Συγγραφέας:Φουρναράκη, Ελένη
 
Τίτλος:Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
 
Υπότιτλος:Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:11
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:630
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1910
 
Περίληψη:Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα, αντλημένες από ένα ευρύ φάσμα πηγών. Το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία, ενώ στην εισαγωγή επιχειρείται η επισήμανση των διαφοροποιήσεων και των εξελίξεων στις αντιλήψεις για το γυναικείο πρότυπο, μέσα από προσπάθεια απάντησης σε ερωτήματα όπως: Μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο σχετικός με τη γυναικεία εκπαίδευση κανονιστικός λόγος, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.83 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 250-269 από: 634
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/250.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Και εδώ παρατηρήσατε ποία κατάχρησις δεν γίνεται παρ' ημίν. Τίς δεν καταφιλεί την μικράν μας κόρην και πόση θωπεία από της κοιτίδος αυτής δεν περιστέφει αυτήν; Πλην δε των γονέων και ξέναι και φίλαι πολλάκις καταφιλούσι και καταμαραίνουσι το τρυφερόν τούτο άνθος έτι εις τον κάλυκά του· η μόνη προφύλαξις ενίοτε τυγχάνει η ιδέα της βασκανίας, δι' ην αποφεύγουσι τούτο· αλλ' όσαι εφωτίσθησαν τάχα, γελώσαι το τοιούτον, άφρακτον αφίνουσι το νήπιον εις τα στόματα των φίλων. Και αυταί αι μητέρες πολλάκις ή αι θείαι ή αι μάμμαι επί των γονάτων των λαμβάνουσαι το κοράσιον δεν χορταίνουσι καταφιλούσαι αυτό διά την κομψότητά του, διά το μειδίαμά του και διά τούτο και δι' εκείνο και διά τα μαύρά του 'μμάτια και διά τα γαλανά του και τόσα άλλα. Θεέ μου! πώς θυσιάζεται το νήπιον και η μέλλουσα γυνή εις τας αγκάλας των αισθηματικών τούτων γυναικών! παρασιωπώ δ' όσα τοιαύτα γίνονται και από των υπηρετριών αυτών, αίτινες ευκαιρούσι πολλάκις να διασκεδάζωσι με το νήπιον θυγάτριόν μας. Μετά τοιαύτας θωπείας και υπερερεθισμούς της αισθήσεως η τρυφερότης της αγάπης, η φυσική και αληθής εγκάρδιος αγάπη είνε παράξενον να χαλαρωθή και χαυνωθή; είνε φυσικώτατον καθώς όταν την χορδήν ατάκτως και αδιαλείπτως και αρρύθμως κρούης επιτεταμένως, θα παύση μετ' ου πολύ ηχούσα την τονισθείσαν φωνήν, ούτω και εις την ψυχήν του νηπίου την έτι υπνώττουσαν όταν επέρχωνται άτακτοι τοιούτοι και ζωηροί και πυκνοί ερεθισμοί, θα συγχέωνται δι' αλλήλων και δεν θ' αφυπνίσωσι καθαρόν και υγιές αίσθημα αγάπης μετά λόγου. Το δε άτοπον τούτο των καταφιλημάτων έτι νηπίου ήδη γίνεται μάλιστα επιβλαβέστατον εις τα κοράσια.

Τέταρτον παράγγελμα ανατροφής κατά την ηλικίαν ταύτην είνε το εξής. Αφού αρχίση ο λόγος, η κυριωτάτη εμφάνισις της ανθρωπίνης ψυχής, πρέπει να ήνε η μήτηρ προσεκτική εις την ομιλίαν του νηπίου· να διορθώνη τας στρεβλώσεις των λέξεων και τους υποκορισμούς, μηδέποτε να παραβλέπη διαστροφάς γλωσσικάς, μηδέ να δίδει προσοχήν εις τους κενούς αυτού φληνάφους· διότι τα παιδία και μάλιστα τα κοράσια ομιλούν πολύ με τον εαυτόν των και με τα πράγματά των και τους πέριξ ανθρώπους, είτε διότι χαίρουσι διά την αποκτηθείσαν του λόγου δύναμιν, είτε διότι και η φαντασία των τα πάντα ζωογονεί. Χρεία λοιπόν πολλής προσοχής όπως διορθώνηται εκάστοτε η λέξις των εκ παιδικής ηλικίας και μορφωθή ορθόν το λεκτικόν μάλιστα των κορασίων· διότι τα άρρενα κατά τε την παιδικήν έτι ηλικίαν και την νεανικήν, πολύ δε μάλλον κατά την ανδρικήν έχουσι πολλάς αφορμάς εν τω έξω βίω διά πολυειδούς ασκήσεως και παρατηρήσεως να διακρίνωσι το βάρος και την δύναμιν των λέξεων και φράσεων, ενώ το κοράσιον στερείται τοιαύτας ευκαιρίας προς ανάπτυξιν και ρύθμισίν της ήτις ρέει ασκέπτως και ευκόλως. Αν λοιπόν δεν προφυλάττηται εκ παιδικής ηλικίας μετ' επιμελείας από τους χυδαϊσμούς και την βαρβαρότητα την γλωσσικήν, θα ήνε δυσκολώτατον έπειτα εν τω σχολείω, όπου θα διατρίψη έτη τινά, να διορθώση την γλώσσαν του. Και δεν έχομεν τούτου πείραν και

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/251.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ενταύθα όπου αι γυναίκες χυδαΐζουσι μέχρις αηδίας, ενώ των ανδρών η γλώσσα οσημέραι διορθούται; Επί τοις ρηθείσι παραγγέλμασι της παιδαγωγίας μέχρι του έκτου έτους της ηλικίας η θρησκευτική αγωγή του νηπίου είνε η προσευχή της μητρός μετά του τέκνου της και κατόπιν προσευχή και αυτού του κορασίου μικρά και αρμοδία. Αλλά μάλιστα κατά την επομένην περίοδον από του έκτου μέχρι του δωδεκάτου άρχεται κυρίως η ανάπτυξις της ηθικής συνειδήσεως της κόρης διά θρησκευτικών και ηθικών μέσων· η βάσις όμως της αναπτύξεως ταύτης είνε αυτή η ευσέβεια και ευλάβεια των γονέων και μάλιστα της μητρός. Ενταύθα δε ανάγκη να παρατηρήσωμεν ότι εξ όμοίου παράγεται όμοιον· άρα αδύνατον ανευλαβής και ματαιόφρων μήτηρ ν' αναθρέψη ευσεβή και γεναιόφρονα κόρην· ή άλλως αδύνατον όπερ δεν έχει αυτή η μήτηρ να μεταδώση.

Τεθέντος λοιπόν ότι μέλει τας ευσεβείς μητέρας η αγωγή των θυγατέρων των, δέον να γνωρίζωσιν ότι από της ηλικίας ταύτης μέχρι του δωδεκάτου μορφούται η καρδία θρησκευτικώς, ήτις κατ' ουσίαν είνε θρησκευτική. Αλλά και μορφούται; τούτο το πώς πάντοτε και εις πάντα τα πράγματα είνε δύσκολον· το πώς δηλοί πάντοτε την πράξιν εις τα καθ' έκαστα, την εκτέλεσιν, τα πράγματα· ενώ το πρέπει τούτο, εκείνο, είνε θεωρία γενική, ήτις αν και αναγκαία και προτέρα ουδεμίαν έχει αξίαν κεχωρισμένη της πράξεως και του βίου. Πώς λοιπόν μορφούται η μικρά κόρη την θεμελιώδη και υψίστην ταύτην μόρφωσιν; Εν συνόλω ειπείν τότε μόνον αναπτύσσονται και αυξάνουσι τα θρησκευτικά αισθήματα αυτής, όταν ο βίος των γονέων είνε αληθώς ευσεβής, μη μόνον περί τα τυπικά και το νεκρόν γράμμα προσκεκολλημένος, αλλ' αγνός, καθαρός εν τω σωτηριώδει φόβω του Θεού. Το μικρόν κοράσιον και παιδίον πολύ πριν δυνηθή να συλλάβη τας πρώτας εννοίας περί της ουσίας του Θεού πρέπει να αισθάνηται υπερκείμενον ον πανάγαθον και παντοδύναμον, ή μάλλον ειπείν ημείς οι γονείς δι' όλου του βίου μας, διά των αρμοδίων εν καιρώ εκφράσεων και δηλώσεων, διά της λατρείας κατά τας αγίας Κυριακάς και εορτάς, διά της προσευχής της εωθινής και εσπερινής να κάμωμεν αυτό ώστε να αισθάνηται και να ζη εν τούτω τω αγίω αισθήματι, τον όμοιον τρόπον καθώς προς τους γονείς το μικρόν τέκνον αποβλέπει με αγάπην και εμπιστοσύνην, και αισθάνεται ευγνωμοσύνην, πολύ πριν νοήση τι είνε προς αυτό ο τε πατήρ και η μήτηρ.

