Συγγραφέας:Φουρναράκη, Ελένη
 
Τίτλος:Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
 
Υπότιτλος:Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:11
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:630
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1910
 
Περίληψη:Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα, αντλημένες από ένα ευρύ φάσμα πηγών. Το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία, ενώ στην εισαγωγή επιχειρείται η επισήμανση των διαφοροποιήσεων και των εξελίξεων στις αντιλήψεις για το γυναικείο πρότυπο, μέσα από προσπάθεια απάντησης σε ερωτήματα όπως: Μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο σχετικός με τη γυναικεία εκπαίδευση κανονιστικός λόγος, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.83 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 19-38 από: 634
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/19.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

το 1830 και, ανάμεσα σε άλλα, ίδρυσαν το 1831 ένα "ανώτερο" παρθεναγωγείο και οικοτροφείο, σημαντικό κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία του. Σύμφωνα με τους Hill, η εκπαίδευση των γυναικών όλων των κοινωνικών στρωμάτων, ανύπαρκτη σχεδόν στην Ελλάδα, αποκτά προτεραιότητα. Η επιρροή που θα μπορούσαν να ασκήσουν ως σύζυγοι και μητέρες -παράλληλα βέβαια με εκείνη των μορφωμένων κληρικών, άλλη σημαντική έλλειψη που επισήμαιναν- θα συντελούσε σημαντικά στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς χριστιανών, απαλλαγμένων από τις "προλήψεις" και τις "δεισιδαιμονίες" που, όπως πίστευαν οι ίδιοι και οι προτεσταντικοί κύκλοι με τους οποίους συνδέονταν, μάστιζαν την Ορθόδοξη Εκκλησία και μεγάλο αριθμό πιστών1. Η συστηματική ερμηνεία του Ευαγγελίου -για τη διάπλαση όχι μόνο του "νου" αλλά και της "καρδιάς"- θα ήταν η βάση της γυναικείας εκπαίδευσης, παράλληλα με τα στοιχειώδη γράμματα και τα εργόχειρα. Στις ανάγκες αυτές ανταποκρινόταν το αλληλοδιδακτικό σχολείο που διεύθυνε η Frances Hill. Παράλληλα, οι Hill πίστευαν ότι οι γυναικείες τέχνες μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια, και σ' αυτόν το σκοπό απέβλεπε το ειδικό τμήμα του αλληλοδιδακτικού, εφαρμόζοντας στην πράξη ένα είδος γυναικείας επαγγελματικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τη Frances Hill, όμως, ήταν ακόμα πιο επιτακτική η ουσιαστική θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών των πλούσιων και μορφωμένων οικογενειών της διασποράς που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα· αυτό ήταν ένα σημαντικό μέσο για να αντιμετωπιστεί η έλλειψη πίστης που, κατά τη γνώμη της, χαρακτήριζε "το πιο φωτισμένο μέρος των Ελλήνων". Για όλους τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, οι Hill -όπως και άλλοι ιεραπόστολοι και φιλελληνίδες- έδωσαν βαρύτητα στη μόρφωση δασκαλισσών. Η εκπαίδευσή τους μάλιστα θα ήταν πιο αποτελεσματική, αν γινόταν μέσα σ' ένα οικοτροφείο, σε μια "οικογένεια" χριστιανική, όπως εκείνη των Hill. Εκεί, εκτός από την καθημερινή ενασχόληση με τις Γραφές, θα συνήθιζαν στις αρετές και τους ρυθμούς ενός οργανωμένου

———————

Ελλάδα, βλ. S.D. Denison, A History of the Foreign Missionary Work of the Protestant Episcopal Church, μέρος A' (1821-1835), Νέα Υόρκη 1871· The Spirit of Missions of the Protestant Episcopal Church, τ. 1-5 (1836-1842)· Rev. William Bacon Stevens, Service Commemorative of the Life and Work of the Rev. John Henry Hill, Νέα Υόρκη 1882· Angela Constandinides-Hero, "F.Μ. Mulligan - Hill", στο Notable American Women (1607-1950). A Biographical Dictionary, Harvard University Press, 1971, σ. 191-193· Κ Παπανικολάου, Η συμβολή των Χιλλ στην Ελληνική παιδεία κατά τα πρώτα χρόνια του ελεύθερου βασιλείου (ανέκδοτη μελέτη· βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο Αρχείο της Σχολής Χιλλ)

1. Βλ ειδικότερα, S.D. Denison, σ. 124-125 και Rev. William Bacon Stevens, σ. 14, ό.π.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/20.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

οικιακού βίου, την άλλη σημαντική διάσταση της ιδιαίτερης διαπαιδαγώγησης των γυναικών, όπως πίστευαν1.

Τόσο η αποτελεσματικότητα όσο και η κοινωνική εμβέλεια των ιδεών των ιεραποστόλων στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα αποτελούν ένα ακόμα ζητούμενο για την ιστορία του θέματος που εξετάζουμε. Παρόλο που οι προτεστάντες γρήγορα κατηγορήθηκαν για προσηλυτισμό2, τα σχολεία τους ―ιδιαίτερα το παρθεναγωγείο των Hill― προσέλκυσαν τις κόρες ευκατάστατων και μορφωμένων Ελλήνων του κράτους και της διασποράς. Εξάλλου, οι απόψεις τους για τη συστηματική εκπαίδευση δασκαλισσών συνέπεσε με το ανάλογο ενδιαφέρον της Κυβέρνησης, που από το 1834 έστελνε υποτρόφους γι' αυτό το σκοπό στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία των Hill και άλλων φιλελλήνων. Η ανάγκη να διαδοθεί η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση απαιτούσε περισσότερες δασκάλες, γεγονός που κινητοποίησε αποφασιστικά έλληνες λογίους και παιδαγωγούς, οι οποίοι έβλεπαν άλλωστε με δυσπιστία το γεγονός ότι το μονοπώλιο σχεδόν μιας ανώτερης μόρφωσης στον τομέα αυτόν είχαν σχολεία ξένων3· είναι ενδεικτικό ότι η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, που ιδρύθηκε το 1836 με στόχο να προωθήσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση, ξεκίνησε τη δημόσια δράση της με την ίδρυση παρθεναγωγείου - διδασκαλείου στην Αθήνα (1837)4 και ο τομέας της εκπαίδευσης των κοριτσιών γρήγορα έγινε το βασικό της έργο.

———————

1. Συμπυκνωμένες τις παραπάνω ιδέες εκφράζουν οι Hill σε δύο επιστολές τους, που δημοσιεύει ο S.D. Denison, ό.π., σ. 164-169. Η ευαισθητοποίηση αυτή των Hill γύρω από το ρόλο και την εκπαίδευση των γυναικών θα μπορούσε να συνδυαστεί με κάποιες επιμέρους ανησυχίες που αρχίζουν να διαμορφώνονται εκείνη την εποχή στην Αμερική, ιδιαίτερα σε ορισμένους προτεσταντικούς κύκλους, όπως π.χ. η κριτική στην επιπόλαιη και "διακοσμητική" εκπαίδευση που είχε καθιερωθεί για τα κορίτσια των αστικών οικογενειών, η ιδέα ενός καθοδηγητικού - διαπαιδαγωγητικού ρόλου της χριστιανής γυναίκας, όχι μόνο μέσα στο πλαίσιο του σχολείου ή της οικογένειας αλλά και ενός ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος, η αξιολόγηση του δασκαλικού έργου ως επαγγέλματος κατεξοχήν γυναικείου, η ιδέα ότι η οικιακή οικονομία είναι η "γυναικεία" επιστήμη. Βλ. σχετικά, Κ. Kish-Sklar - Catherine Beecher, A Study in American Domesticity, Νέα Υόρκη 1976. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η F. Hill δέχτηκε οικονομική ενίσχυση από ένα γυναικείο σωματείο της Νέας Υόρκης που είχε ιδρυθεί για την προώθηση της εκπαίδευσης των κοριτσιών στην Ελλάδα, από την Emma Willard, πρωτοπόρο στην επαγγελματική μόρφωση των δασκαλισσών στην Αμερική (βλ. Angela Constandinides - Hero, "F. Μ. Mulligan - Hill", ό.π., σ. 192).

2. Βλ. σχετικά, J.A. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. A' - Β', Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1985-6, σ. 346-349 και 563 κ.ε.

3. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 81 και A. Λαμπράκη-Παγανού, σ. 251, ό.π.

4. Εγκαθίδρυσις του Σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήνα 1837· βλ. εδώ, σ. 103-106.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/21.gif&w=600&h=393 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

4. Το κτίριο της Σχολής Χιλλ, στη συμβολή των οδών Θουκυδίδου και Νικοδήμου.

Σκίτσο χρονολογημένο λίγο μετά τα μέσα του αιώνα

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/22.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Αν, λοιπόν, μέσα στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, άτομα ή ομάδες προβληματίζονται ή προχωρούν σε πρωτοβουλίες γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση ―πράγμα που δείχνει μια, έστω και περιορισμένη κοινωνικά και γεωγραφικά, ζήτηση στον τομέα αυτό― το κράτος δεν φαίνεται να ευαισθητοποιήθηκε στον ίδιο βαθμό· τουλάχιστον όχι τόσο ώστε να υιοθετήσει μια συγκροτημένη πολιτική εδώ, να παρέμβει δυναμικά, να προκαλέσει ή να διευρύνει ανάγκες, στάση που το χαρακτηρίζει από τα πρώτα χρόνια της ζωής του και για όλη σχεδόν την περίοδο που εξετάζουμε στο ανθολόγιο.

