Συγγραφέας:Φουρναράκη, Ελένη
 
Τίτλος:Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
 
Υπότιτλος:Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:11
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:630
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1910
 
Περίληψη:Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα, αντλημένες από ένα ευρύ φάσμα πηγών. Το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία, ενώ στην εισαγωγή επιχειρείται η επισήμανση των διαφοροποιήσεων και των εξελίξεων στις αντιλήψεις για το γυναικείο πρότυπο, μέσα από προσπάθεια απάντησης σε ερωτήματα όπως: Μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο σχετικός με τη γυναικεία εκπαίδευση κανονιστικός λόγος, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.83 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 32-51 από: 634
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/32.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για πρώτη φορά τόσο ρητά και με πρόθεση θεωρητικής θεμελίωσης ότι οι γυναίκες είναι ίσες με τους άνδρες ως προς τις ψυχικές και διανοητικές ιδιότητες, αλλά διαφορετικές ως προς τη φυσιολογία, που καθορίζεται από την ιδιαίτερη βιολογική τους αποστολή, δηλαδή τη μητρότητα. Για να ορίσει τη φυσιολογία αυτή ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος ανατρέχει σε θεωρίες της ιατρικής επιστήμης που διαμορφώνονται στη Δύση: η ευαισθησία των οργάνων της πέψης, η λεπτότητα των οστών, η ευπάθεια των νεύρων, και γενικότερα η παιδική αδυναμία και η υστερική φύση αποτελούν τα βασικά βιολογικά χαρακτηριστικά της γυναίκας, που ωστόσο, στην αντίληψη του Γ. Γ. Παππαδόπουλου, δεν δηλώνουν την κατωτερότητά της. Πιστεύει, αντίθετα, ότι οι γυναίκες εμφανίζονται διανοητικά κατώτερες επειδή έχουν ουσιαστικά αποκλειστεί από κάθε ανώτερη μόρφωση. Απαντώντας έμμεσα σε φόβους και προκαταλήψεις ηθικολόγων της εποχής του αναγνωρίζει ως βασική αναγκαιότητα τη συστηματική εκπαίδευση της γυναίκας στο σχολείο, ώστε να αναπτύξει ισόρροπα όλες τις πνευματικές της ικανότητες, σύμφωνα όμως πάντοτε με τη βιολογική της ιδιαιτερότητα και εκείνη του κοινωνικού της προορισμού, ως μητέρας-παιδαγωγού.

Τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, κείμενα που αναφέρονται στη γυναίκα ή στη γυναικεία εκπαίδευση αναπτύσσουν (ή υπαινίσσονται) τη βιολογική αυτή ιδιαιτερότητα της γυναικείας "φύσης" σε σχέση με την ανδρική, προσδιορίζοντας όμως παράλληλα και ένα σύνολο από ψυχολογικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα, οι οποίες αντιστοιχούν στις οργανικές. Έτσι, ανδρικά χαρακτηριστικά όπως οι δυνατοί μυς, "η σκληρότης και η δασύτης του δέρματος", "η ισχυρά και βαρεία φωνή", "το υπερήφανον βάδισμα", είναι ενδείξεις ψυχικής δύναμης, τόλμης και επιμονής. Αντίθετα, για τη γυναίκα, η οργανική ευαισθησία και ευπάθεια (κυρίως του νευρικού συστήματος) παραπέμπει στην ψυχική αδυναμία και δειλία, αλλά και σε όλα "τα συμπαθή και μειλίχια" αισθήματα, άρρηκτα δεμένα με τη μητρότητα1.

Οι ιδιότητες κάθε φύλου, όπως περιγράφονται, "ερμηνεύουν" με σαφήνεια και τον προορισμό του στην κοινωνία: ο άνδρας είναι πλασμένος να εξουσιάζει προσφέροντας δημιουργικό έργο σε όλους τους τομείς του πολυτάραχου δημόσιου βίου, ενώ η γυναίκα είναι ταγμένη για την ηρεμία και τη γαλήνη της οικογενειακής ζωής. Παρ' όλη όμως τη "φυσική" της αδυναμία και ευαισθησία, τον φαινομενικά περιορισμένο κύκλο μέσα στον οποίο κινείται, η κοινωνική της προσφορά θεωρείται μεγάλη.