Επί της πέτρας ταύτης του συναυξάνοντος μετά της ηλικίας του κορασίου θρησκευτικού συναισθήματος δύναται να εποικοδομηθή η πάσα ηθική ανάπτυξις· διότι αύτη πού αλλού δύναται να βασισθή στερρώς ή επί της ηθικής συνειδήσεως; η δε ηθική συνείδησις τί άλλο είνε ειμή συναίσθημα ενδόμυχον υψίστου και απολύτου κύρους; αλλ' αυτό το συναίσθημα εννοητέον ότι εν τω παιδίω είνε κατ' αρχάς ως και η νόησις αυτή απλώς δεκτικότης και δύναμις, ανάγκην έχουσα περιποιήσεως και αναπτύξεως· διό κατά την ηλικίαν ταύτην η ηθική συνείδησις θα ήνε η φιλαλήθεια και η υπακοή, εις ας και θα ασκήται ενδελεχώς. Πώς δε; το κυριώτερον να μη ψεύδηται αυτή μηδέποτε η μήτηρ μήτ'

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/252.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εν μικροίς μήτ' εν μεγάλοις, και δεύτερον να μη ήνε οργίλη και πώς σκληρά, αλλ' ιλαρά και ήρεμος όσον δυνατόν· διότι το παιδίον φύσει αγαπά την αλήθειαν και εκ του κακού παραδείγματος και εκ του φόβου εκκλίνει κατ' ολίγον εις το ψεύδος.

Η δε υπακοή εις το θέλημα της μητρός και του πατρός είνε η θρησκευτική υπακοή του παιδίου εις το θέλημα του ουρανίου πατρός και άμα ευθύς εξ αρχής η εκκοπή του ιοβόλου φυσικού εγωισμού, όστις άλλως ακωλύτως αυξανόμενος και εκτρεφόμενος αποπνίγει κατά μικρόν πάσαν ηθικήν συνείδησιν. Διότι ηθική συνείδησις και εγωισμός είνε δύο αντιφάσκουσαι έννοιαι και ασυμβίβαστοι.

Επί τούτοις ως αρμόζουσαι ιδία εις τα κοράσια της δευτέρας περιόδου αρεταί ασκητέαι είνε η καθαριότης περί τα ενδύματα και τας παιδιάς αυτάς και η τάξις, η πρωινή εξέγερσις μετά της μητρός και η ενωρίς κατάκλισις πάντοτε· έπειτα δε και μικράς τινας υπηρεσίας εν τω οίκω κατά την ηλικίαν οφείλει ν' αρχίση ήδη να εκτελή προθύμως.

Όταν δ' η μικρά αύτη κόρη επιδείκνηται προθυμίαν και ετοιμότητα περί τας τοιαύτας μικράς υπηρεσίας, οίον να μας φέρη τι, να είπη τι εις τούτον ή εκείνον, ν' αποθέση τούτο το πράγμα εις την θέσιν και τα παρόμοια, δεν πρέπει να επιστέφεται με υπερβολικούς επαίνους και αμοιβάς, αλλ' εσωτερικήν να συνειθίζη να εύρη ευχαρίστησιν. Και κατά τούτο πολλαί μητέρες εξ αγνοίας σφάλλουσι· διότι νομίζουσαι ότι χρεωστούσι να ενθαρρύνωσιν εις ταύτα τας κόρας των επιδαψιλεύουσιν επαίνους και επευφημίας εις τα παραμικρά των έργα, και καθιστώσιν αυτάς εξ απαλών ονύχων ματαιόφρονας. Αλλ' εις τας γυναίκας η μετριοφροσύνη είνε αναγκαιοτάτη, καθ' όσον αύται είνε επιρρεπέσταται εις την ματαιοφροσύνην· οτιδήποτε καλόν και αν παρατηρηθή εις την νέαν μας κόρην είτε φυσικόν είτε επίκτητον, ότι είνε ωραία, ότι έχει ωραίαν κόμην, δεν πρέπει να σύρη την προσοχήν των περί αυτήν· αλλά να ενθαρρύνηται μόνον πρέπει εις το καλόν, και ν' αποθαρρύνηται εις το κακόν· άλλως αν εννοήση το μικρόν παιδίον και μάλιστα η μικρά κόρη ότι κάπως θαυμάζεται δι' ό,τι δήποτε, θα θεωρή εαυτήν το κέντρον της συναναστροφής και της συνομιλίας των πέριξ, και θ' απαιτή πως η καρδία της τούτο.

Ό,τι λοιπόν ζητήσωμεν να εκτελέση το κοράσιον είτε μικρόν είτε μέγα αναλόγως της ηλικίας του πρέπει να το ζητήσωμεν ως χρέος του ιερόν. Από της ηλικίας ταύτης, ην άχρι τούδε διήλθομεν, καθίσταται ήδη το κοράσιον ώριμον και διά την φοίτησιν εις το σχολείον, ότε οφείλει και ο πατήρ οπωσδήποτε να γείνη επ' αυτού προσεκτικώτερος.

Παρατηρούμεν δε εν τη περιόδω ταύτη (από 6-12 ετών) ότι το σχολείον δεν πρέπει ν' αφαιρέση από της οικίας όλον σχεδόν το κοράσιον· εννοούμεν δε ότι επειδή η κλήσις της γυναικός ως προερρέθη διά μακρών, είνε ο οίκος, διά τούτο δεν πρέπει μήτε πολλάς ώρας να κρατήται μακράν της οικίας εν τω σχολείω, μήτε όλας τας ώρας όσας έχει εν τω οίκω να επασχολήται περί τα

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/253.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μαθήματα· διότι ούτως αποξενούμενον το κοράσιον από της οικίας μέχρι του δεκάτου έκτου έτους της ηλικίας, πώς έπειτα θα οικειωθή με τα οικιακά χρέη και έργα ή πώς θα αγαπήση αυτά; Παρετηρήθη δε μετά πολλής θλίψεως τούτο προ πολλού ότι αι αποφοιτήσασαι των σχολείων μαθήτριαι αι μάλιστα διακριθείσοα απαξιούσι να βοηθώσι την μητέρα εις τα οικιακά των έργα διότι ένεκα του πάντα καιρόν απορροφήσαντος σχολείου έλειψε το έθος από της μικράς ηλικίας. Διά ταύτα η σοφή Κ. Necker συνετώς ορίζει διά τα σχολιακά μαθήματα και τας κατ' οίκον επί τούτων εργασίας ώρας καθ' εκάστην 8, εξ ων πέντε εν τω σχολείω και τρεις κατ' οίκον· ο δε λοιπός χρόνος κατ' αυτήν αφίνεται ελεύθερος διά τας παιδιάς, την οικιακήν υπηρεσίαν και εργόχειρον και την λοιπήν εν τω οίκω διατριβήν. Ουδέποτε πρέπει να λησμονηθή τούτο ότι το μεν σχολείον των αρρένων ετοιμάζει τους νέους διά τον βίον τον έξω, το δε των κορασίων διά τον οίκον.

Διό μετά πεποιθήσεως φρονούμεν ότι σφάλλει η επικρατούσα παρ' ημίν ανεξαιρέτως παίδευσις των κορασίων, διότι είνε τοσαύτη και τοιαύτη ώστε απομακρύνει τα κοράσια όλως από του κύκλου των χρεών του ιδιαιτέρου των βίου, του οικιακού.

Αλλά πριν μεταβώμεν εις τα της παιδεύσεως των κορασίων περί ης θα γείνη λόγος κατόπιν, αρμόζει δι' ολίγων έτι να συμπληρώσωμεν το περί της ανατροφής και αγωγής αυτών κεφάλαιον.

Πλην των ρηθέντων η αγωγή των κορασίων καθόλου ειπείν δέον να ήνε ηπία μεν, σταθερά δε· όλως δ' αποδοκιμάζεται είτε εν τω οίκω είτε εν τω σχολείω η σκληρότης και εμπάθεια των γονέων και των παιδαγωγών· διότι η σκληρότης και μεγάλη αυστηρότης γεννά την δολιότητα και υποκρισίαν, εις ην ρέπουσι μάλιστα αι γυναίκες· όπως ανατρέφεταί τις τοιούτος και αυξηθείς και ηλκιωθείς αποβαίνει, αν σκληρώς και με το ξύλον, ως λέγομεν, μεγαλώση τις, τοιούτος και αυτός θα γείνη έπειτα εις τους υπ' αυτόν και τους οικείους του, σκληρός και ξυλιστής· διά τούτο η ανατραφείσα κόρη σκληρώς και μ' εμπαθείς εκφράσεις και αράς και οργήν, και αυτή ηλικιωθείσα θ' αποβή οργίλη και εμπαθής, και θα εχη συνεχώς εις το στόμα δοθείσης αφορμής ιταμάς εκφράσεις, όπερ βαθέως ασχημίζει την γυναίκα και της αφαιρεί τον πολυτιμότατον αδάμαντα της γλυκύτητος και της αγάπης. Αλλ' ούσα γλυκεία και αγαπώσα δύναται και οφείλει εν δέοντι να ήνε σοβαρά και εις την θέαν έτι του ατόπου της κόρης ν' αγανακτή την ιεράν εκείνην αγανάκτησιν πάσης ευσεβούς και φιλοστόργου καρδίας. Έπειτα διά της αγωγής ν' αποκόπτηται από τας γυναίκας η φυσική ροπή εις αντιλογίαν και εις το υπεραπολογείσθαι· η ροπή αύτη είνε μάλλον της καρδίας και του φυσικού αισθήματος, οία παρατηρείται και εις τα παιδία και τους εγωιστάς ανθρώπους· είπομεν δε ότι η γυνή έχει μάλλον αίσθημα.

