν έγιναν εφόσον ούτε το διάταγμα που θα προσδιόριζε τον κανονισμό της διεξαγωγής τους φαίνεται να εκδόθηκε ποτέ ούτε στη σχετική βιβλιογραφία υπάρχει κάποια ένδειξη. Ωστόσο, οι μαθητές των γυμνασίων έχουν τη δυνατότητα να γυμνάζονται, χάρη στη λειτουργία του δημόσιου γυμναστηρίου, του οποίου δημοσιεύεται ο κανονισμός το 1868. Δυνατότητα χρήσης του γυμναστηρίου έχουν επίσης οι μαθητές του Ελληνικού σχολείου και του Πανεπιστημίου. Ο χαρακτήρας της σωματικής άσκησης είναι ήπιος και δε συνδέεται άμεσα με τη στρατιωτική προετοιμασία. Αυτό τουλάχιστον προκύπτει από το άρθρο του κανονισμού που αποκλείει τις "λίαν αθλητικές" και τις "βίαιες εν γένει και επικίνδυνες ασκήσεις"25.

    ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

    Το 1871 ωστόσο εισήχθησαν υποχρεωτικά οι στρατιωτικές ασκήσεις στα γυμνάσια και στα Ελληνικά σχολεία για τους μαθητές άνω των 14 ετών και η διδασκαλία τους ανατέθηκε στους ανθυπασπιστές του στρατού. Η στρατιωτική άσκηση θεωρείται, σύμφωνα με το αντίστοιχο βασιλικό διάταγμα, ως το 

    ————————————

    23. "Το παρελθόν επεβουλεύετο συστηματικώς μεν αλλ' υπούλως και, το πλείστον, αφανώς την πατρίδα ημών [...] Ουχ ήττον συστηματικώς απέφευγεν η πεσούσα βασιλεία την σωματικήν άσκησιν της νεολαίας, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως δυνάμεως αποβλέπουσα, ούτε εις το συμφέρον αυτής ως κορυφής του εθνικού πολιτισμού· διότι αμφότερα απήτουν την σύγχρονον άσκησιν του σώματος και της ψυχής του λαού": Εφημερίς των Φιλομαθών 11 (1863), σ. 4-5.

    24. Φαίνεται πως έγιναν κάποιες προσπάθειες για την εισαγωγή της οπλασκίας στο Πανεπιστήμιο, το οποίο προμηθεύθηκε εκατοντάδες σπάθες γερμανικού τύπου και οι φοιτητές ξεκίνησαν την εξάσκηση υπό την επίβλεψη του Ν. Πύργου, που πρόσφερε τις υπηρεσίες του δωρεάν. Ο αρχικός ενθουσιασμός όμως εξέπνευσε σύντομα και τα σπαθιά τάφηκαν στα υπόγεια του Πανεπιστημίου απ' όπου ανασύρθηκαν 30 χρόνια αργότερα για να δωρηθούν στον Πανελλήνιο Γυμναστικό Σύλλογο. [Ι. Ε. Χρυσάφης], ό.π., σ. 11.

    25. Δ. Αντωνίου, ό.π., τ. Α', σ. 188-189.