———————

1. "Ομοιότητες και διαφοραί των φύλων κατά τε το σώμα και τα πάθη της ψυχής", Θάλεια, έτος Α', φύλλ. Ε', Μάιος 1867, σ. 75-76 (εδώ, σ. 206-208)· βλ. επίσης χαρακτηριστικά: Ε. Γιαννακόπουλος, "Περί της γυναικός υπό φυσικήν τε και ηθικήν έποψιν", Όμηρος, έτος Β', φύλλ. B', Σμύρνη 1874, σ. 73-74 και αρ. Γ' 107-111· Ξ. Ζύγουρας, Το βιβλίον της γυναικός, Αθήνα 1888, σ. 15-18.

Σελ. 32
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/33.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Στην επιχειρηματολογία των κειμένων, η έμφαση στην προσφορά αυτή είναι έντονη, καθώς ταυτόχρονα αξιολογείται με νέα κριτήρια η μητρότητα και ο αποφασιστικός ρόλος της μητέρας στη διάπλαση της πρώιμης παιδικής ηλικίας, η οποία αποκτά αυξανόμενη σημασία. Παράλληλα όμως συγκροτούνται θεωρητικά και μέσα από τους θετικούς αυτούς προσδιορισμούς τα όρια που η υπέρβασή τους θα ήταν ασυμβίβαστη με την ηθική και λογική αυτή τάξη πραγμάτων, η οποία προσδιορίζει τη δράση και την ευθύνη των γυναικών στο πεδίο της ιδιωτικής ζωής.

Δύο διαφορετικές σφαίρες λοιπόν για κάθε φύλο και ρόλοι διαφορετικοί, που στις γενικές τους γραμμές είναι αποδεκτοί μέχρι το τέλος της περιόδου που καλύπτεται στο ανθολόγιο. Καθώς ολοκληρώνεται η συγκρότηση του ιδεολογικού αυτού οικοδομήματος κυριαρχεί και αποκτά πιο συγκεκριμένο περιεχόμενο το αίτημα για μια διαφορετική εκπαίδευση των φύλων, ενώ η αναφορά σε εξειδικευμένες "γυναικείες" γνώσεις, π.χ. οικιακής οικονομίας, υγιεινής, παιδαγωγικής1, μοιάζει πιο αυθεντική και συνειδητή.

Συχνά ωστόσο απουσιάζει η ρητή θέση του Γ.Γ. Παππαδόπουλου ότι οι πνευματικές ικανότητες της γυναίκας είναι ίσες με εκείνες του άνδρα. Είναι συνηθέστερη η άποψη ότι το γυναικείο μυαλό υστερεί σε σχέση με το ανδρικό, ή ότι οι γυναίκες διαθέτουν φαντασία και καλή μνήμη αλλά όχι κρίση, ότι έχουν μια λεπτότητα και οξυδέρκεια που αντιλαμβάνεται τις λεπτομέρειες αλλά δεν διαθέτουν συνθετικές και φιλοσοφικές ικανότητες όπως ο άνδρας.

———————

1. Η πρακτική εξάσκηση στα παιδαγωγικά αρχίζει στο Αρσάκειο -αν και όχι συστηματικά- το 1861: βλ. Πρακτικά της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας από 24 Δεκεμβρίου 1861 μέχρι 25 Μαρτίου 1863 (έκθεση του Λ. Μελά στη γενική συνέλευση των μελών της Εταιρείας), Αθήνα 1863 (εδώ, σ. 171-178). Οι ανησυχίες που προαναφέρθηκαν συνδυάζονται και με ένα ειδικότερο ενδιαφέρον για την πρώιμη παιδική ηλικία, το οποίο εκφράζεται από τα μέσα του αιώνα, με τη λειτουργία ενός είδους νηπιακών σχολείων σε ιδιωτικά παρθεναγωγεία. Προς αυτή την κατεύθυνση στράφηκε πιο συστηματικά η Frances Hill (βλ. Εγχειρίδιον διδασκαλίας προς χρήσιν των νηπιακών σχολείων όπως διδάσκεται εν τοις σχολείοις των κ.κ. Χιλλ, Αθήνα 1859), αλλά και η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, η οποία από το 1864 έθεσε ως στόχο της την εκπαίδευση νηπιαγωγών και από το 1870 δίνει και ειδικό σχετικό δίπλωμα. Οι προσπάθειες αυτές όμως δεν εμφανίζονται ιδιαίτερα συγκροτημένες πριν από τα τέλη του αιώνα, ενώ τα πρώτα νηπιαγωγεία δεν διαφοροποιούνται ριζικά από τα αλληλοδιδακτικά σχολεία (βλ. σχετικά Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 178). Γύρω από τη διαμόρφωση των πρώιμων αυτών ευαισθησιών, σε συνδυασμό με την αναγκαιότητα να εκπαιδευθούν γυναίκες νηπιαγωγοί, αλλά κυρίως μητέρες, ικανές να ανταποκριθούν στο υψηλό έργο της "παιδαγωγίας", βλ. μεταξύ άλλων: Γ. Γ Παππαδόπουλος, Περί της εν Ελλάδι Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1864· του ίδιου, Δοκίμιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, Αθήνα 1866· Λ. Μέλας, Παιδαγωγικόν εγχειρίδιον προς χρήσιν των παιδαγωγούντων, Αθήνα 1871 (βλ. και εδώ, σ. 235-241) και A. Σπαθάκης, Λόγος εισαγωγικός εις την Παιδαγωγικήν, Εκφωνηθείς τη 16 Σεπτεμβρίου 1871 εν τω Αρσακείω Παρθεναγωγείω κατά την έναρξιν των παιδαγωγικών αυτού μαθημάτων, Αθήνα 1871.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/34.gif&w=600&h=915 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΕΣ 5-7