Ανάγκη λοιπόν η κόρη να εθίζηται ενωρίς διά της αγωγής εις το να μη

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/254.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

επιμένη εις την γνώμην της μηδέ να πεισματώνη ακόμη και όταν είνε πεπεισμένη ότι αυτή έχει δίκαιον, όπως αποφύγη τας εμπαθείς έριδας αίτινες πολλών οικογενειών πικραίνουσι καιρίως τας ημέρας και αφόρητον καθιστώσι τον συζυγικόν βίον, διότι ουδέποτε να λησμονήση πρέπει η γυνή την μεγάλην αυτής αξίαν ότι εκλήθη να ήνε ο άγγελος της ειρήνης και της αγάπης.

Τελευταίον εις τας γυναίκας μάλιστα αρμόζει το να φιλοκαλώσι μετ' ευτελείας· να ήνε μεν φιλόκαλοι και κομψώς ενδεδυμέναι το σώμα, αλλά μετά τινος απλότητος και λιτότητος και οικονομίας. Και ενταύθα κείται ο μέγας σκόπελος, εις ον μάλιστα προσκρούει η των κορασίων ανατροφή. Διότι από μικράς έτι ηλικίας αι μητέρες καλλωπίζουσαι τας κόρας των, τας καμαρώνουσι και λανθάνουσιν ανατρέφουσαι αυτάς εις καλλωπιστρίας και ματαιόφρονας· διότι εις τα χρώματα και την εξωτερικήν λάμψιν και καλλονήν στρέφεται και θερμαίνεται η αδυναμία της γυναικείας καρδίας, ην καλούσι τινές φιλαρέσκειαν. Αντί παντός όμως βαρυτίμου καλλωπισμού και αεροειδών ταινιών και λοιπών ληρημάτων κοσμούσι το βασιλικόν διάδημα της αληθούς οικοδεσποίνης, ως καλώς ονομάζει αυτήν η Ελληνική γλώσσα και η νεωτέρα οικοκυράν καλούσα, είνε η αγάπη, η υπομονή, η χάρις, η αυταπάρνησις και το αποφασιστικόν και άοκνον αυτής, ως περιγράφει αυτήν ο παροιμιαστής Σολομών.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/255.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μακράν της αγοράς και της των πολλών απειροκαλίας

1873

Κ. Σ. Ξανθόπουλος

ΠΕΡΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΡΑΣΙΩΝ

ΠΟΥ ΔΕΟΝ ΝΑ ΓΕΙΝΗ Η ΠΑΙΔΕΥΣΙΣ

Αλλ' εις τα ημέτερα αφορώντες τα παρόντα, παρατηρούμεν ότι ημείς κορασίων σχολεία μόλις από τριακονταετίας έσχομεν, δηλονότι μετά την παλιγγενεσίαν μας· έπειτα τούτο, ότι ει μηδέν άλλο εξ Ευρωπαίων πρωτότυπον παρελάβομεν καθό Έλληνες, και εν ταις ημέραις των συμφορών και του γήρατος εκείνους πολλαχώς τι διδάξαντες, τα την παιδείαν και τα γράμματα αποβλέποντα, ουδέποτε παρ' ημίν εκλιπόντων λογίων ανδρών, την ιδέαν όμως ταύτην της γενικής του γυναικείου φύλου παιδεύσεως και αναπτύξεως εν δημοσίοις και ιδιωτικοίς σχολείοις παρ' εκείνων εδέχθημεν και ησπάσθημεν. Και σήμερον, ως γνωστόν και πόλεις και κωμοπόλεις εν Ελλάδι και εν Τουρκία φιλοτιμούνται και ορέγονται να έχωσι και σχολείον των κορασίων προς τω των αρρένων.

Πλην ενώ ο οργανισμός ούτος είνε αληθώς ακάθεκτος, αμετασαλεύτου καταστάσης της πεποιθήσεως ότι και αι γυναίκες δέον να γραμματισθώσι και μορφωθώσι και αναπτυχθώσιν, ως λέγεται τριτώς, των γονέων τινές, όσους μέλει μάλλον το ήθος και η γυναικεία αρετή παρά τα γράμματα και η μάθησις, παρατηρούντες ότι διά της εις τα σχολεία φοιτήσεώς των τα κοράσια ει μηδέν άλλο προσέλαβον κακόν, απεξενώθησαν όμως του οίκου και του οικιακού βίου και υπέρ το δέον εξηνοίχθησαν, ότι σπανιώτατον κατέστη πράγμα το ερύθημα της αιδούς και το σχήμα της ευπρεπούς περιστολής, θα επροτίμων και θα επεθύμουν μάλλον την κατ' οίκον παίδευσιν. Και καλλίτερον έχω λέγει τις, να μένη η κόρη μου αγράμματος παρά να φοιτά εις σχολείον, διερχομένη καθ' εκάστην οδούς και αγυιάς μόνη πολλάκις και μετά διαφόρων τάξεων μαθητρίας αναστρεφομένη. Παρετηρήθη δ' επί τούτοις και ίσως ορθώς, ότι η φοίτησις αύτη των

———————

Αποσπάσματα από το βιβλίο του Κ. Σ. Ξανθόπουλου, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις, σ. 250-259.

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/256.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

κορασίων εις κοινά σχολεία και η εντεύθεν γραμμάτωσις και επιπόλαιος παίδευσις πολλαχού αύτη εγένετο η κυρία αιτία της των οικιακών ηθών και εθίμων εκείνων των απλών και αθώων ανατροπής και κατά μέγα μέρος της θρηνουμένης νυν εξαλλοιώσεως του γυναικείου χαρακτήρος, του χαρακτηρίζοντος, ως ερρέθη, την πάλαι οικοδέσποιναν την σεμνήν και ευσεβή· διότι αν η ημιμάθεια πάντοτε είνε επιβλαβεστάτη και ολεθρία και πολλώ της αμαθείας χείρων, εις τας γυναίκας η ψευδοπαιδεία, γράμματα δίχως της βαθυτάτης προπάντων θρησκευτικής και ηθικής μορφώσεως είνε πανολεθριώτατον πράγμα, διότι ευκόλως η ψευδοπαιδεία αύτη θα συνηγορή εις αποπλάνησιν του αισθήματος άνευ ελπίδος σωτηρίας, επειδή η γυνή δεν σκέπτεται αλλ' αισθάνεται και υπό του ήθους και εν τω ήθει άγεται. Το σκέπτεσθαι είνε ανερευνάν και ακολουθείν την σειράν του αιτίου και αιτιατού, νοείν και ευρίσκειν παντός τον λόγον τον αποχρώντα, ανάγειν το μερικόν εις το καθόλου, και το ότι εις το διότι.

Ταύτα παρεκβατικώτερον περί του σκέπτεσθαι, προς ο η γυνή μάλλον δυσχερώς φύσει έχει. Πλην αισθάνεται και αισθάνεται μάλλον. Όταν λοιπόν αυτό το αισθάνεσθαι αυτής μη διαμορφωθή και αναπτυχθή καλώς προς παν μέγα και υψηλόν, προς τα καλά και άγια εις τί θα ωφελήσωσιν αυτήν τα γράμματα και αι γνώσεις, όσας εκ των σχολείων θ' αποκτήση; Ίσως δε καλλίτερα και ευστοχώτερα θ' αναπτυχθή και επιταθή το αίσθημα εν τη οικία, αν υπάρχη οικία, παρά τη καλή και ευσεβεί μητρί και τω σοβαρώ και αγαθώ πατρί.

Τούτων και των τοιούτων ένεκα επειδή κινδυνεύει εις τα σχολεία το καλόν ήθος του κορασίου, όπερ είνε το παν, θα επρότεινέ τις ήτοι την κατ' οίκον παίδευσιν ή την εν κοινοβίω ώσπερ άλλω οίκω· αλλά μήτε το έν μήτε το άλλο ως επείσθην, μήτε δυνατόν είνε μήτε λυσιτελές. Διότι το μεν κοινοβιακόν σχολείον έχει πολλά τα άτοπα ως απέδειξεν η πείρα μακρών χρόνων εν Ευρώπη, και η ημετέρα, εν μικρώ. Το πρώτον τοιούτον συσταθέν εν Αθήναις Αρσάκειον διόλου δεν απεκρίθη προς τον σκοπόν της αληθούς μορφώσεως του γυναικείου φύλου, ως κατέδειξαν και εθρήνησαν το πράγμα και άλλοι των λογίων και ο Καθηγητής Σαρίπολος εν τινι εκθέσει αυτού προς τον υπουργόν προ οκτώ, αν δεν λανθάνωμαι, ετών. Πλην από τινων ετών, ως λέγεται, ερρυθμίσθη και εβελτιώθη και ίσως κατέστη αναγκαίον κακόν.