Ένα πρώτο χαρακτηριστικό στοιχείο της στάσης του κράτους είναι ότι άφησε τη δευτεροβάθμια γυναικεία εκπαίδευση αποκλειστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Με το νομοθετικό διάταγμα του 1834 θεσμοθετείται η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση, υποχρεωτική όπως η ανδρική, δηλώνεται όμως ότι, όπου είναι δυνατό, οι κοινότητες θα πρέπει να ιδρύουν χωριστά σχολεία για κορίτσια, στα οποία θα διδάσκουν δασκάλες. Αυτό όμως συχνά δεν ήταν εφικτό, τόσο γιατί επιβάρυνε τις κοινότητες όσο και γιατί υπήρχε έλλειψη δασκαλισσών. Με τέτοιας υφής προσκόμματα όμως η αδιαφορία ή η δυσφορία της παραδοσιακής οικογένειας για τη μόρφωση των κοριτσιών όχι μόνο δεν πλήττεται αλλά και συντηρείται. Έτσι, όταν το 1852 απαγορεύεται η συνεκπαίδευση των φύλων1, που μέχρι τότε ήταν ανεκτή, η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση δέχεται ένα σοβαρό πλήγμα2.

Εκεί όμως που φαίνεται εντονότερα η αδιαφορία του κράτους είναι η εκπαίδευση των δασκαλισσών. Ο τομέας αυτός εγκαταλείφθηκε ουσιαστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία σ' όλη την περίοδο που καλύπτει το ανθολόγιο. Ο 

———————

1. Εγκύκλιος του υπουργού Σ. Βλάχου, αρ. 4077 "Περί αποχωρίσεως των αρρένων από τα κοράσια εις τα δημοτικά σχολεία", Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, σ. 199· εδώ, σ. 141.

2. Στο θέμα αυτό έχει εκφραστεί η άποψη ότι, αντίθετα, η μεικτή φοίτηση στάθηκε ανασταλτικός παράγοντας για τη συμμετοχή των κοριτσιών στο δημοτικό, καθώς προσέκρουε στις "κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής", και ότι η απαγόρευσή της το 1852 φανερώνει την πρόθεση του κράτους να προωθήσει τη στοιχειώδη γυναικεία εκπαίδευση, κατανικώντας έτσι τυχόν δισταγμούς: Α. Λαμπράκη - Παγανού, ό.π., σ. 125 και 131. Η απουσία υποδομής ή ενδιαφέροντος από την πλευρά των δήμων (που επισημαίνεται στο ίδιο κεφάλαιο της παραπάνω εργασίας), θα πρέπει ωστόσο να λειτούργησε αρνητικά από τη στιγμή που αυτοί υποχρεώνονται να ιδρύουν χωριστά σχολεία για τα κορίτσια. Το απόλυτο του παραπάνω ισχυρισμού δεν δικαιολογεί το δεδομένο της συμφοίτησης αγοριών - κοριτσιών στα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία του κράτους. Τέλος, παραμένει ζητούμενο το κατά πόσο πράγματι η παραδοσιακή ελληνική κοινότητα την εποχή εκείνη συμμερίζεται τις αντιλήψεις για τη μη συναναστροφή των φύλων στην παιδική ηλικία και τη διαπαιδαγώγησή τους σε διαφορετικούς θεσμούς, σύμφωνα με πρότυπα δυτικών αστικών κοινωνιών, στα οποία ήταν ευαίσθητες ενδεχομένως ορισμένες μόνο κοινωνικές ομάδες ή φορείς του επίσημου κρατικού λόγου στην Ελλάδα.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/23.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

νόμος του 1834 προέβλεπε ότι στο διδασκαλείο που ιδρύθηκε την ίδια χρονιά στο Ναύπλιο θα εκπαιδεύονταν και δασκάλες, πρόθεση που δεν πραγματοποιήθηκε, καθώς προσέκρουε στην επιφυλακτικότητα του κράτους απέναντι στη συνεκπαίδευση των φύλων· παράλληλα, η οικονομική στενότητα τα χρόνια εκείνα προβλήθηκε και τότε, αλλά και αργότερα, ως βασικό επιχείρημα για την αδυναμία ίδρυσης χωριστού κρατικού διδασκαλείου για κοπέλες1.

Την πρώτη δεκαετία του ελληνικού κράτους δασκάλες εκπαιδεύονται με κρατικές υποτροφίες στα σχολεία των φιλελλήνων, όπως είδαμε. Από το 1842 και σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα υποψήφιες δασκάλες μορφώνονται αποκλειστικά στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: στο Αρσάκειο στην Αθήνα (1837) -η επωνυμία αυτή, που οφείλεται σε δωρεά του πλούσιου ομογενή Αρσάκη για την ανέγερση κτιρίου το 1850, κατέληξε να δηλώνει όλα τα παρθεναγωγεία-διδασκαλεία της Εταιρείας- στην Κέρκυρα (1866), στην Πάτρα (1890), καθώς επίσης και στη Λάρισα. Στα σχολεία αυτά φοιτούσαν και έμεναν ως οικόσιτες υπότροφες της ίδιας της Εταιρείας ή της κυβέρνησης (η συμμετοχή του κράτους εντοπίζεται εδώ) με την υποχρέωση να δουλέψουν μετά ως δασκάλες. Τα μαθήματα όμως παρακολουθούσαν και κοπέλες που επιθυμούσαν μια μόρφωση ανώτερη από αυτήν του δημοτικού, είτε ως "εξωτερικές" είτε ως "εσωτερικές"-οικότροφες. Οι τελευταίες αυτές προέρχονταν από οικογένειες μάλλον ευκατάστατες, που ήταν σε θέση να πληρώνουν τα όχι ευκαταφρόνητα δίδακτρα2. Η ιδιότητα του Αρσακείου ως διδασκαλείου θηλέων, αναγνωρισμένη επίσημα το 1861, απάλλαξε ουσιαστικά το κράτος από την ευθύνη αυτή, γεγονός που, όσο γνωρίζουμε, αμφισβητήθηκε πιο έντονα και συστηματικά προς τα τέλη του αιώνα.

Ως ποιο βαθμό οι στάσεις αυτές καθόρισαν την πορεία της γυναικείας εκπαίδευσης; Χωρίς βέβαια να στοχεύουμε εδώ στην απάντηση ενός τέτοιου ερωτήματος, επισημαίνουμε καταρχήν τη χαμηλή σχολική ένταξη των κοριτσιών, ιδιαίτερα στην επαρχία, φαινόμενο που μοιάζει εντονότερο αν ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι η διάδοση της δημόσιας εκπαίδευσης στο ελληνικό κράτος του 19ου αιώνα -σε σχέση με χώρες που είχαν ανάλογη κοινωνικοοικονομική

———————

1. Βλ. ενδεικτικά, Γ.Ν Θεοτόκης, "Αιτιολογική έκθεσις επί του νομοσχεδίου περί της ιδρύσεως διδασκαλείου των θηλέων". Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Βουλήν των Ελλήνων τη 4 Δεκεμβρίου 1889, Αθήνα 1889· εδώ, σ. 382· πρβλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 66.

2. Το θέμα των διδάκτρων απαιτεί συστηματικότερη διερεύνηση και σύγκριση με μισθούς και τιμές. Ενδεικτικά μόνο αναφέρουμε ότι, το 1857, οι οικότροφες μαθήτριες πλήρωναν συνολικά 80 δρχ. το μήνα, όταν ο μισθός του ελληνοδιδασκάλου A' τάξης ήταν 100 δρχ. το μήνα, της Β' τάξης 130 δρχ. και της Γ' τάξης 160 δρχ.· βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 88, υποσημ. 5.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/24.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

δομή- συντελείται με γρήγορους ρυθμούς και ομοιογένεια1. Είναι ενδεικτικό ότι η συμμετοχή των κοριτσιών στη στοιχειώδη εκπαίδευση αποτελεί περίπου το 9% των μαθητών το 1837 και -παρ' όλη την αισθητή της αύξηση γύρω στα μέσα του αιώνα- το 1878/9 δεν ξεπερνάει το 20 %. Την περιορισμένη διείσδυση του σχολικού δικτύου στον γυναικείο πληθυσμό δηλώνει και η απογραφή του 1879, που δίνει ποσοστά αναλφαβητισμού 93 % για τις γυναίκες έναντι 69 % των ανδρών2. Την παραμέληση ή υποβάθμιση της γυναικείας εκπαίδευσης εντοπίζουν λίγο αργότερα και οι εκπαιδευτικοί που στάλθηκαν από το Υπουργείο Παιδείας να επιθεωρήσουν τα δημοτικά σχολεία της χώρας (1883)3. Αν λάβουμε υπόψη ότι το μέτρο για την υποχρεωτική φοίτηση στο δημοτικό δεν εφαρμόστηκε ουσιαστικά όλο τον 19ο αιώνα, δηλαδή ότι οι κυρώσεις σε περίπτωση παράβασης ήταν σπάνιο φαινόμενο, τότε η επέκταση της στοιχειώδους εκπαίδευσης συναρτήθηκε σ' ένα μεγάλο βαθμό από την κοινωνική βούληση η οποία δεν εκφράστηκε στον ίδιο βαθμό για τα κορίτσια4.

Δεν θα ήταν υπερβολικό να υποθέσουμε ότι, εκτός από την αδιαφορία, ή την αδράνεια των τοπικών αρχών στον τομέα αυτό, έπαιξε σημαντικά αρνητικό ρόλο και η απουσία μιας ουσιαστικής πολιτικής του κράτους. Βέβαια, θα πρέπει να σημειωθεί ότι υπήρξαν υπουργοί Παιδείας που εκδήλωσαν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα είτε με εγκυκλίους παραινετικές προς τις τοπικές αρχές είτε -προς τα τέλη του αιώνα- με ιδιαίτερες διατάξεις στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που συνιστούσαν ευρύτερες μεταρρυθμιστικές απόπειρες του εκπαιδευτικού συστήματος. Όπως είναι όμως γνωστό, τα νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν, αδρανοποιώντας έτσι και την πρόθεση ορισμένων από αυτά να ιδρυθούν κρατικά δευτεροβάθμια παρθεναγωγεία και διδασκαλείο για κορίτσια.