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/35.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Μια τέτοιου τύπου αντίληψη της "διαφοράς" των φύλων, η οποία υπαινίσσεται τη διανοητική κατωτερότητα των γυναικών, υιοθετούν πολλά κείμενα που τελικά δεν αποφεύγουν να υποτιμήσουν τη σημασία της γνώσης στα κορίτσια προτείνοντας συχνά τον περιορισμό της· ακριβώς όπως αργότερα θα συμβεί με όσα δίνουν έμφαση στη βιολογική ευαισθησία του νεαρού κοριτσιού, μελλοντικής μητέρας, που η υπερβολική διανοητική εργασία απειλεί την υγεία του. Αντίθετα, η ιδέα ότι η γυναικεία "φύση" είναι διαφορετική αλλά "ισότιμη" με την ανδρική μοιάζει να απαντά σε όσους έμμεσα ή άμεσα υποτιμούν την αναγκαιότητα της γυναικείας εκπαίδευσης· ανοίγει έναν καινούριο δρόμο που θα ακολουθήσουν και θα αναπτύξουν ιδιαίτερα γυναίκες παιδαγωγοί και οι εκπρόσωποι μιας πρώτης φεμινιστικής αμφισβήτησης.

Η θεωρία της βιολογικής "διαφοράς" της γυναίκας -είτε τείνει προς τη διανοητική κατωτερότητα είτε όχι- επαναπροσδιορίζει επιστημονικά την έννοια της γυναικείας "φύσης", ακολουθώντας τον δυτικό στοχασμό. Στις μαρτυρίες που εξετάζουμε εμφανίζεται συγκροτημένη τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και δίνει ένα νέο και σαφέστερο περιεχόμενο στο στερεότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας, καθώς συντελεί στη σταδιακή διαμόρφωση ενός συμπαγούς συστήματος αξιών, ιδιαίτερων για τη γυναίκα (κατά συνέπεια όμως και για τον άνδρα), σύμφωνα με το οποίο θα πρέπει να μορφώνεται και να συμπεριφέρεται1. Εκείνο όμως που συνιστά ίσως μεγαλύτερη καινοτομία είναι ότι η έννοια της γυναικείας "φύσης" και οι αξίες που την πλαισιώνουν νομιμοποιούνται μέσα από την επιστημονική επιχειρηματολογία -σε αντίθεση με την πιο απαρχαιωμένη επίκληση της "συνήθειας"- και παγιώνονται, καθώς είναι δυσκολότερο να αμφισβητηθούν2.