Αλλά προς το γενικόν αποβλέποντες λέγομεν ότι το κοινοβιακόν σχολείον ουδέποτε αναπληροί τον οίκον, και ο κατώτερος οικιακός βίος είνε πολύ προτιμότερος και μορφωτικώτερος ή η σοφώς διωργανισμένη εν κοινοβίω δίαιτα· θα ελλείπη η φυσική εκείνη στοργή και αγάπη, η καθ' εκάστην ενισχυομένη εκείνη του παιδός πεποίθησις ότι αγαπάται, ήτις θ' αναπτύξη και εις αυτό το της αγάπης αίσθημα, ψυχρά δε η καρδία θα πιέζεται, και θα στρέφεται εις το εξωτερικόν και το αρέσκειν απλώς ταις προϊσταμέναις, θ' αναπτυχθή εις την καρδίαν του κορασίου ό,τι είνε φυσικόν άνευ της αγάπης και της φυσικότητος,

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/257.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

δολιότης δηλονότι και πανούργον και φιλάρεσκόν τι και υποκριτικόν. Μήπως είνε πότε δυνατόν η διευθύντρια ή η διδάσκαλος ν' αντικαταστήσωσι την μητέρα εις εκατόν και διακόσια ενδιαιτώμενα κοράσια, άτινα όπως διοικηθώσιν απαιτείται αυστηρότης τις στρατιωτική και ακρίβεια αμετασάλευτος έξωθεν επιβαλλομένη; Επειδή λοιπόν αντιβαίνει το ομοδίαιτον τούτο εις την κλήσιν καθόλου της γυναικός και το οικιακόν ήθος, ελέγχεται, ως εικός, ασύμφορον και επιβλαβές, και εις τινας μόνον περιστάσεις αναγκαίον κακόν, οίον δι' ορφανά και διά εστερημένα όλως οικιακού βίου οπωσούν ανθρωπίνου.

Η αναίρεσις της ετέρας γνώμης το ότι κατ' οίκον αρμοδιώτερον και σκοπιμώτερον θα εξεπαιδεύετο η κόρη, είνε ευχερής και σύντομος· διότι τίς δύναται πλην ολιγίστων εξαιρέσεων να εκπαιδεύση κατ' οίκον τας θυγατέρας του; Αν ο μεν πατήρ είνε λόγιος και δύναται να πράξη τούτο, δεν έχει τον απαιτούμενον καιρόν, ενησχολημένος εις τας του βίου φροντίδας· η δε μήτηρ και η ικανή, έχουσα τοσαύτα καθ' έκαστα της οικίας να επιβλέπη και φροντίζη, πολύ ολιγώτερον θα δύναται ν' αναδεχθή την διδασκαλίαν της κόρης των. Αλλά το πολύ πλήθος των γυναικών παρ' ημίν και τον καιρόν αν είχον δεν είνε ικαναί.

Την απαιτουμένην λοιπόν αδράν δαπάνην εις μισθούς διδασκάλων τίνες των πολλών θα δύνανται να υποστώσιν όπως παιδεύσωσι και μετρίως καν το θυγάτριόν των;

Αν λοιπόν η παίδευσις των κορασίων είνε των σπουδαιοτάτων εις προκοπήν και πρόοδον πάσης κοινωνίας, ανάγκη να υπάρχωσι δημόσια σχολεία κορασίων· τούτο συνάγεται λογικώς και αναγκαίως εκ των ειρημένων. Πλην πώς θα συμβιβασθή το κοινόν σχολείον προς τον ιδιωτικόν όλως και οικιακόν της γυναικός χαρακτήρα, οίος εξ αυτής της φύσεως ορίζεται και τιμάται; Τούτο δη συμφέρει και επείγει ν' αναπτυχθή και σαφώς ερευνηθή· διότι ουδαμού αλλού ως είδομεν, δυνατόν να παιδευθή η κόρη ή εν τω σχολείω· η δε παίδευσις αυτής είνε των αναγκαιοτάτων αλλ' εκλήθη θεόθεν διά τον οίκον. Όπως λοιπόν μη συνάπτωμεν πράγματα αντιφατικά και ασυμβίβαστα, δέον το σχολείον αυτό να λάβη όσον δυνατόν τον χαρακτήρα του οίκου, αφού ο οίκος δεν είνε δυνατόν να καταστή αυτής διδασκαλείον.

Εντεύθεν συνάγεται αναγκαίως πρώτον μεν ότι το σχολείον δεν συμφέρει να περιλαμβάνη πλήθος πολύ μαθητριών· αλλ' όπου είνε ανάγκη, να συστηθώσι πλείονα τοιαύτα πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια· ανώτερα δε σχολεία κορασίων ομοίως εις εύθετον μέρος και δι' αριθμόν κορασίων μη υπερβαίνοντα τα ογδοήκοντα· δεύτερον δε δέον να ήνε ικανώς ευρύχωρον το σχολείον και ευπρεπές και ευάερον μακράν της αγοράς και της των πολλών απειροκαλίας, μ' αυλάς και γυμναστήρια και διαδρόμους και αιθούσας. Τοιούτον μεν το εξωτερικόν· πριν δ' είπωμεν οποίον πρέπει να ήνε το εσωτερικόν, ίδωμεν τα πλείστα των υπαρχόντων σχολείων πώς κείνται. Εδώ δεν βλέπετε μίαν μόνην αίθουσαν μεγάλην περιλαμβάνουσαν εκατόν και διακόσια κοράσια, από του έκτου της ηλικίας έτους

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/258.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μέχρι του δωδεκάτου και δεκάτου τρίτου· αφιλοκαλίαν, τύρβην αγελασμόν, τα πάντα εμποιούντα κακήν εντύπωσιν· πού λοιπόν θα εύρη η μικρά μαθήτρια ίχνος τι οικιακού βίου; πού ανάπτυξις του αισθήματος εν τη συμπυκνώσει ταύτη, εν η διατρίβει έξ και επτά ώρας καθ' εκάστην, και καθ' ην μήτε μητέρα βλέπει και ευρίσκει μήτε είνε δυνατόν να εύρη μηδέ σχήμα καν οικίας. Αλλά βλέπετε δύο τρία δωμάτια στενά και ταύτα πλήρη· και τούτο είνε ανώτερον σχολείον κορασίων, εις ο συμποσούνται της πάσης πόλεως αι κόραι από του δωδεκάτου και ανωτέρω. Αλλά, το χειρότερον έτι, τα σχολεία ταύτα κείνται όπως και όπου έτυχεν, ούτε περίβολον έχοντα ούτε κηπάριον ούτε καν αύλήν. Εάν δε χρειάζηται να διέρχηται η μαθήτρια μακράς οδούς και αγυιάς και αγοράν και εργαστήρια, έως φθάση εις το σχολείον, και τούτο πολλάκις της ημέρας, τότε τη αληθεία το κακόν αποβαίνει αφόρητον· διότι το σχολείον, ως εικός προσελκύον ώσπερ μαγνήτις τα κοράσια εις φοίτησιν διά τον διακαή και δίκαιον πόθον της μαθήσεως μαυλίζει ανεπαισθήτως αυτά και από της οικίας εξορίζει τον τε νουν και την φαντασίαν και την καρδίαν των κατ' ολίγον δι' ην έχει ακατάβλητον δύναμιν το έθος. Διότι ως πολλάκις ερρέθη φύσει η γυνή έχει πολλήν την ερεθιστικότητα και την αίσθησιν, και υπόκειται πολλώ μάλλον ή ο ανήρ εις τας εξωτερικάς εντυπώσεις, δι' ων κατ' ολίγον σχηματίζει παραστάσεις, εν αις και εμμένει και διαβιοί. Υπό τοιαύτας λοιπόν καθ' ημέραν επαναλαμβανομένας και φαύλως ποικιλλομένας εντυπώσεις εις ποίαν σφαίραν παραστάσεων και εικόνων και αισθημάτων θα διάγη η κόρη αυξηθείσα; Μάλιστα όπου ο βίος των πολλών είνε άκοσμος λίαν, ως εις τας ημετέρας μεγαλοπόλεις· όπου εν ταις οδοίς και ταις αγυιαίς ουδεμία φιλοκαλία και ευπρέπεια, πολλή δ' απειροκαλία και φαυλότης και μαγγανεύματα και επί πάσι κλίμα μεσημβρινόν και ήθη λελυμένα.