Τα στατιστικά στοιχεία αποκαλύπτουν ότι τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και τα άλλα ιδιωτικά παρθεναγωγεία που ιδρύονται στις μεγάλες πόλεις (η Αθήνα και η Ερμούπολη πρωτοστατούν) γίνονται ο βασικός φορέας της γυναικείας εκπαίδευσης στα πρώτα της βήματα, και ιδιαίτερα της

———————

1. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 413.

2. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 131, 231-232 και 237.

3. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών Σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885 (βλ. και εδώ, σ. 311-312). Η "πενιχρά φοίτησις" των κοριτσιών στο δημοτικό συζητιέται ακόμα -και μάλιστα ως κεντρικό πρόβλημα- το 1904, με την ευκαιρία του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου: Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον εν Αθήναις, 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904 , Αθήνα 1904, σ. 192 κ.ε. (βλ. και εδώ, σ. 519-537).

4. Κ. Τσουκαλιάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, σ. 411· πρβλ. και A. Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων, σ. 123-124.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/25.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

λεγόμενης "μέσης" ή "ανώτερης", σε όλη τη διάρκεια του αιώνα1. Θα πρέπει όμως να διευκρινιστεί εδώ ότι η τελευταία αυτή δεν μπορεί να συγκριθεί με την αντίστοιχη ανδρική (3 χρόνια "ελληνικό" και 4 γυμνάσιο)· ήταν περισσότερο μια προέκταση του δημοτικού με 3 ή 4 τάξεις το πολύ, παρά ένας κύκλος σπουδών αυτόνομος και ολοκληρωμένος2.

Τα φαινόμενα αυτά υποδηλώνουν μια διαφοροποιημένη αντιμετώπιση της γυναικείας εκπαίδευσης τόσο από το κράτος όσο και από την κοινωνία, πιο συγκεκριμένα τη διαφορετική της λειτουργία σε σχέση με την ανδρική, που είχε έντονο δημόσιο χαρακτήρα. Σαφής ένδειξη της διαφοροποίησης αυτής είναι το γεγονός ότι η γυναικεία εκπαίδευση παρέμεινε ουσιαστικά συγκεντρωμένη στα μεγαλύτερα αστικά κέντρα, φαινόμενο που δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό και στην περίπτωση της εκπαίδευσης των αγοριών3. Η στενή μάλιστα σχέση σχολικής ένταξης των κοριτσιών και αστικής συγκέντρωσης γίνεται εμφανέστερη στην ιδιωτική εκπαίδευση. Φαίνεται λοιπόν ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών, ιδιαίτερα η "ανώτερη", αποτελεί κυρίως προνόμιο των εύπορων σχετικά κοινωνικών στρωμάτων της πόλης. Αν για τους άνδρες ευρύτερων στρωμάτων -όπως έχει υποστηριχθεί- το σχολικό σύστημα, και κυρίως η μέση βαθμίδα, παρείχε τη δυνατότητα ένταξής τους στις δημόσιες υπηρεσίες αλλά και στο Πανεπιστήμιο ή στα ελεύθερα επαγγέλματα, για τις γυναίκες, που όλα τα επαγγέλματα ήταν κλειστά, με μόνη εξαίρεση βέβαια το διδασκαλικό, η εκπαίδευση δεν θα πρέπει να είχε άμεσα λειτουργικό χαρακτήρα, αλλά μάλλον "διακοσμητικό". Μέσα στο πλαίσιο μιας νέας κοινωνικής κινητικότητας που διαμορφώνεται στις πόλεις, η μόρφωση των κοριτσιών μπορεί να λειτουργούσε είτε ως ένδειξη μιας ανώτερης κοινωνικά θέσης είτε -προκειμένου για τις κοπέλες λιγότερο ευνοημένων οικονομικά στρωμάτων- ως στοιχείο που συντελεί στη διατήρηση της υπόληψης της οικογενείας και ένα είδος συμπληρωματικής "προίκας", προϋπόθεση κοινωνικής ανόδου. Ταυτόχρονα, η υιοθέτηση δυτικών προτύπων συμπεριφοράς -βασικό

———————

1. Σ Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 132-137 και 234-242.

2. Η ίδια αναντιστοιχία ισχύει όμως και ως προς την εκπαίδευση των υποψήφιων δασκάλων, οι οποίοι θα έπρεπε να έχουν τελειώσει και τη δεύτερη τάξη του "ελληνικού" σχολείου για να εισαχθούν στο διετές διδασκαλείο. Μετά την αναδιάρθρωση του κρατικού διδασκαλείου το 1878, φοιτούσαν συνολικά επτά χρόνια, μετά το δημοτικό (τρία στο "ελληνικό", ένα στο γυμνάσιο και τρία στο διδασκαλείο), ενώ οι σπουδές στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία - διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, παρόλο που διευρύνονται χρονικά (το 1881 π.χ. το Αρσάκειο είναι εξατάξιο), δεν έχουν την ίδια διάρθρωση, δεν υπάρχει δηλαδή μέση βαθμίδα ούτε αυτόνομος επαγγελματικός κύκλος για τις υποψήφιες δασκάλες. Εξάλλου, και ποιοτικά η εκπαίδευση των δασκάλων εμφανίζεται περισσότερο συγκροτημένη (Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 78-79 και 152 κ.ε.).

3. K. Τσουκάλας, σ. 419 και 425, και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 132- 136 και 232 - 240, ό.π.

Σελ. 25
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/26.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

στοιχείο εκσυγχρονισμού για μια κοινωνία που μοιάζει να θεωρεί απαξία την παραδοσιακή, "προαστική" κουλτούρα- συνδέεται στενά με τη νέα αυτή κοινωνικότητα, σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες καλούνται κατά κάποιο τρόπο να υποδυθούν νέους ρόλους, να δηλώσουν μέσα από μια σειρά πρακτικές και δεξιότητες τις νέες αξίες: η ευρωπαϊκή φορεσιά, οι τρόποι καλής συμπεριφοράς, οι ξένες γλώσσες, το πιάνο, οι δυτικοί χοροί και τα πολυτελή εργόχειρα είναι μερικές από αυτές, τις οποίες τα κορίτσια των ευπορότερων στρωμάτων μπορούν να αναπτύξουν φοιτώντας σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία και, κυρίως, σε σχολεία αλλοδαπών, όπου η επαφή με τη δυτική παιδεία είναι πιο άμεση1. Εξάλλου, η έμφαση στα "διακοσμητικά" μαθήματα χαρακτηρίζει σε γενικές γραμμές τη λεγόμενη ανώτερη γυναικεία εκπαίδευση όλο τον 19ο αιώνα, και αποτελεί ένα από τα βασικά στοιχεία που τη διαφοροποιούν από την ανδρική2. Είναι χαρακτηριστικό ότι και στο Αρσάκειο, το οποίο, όπως αναφέρθηκε, λειτουργεί και ως διδασκαλείο, δηλαδή και με επαγγελματική κατεύθυνση, κυριαρχεί από τη μια πλευρά η κλασική μόρφωση, σύμφωνα με το πρότυπο της ανδρικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, και από τη άλλη η εκμάθηση της γαλλικής γλώσσας μαζί με μαθήματα όπως η ιχνογραφία, η σκιαγραφία, η καλλιγραφία, η φωνητική μουσική και τα χειροτεχνήματα· στα τελευταία αυτά εξασκούνται οι μαθήτριες τις εργάσιμες ώρες που δεν καλύπτονται από το ωρολόγιο πρόγραμμα. Εξάλλου, μαθήματα χορού και πιάνου παραδίνονταν σε μαθήτριες που είχαν τη δυνατότητα να πληρώσουν παραπάνω3.

Η απόκτηση αυτού του τύπου μόρφωσης και η επαφή με τις αξίες και τους κώδικες συμπεριφοράς των κυρίαρχων τάξεων δεν αποκλειόταν και για τα κορίτσια λιγότερο εύπορων κοινωνικών στρωμάτων, καθώς τα δίδακτρα

———————

1. Στις λειτουργίες αυτές της ("ανώτερης") γυναικείας εκπαίδευσης αναφέρεται η Ελένη Βαρίκα στην εργασία της "Αόρατη εργασία και επιδεικτική κατανάλωση. Δίχως ρολόι ούτε μισθό -εικόνες και πραγματικότητα των γυναικών των μεσαίων στρωμάτων στην Αθήνα (1833-1870)", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου Ιστορίας: Νεοελληνική Πόλη - Οθωμανικές κληρονομιές και ελληνικό κράτος, Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού, Αθήνα 1985, τ. A', σ. 155-166, καθώς και (διεξοδικότερα) στη μελέτη της E. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών: γένεση μιας φεμινιστικής συνείδησης στην Ελλάδα τον 19ο αιώνα (υπό έκδοση στη σειρά Μελετών Νεοελληνικής Ιστορίας του Ιδρύματος Έρευνας και Παιδείας της Εμπορικής Τράπεζας της Ελλάδος)· έχω υπόψη μου το γαλλικό κείμενο της εργασίας αυτής με τίτλο: La révolte des dames: Genèse d'une conscience féministe dans la Grèce du XIXe siècle (1833-1908), Université de Paris VII, 1986 (διδακτορική διατριβή).

2. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 193 και 223-224.

3. Κανονισμός του εν Αθήναις Διδασκαλείου της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήνα 1842 και 1851 (εδώ, σ. 121-129)· πρβλ. και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 92 κ.ε. Χαρακτηριστικό του πνεύματος που επικρατεί είναι το γεγονός ότι οι ώρες διδασκαλίας των γαλλικών τριπλασιάζονται από το 1842 ως το 1870, ενώ την ίδια εποχή η οικιακή οικονομία διδάσκεται "γαλλιστί" (στο ίδιο, σ. 192-193).

Σελ. 26
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/27.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για να φοιτούν ως "εξωτερικές" μαθήτριες στα παρθεναγωγεία - οικοτροφεία ήταν πιο προσιτά. Η πρακτική αυτή είναι ίσως ακόμα ένα στοιχείο που επιβεβαιώνει ότι τα "ανώτερα" παρθεναγωγεία αποτελούσαν έναν από τους χώρους κοινωνικής κινητικότητας.