———————

1. Σχετικά με την πορεία συγκρότησης των ιδεών αυτών στη δυτική σκέψη τον 18ο και κυρίως τον 19ο αιώνα βλ. ενδεικτικά: Paul Hoffmann, "L'héritage des Lumières: mythes et modèles de la féminité au XVIIIème siècle", στον τόμο: Mythes et représentations de la femme au XIXe siècle, no spécial de Romantisme, Παρίσι 1976, σ. 7-21· Yvonne Knibiehler, "Le discours médical sur la femme: constantes et ruptures", στο ίδιο, σ. 41-55· Gerard Wajeman, "Psyché de la femme: note sur l'hystérique au XIXe siede", στο ίδιο, σ. 57-66· Ruth H. Bloch, "American Feminine Ideals in Transition: Rise of the Moral Mother, 1785-1815", Feminist Studies, τ. 4, αρ. 2, 1978· Nancy F. Gott, The Bonds of Womanhood: "Women's Sphere" in New England, 1780-1835, New Haven 1978· Joan Ν. Burnstyn, Victorian Education and the Ideal of Womanhood, Λονδίνο 1980· Erna Olafson-Hellerstein, Leslie Parker-Hume, Karen Μ. Offen (eds.), Victorian Women, A Doccumentary Account of Women's Lives in Nineteenth-Century England, France and the United States, Stanford 1981. Marie Françoise Lévy, De Mères en Filles, L'Éducation des Françaises 1850-1880, Παρίσι 1984.

2. Για τη διαμόρφωση των αντιλήψεων γύρω από τη βιολογική-ψυχολογική διαφορά των φύλων στην Ελλάδα του 19ου αιώνα, βλ. ειδικότερα: Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/36.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η προβολή του παιδαγωγικού ρόλου της γυναίκας συνυπάρχει με μια νέα έμφαση στην "εθνική αγωγή" των κοριτσιών και με την αναζήτηση ενός εθνικού γυναικείου χαρακτήρα. Ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος μοιάζει και στο σημείο αυτό να αντικατοπτρίζει νέους προβληματισμούς, καθώς αναφέρεται στην "κατά την αναγέννησιν της Ελλάδος λαμπράν αποστολήν" της γυναίκας. "Τέλος δ' επιθυμούμεν", γράφει, "η Ελληνίς, απαλλαττομένη της εξ Ανατολής επιρροής, κατά την κοινωνικήν αυτής μετατροπήν, να μη μεταβή από της δουλείας των προλήψεων εις την των αγόνων εν τω ψευδοφραγκισμώ παθών"1.

Απέναντι στους δύο ακραίους και μη αποδεκτούς γυναικείους τύπους που συναντούμε στη σχετική φιλολογία της εποχής -τον παραδοσιακό της αγράμματης γυναίκας και τον νεοτεριστικό της "ελευθεριαζούσης" νέας με τις επιπόλαιες και διακοσμητικές γνώσεις- ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος αναζητά ένα εναλλακτικό εθνικό πρότυπο που εντοπίζει στο πρόσφατο ιστορικό παρελθόν: στην εξιδανικευμένη εικόνα της ελληνίδας ("αστής") μητέρας των προεπαναστατικών χρόνων, που, αν και δεν γνώριζε γράμματα, ήταν αγνή και απλή, δραστήρια νοικοκυρά, τρυφερή μητέρα και ευχάριστη σύντροφος, ευσεβής και πατριώτισσα· αυτή την αγάπη για την πατρίδα και την ορθοδοξία διατήρησε άσβεστη τα χρόνια της τουρκοκρατίας και τη μετέδωσε στις νεότερες γενιές2.

Ευαίσθητος στην παράδοση μα και αποφασιστικός υποστηρικτής της προόδου στο θέμα αυτό, ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος οραματίζεται στα 1866 την ενεργή συμμετοχή των γυναικών στην οργάνωση της εκπαίδευσης του φύλου τους. Αναπτύσσοντας τις αρχές στις οποίες πρέπει να υπακούει η εκπαίδευση των κοριτσιών διατυπώνει δύο προτάσεις που αργότερα θα προβληθούν πιο συστηματικά: α) τη διδασκαλία της νεότερης ελληνικής ιστορίας ως βασικής γνώσης για την καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης και β) την εισαγωγή της γυμναστικής στα παρθεναγωγεία, με στόχο τη βελτίωση της υγείας των Ελληνίδων3.

———————

1. Γ. Γ. Παππαδόπουλος, "Περί γυναικός και Ελληνίδος", ό.π. (εδώ, σ. 190).

2. Στο ίδιο, σ. 191-194.