Το ότι εν Αθήναις και αλλαχού το πάλαι αι γυναίκες κατά τους σολωνίους νόμους δεν επετρέπετο να φαίνωνται εις τας οδούς και την πόλιν ειμή κατά τας ιεράς των τελετάς και πομπάς και εφ' αμάξης, ει τις μετέβαινεν εις εξοχήν, τούτο, ως έλεγέ ποτε από καθέδρας ο περικλεής Βοίκχιος, είχε τον λόγον του προ πάντων εις το κλίμα.

Τούτων ένεκα ανάγκη τα σχολεία των κορασίων να κείνται εν ευθέτω και ει δυνατόν κατ' ενορίας, ίνα μη έχωμεν μήτε συμπύκνωσιν, μήτε αποστήματα. Και ενταύθα έρχονται εις επικουρίαν τα ιδιωτικά, άτινα όμως να επιβλέπωνται υπό τινος ανωτέρας αρχής.

Τοσαύτα μεν περί της θέσεως και του εξωτερικού των σχολείων τούτων, όπως δ' έχωσιν εσωτερικήν συνάφειαν και αναλογίαν, προς τον οίκον, πρέπει πρώτον μεν να εύρη η μικρά μάλιστα κόρη εκεί μητέρα και πατέρα, διδασκάλισσαν και διδάσκαλον· έπειτα υπό το ευλογημένον μύρον της αγίας θρησκείας και πίστεως να αισθάνηται ότι ευρίσκεται και διατρίβει ως εν οίκω Θεού, όπου θα διδάσκεται τα ιερά γράμματα και θα φαντάζηται άνωθεν εν τω νόμω του

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/259.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Κυρίου. Διότι επ' αληθεία "Μάτην άλλως εκοπίασαν οι οικοδομούντες εάν μη Κύριος οικοδομήση οίκον". Αλλ' όπως μη παρεξηγηθώσι τα ειρημένα, ρητέον δι' ολίγων τί είνε θρησκευτικότης· διότι πολύ δυνατόν αύτη να μεταβληθή και εν τοις σχολείοις εις τύπον και γράμμα, άνευ του ζωοποιούντος πνεύματος· από τίνος δε σχολείου λείπει η θρησκευτική διδασκαλία, η ερμηνεία του ευαγγελίου, η ιερά ιστορία, αι τρις της ημέρας προσευχαί; και όμως πάντα ταύτα ούτε αγάπην πνέουσιν ούτε ειρήνην της καρδίας ούτε αληθή ευσέβειαν· η διδάσκαλος λαλούσα ηχεί ως κύμβαλον αλαλάζον, ο διδάσκαλος ούτος σκληρός ως δικαστής νόμου, ο άλλος ως έμψυχος μηχανή· εις μηχανισμόν λοιπόν ως πάντα και ταύτα δυνατόν να μεταβληθώσι και μεταβάλλονται, όπου ελλείπει το πνεύμα και η ζωή. Διότι θρησκευτικότης είνε έμμονον ήθος της ψυχής εχούσης το όμμα εστραμμένον προς το θείον και υψηλόν και εκείθεν ελλαμπομένης και θερμαινόμενης.

ΕΙΚΟΝΑ 24

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/260.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ή μήπως εις στρατηγούς και πολιτικούς και καθόλου ειπείν πολίτας θα προασκήσωμεν τα κοράσια;

1873

Κ. Σ. Ξανθόπουλος

ΠΕΡΙ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΕΩΣ ΤΩΝ ΚΟΡΑΣΙΩΝ

Ανάγκη άρα, ως νομίζομεν, διά τε την σωματικήν και την ψυχολογικήν διαφοράν της γυναικός να διαφέρη η ανωτέρα του κορασίου παίδευσις εις γενικωτέραν του νοός και της καλαισθησίας και της καρδίας μόρφωσιν τροποποιουμένη. Η γενική δε αύτη του πνεύματος μόρφωσις διάφορον της συστηματικωτέρας και επιστημονικωτέρας γυμνασιακής των αρρένων παιδεύσεως διά τίνων μαθημάτων και πώς θα επιτευχθή ; Διά της σπουδής άρα γε της αρχαίας ημών προγονικής γλώσσης ή άλλως ειπείν διά των Ελληνικών γραμμάτων, ως τινες θέλουσι και φρονούσι, και διά των λοιπών εγκυκλίων μαθημάτων ή πως άλλως;

Όπως απαντήση τις εις την απορίαν ταύτην μετά λόγου, ανάγκη πρότερον διά βραχέων καν να παραστήση τί είνε τα Ελληνικά γράμματα και η Ελληνική γλώσσα και τί μέγα εγκλείουσιν.

Τα Ελληνικά γράμματα είνε α') η γλώσσα και β') ο πνευματικός βίος των αρχαίων εκείνων Ελλήνων. Ο δε ανώτερος της διδασκαλίας τούτων σκοπός το να τρέφηται και αύξη και ενισχύηται η νεότης εις το πνεύμα των αθανάτων αυτών συγγραφέων και ποιητών. Αλλά προς τούτο προαπαιτείται η εκμάθησις της γλώσσης καθ' όλην και κατ' είδος. Επειδή λοιπόν τα δύο ταύτα στενώς συνδεδεμένα ως λόγος και ενσάρκωσις, νόμος και φαινόμενον, νους και κόσμος, εάν χωρισθώσιν, αποτυγχάνεται ο μορφωτικός της αρχαιομαθείας σκοπός, και η της γλώσσης μάθησις μεμονωμένη, αποβαίνει απλή που γνωριμία και παράστασις εις την ψυχήν των φαινομένων και του εξωτερικού κόσμου, των λέξεων και φράσεων και συντάξεων, διά τούτο φέρε ίδωμεν εάν το κοράσιον εν τη ανωτέρα αυτού παιδεύσει μετά της διδασκαλίας και μελέτης της

———————

Αποσπάσματα από το βιβλίο του Κ.Σ. Ξανθόπουλου, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις, σ. 266-275.

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/261.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

γλώσσης δύναται και εις το πνεύμα ν' ανυψωθή των συγγραφέων και ποιητών της αρχαιότητος, και των φαινομένων να εξηγή τα αίτια και τους νόμους· εάν δ' αποδειχθή τούτο και άτοπον και παρά φύσιν, προς τί η κατατριβή τοσούτου πολυτίμου χρόνου μάτην περί την γλώσσαν τοσούτων συγγραφέων και ποιητών;

Ερωτώ λοιπόν απλούστατα αν η νεάνις δύναται να εγκύπτη εις του δεινού και εμβριθεστάτου Θουκυδίδου τας δημηγορίας, όστις ου πάσι βατός· να εισδύη εις τας των εις άκρον διανοητικής αναπτύξεως και πολιτικής ακμής εληλακότων ανδρών ηθικοπολιτικάς γνώμας και επινοίας, ας με τηλικαύτην τέχνην και δεινότητα εξέθηκε και συνύφανε μετά τοσαύτης λογικής λεπτότητος ο κατάπυκνος την λέξιν Θουκυδίδης; Και δεν είνε πολλά των Θουκυδιδείων λόγων και των δεινοτέρων αλγεβρικών προβλημάτων δεινότερα; Ή θα εννοήση ποτέ αληθώς και θα αισθανθή το κοράσιον τον ρήτορα Δημοσθένη, ούτινος η μεγάλη ψυχή βλέπουσα κινδυνεύοντα τον άκρον πολιτισμόν της πατρίδος εκ Βορρά μετά υψηλού και μεγαλόφρονος θάρρους και ακαταπλήκτου παρρησίας διά πυρρώδους ευγλωττίας και όλων της ακαταμαχήτου ρητορικής τέχνης των όπλων να υπεραγωνίζηται ανέλαβεν; Είνε δυνατόν να εισέλθη η νεάνις εν τη φαντασία της εις την εκκλησίαν του δήμου και να προαισθανθή πως το πολιτικόν διάφορον των λόγων του και να ηλεκτρισθή υπό των από του βήματος καταβροντώντων εκείνων κεραυνών; είνε προς Θεού καταληπτόν ή φυσικόν το τοιούτον, ή μήπως εις στρατηγούς και πολιτικούς και καθόλου ειπείν πολίτας θα προασκήσωμεν τα κοράσια; Αλλ' οι νέοι υπέρ των κοινών και ιδίων αγαθών μέλλοντες εν τω εξωτερικώ βίω ν' αγωνισθώσι και εις τούτο υπό της πατρίδος προσκαλούμενοι δέον να προακονισθώσιν οπωσδήποτε εν τοις τοιούτοις.