Δυσκολίες και αντιφάσεις στην αναζήτηση θετικού προτύπου στις πρώτες δεκαετίες του ανεξάρτητου κράτους

Παράλληλα με τις πρακτικές εκφράζεται και η κριτική τους. Τα φαινόμενα που μόλις περιγράψαμε σχολιάζονται έντονα, ενταγμένα μέσα σε ευρύτερους προβληματισμούς, τόσο γύρω από τον εκσυγχρονισμό όσο και γύρω από τις γυναίκες. Μέσα από διαφορετικούς δρόμους, από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια μέχρι το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε στο ανθολόγιο, η επιδεικτική πλευρά της γυναικείας εκπαίδευσης και η "μίμησις" δυτικών προτύπων καταγγέλλονται στο όνομα των γνήσιων ελληνικών ηθών. Ο κλονισμός των ηθών αυτών, η χαλάρωση των δεσμών της οικογένειας και του θρησκευτικού αισθήματος προβάλλονται συχνά ως συνέπεια του τρόπου που εκπαιδεύονται και διαπαιδαγωγούνται τα κορίτσια, κυρίως στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία (ιδιαίτερα, προς τα τέλη του αιώνα, στα σχολεία των ξένων).

Από την άλλη μεριά επικρίνεται (κυρίως προς τα τέλη του αιώνα) η έμφαση στη διδασκαλία των αρχαίων που -με εξαίρεση τις υποψήφιες δασκάλες- δεν μοιάζουν να έχουν άμεση λειτουργική χρησιμότητα για τις γυναίκες. Κατά πόσο όμως προτείνεται ένα εναλλακτικό σύστημα εκπαίδευσης μη υποβαθμισμένο ποιοτικά, που να ανταποκρίνεται στο αίτημα μόρφωσης Ελληνίδων μητέρων και συζύγων; Είναι ένα από τα πρώτα ερωτήματα που η περιήγηση στις πηγές δημιουργεί. Η αδυναμία ή δυσκολία να διαμορφωθεί μια θετική πρόταση στο θέμα αυτό -τις πρώτες τουλάχιστον δεκαετίες- είναι έκδηλη, ενώ, παράλληλα, απελευθερώνονται δισταγμοί απέναντι στην πνευματική καλλιέργεια των κοριτσιών, ιδιαίτερα των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων.

Είναι χαρακτηριστική η επιμονή και κάποτε η οξύτητα με την οποία κατακρίνεται ως πρόθεση κοινωνικής ανόδου το φαινόμενο, κορίτσια μιας ταπεινότερης κοινωνικής προέλευσης να επιζητούν μόρφωση ανώτερη από αυτήν που παρέχεται στο δημοτικό. Από τα πρώτα κιόλας χρόνια της λειτουργίας του Αρσακείου επισημαίνεται το πραγματικό πρόβλημα: με το να μη διαχωρίζεται η γενική μόρφωση από την επαγγελματική δεν εξυπηρετείται σωστά κανένας από τους δύο στόχους. Οι κριτικές όμως ξεφεύγουν συχνά από το σημείο αυτό και επικεντρώνονται στον κίνδυνο που δημιουργεί η συναναστροφή φτωχότερων κοριτσιών με κοπέλες των ανώτερων τάξεων: οι πρώτες υιοθετούν ιδέες

Σελ. 27
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/28.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

και συνήθειες ξένες προς την τάξη τους, στην οποία, μετά την αποφοίτησή τους, δεν θέλουν ή δεν μπορούν να επανενταχθούν. Αντίθετα, επιδιώκουν "μίαν καλητέραν τύχην" είτε γιατί, ως δασκάλες, αρνούνται να απομακρυνθούν από την πόλη και "την μεγάλην κοινωνίαν" είτε γιατί αναζητούν σύζυγο ανώτερης τάξης1.

Τέτοιου τύπου επιχειρηματολογία μπορεί να ανιχνευθεί και σε κείμενα που υποστηρίζουν τη διάδοση των γραμμάτων "εις τα κοράσια του λαού" και ζητούν να γίνει η γνώση πιο πρακτική και αποτελεσματική, αποφεύγοντας οτιδήποτε άχρηστο "διά την καλύβην του χωρικού" (π.χ. τα πολυτελή εργόχειρα ή την αρχαία γλώσσα). Είναι ενδιαφέρουσα η περίπτωση του Δ. Αινιάν που προτείνει, το 1852, την εισαγωγή της γραμματικής της καθομιλουμένης στο Αρσάκειο -αίτημα ίσως αρκετά προωθημένο για την εποχή του- καταλήγει όμως να την προβάλλει ως τη μοναδική σχεδόν αναγκαία γνώση για τις γυναίκες, ενώ εκείνο που αναδεικνύεται ως βασικό επιχείρημα είναι ότι το σύνολο των γνώσεων που προσλαμβάνουν και μεταδίδουν ως δασκάλες οι απόφοιτες του Αρσακείου εμπνέει στο κορίτσι του χωρικού "ιδέας ανωτέρας της τάξεως εις ην μέλλει να διαβιώση"2.

Το παράδειγμα που αναφέρθηκε εντάσσεται στο έντονο ενδιαφέρον που εκδηλώνεται για τα εκπαιδευτικά πράγματα μετά τα γεγονότα του 1843 και του 1848. Από τα μέσα του αιώνα προβάλλει επιτακτικότερη η ανάγκη να γενικευθεί και να βελτιωθεί η στοιχειώδης εκπαίδευση των κοριτσιών, καθώς και η παιδεία των δασκαλισσών. Το ενδιαφέρον αυτό εκφράζεται από την πλευρά του κράτους με μια σειρά εγκυκλίους που εκδίδονται στη δεκαετία του 1850 3, αλλά και από το χώρο των λογίων και παιδαγωγών που αναζητούν διάφορες λύσεις: ο Δ. Αινιάν προτείνει να συσταθεί ανώτερο σχολείο θηλέων σε κάθε νομό, όπου θα εκπαιδεύονται δασκάλες της περιοχής, για να διδάξουν στον τόπο τους· ο Αλ. Ραγκαβής αποκλίνει προς την ίδρυση κρατικού διδασκαλείου θηλέων, ενώ ο Δ.Σ. Στρούμπος υποστηρίζει ότι πρέπει να αυξηθεί ο αριθμός των κρατικών υποτροφιών στο διδασκαλείο της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας4.

Παράλληλα όμως προς τις σχετικές κριτικές διαπιστώνεται μια λιγότερο

———————

1. Δ. Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών", Βιβλιοθήκη του Λαού, Αθήνα 1855, σ. 354-361 και 414-425 (εδώ, σ. 152-155)· βλ. ενδεικτικά και Α[λέξανδρος] Ραγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", Νέα Πανδώρα, τ. ΣΤ', αρ. 124, 15 Μαΐου 1855, σ. 89.

2. Δ. Αινιάν, "Προς το Συμβούλιον της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας", Βιβλιοθήκη του Λαού, Αθήνα 1852· εδώ, σ. 148-151· βλ. επίσης: Δ. Αινιάν, "Η Διδασκάλισσα", ό.π., σ. 858-867 (εδώ, σ. 142-147).

3. Βλ. ειδικότερα, A. Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων, σ. 131 κ.ε.

4. Δ Αινιάν, "Περί εκπαιδεύσεως των γυναικών", ό.π. (εδώ, σ. 154)· Δ. Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, ήτοι περί ανατροφής και παιδεύσεως, Αθήνα 1855· εδώ, σ. 157 A. Ρ[αγκαβής], "Περί εκπαιδεύσεως", ό.π., σ. 89.

Σελ. 28
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/29.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

φανερή και δηλωμένη τάση να υποτιμηθεί η αναγκαιότητα της γνώσης ή να περιοριστεί το εύρος της ―συνήθως όσο κατεβαίνουμε στην κοινωνική ιεραρχία― χωρίς να αμφισβητείται πάντοτε στην ουσία του το πρότυπο της "διακοσμητικής" εκπαίδευσης, προκειμένου για τις κόρες των πλούσιων οικογενειών. Από την άλλη μεριά, η εμφαντική χρήση του όρου "ανατροφή"1, ή μια διάχυτη, συχνά, αντιμετώπιση της γνώσης ως στοιχείου στολισμού ή ευπρέπειας λειτουργούν έτσι ώστε, στη δυναμική αυτού του λόγου, να υποβαθμίζεται κάποτε η σημασία του σχολικού συστήματος και η γυναικεία εκπαίδευση να ταυτίζεται με το άτυπο και το ιδιωτικό, τάση που δεν είναι σαφές αν υποχωρεί στο μέλλον ή παίρνει μερικές φορές νέες διαστάσεις, καθώς συγκροτείται θεωρητικά η σχέση της διαπαιδαγώγησης των κοριτσιών με βάση τις αξίες της οικογενειακής ζωής. Υπάρχουν, άλλωστε, κείμενα που θεωρούν ότι οι αξίες αυτές απειλούνται από την ομοιομορφία, την πειθαρχία και τους ρυθμούς της ομαδικής σχολικής ζωής, στα παρθεναγωγεία ειδικά, φτάνοντας ακόμα και στη ρητή άρνηση της σχολικής ένταξης των κοριτσιών2.