Αλλά μήπως τον Ισοκράτην, τον πολύν και περιεκτικώτατον τούτον της ρητορικής τέχνης διδάσκαλον, όστις αυτό τούτο πολιτικούς άνδρας και αγαθούς πολίτας διά τον βίον να διαπλάση και εξασκήση επηγγέλλετο, μήπως αυτόν σπουδάζον και ανελίττον το κοράσιον θ' αποφέρη καρπόν τον γλυκόν του οίκου βίον; Αλλά πότε θα λάβη αφορμήν να ρητορεύη η γυνή, ήτις ως είρηται προς ρητορείαν ούτε πέφυκεν ούτε καλείται επ' αγαθώ· εικότως διότι ο οικιακός βίος δεν χρήζει ρητορικής. Αλλ' ουδέ οι διάλογοι του Πλάτωνος πλην του Κρίτωνος δεν ήρμοζον διά την κορασιακήν παίδευσιν· διότι οι μόνοι συνειθιζόμενοι και εγκρινόμενοι μεγάλοι εκείνοι διάλογοι ο Γοργίας και ο Φαίδων ως γνωρίζουσιν οι ειδότες πολλάς και μεγάλας έχουσι δυσχερείας και πολλήν προαπαιτούσι διανοητικήν ανάπτυξιν και ικανήν περί την γλώσσαν εμπειρίαν. Όχι μόνον, αλλά και εις τον σκοπόν της κορασιακής παιδεύσεως της κατά την φύσιν και την κλήσιν της αντίκειται και απάδει η καθόλου διαλεκτική του θείου τούτου φιλοσόφου έρευνα της αληθείας.

Εάν δ' εντεύθεν μεταβώμεν εις τους ποιητάς, και εδώ όμοια θ' απαντήσωμεν κωλύματα ανυπέρβλητα, όταν θέλωμεν να μη κενολογώμεν μηδέ να

Σελ. 261
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/262.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

κενοσπουδάζωμεν. Αι μεν τραγωδίαι του Ευριπίδου ει και πολλαί την τέχνην άρισται και διά την ζωγράφησιν του πάθους αμίμητοι, δεν έχουσιν όμως επί των νέων μορφωτικήν δύναμιν των καρδιών· διότι άγευστος έτι του βίου ο νέος άνθρωπος και της αμαρτίας εις βαθμόν πάθους άπειρος, ούτε καλώς εννοεί τα συνταράσσοντα την καρδίαν των διαδραματιζομένων προσώπων πάθη ούτε αισθάνεται ουδέ να καρπωθή τι εντεύθεν δύναται· εικότως ο δ' Αισχύλος και Πίνδαρος, τίς των επαϊόντων δεν ομολογεί ότι πολλών υπερβαίνουσι την κατάληψιν και πολλής χρήζουσιν αρχαιομαθείας και προπαρασκευής προς ερμηνείαν; ώστε δήλον ότι παραλειπτέοι. Του δε Σοφοκλέους αι τραγωδίαι είνε θείαι και σφόδρα παιδευτικαί, ως γνωστόν· αλλά διά τε την γλώσσαν και το πυκνόν και έντεχνον της λέξεως μάλιστα εις τα λυρικά, είνε δυσνόητοι και διά τούτο προς τον σκοπόν ακατάλληλοι· διό αν ανεγινώσκοντό τινες τούτων, οίον η Αντιγόνη και ο Οιδίπους Τύραννος εις την ανωτάτην τάξιν του κορασιακού σχολείου μεταφρασμέναι, θα συνετέλει ίσως τούτο εις την επιδιωκομένην γενικήν μόρφωσιν.

Τίς μένει λοιπόν από των αθανάτων συγγραφέων και ποιητών των μάλιστα εγκεκριμένων και δεδοκιμασμένων εις διδασκαλίαν; Των μεν πεζών βεβαίως ο Ξενοφών και ο Λυσίας διά το ομαλόν της λέξεως και των νοημάτων, των δε ποιητών ο βαθυρρόας ποταμός πάσης Ελληνικής σοφίας και παιδεύσεως, ο Όμηρος. Και πρώτον ο Ξενοφών διά τε το περιεχόμενον της Αναβάσεως και του Οικονομικού προ πάντων, και διά το λεκτικόν, όπερ πολύ δεν απέχει της νυν γραφομένης, προσφυέστατα δύναται να διδαχθή εις τα κοράσια μετά τας απλάς και συντόμους προτάσεις και μικρούς λόγους της αρχαίας. Εν αυτώ επιμελούμεναι καλώς και ευμεθόδως διδασκόμεναι μαθήτριαι δυνατόν νομίζω να συμπληρώσωσι την μάθησιν της Αττικής διαλέκτου εξ ης και η κοινή λεγομένη, εφ' όσον αύτη εις το πανελλήνιον διεδόθη και παγκοσμιωτέρα εγένετο. Άμα δε μετά της γλώσσης και το πνεύμα του συγγραφέως ισχυρώς τυγχάνει διδακτικόν και μορφωτικόν της καρδίας και του νου. Αλλ' ικανά περί τούτου. Και ο Λυσίας δε διά το αφελές του ύφος άριστα μοι φαίνεται προσαρμόζει εις την κορασιακήν παίδευσιν, ιδία ο Επιτάφιος αυτού λόγος και ο κατά Ερατοσθένους· του Πλουτάρχου τους Βίους ήτο κάλλιον εις μετάφρασιν ν' αναγινώσκωσιν.

Μετά τους πεζούς τούτους η διδασκαλία της Οδυσσείας του Ομήρου είνε διά τας Ελληνίδας μορφωτικόν πάνυ δίδαγμα και ακρόαμα και σπούδασμα· ουδέν αφηρημένον, ουδέν υπερβατόν ουδέ μεταφυσικόν, ουδέν εξ υποκειμένου υψηλόν και δυσπερίληπτον, το παν θεότης και φυσικότης, το παν θρησκευτικότης και απλοϊκότης, πλήρης βίος και έξωθεν και έσωθεν και δημόσιος και οικογενειακός βίος, ο πολύτλας και πολύτροπος ανήρ, ος ιέμενος και καπνόν αποθρώσκοντα νοήσαι ης γαίης και οίκου, θανείν ιμείρεται.

Το τυπικόν μόνον της γλώσσης θα παρέχη δυσκολίαν, ήτις όμως ευχερώς υπό των κορασίων καταβάλλεται· διότι απίστευτον περί τους τύπους και τας

Σελ. 262
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/263.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εξωτερικάς μορφάς έχει η γυνή φύσει δεξιότητα και ευχέρειαν. Αλλά και μόρφωσιν παρέχει τούτο και εις ανάπτυξιν συντελεί το επιμελώς θεωρείν και μελετάν τας των λέξεων ποικίλας εν τω έπει μορφάς.

Τοιαύτην δε της Οδυσσείας εν τοις ανωτέροις σχολείοις των κορασίων θα συνιστώμεν μελέτην και σπουδήν, ώστε να καταστώσιν ικαναί όλην καλώς ν' αναγινώσκωσι και εννοώσιν.

Εις τον Όμηρον ηδύνατο, ως νομίζω, να προστεθή και τι του Ησιόδου εκ του πονήματος Έργα και Ημέραι. Της δε λυρικής ποιήσεως ολίγα τινά εκ της ελεγείας σκοπίμως συνειλεγμένα. Τοσαύτην νομίζω αρκούσαν την Ελληνικήν παίδευσιν των κορασίων ημών κατά τε την γλώσσαν και το πνεύμα.

Μετά τα Ελληνικά ρητέα ολίγα περί των άλλων σκοπίμων μαθημάτων, ίνα οπωσδήποτε συμπληρωθή η πραγματεία αύτη.

α') Τα Μαθηματικά των κορασίων δεν χρειάζεται, δι' ους είπομεν λόγους να υπερβώσι την αριθμητικήν τας τέσσαρας πράξεις, τα δεκαδικά και τα των μεθόδων· πλην μετά τινος λόγου κατά την περίοδον ταύτην. Της δε Γεωμετρίας ολίγα τινά θεωρήματα του πρώτου βιβλίου και τα των σχημάτων.

β') Η Ιστορία του Ελληνικού έθνους κατά γενικήν έποψιν και ο βίος του λαού ο θρησκευτικός και ιδιωτικός πλην των μεγάλων πολεμικών πράξεων κατά την ακμήν· ωσαύτως και της Ρώμης η κοσμοκρατορία από μικρού αλλ' υγιούς βίου αρξαμένη. Εκ του μεσαίωνος και ιδία του Βυζαντινού κόσμου σημεία τινά δύναται να εξαίρωνται και μετά του βίου ημών κατά την φάσιν τούτων να συνδέωνται έως της αλώσεως και μετά την άλωσιν.

γ') Η Γεωγραφία να περιλάβη πλην της Ελλάδος και Τουρκίας εκτενέστερον και την Ευρώπην και τας λοιπάς της γης ηπείρους επιτομώτερον· αλλά μη μόνον αριθμούς και στατιστικάς ειδήσεις αλλά και χωρογραφίαν ορέων και ποταμών, βαθυπέδων και υψιπέδων, προϊόντων και κλίματος, των οικούντων λαών χαρακτήρα, βίον και τα τοιαύτα, εν συναρμογή προς άλληλα και προς την όλην γην κατά παραβολήν και αναφοράν· προς δε και ιστορικάς επί των χωρών γενικάς ειδήσεις και πάντα ταύτα, αφού προηγηθή μαθηματική της γης όλης κατόπτευσις γενική και τοποθέτησις.

δ') Εκ των ξένων γλωσσών, αίτινες είνε σπουδαιόταται διά την επιδιωκομένην πνευματικήν μόρφωσιν διά τε το αλλοίον της γλώσσης και διά το περιεχόμενον αυτής, το πνεύμα των νεωτέρων συγγραφέων και ποιητών, προτιμότεραι είνε η Γαλλική και η Αγγλική, όχι και αι δύο ομού· αν τις άφινεν εις εμέ την εκλογήν, θα επροτίμων διά τα κοράσια μάλλον την Αγγλικήν· διότι έχει συγγραφείς και ποιητάς εμβριθεστέρους και διότι ο βίος του έθνους τούτου είνε πολύ κοσμιώτερος και υγιεστέρα η φιλολογία των και διότι η σύνταξις και το τυπικόν της γλώσσης απλούστατον, ει και η προφορά αυτής δεν αρμόζει εις το χαρίεν στόμα της γυναικός. Αλλά σημειωτέον ότι αι γλώσσαι παραλαμβάνονται εις τον κύκλον της παιδεύσεως μάλλον προς μόρφωσιν του πνεύματος διά τε

Σελ. 263
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/264.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

του τυπικού και συντακτικού αυτών και της φιλολογίας των· τουτέστι του πνεύματος των συγγραφέων και ποιητών ή προς το διαλέγεσθαι, ου τινος μάλιστα η γυνή ολίγην έχει ανάγκην. Αλλ' εννοητέον ότι η διδασκαλία των ξένων γλωσσών, επειδή είνε ζώσαι και τον σκοπόν τούτον δέον να μη παραμελήσωσιν.

ε') Εκ των επιστημονικών μαθημάτων φυσικής και λοιπών αρκεί να διδαχθώσιν οι γενικοί νόμοι των φυσικών φαινομένων και αλήθειαι εξηρευνημέναι και ωρισμέναι άνευ της επιπόνου ερεύνης και εξηγήσεως όλης της σειράς των αιτίων και αιτιατών. Αν εξηγηθή ο νόμος της βαρύτητος, το φαινόμενον του ηλεκτρισμού και του φωτός και τα παρόμοια· αν εξηγηθή το της βροχής και των ανέμων, τα γενικώτερα της μαθηματικής Γεωγραφίας· ολίγα τινά περί αερίων κατά γενικάς αρχάς, χημικαί τινες ενώσεις και ζυμώσεις, ικανά θα ήνε τα τοιαύτα, ως αλήθειαι εξηρευνημέναι προβαλλόμεναι και βαθέως τον θαυμασμόν κινούσαι της προς το θείον ενατενιζούσης ψυχής, ώστε εν συνειδήσει πως να εκφωνή το ως θαυμαστά τα έργα σου Κύριε! πάντα εν σοφία εποίησας. Από δε της φυσικής ιστορίας αρμοδιώτερον διά τα κοράσια μάθημα κρίνεται η βοτανική διά τον λόγον, ότι παρεμφερέστερα προς τον βίον αυτών και απλουστέρα είνε τα φυτά και τα άνθη, προς α και ιδίαν παρατηρούμεν εις τας γυναίκας κλίσιν και αγάπην. Αλλά και της ζωολογίας τα κυριώτερα και τούτων τα κατοικίδια δεν απάδει του σκοπού να συμπεριλαμβάνωνται.

στ') Των καλλιτεχνικών μαθημάτων η μεν ιχνογραφία και καλλιγραφία είνε χρησιμωτάτη και σκόπιμος ρυθμίζουσα την περί τα σχήματα και τας μορφάς καλαισθησίαν των· ιδία δ' η καλλιγραφία κόσμος πολύτιμος ταις γυναιξίν, την αγαθότητα και καλαισθησίαν της ψυχής εξαγγέλλουσα· η δε μουσική μόνη η φωνητική αρκεί εις τα σχολεία. Επειδή η βουλομένη και φύσιν προς ταύτην έχουσα και τα μέσα δύναται κατ' οίκον να διδαχθή μετ' αποτελέσματος ίσως ευαρέστου την οργανικήν, το κλειδοκύμβαλον δηλονότι. Αλλ' αδύνατον να παραδράμωμεν εν σιγή την παρ' ημίν ήδη εν ταις μεγαλοπόλεσι γενομένην περί το μουσικόν τούτο όργανον πολυδάπανον και δος ειπείν ολεθρίαν κενοσπουδίαν των κορασίων· διότι από τινων δεκαετηρίδων εκολλήθη εις τα ήθη ημών ο όλεθρος ούτος μετά πολλής φιλοτιμίας και αμίλλης να θέλωμεν να προικίσωμεν την κόρην μας ή μάλλον να την συστήσωμεν εις τους μνηστήρας προς τοις άλλοις ότι και κύμβαλον να παίζη έμαθε και Γαλλικά ψελλίζει. Και μετά πέντε ή πλειοτέρων ετών σπουδήν του κυμβάλου πλην τινων σκοπών, χορών και τεμαχίων τινών τί γνωρίζουσιν αι πλείσται των κυμβαλοπαικτριών; Ας ερωτηθώσιν οι επαΐοντες μουσικοδιδάσκαλοι εν τε Κωνσταντινουπόλει και εν Σμύρνη και εν Αθήναις και εν Σύρω αν μετρούνται με τους δακτύλους αι ικαναί οπωσούν ανεκτόν τι να παίζωσιν.

Έπειτα τίς η εντεύθεν εκ της ολίγης λέγω πολυδαπάνου οργανικής μουσικής μόρφωσις καλαισθητική; Και δεν παρετηρήθη ότι η νέα μανθάνει και διδάσκεται κύμβαλον ενόσω διατελεί άγαμος και μετά τον γάμον αφίνει το 

Σελ. 264
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/265.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

κύμβαλον να στολίζη της οικίας της την αίθουσαν, πλην ολιγίστων εξαιρέσεων; Όθεν διά πάντα ταύτα περιττόν θεωρούμεν και επιβλαβές δε ως χρόνου γε απώλειαν το μάθημα τούτο εις τα ανώτερα κορασιακά σχολεία.

Έπεται ίσως ενταύθα να είπωμεν δύο λέξεις και περί διδασκαλίας χορού εν τοις σχολείος τούτοις· ότι και το μάθημα τούτο ως απλούστατον είνε πάντη περιττόν εν τοις σχολείοις· διότι κατ' οίκον ευκολώτατον και άνευ διδασκάλου να μάθωσι δύνανται και μανθάνουσιν αυτομάτως να χορεύωσιν· αναγκαιότερον θα ήτο αν υπήρχε μάθημά τι δι' ου να διδαχθώσι να μη χορεύωσι μετά τόσης μανίας τους ξενικούς τούτους χορούς τους λεγομένους ευρωπαϊκούς, μεθ' ων απορχούνται και τα καλά ήθη πολλάκις και τα εθνικά φρονήματα.

Αντί δε χορού ευρωπαϊκού σκοπιμώτατον θα ήτο αν εγυμνάζοντο εντός αυλής αρμόδια γυμνάσια προς ευρωστίαν και ευρυθμίαν του σώματος, ήτις μηδόλως να παραμελήται ή να ολιγωρήται συμφέρει ένεκα της πνευματικής μορφώσεως· διότι του γυναικείου σώματος η υγιής ανάπτυξις και μόρφωσις το ευπρεπές, ορθόν και μετά χάριτος στάσιμον και βάδισμα είνε σπουδαιότατον πράγμα.

ζ') Περί των εργοχείρων αρκεί τούτο μόνον να παρατηρήσωμεν ότι δέον τα ωφέλιμα και αναγκαία να διδάσκωνται, οίον το ράψιμον, παρά τα της πολυτελείας και φαντασίας· πλειότερα είμεθα αναρμόδιοι να είπωμεν. Αλλ' εξάπαντος ολιγωτέρα ώρα εις ταύτα εν τω σχολείω αρκεί ή όση τώρα συνειθίζεται· διότι όλον συνήθως το απόγευμα καταναλίσκεται μάλιστα περί κεντήματα και ολίγον χρήσιμα πράγματα.

η') Τελευταίον περί της θρησκευτικής διδασκαλίας ουδέν άλλο να προσθέσωμεν είνε ανάγκη μεθ' όσα ερρέθησαν ειμή μόνον εν τω αυτώ πνεύματι εκτενεστέρα θα εξακολουθή η ευφρόσυνος αύτη και κυριωτάτη διδασκαλία.

Ενταύθα καταπαύομεν τον λόγον, εις άλλον καιρόν τα περί εξετάσεων και της εν τω σχολείω διαγωγής αφίνοντες.