Έμμεσους δισταγμούς για τη σχολική τους ένταξη δηλώνει ίσως και η έντονη ―και κάποτε αποκλειστική― αναφορά στους κινδύνους που ενέχει η εκπαιδευτική πράξη στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία και κυρίως στο Αρσάκειο, που παραμένουν ωστόσο οι μοναδικοί θεσμοί μιας πιο διευρυμένης γυναικείας μόρφωσης. Εκφραστής μιας ακραίας κινδυνολογίας, ο Νικόλαος Σαρίπολος, γνωστός συνταγματολόγος, ευαίσθητος κατά τα άλλα στη δυτική σκέψη, ξεκινώντας από το πρόβλημα της συνεκπαίδευσης των λιγότερο ευνοημένων οικονομικά κοριτσιών με τις πλούσιες γενικεύει και δηλώνει ρητά: "Αι χειρότεραι σύζυγοι και μητέρες γίνονται εκείναι, όσαι εν τοις παρθεναγωγείοις εξετράφησαν"3. Ο Νικόλαος Δραγούμης, συντάκτης της Πανδώρας, μοιάζει να ανησυχεί για τις επικίνδυνες παρεκτροπές που εντοπίζει ο Ν. Σαρίπολος, στις οποίες, όπως γράφει χαρακτηριστικά, "συντελεί καθ' ημάς ουκ ολίγον η προς τας μελλούσας δημοτικάς διδασκάλους παράδοσις ανωτέρων μαθημάτων· διότι

———————

1. Σύμφωνα με τα κείμενα της εποχής, ο όρος "ανατροφή" ―σε αντιδιαστολή με εκείνον της "παιδείας" ή "εκπαιδεύσεως" που δηλώνουν "την ανάπτυξιν των νοητικών δυνάμεων"― σημαίνει "την μόρφωσιν της ψυχής και της καρδίας", δηλαδή τη διαπαιδαγώγηση (βλ. Δ. Σ. Στρούμπος, Το μέλλον, σ. 23)· χρησιμοποιείται πολύ συχνά στην περίπτωση των κοριτσιών υπονοώντας ταυτόχρονα την καθοριστικότερη συμβολή της οικογένειας σε σχέση με εκείνη του σχολείου.

2. Βλ. χαρακτηριστικά, "Περί ανατροφής του γυναικείου φύλου", Εφημερίς των Φιλομαθών, έτος ΙΑ', αρ. 479, 28 Φεβρουαρίου 1863, σ. 29-31 και αρ. 482, 7 Μαρτίου 1863, σ. 33-36.

3 Ν. Σαρίπολος, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως προς τον επί της Παιδείας Υπουργόν", Πανδώρα, τ. ΙΣΤ', αρ. 364, 15 Μαΐου 1865· εδώ, σ. 180.

Σελ. 29
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/30.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

η αγωγή, όσω εντελεστέρα γίνεται τόσω μάλλον ανυψοί το φρόνημα· η ανύψωσις δε αύτη εις τον φύσει μάταιον Έλληνα καθίσταται εις άκρον επικίνδυνος. [...] Οι νέοι, όσοι παρασκευάζονται διά το επάγγελμα του διδασκάλου, δύο μόνον έτη διδάσκονται· αι δε εν τω Αρσακείω πέντε ολόκληρα!"1. Έτσι, από τις σελίδες της Πανδώρας υποστηρίζεται να περιοριστεί το Αρσάκειο στην εκπαίδευση δασκαλισσών και να μειωθούν τα χρόνια διδασκαλίας2. Ταυτόχρονα, θα καταγγελθεί ακόμα μία φορά η επιδεικτική λειτουργία της γυναικείας εκπαίδευσης που, μέσα από τη νοοτροπία των δασκαλισσών, καλλιεργείται και επεκτείνεται στα δημόσια σχολεία και στην επαρχία: "Εν τοις σχολείοις των κορασίων", γράφει ένας δάσκαλος από το Αγρίνιο, "ως επί το πλείστον, δυστυχώς, διδάσκονται μάλλον οι κανόνες και αι απαιτήσεις της κομμώσεως παρά τα καθήκοντα... Η φιλαρέσκεια, η φυσίωσις και η επιτετηδευμένη, εξηυγενισμένη δήθεν, συμπεριφορά χαρακτηρίζουν την μαθήτριαν... Εγνώρισα πτωχά κοράσια μηδαμώς πειθόμενα ίνα φέρωσι ξύλα, ύδωρ ή άλλο τι φορτίον όπως πριν, διότι ήσαν μαθήτριαι. Πολλοί γονείς απεμάκρυναν των σχολείων τας θυγατέρας των, άτε μη έχοντες τα μέσα ν' αγοράζωσι σανδάλια, και ενδύματα άλλα παρά τα κατ' οίκον κατασκευαζόμενα. Εις τας εξετάσεις παρετήρησα ότι γίνεται έκθεσις κοσμημάτων υπό των μητέρων, αμιλλωμένων τίς να παραστήση την θυγατέρα της πολυτελέστερον κεκοσμημένην. Αι δε διδάσκαλοι ου μόνον επιτρέπουν αλλά και απαιτούν ταύτα. [...] Εγνώρισα δύο νεάνιδας πτωχών γονέων, εν τω Αρσακείω εκπαιδευθείσας, αίτινες τοιαύτην είχον περί εαυτών ιδέαν, ώστε εθεώρουν ύβριν να τας καλή τις διδασκαλίσσας! Αι δε μητέρες παρ' αυταίς είχον θέσιν υπηρετρίας! Αι τελειόφοιτοι αύται νεάνιδες παρετήρησα ότι θεωρούν ανοίκειον αυταίς και αγροίκον το πλύνειν, μαγειρεύειν, νήθειν, υφαίνειν και το εις τοιαύτα έργα καταγίνεσθαι. Νομίζουν ότι είναι άρισται οικοκυρίαι γινώσκουσαι να πλέκουν τρίχαπτά τινα και κεντείν κυνάρια ή γαλήν επί προσκεφαλαίου, το παράπαν δ' αγνοούσαι και το πλέκειν περικνημίδας και το ράπτειν υποκάμισα"3.

Η "μη παραγωγική" και "άχρηστη" αυτή εικόνα των γυναικών προβάλλεται και καταγγέλλεται όλο τον 19ο αιώνα όχι μόνο από όσους υποστηρίζουν γενικά την παράδοση αλλά και από οπαδούς του εκσυγχρονισμού. Σύμφωνα μάλιστα με μία άποψη, η γυναικεία εκπαίδευση αποτελεί έναν από τους λίγους τομείς που οι τελευταίοι επικρίνουν έντονα τα δυτικά ήθη και υπεραμύνονται των υγιών εθνικών παραδόσεων, κατακρίνοντας παράλληλα την επιδεικτική

———————

1. [Ν Δραγούμης], "Σημ. Πανδώρας" [στο υπόμνημα του Ν. Σαρίπολου], ό.π., σ. 111, υποσημ. 1.

2. [Ν. Δραγούμης], "Σύντομος απάντησις", Πανδώρα, τ. ΙΣΤ', αρ. 366, 15 Ιουνίου 1865, σ. 164.

3. Στο ίδιο, σ. 166, υποσημ. 1.

Σελ. 30
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/31.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

της λειτουργία, ξένη προς την αστική ηθική που επιθυμούσαν να εισάγουν1. Η ηθική αυτή μοιάζει να είναι εξίσου ασυμβίβαστη με την ολοκληρωτική απαιδευσία των γυναικών -όπως ήδη εντοπίσαμε- η οποια δεν αποφεύγει την καυστική κριτική των υποστηρικτών της προόδου και της επιστήμης2.

Στους αντίποδες λοιπόν της κριτικής που αφορά τη νέα με την επιπόλαιη και "διακοσμητική" μόρφωση συναντούμε και εκείνη της προσηλωμένης στην παράδοση αγράμματης γυναίκας, πρότυπα αρνητικά και τα δύο. Παράλληλα, πίσω από τη θεωρητική έκκληση για τη διαπαιδαγώγηση της ελληνίδας μητέρας, συζύγου και οικοδέσποινας, έχουμε συχνά την αίσθηση ότι επιβιώνει στις συνειδήσεις των λογίων ένα παρελθόν που αντιλαμβάνεται τις γυναίκες αποκλεισμένες από τον κόσμο και τη δυνατότητα να καλλιεργηθούν πνευματικά: "η νέα κόρη δεν πρέπει ποτέ να χωρίζηται του οίκου"· "ανάγκη πάσα η αγωγή της γυναικός ν' αρχίζη και να τελειώνη διά της διδασκαλίας του καθήκοντος"3.

Ανάλογες κριτικές, δισταγμοί, ή αρνητικοί προσδιορισμοί υπολανθάνουν όλο τον 19ο αιώνα. Ταυτόχρονα όμως αρχίζει να συγκροτείται και να παγιώνεται σταδιακά ένα σύστημα αξιών και γνώσεων που στοχεύουν στη διαμόρφωση μιας ιδιαίτερης, διαφορετικής από την ανδρική, γυναικείας "φύσης", μια έννοια που αποσαφηνίζεται περισσότερο καθώς ορίζεται επιστημονικά και φορτίζεται έντονα με τη διάσταση της κοινωνικής προσφοράς.

Μητέρα - παιδαγωγός, συναισθανόμενη την "κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος λαμπράν αυτής αποστολήν"

Ένα χρόνο μετά τη δημοσίευση στην Πανδώρα του κειμένου του N. Σαρίπολου, δημοσιεύεται στο ίδιο περιοδικό η μελέτη ενός από τους ιδιαίτερα ευαίσθητους στη δυτική σκέψη παιδαγωγούς, του Γ. Γ. Παππαδόπουλου. Στο άρθρο του "Περί γυναικός και Ελληνίδος"4 ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος αναπαράγει παλιότερες κριτικές επαναπροσδιορίζοντάς τες όμως μέσα σ' ένα πλαίσιο νεοτεριστικό. Στο σύνολο των κειμένων που εξετάζουμε, εδώ δηλώνεται ίσως

———————

1. Ε. Βαρίκα, "Αόρατη εργασία και επιδεικτική κατανάλωση", ό.π., σ. 163.

2. Βλ. ενδεικτικά Ει. Ασώπιος, "Η Σοφία των Γυναικών", Αττικόν Ημερολόγιον του 1867, Αθήνα 1866, σ. 150-163· εδώ, σ. 181-185.