Σελ. 265
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/266.gif&w=600&h=912 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 25

Σελ. 266
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/267.gif&w=600&h=901 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ 26

Σελ. 267
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/268.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

να δώσωσιν εις την κοινωνίαν... την διά της ιερότητος του γάμου εγγύησιν

1874

Ι. Βαλασόπουλος

Αριθ. πρωτ 4065.

Περί των υπανδρευομένων δημοδιδασκαλισσών

ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΕΩΣ

Προς τους κ.κ. Νομάρχας και Επάρχους του Κράτους

Κοινοποιούμεν υμίν εν αντιγράφω την προς τον Νομάρχην Ακαρνανίας επισημείωσιν ημών επί της αναφοράς πολιτών τινων του Αγρινίου, οίτινες ενόμισαν ότι η δημοδιδάσκαλος αυτών, περιελθούσα εις τον εν συζυγία βίον κατέστη διά τούτο ανεπιτήδειος προς εκπλήρωσιν των καθηκόντων της δημοδιδασκάλου, απ' εναντίας της πεποιθήσεως του Υπουργείου, το οποίον εις τας εγγάμους διδασκάλους ευρίσκει πολύ περισσότερα εχέγγυα προς ηθοποίησιν της κοινωνίας, και διά τούτο και τας προτιμά των μη τοιούτων και θεωρεί ευκταίον να μιμηθώσιν αι πλείσται το παράδειγμα αυτών, προτρεπόμεναι καταλλήλως υπό των εχόντων καθήκον να μεριμνώσιν υπέρ της προόδου και ευκοσμίας των διδακτηρίων των θηλέων, και τούτο έχει σκοπόν η παρούσα ημών εγκύκλιος, ην συνιστώμεν σπουδαίως εις την μετά προσοχής εκμελέτησιν υμών, αξιούντες όπως μη παύσητε προτρέποντες τας εν τη καθ' υμάς διοικητική περιφερεία δημοδιδασκάλους ου μόνον να καταστήσωσιν εαυτάς διά του γάμου ανωτέρας 

———————

Εγκύκλιος του υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Ι. Βαλασόπουλου· βλ. Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, σ. 203-204. Η έκδοση της εγκυκλίου έχει αποδοθεί σε πιέσεις που δέχτηκε το Υπουργείο Παιδείας από κατοίκους της επαρχίας, οι οποίοι θεωρούσαν την παντρεμένη δασκάλα "ανεπιτήδειον" για την εκπλήρωση των καθηκόντων της (βλ. σχετικά Σ. Ζιώγου Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 173.

Σελ. 268
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/269.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

πάσης επικρίσεως, ήτις δυστυχώς τας παρακολουθεί, αλλά και την θέσιν αυτών ν' ασφαλίσωσι προστατευόμεναι υπό του Υπουργείου.

Εν Αθήναις την 2 Ιουλίου 1874.

Ο Υπουργός

Ι. ΒΑΛΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

Προς τον Νομάρχην Ακαρνανίας κλπ. ίνα γνωστοποιήση αρμοδίως τοις αναφερομένοις, ότι την θέσιν συζύγου και μητρός τεκνοτροφούσης θεωρεί το καθ' υμάς Υπουργείον ως έν των κυριωτέρων προσόντων δημοδιδασκαλίσσης, ήτις προώρισται ου μόνον να διδάξη γράμματα, αλλά πολύ μάλλον να ηθοποιήση διά του εαυτής παραδείγματος τα παρ' αυτής διδασκόμενα κοράσια, παρέχουσα εαυτήν εν μέσω βιωτικών δυσχερειών τύπον αγαθής μητρός και εντίμου οικοκυρίας. Ου μόνον άρα πολύ απέχομεν του να θεωρήσωμεν τον εν συζυγία βίον και την τεκνοτροφίαν ως έλλειψιν διά πάσαν δημοδιδάσκαλον, αλλά προτιμώμεν εκ του εναντίου τας τοιαύτας ανηλίκων και πρωτοπείρων νεανίδων, και προτρέπομεν μάλιστα αυτάς να δώσωσιν εις την κοινωνίαν, εν μέσω της οποίας αναστρέφονται, την διά της ιερότητος του γάμου εγγύησιν, ότι και εννοούσιν ως δει και εκπληρούσιν εντίμως τον σκοπόν διδασκάλου και οικοδεσποίνης, προσκτώμεναι επί πάσι διά τούτου και δικαιώματα εις την εκ μέρους του Υπουργείου υποστήριξιν.

Σελ. 269
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 250
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    Και εδώ παρατηρήσατε ποία κατάχρησις δεν γίνεται παρ' ημίν. Τίς δεν καταφιλεί την μικράν μας κόρην και πόση θωπεία από της κοιτίδος αυτής δεν περιστέφει αυτήν; Πλην δε των γονέων και ξέναι και φίλαι πολλάκις καταφιλούσι και καταμαραίνουσι το τρυφερόν τούτο άνθος έτι εις τον κάλυκά του· η μόνη προφύλαξις ενίοτε τυγχάνει η ιδέα της βασκανίας, δι' ην αποφεύγουσι τούτο· αλλ' όσαι εφωτίσθησαν τάχα, γελώσαι το τοιούτον, άφρακτον αφίνουσι το νήπιον εις τα στόματα των φίλων. Και αυταί αι μητέρες πολλάκις ή αι θείαι ή αι μάμμαι επί των γονάτων των λαμβάνουσαι το κοράσιον δεν χορταίνουσι καταφιλούσαι αυτό διά την κομψότητά του, διά το μειδίαμά του και διά τούτο και δι' εκείνο και διά τα μαύρά του 'μμάτια και διά τα γαλανά του και τόσα άλλα. Θεέ μου! πώς θυσιάζεται το νήπιον και η μέλλουσα γυνή εις τας αγκάλας των αισθηματικών τούτων γυναικών! παρασιωπώ δ' όσα τοιαύτα γίνονται και από των υπηρετριών αυτών, αίτινες ευκαιρούσι πολλάκις να διασκεδάζωσι με το νήπιον θυγάτριόν μας. Μετά τοιαύτας θωπείας και υπερερεθισμούς της αισθήσεως η τρυφερότης της αγάπης, η φυσική και αληθής εγκάρδιος αγάπη είνε παράξενον να χαλαρωθή και χαυνωθή; είνε φυσικώτατον καθώς όταν την χορδήν ατάκτως και αδιαλείπτως και αρρύθμως κρούης επιτεταμένως, θα παύση μετ' ου πολύ ηχούσα την τονισθείσαν φωνήν, ούτω και εις την ψυχήν του νηπίου την έτι υπνώττουσαν όταν επέρχωνται άτακτοι τοιούτοι και ζωηροί και πυκνοί ερεθισμοί, θα συγχέωνται δι' αλλήλων και δεν θ' αφυπνίσωσι καθαρόν και υγιές αίσθημα αγάπης μετά λόγου. Το δε άτοπον τούτο των καταφιλημάτων έτι νηπίου ήδη γίνεται μάλιστα επιβλαβέστατον εις τα κοράσια.

    Τέταρτον παράγγελμα ανατροφής κατά την ηλικίαν ταύτην είνε το εξής. Αφού αρχίση ο λόγος, η κυριωτάτη εμφάνισις της ανθρωπίνης ψυχής, πρέπει να ήνε η μήτηρ προσεκτική εις την ομιλίαν του νηπίου· να διορθώνη τας στρεβλώσεις των λέξεων και τους υποκορισμούς, μηδέποτε να παραβλέπη διαστροφάς γλωσσικάς, μηδέ να δίδει προσοχήν εις τους κενούς αυτού φληνάφους· διότι τα παιδία και μάλιστα τα κοράσια ομιλούν πολύ με τον εαυτόν των και με τα πράγματά των και τους πέριξ ανθρώπους, είτε διότι χαίρουσι διά την αποκτηθείσαν του λόγου δύναμιν, είτε διότι και η φαντασία των τα πάντα ζωογονεί. Χρεία λοιπόν πολλής προσοχής όπως διορθώνηται εκάστοτε η λέξις των εκ παιδικής ηλικίας και μορφωθή ορθόν το λεκτικόν μάλιστα των κορασίων· διότι τα άρρενα κατά τε την παιδικήν έτι ηλικίαν και την νεανικήν, πολύ δε μάλλον κατά την ανδρικήν έχουσι πολλάς αφορμάς εν τω έξω βίω διά πολυειδούς ασκήσεως και παρατηρήσεως να διακρίνωσι το βάρος και την δύναμιν των λέξεων και φράσεων, ενώ το κοράσιον στερείται τοιαύτας ευκαιρίας προς ανάπτυξιν και ρύθμισίν της ήτις ρέει ασκέπτως και ευκόλως. Αν λοιπόν δεν προφυλάττηται εκ παιδικής ηλικίας μετ' επιμελείας από τους χυδαϊσμούς και την βαρβαρότητα την γλωσσικήν, θα ήνε δυσκολώτατον έπειτα εν τω σχολείω, όπου θα διατρίψη έτη τινά, να διορθώση την γλώσσαν του. Και δεν έχομεν τούτου πείραν και