3 Ν. Σαρίπολος, "Υπόμνημα περί του κατωτέρου κλήρου και περί εκπαιδεύσεως", ό.π. (εδώ, σ. 179).

4. Πανδώρα, τ. ΙΖ', αρ. 388, 15 Μαΐου 1866, σ. 81-88 και αρ. 389, 1 Ιουνίου 1866, σ. 105-112· εδώ, σ. 186-202.

Σελ. 31
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/32.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για πρώτη φορά τόσο ρητά και με πρόθεση θεωρητικής θεμελίωσης ότι οι γυναίκες είναι ίσες με τους άνδρες ως προς τις ψυχικές και διανοητικές ιδιότητες, αλλά διαφορετικές ως προς τη φυσιολογία, που καθορίζεται από την ιδιαίτερη βιολογική τους αποστολή, δηλαδή τη μητρότητα. Για να ορίσει τη φυσιολογία αυτή ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος ανατρέχει σε θεωρίες της ιατρικής επιστήμης που διαμορφώνονται στη Δύση: η ευαισθησία των οργάνων της πέψης, η λεπτότητα των οστών, η ευπάθεια των νεύρων, και γενικότερα η παιδική αδυναμία και η υστερική φύση αποτελούν τα βασικά βιολογικά χαρακτηριστικά της γυναίκας, που ωστόσο, στην αντίληψη του Γ. Γ. Παππαδόπουλου, δεν δηλώνουν την κατωτερότητά της. Πιστεύει, αντίθετα, ότι οι γυναίκες εμφανίζονται διανοητικά κατώτερες επειδή έχουν ουσιαστικά αποκλειστεί από κάθε ανώτερη μόρφωση. Απαντώντας έμμεσα σε φόβους και προκαταλήψεις ηθικολόγων της εποχής του αναγνωρίζει ως βασική αναγκαιότητα τη συστηματική εκπαίδευση της γυναίκας στο σχολείο, ώστε να αναπτύξει ισόρροπα όλες τις πνευματικές της ικανότητες, σύμφωνα όμως πάντοτε με τη βιολογική της ιδιαιτερότητα και εκείνη του κοινωνικού της προορισμού, ως μητέρας-παιδαγωγού.

Τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, κείμενα που αναφέρονται στη γυναίκα ή στη γυναικεία εκπαίδευση αναπτύσσουν (ή υπαινίσσονται) τη βιολογική αυτή ιδιαιτερότητα της γυναικείας "φύσης" σε σχέση με την ανδρική, προσδιορίζοντας όμως παράλληλα και ένα σύνολο από ψυχολογικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα, οι οποίες αντιστοιχούν στις οργανικές. Έτσι, ανδρικά χαρακτηριστικά όπως οι δυνατοί μυς, "η σκληρότης και η δασύτης του δέρματος", "η ισχυρά και βαρεία φωνή", "το υπερήφανον βάδισμα", είναι ενδείξεις ψυχικής δύναμης, τόλμης και επιμονής. Αντίθετα, για τη γυναίκα, η οργανική ευαισθησία και ευπάθεια (κυρίως του νευρικού συστήματος) παραπέμπει στην ψυχική αδυναμία και δειλία, αλλά και σε όλα "τα συμπαθή και μειλίχια" αισθήματα, άρρηκτα δεμένα με τη μητρότητα1.

Οι ιδιότητες κάθε φύλου, όπως περιγράφονται, "ερμηνεύουν" με σαφήνεια και τον προορισμό του στην κοινωνία: ο άνδρας είναι πλασμένος να εξουσιάζει προσφέροντας δημιουργικό έργο σε όλους τους τομείς του πολυτάραχου δημόσιου βίου, ενώ η γυναίκα είναι ταγμένη για την ηρεμία και τη γαλήνη της οικογενειακής ζωής. Παρ' όλη όμως τη "φυσική" της αδυναμία και ευαισθησία, τον φαινομενικά περιορισμένο κύκλο μέσα στον οποίο κινείται, η κοινωνική της προσφορά θεωρείται μεγάλη.

———————

1. "Ομοιότητες και διαφοραί των φύλων κατά τε το σώμα και τα πάθη της ψυχής", Θάλεια, έτος Α', φύλλ. Ε', Μάιος 1867, σ. 75-76 (εδώ, σ. 206-208)· βλ. επίσης χαρακτηριστικά: Ε. Γιαννακόπουλος, "Περί της γυναικός υπό φυσικήν τε και ηθικήν έποψιν", Όμηρος, έτος Β', φύλλ. B', Σμύρνη 1874, σ. 73-74 και αρ. Γ' 107-111· Ξ. Ζύγουρας, Το βιβλίον της γυναικός, Αθήνα 1888, σ. 15-18.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/33.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Στην επιχειρηματολογία των κειμένων, η έμφαση στην προσφορά αυτή είναι έντονη, καθώς ταυτόχρονα αξιολογείται με νέα κριτήρια η μητρότητα και ο αποφασιστικός ρόλος της μητέρας στη διάπλαση της πρώιμης παιδικής ηλικίας, η οποία αποκτά αυξανόμενη σημασία. Παράλληλα όμως συγκροτούνται θεωρητικά και μέσα από τους θετικούς αυτούς προσδιορισμούς τα όρια που η υπέρβασή τους θα ήταν ασυμβίβαστη με την ηθική και λογική αυτή τάξη πραγμάτων, η οποία προσδιορίζει τη δράση και την ευθύνη των γυναικών στο πεδίο της ιδιωτικής ζωής.

Δύο διαφορετικές σφαίρες λοιπόν για κάθε φύλο και ρόλοι διαφορετικοί, που στις γενικές τους γραμμές είναι αποδεκτοί μέχρι το τέλος της περιόδου που καλύπτεται στο ανθολόγιο. Καθώς ολοκληρώνεται η συγκρότηση του ιδεολογικού αυτού οικοδομήματος κυριαρχεί και αποκτά πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο το αίτημα για μια διαφορετική εκπαίδευση των φύλων, ενώ η αναφορά σε εξειδικευμένες "γυναικείες" γνώσεις, π.χ. οικιακής οικονομίας, υγιεινής, παιδαγωγικής1, μοιάζει πιο αυθεντική και συνειδητή.

Συχνά ωστόσο απουσιάζει η ρητή θέση του Γ.Γ. Παππαδόπουλου ότι οι πνευματικές ικανότητες της γυναίκας είναι ίσες με εκείνες του άνδρα. Είναι συνηθέστερη η άποψη ότι το γυναικείο μυαλό υστερεί σε σχέση με το ανδρικό, ή ότι οι γυναίκες διαθέτουν φαντασία και καλή μνήμη αλλά όχι κρίση, ότι έχουν μια λεπτότητα και οξυδέρκεια που αντιλαμβάνεται τις λεπτομέρειες αλλά δεν διαθέτουν συνθετικές και φιλοσοφικές ικανότητες όπως ο άνδρας.

———————

1. Η πρακτική εξάσκηση στα παιδαγωγικά αρχίζει στο Αρσάκειο -αν και όχι συστηματικά- το 1861: βλ. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 24 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863 (έκθεση του Λ. Μελά στη γενική συνέλευση των μελών της Εταιρείας), Αθήνα 1863 (εδώ, σ. 171-178). Οι ανησυχίες που προαναφέρθηκαν συνδυάζονται και με ένα ειδικότερο ενδιαφέρον για την πρώιμη παιδική ηλικία, το οποίο εκφράζεται από τα μέσα του αιώνα, με τη λειτουργία ενός είδους νηπιακών σχολείων σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία. Προς αυτή την κατεύθυνση στράφηκε πιο συστηματικά η Frances Hill (βλ. Εγχειρίδιον διδασκαλίας προς χρήσιν των νηπιακών σχολείων όπως διδάσκεται εν τοις σχολείοις των κ.κ. Χιλλ, Αθήνα 1859), αλλά και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία από το 1864 έθεσε ως στόχο της την εκπαίδευση νηπιαγωγών και από το 1870 δίνει και ειδικό σχετικό δίπλωμα. Οι προσπάθειες αυτές όμως δεν εμφανίζονται ιδιαίτερα συγκροτημένες πριν από τα τέλη του αιώνα, ενώ τα πρώτα νηπιαγωγεία δεν διαφοροποιούνται ριζικά από τα αλληλοδιδακτικά σχολεία (βλ. σχετικά Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 178). Γύρω από τη διαμόρφωση των πρώιμων αυτών ευαισθησιών, σε συνδυασμό με την αναγκαιότητα να εκπαιδευθούν γυναίκες νηπιαγωγοί, αλλά κυρίως μητέρες, ικανές να ανταποκριθούν στο υψηλό έργο της "παιδαγωγίας", βλ. μεταξύ άλλων: Γ. Γ Παππαδόπουλος, Περί της εν Ελλάδι Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1864· του ίδιου, Δοκίμιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, Αθήνα 1866· Λ. Μέλας, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον προς χρήσιν των παιδαγωγούντων, Αθήνα 1871 (βλ. και εδώ, σ. 235-241) και A. Σπαθάκης, Λόγος εισαγωγικός εις την Παιδαγωγικήν, Εκφωνηθείς τη 16 Σεπτεμβρίου 1871 εν τω Αρσακείω Παρθεναγωγείω κατά την έναρξιν των παιδαγωγικών αυτού μαθημάτων, Αθήνα 1871.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/34.gif&w=600&h=915 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΕΣ 5-7

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/35.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Μια τέτοιου τύπου αντίληψη της "διαφοράς" των φύλων, η οποία υπαινίσσεται τη διανοητική κατωτερότητα των γυναικών, υιοθετούν πολλά κείμενα που τελικά δεν αποφεύγουν να υποτιμήσουν τη σημασία της γνώσης στα κορίτσια προτείνοντας συχνά τον περιορισμό της· ακριβώς όπως αργότερα θα συμβεί με όσα δίνουν έμφαση στη βιολογική ευαισθησία του νεαρού κοριτσιού, μελλοντικής μητέρας, που η υπερβολική διανοητική εργασία απειλεί την υγεία του. Αντίθετα, η ιδέα ότι η γυναικεία "φύση" είναι διαφορετική αλλά "ισότιμη" με την ανδρική μοιάζει να απαντά σε όσους έμμεσα ή άμεσα υποτιμούν την αναγκαιότητα της γυναικείας εκπαίδευσης· ανοίγει έναν καινούριο δρόμο που θα ακολουθήσουν και θα αναπτύξουν ιδιαίτερα γυναίκες παιδαγωγοί και οι εκπρόσωποι μιας πρώτης φεμινιστικής αμφισβήτησης.

Η θεωρία της βιολογικής "διαφοράς" της γυναίκας -είτε τείνει προς τη διανοητική κατωτερότητα είτε όχι- επαναπροσδιορίζει επιστημονικά την έννοια της γυναικείας "φύσης", ακολουθώντας τον δυτικό στοχασμό. Στις μαρτυρίες που εξετάζουμε εμφανίζεται συγκροτημένη τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και δίνει ένα νέο και σαφέστερο περιεχόμενο στο στερεότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας, καθώς συντελεί στη σταδιακή διαμόρφωση ενός συμπαγούς συστήματος αξιών, ιδιαίτερων για τη γυναίκα (κατά συνέπεια όμως και για τον άνδρα), σύμφωνα με το οποίο θα πρέπει να μορφώνεται και να συμπεριφέρεται1. Εκείνο όμως που συνιστά ίσως μεγαλύτερη καινοτομία είναι ότι η έννοια της γυναικείας "φύσης" και οι αξίες που την πλαισιώνουν νομιμοποιούνται μέσα από την επιστημονική επιχειρηματολογία -σε αντίθεση με την πιο απαρχαιωμένη επίκληση της "συνήθειας"- και παγιώνονται, καθώς είναι δυσκολότερο να αμφισβητηθούν2.

———————

1. Σχετικά με την πορεία συγκρότησης των ιδεών αυτών στη δυτική σκέψη τον 18ο και κυρίως τον 19ο αιώνα βλ. ενδεικτικά: Paul Hoffmann, "L'héritage des Lumières: mythes et modèles de la féminité au XVIIIème siècle", στον τόμο: Mythes et représentations de la femme au XIXe siècle, no spécial de Romantisme, Παρίσι 1976, σ. 7-21· Yvonne Knibiehler, "Le discours médical sur la femme: constantes et ruptures", στο ίδιο, σ. 41-55· Gerard Wajeman, "Psyché de la femme: note sur l'hystérique au XIXe siede", στο ίδιο, σ. 57-66· Ruth H. Bloch, "American Feminine Ideals in Transition: Rise of the Moral Mother, 1785-1815", Feminist Studies, τ. 4, αρ. 2, 1978· Nancy F. Gott, The Bonds of Womanhood: "Women's Sphere" in New England, 1780-1835, New Haven 1978· Joan Ν. Burnstyn, Victorian Education and the Ideal of Womanhood, Λονδίνο 1980· Erna Olafson-Hellerstein, Leslie Parker-Hume, Karen Μ. Offen (eds.), Victorian Women, A Doccumentary Account of Women's Lives in Nineteenth-Century England, France and the United States, Stanford 1981. Marie Françoise Lévy, De Mères en Filles, L'Éducation des Françaises 1850-1880, Παρίσι 1984.

2. Για τη διαμόρφωση των αντιλήψεων γύρω από τη βιολογική-ψυχολογική διαφορά των φύλων στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, βλ. ειδικότερα: Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/36.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η προβολή του παιδαγωγικού ρόλου της γυναίκας συνυπάρχει με μια νέα έμφαση στην "εθνική αγωγή" των κοριτσιών και με την αναζήτηση ενός εθνικού γυναικείου χαρακτήρα. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος μοιάζει και στο σημείο αυτό να αντικατοπτρίζει νέους προβληματισμούς, καθώς αναφέρεται στην "κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος λαμπράν αποστολήν" της γυναίκας. "Τέλος δ' επιθυμούμεν", γράφει, "η Ελληνίς, απαλλαττομένη της εξ Ανατολής επιρροής, κατά την κοινωνικήν αυτής μετατροπήν, να μη μεταβή από της δουλείας των προλήψεων εις την των αγόνων εν τω ψευδοφραγκισμώ παθών"1.

Απέναντι στους δύο ακραίους και μη αποδεκτούς γυναικείους τύπους που συναντούμε στη σχετική φιλολογία της εποχής -τον παραδοσιακό της αγράμματης γυναίκας και τον νεοτεριστικό της "ελευθεριαζούσης" νέας με τις επιπόλαιες και διακοσμητικές γνώσεις- ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος αναζητά ένα εναλλακτικό εθνικό πρότυπο που εντοπίζει στο πρόσφατο ιστορικό παρελθόν: στην εξιδανικευμένη εικόνα της ελληνίδας ("αστής") μητέρας των προεπαναστατικών χρόνων, που, αν και δεν γνώριζε γράμματα, ήταν αγνή και απλή, δραστήρια νοικοκυρά, τρυφερή μητέρα και ευχάριστη σύντροφος, ευσεβής και πατριώτισσα· αυτή την αγάπη για την πατρίδα και την ορθοδοξία διατήρησε άσβεστη τα χρόνια της τουρκοκρατίας και τη μετέδωσε στις νεότερες γενιές2.

Ευαίσθητος στην παράδοση μα και αποφασιστικός υποστηρικτής της προόδου στο θέμα αυτό, ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος οραματίζεται στα 1866 την ενεργή συμμετοχή των γυναικών στην οργάνωση της εκπαίδευσης του φύλου τους. Αναπτύσσοντας τις αρχές στις οποίες πρέπει να υπακούει η εκπαίδευση των κοριτσιών διατυπώνει δύο προτάσεις που αργότερα θα προβληθούν πιο συστηματικά: α) τη διδασκαλία της νεότερης ελληνικής ιστορίας ως βασικής γνώσης για την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης και β) την εισαγωγή της γυμναστικής στα παρθεναγωγεία, με στόχο τη βελτίωση της υγείας των Ελληνίδων3.

———————

1. Γ. Γ. Παππαδόπουλος, "Περί γυναικός και Ελληνίδος", ό.π. (εδώ, σ. 190).

2. Στο ίδιο, σ. 191-194.

3. Όπως θα τονίσει σε άλλη περίπτωση ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος, η γυμναστική θα πρέπει να είναι ανάλογη με το φύλο και "ως προς τα κοράσια μάλιστα πρέπει ν' αποφεύγωμεν πάσαν βιαίαν και ανοίκειον άσκησιν" (Δοκίμιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, σ. 12). Λίγα χρόνια αργότερα η παιδαγωγός Σ. Λεοντιάς θα υποστηρίξει ότι η γυμναστική για τις γυναίκες δεν συμβιβάζεται με τα "χρηστά ήθη" και θα αντιπροτείνει "την όρχησιν" ("Τίνα τα μέσα της παιδεύσεως της γυναικός ως ανθρώπου", Ευρυδίκη, έτος A', αρ. 25, 10 Μαΐου 1871, σ. 41), ενώ η Κ. Κεχαγιά θα επισημάνει ότι η καθαρά αθλητική διάσταση παραβλάπτει "την χάριν του γυναικείου σώματος" (Κ. Κεχαγιά, "Έκθεσις των κατά το Α' του Ζαππείου σχολικόν έτος (1875-76)", Παιδαγωγικαί μελέται ήτοι λόγοι εκφωνηθέντες εν τω Ζαππείω κατά την διανομήν των βραβείων, Κωνσταντινούπολη 1880· εδώ, σ. 276). Η γυμναστική των κοριτσιών, η οποία εισάγεται στο Αρσάκειο σχετικά νωρίς (1858-9), αλλά στα

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/37.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ιδέα για την εθνική "αποστολή" της Ελληνίδας όσο και η πρόθεση να μορφωθεί ένας εθνικός γυναικείος χαρακτήρας αρχίζουν να προβάλλονται ιδιαίτερα, δίνοντας τον τόνο στα τέλη του αιώνα και στις αρχές του εικοστού. Η χρήση των όρων "αποστολή" ή "προορισμός", όπως εξάλλου και το ιδεολογικό τους περιεχόμενο, θυμίζουν την ευρύτερη διάδοσή τους, που αφορούσε γενικότερα στον ηγετικό ρόλο του ελληνικού έθνους, εντοπισμένο κάποτε στη διαδικασία της "μεταλαμπάδευσης" του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην Ανατολή1. Η μόρφωση πολιτών που θα είναι ικανοί να ανταποκριθούν στις επιταγές αυτές προϋποθέτει ίσως τώρα ακόμα πιο έντονα τη διαπαιδαγώγηση αξίων Ελληνίδων μητέρων: οι προτεραιότητες αυτές συμπίπτουν και βρίσκουν την έκφρασή τους στην εκπαιδευτική πολιτισμική εξόρμηση που -αν και είχε νεότερες βάσεις- διαμορφώνεται μέσα στη δεκαετία 1860-70 στους ελληνικούς πληθυσμούς της Τουρκίας και σε συνεργασία με το ελληνικό κράτος. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται στενά με την ανάπτυξη και τα συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης στην οθωμανική αυτοκρατορία, ανατροφοδοτείται όμως και από τη δυναμικότερη παρουσία των ανταγωνιστικών εθνικισμών των Βουλγάρων και των Σέρβων. Οι διπλωματικές εξελίξεις του ανατολικού ζητήματος, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος και οι συνθήκες Αγίου Στεφάνου και Βερολίνου (1878), καθώς και η αυξανόμενη κρίση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, επιτείνουν την εκστρατεία αυτή του εξελληνισμού2.

Παράλληλα, οι δυνατότητες καλύτερης διαβίωσης του μη μουσουλμανικού πληθυσμού, αποτέλεσμα μεταρρυθμίσεων τις οποίες έχει παραχωρήσει η Πύλη (Χάτι Χουμαγιούν, 1856), έχουν δημιουργήσει ευνοϊκές προϋποθέσεις

———————

περισσότερα ιδιωτικά παρθεναγωγεία δεν συνηθίζεται πριν από το 1890, θα γίνει αίτημα και αντικείμενο συζήτησης ή προσδιορισμού, κυρίως προς τα τέλη του αιώνα και τις αρχές του επόμενου· βλ. ενδεικτικά, Γ. Καραπαναγιώτης, Γνώσεις Πρακτικής Υγιεινής εις χρήσιν των Γυμνασίων, Διδασκαλείων και Παρθεναγωγείων, Αθήνα 2 1889· Κ. Παρρέν, "Αι εξετάσεις της γυμναστικής του Παιδαγωγικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτος ΙΕ', αρ. 665, 20 Μαΐου 1901, σ. 7-8· εδώ σ. 487-488· Κ. Παρρέν, "Διατί όχι αι γυναίκες;", Εφημερίς των Κυριών, έτος ΙΕ', αρ. 705, 27 Απριλίου 1902, σ. 1-2· εδώ, σ. 499-501· K. Παρρέν, "Διατί τα κορίτσια;", Εφημερίς των Κυριών, έτος 17ον, αρ. 791, 2 Μαΐου 1904, σ. 1-2· εδώ σ. 539-541· Σ. Πέππας, Η Γυμναστική και αι Παιδιαί του ελληνικού σχολείου αμφοτέρων των φύλων, Αθήνα 1905.

1. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 21985, σ. 349 κ.ε. και 383-388.

2. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, σ. 452 κ.ε. Σχετικά με την πολιτική που υιοθετεί το ελληνικό κράτος απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία στην περίοδο αυτή, τη συνεργασία του με τους Έλληνες της Τουρκίας και την "ειρηνική"-εκπολιτιστικη έκφραση της Μεγάλης Ιδέας, βλ. και Ευ. Κωφός, "Νέοι προσανατολισμοί του Ελληνισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους", τ. ΙΓ' (1833-1881), σ. 315-317.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/38.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για μια πιο εκτεταμένη και οργανωμένη εκπαιδευτική δραστηριότητα των Ελλήνων της Τουρκίας.

Στο πλαίσιο αυτών των συγκυριών και των αναγκών, ελληνικό κράτος και Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας αρχίζουν μια έντονη και συστηματική προσπάθεια διείσδυσης του σχολικού δικτύου στις διαφιλονικούμενες κυρίως περιοχές (Μακεδονία, Θράκη, Ήπειρο). Φιλεκπαιδευτικοί και εκπολιτιστικοί σύλλογοι ιδρύονται ή δραστηριοποιούνται στις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως και στο ελληνικό κράτος1. Σ' αυτή τη "θαυμαστή ενορχήστρωση" των συλλόγων, "όπου σμίγουν σε ένα παράλληλο σύστημα ο αλύτρωτος και ο ελεύθερος ελληνισμός"2, δύο είναι οι ηγετικοί πυρήνες: ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (1861) που λειτουργεί ως ένα είδος Υπουργείου Παιδείας των Ελλήνων της Τουρκίας και ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων (1869) που μέλη του γίνονται σημαίνοντες σύμβουλοι της ελληνικής κυβέρνησης στα θέματα του ελληνισμού που ζει στις περιοχές της οθωμανικής επικράτειας.

Σε συνάρτηση με το παραπάνω πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα, όπου η διάδοση της ελληνικής γλώσσας και της εθνικής ιδεολογίας αποκτά μια επείγουσα σημασία, μπορούμε ίσως να κατανοήσουμε πώς φορτίζεται η αναγκαιότητα μόρφωσης ελληνίδων μητέρων και πώς παγιώνονται τα μηνύματα για την εθνική αποστολή που πρέπει να επιτελέσουν οι γυναίκες, όχι μόνο μέσα από την οικογένεια αλλά και μέσα από το σχολικό σύστημα με την ιδιότητα της δασκάλας. Ταυτόχρονα, οι στόχοι αυτοί αποδίδουν στην εκπαίδευση των κοριτσιών μια διάσταση περισσότερο λειτουργική και κοινωνικά χρήσιμη.

Στην κινητοποίηση αυτή εξάλλου των δύο ελληνικών κόσμων έχουν τη θέση τους η συμμετοχή γυναικών και η φροντίδα για τη γυναικεία εκπαίδευση. Ήδη, πολύ νωρίτερα, σημαντικός αριθμός αποφοίτων δασκαλισσών του Αρσακείου είχε τοποθετηθεί σε ελληνικές κοινότητες της διασποράς και της οθωμανικής αυτοκρατορίας, πρακτική που συχνά προβάλλεται ως σημαντική εθνική συμβολή και που συνεχίζεται σ' όλο τον 19ο αιώνα3. Παράλληλα όμως, από

———————

1. Για όσα προαναφέρθηκαν σε συνδυασμό με το φαινόμενο των συλλόγων και τις ιδεολογικές του αποχρώσεις, βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, σ. 399-402

2. Στο ίδιο, σ. 399.

3. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι σε μια πρωιμότερη εποχή, στο πλαίσιο συζήτησης στη Βουλή γύρω από το ενδεχόμενο να αυξηθεί η χρηματοδότηση του κράτους προς τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, εξαίρεται η τροφοδότηση των ελληνικών κοινοτήτων της Τουρκίας με δασκάλες, απόφοιτες του Αρσακείου: "διότι ουδέν ευκταιότερον, ουδέν ενδοξότερον άλλο ή το να μεταβαίνωσιν αι Ελληνίδες μας εις τα άκρα της γης, απόστολοι παιδείας και εξευγενισμού": Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, τ. Β', σ. 587 (Συνεδρίαση ΟΖ' της 25ης Ιουνίου 1855), Αθήνα 1855. Στο ίδιο κείμενο μάλιστα (σ. 584) αναφέρεται ότι τα 2/5 των πτυχιούχων δασκαλισσών της Εταιρείας εργάζονται έξω από το ελληνικό 

Σελ. 38
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 19
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    το 1830 και, ανάμεσα σε άλλα, ίδρυσαν το 1831 ένα "ανώτερο" παρθεναγωγείο και οικοτροφείο, σημαντικό κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία του. Σύμφωνα με τους Hill, η εκπαίδευση των γυναικών όλων των κοινωνικών στρωμάτων, ανύπαρκτη σχεδόν στην Ελλάδα, αποκτά προτεραιότητα. Η επιρροή που θα μπορούσαν να ασκήσουν ως σύζυγοι και μητέρες -παράλληλα βέβαια με εκείνη των μορφωμένων κληρικών, άλλη σημαντική έλλειψη που επισήμαιναν- θα συντελούσε σημαντικά στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς χριστιανών, απαλλαγμένων από τις "προλήψεις" και τις "δεισιδαιμονίες" που, όπως πίστευαν οι ίδιοι και οι προτεσταντικοί κύκλοι με τους οποίους συνδέονταν, μάστιζαν την Ορθόδοξη Εκκλησία και μεγάλο αριθμό πιστών1. Η συστηματική ερμηνεία του Ευαγγελίου -για τη διάπλαση όχι μόνο του "νου" αλλά και της "καρδιάς"- θα ήταν η βάση της γυναικείας εκπαίδευσης, παράλληλα με τα στοιχειώδη γράμματα και τα εργόχειρα. Στις ανάγκες αυτές ανταποκρινόταν το αλληλοδιδακτικό σχολείο που διεύθυνε η Frances Hill. Παράλληλα, οι Hill πίστευαν ότι οι γυναικείες τέχνες μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια, και σ' αυτόν το σκοπό απέβλεπε το ειδικό τμήμα του αλληλοδιδακτικού, εφαρμόζοντας στην πράξη ένα είδος γυναικείας επαγγελματικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τη Frances Hill, όμως, ήταν ακόμα πιο επιτακτική η ουσιαστική θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών των πλούσιων και μορφωμένων οικογενειών της διασποράς που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα· αυτό ήταν ένα σημαντικό μέσο για να αντιμετωπιστεί η έλλειψη πίστης που, κατά τη γνώμη της, χαρακτήριζε "το πιο φωτισμένο μέρος των Ελλήνων". Για όλους τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, οι Hill -όπως και άλλοι ιεραπόστολοι και φιλελληνίδες- έδωσαν βαρύτητα στη μόρφωση δασκαλισσών. Η εκπαίδευσή τους μάλιστα θα ήταν πιο αποτελεσματική, αν γινόταν μέσα σ' ένα οικοτροφείο, σε μια "οικογένεια" χριστιανική, όπως εκείνη των Hill. Εκεί, εκτός από την καθημερινή ενασχόληση με τις Γραφές, θα συνήθιζαν στις αρετές και τους ρυθμούς ενός οργανωμένου

    ———————

    Ελλάδα, βλ. S.D. Denison, A History of the Foreign Missionary Work of the Protestant Episcopal Church, μέρος A' (1821-1835), Νέα Υόρκη 1871· The Spirit of Missions of the Protestant Episcopal Church, τ. 1-5 (1836-1842)· Rev. William Bacon Stevens, Service Commemorative of the Life and Work of the Rev. John Henry Hill, Νέα Υόρκη 1882· Angela Constandinides-Hero, "F.Μ. Mulligan - Hill", στο Notable American Women (1607-1950). A Biographical Dictionary, Harvard University Press, 1971, σ. 191-193· Κ Παπανικολάου, Η συμβολή των Χιλλ στην Ελληνική παιδεία κατά τα πρώτα χρόνια του ελεύθερου βασιλείου (ανέκδοτη μελέτη· βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο Αρχείο της Σχολής Χιλλ)

    1. Βλ ειδικότερα, S.D. Denison, σ. 124-125 και Rev. William Bacon Stevens, σ. 14, ό.π.