3. Όπως θα τονίσει σε άλλη περίπτωση ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος, η γυμναστική θα πρέπει να είναι ανάλογη με το φύλο και "ως προς τα κοράσια μάλιστα πρέπει ν' αποφεύγωμεν πάσαν βιαίαν και ανοίκειον άσκησιν" (Δοκίμιον πρακτικών παιδαγωγικών οδηγιών, σ. 12). Λίγα χρόνια αργότερα η παιδαγωγός Σ. Λεοντιάς θα υποστηρίξει ότι η γυμναστική για τις γυναίκες δεν συμβιβάζεται με τα "χρηστά ήθη" και θα αντιπροτείνει "την όρχησιν" ("Τίνα τα μέσα της παιδεύσεως της γυναικός ως ανθρώπου", Ευρυδίκη, έτος A', αρ. 25, 10 Μαΐου 1871, σ. 41), ενώ η Κ. Κεχαγιά θα επισημάνει ότι η καθαρά αθλητική διάσταση παραβλάπτει "την χάριν του γυναικείου σώματος" (Κ. Κεχαγιά, "Έκθεσις των κατά το Α' του Ζαππείου σχολικόν έτος (1875-76)", Παιδαγωγικαί μελέται ήτοι λόγοι εκφωνηθέντες εν τω Ζαππείω κατά την διανομήν των βραβείων, Κωνσταντινούπολη 1880· εδώ, σ. 276). Η γυμναστική των κοριτσιών, η οποία εισάγεται στο Αρσάκειο σχετικά νωρίς (1858-9), αλλά στα

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/37.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η ιδέα για την εθνική "αποστολή" της Ελληνίδας όσο και η πρόθεση να μορφωθεί ένας εθνικός γυναικείος χαρακτήρας αρχίζουν να προβάλλονται ιδιαίτερα, δίνοντας τον τόνο στα τέλη του αιώνα και στις αρχές του εικοστού. Η χρήση των όρων "αποστολή" ή "προορισμός", όπως εξάλλου και το ιδεολογικό τους περιεχόμενο, θυμίζουν την ευρύτερη διάδοσή τους, που αφορούσε γενικότερα στον ηγετικό ρόλο του ελληνικού έθνους, εντοπισμένο κάποτε στη διαδικασία της "μεταλαμπάδευσης" του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην Ανατολή1. Η μόρφωση πολιτών που θα είναι ικανοί να ανταποκριθούν στις επιταγές αυτές προϋποθέτει ίσως τώρα ακόμα πιο έντονα τη διαπαιδαγώγηση αξίων Ελληνίδων μητέρων: οι προτεραιότητες αυτές συμπίπτουν και βρίσκουν την έκφρασή τους στην εκπαιδευτική πολιτισμική εξόρμηση που -αν και είχε νεότερες βάσεις- διαμορφώνεται μέσα στη δεκαετία 1860-70 στους ελληνικούς πληθυσμούς της Τουρκίας και σε συνεργασία με το ελληνικό κράτος. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται στενά με την ανάπτυξη και τα συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης στην οθωμανική αυτοκρατορία, ανατροφοδοτείται όμως και από τη δυναμικότερη παρουσία των ανταγωνιστικών εθνικισμών των Βουλγάρων και των Σέρβων. Οι διπλωματικές εξελίξεις του ανατολικού ζητήματος, ο ρωσοτουρκικός πόλεμος και οι συνθήκες Αγίου Στεφάνου και Βερολίνου (1878), καθώς και η αυξανόμενη κρίση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, επιτείνουν την εκστρατεία αυτή του εξελληνισμού2.

Παράλληλα, οι δυνατότητες καλύτερης διαβίωσης του μη μουσουλμανικού πληθυσμού, αποτέλεσμα μεταρρυθμίσεων τις οποίες έχει παραχωρήσει η Πύλη (Χάτι Χουμαγιούν, 1856), έχουν δημιουργήσει ευνοϊκές προϋποθέσεις

———————

περισσότερα ιδιωτικά παρθεναγωγεία δεν συνηθίζεται πριν από το 1890, θα γίνει αίτημα και αντικείμενο συζήτησης ή προσδιορισμού, κυρίως προς τα τέλη του αιώνα και τις αρχές του επόμενου· βλ. ενδεικτικά, Γ. Καραπαναγιώτης, Γνώσεις Πρακτικής Υγιεινής εις χρήσιν των Γυμνασίων, Διδασκαλείων και Παρθεναγωγείων, Αθήνα 2 1889· Κ. Παρρέν, "Αι εξετάσεις της γυμναστικής του Παιδαγωγικού τμήματος της Ενώσεως των Ελληνίδων", Εφημερίς των Κυριών, έτος ΙΕ', αρ. 665, 20 Μαΐου 1901, σ. 7-8· εδώ σ. 487-488· Κ. Παρρέν, "Διατί όχι αι γυναίκες;", Εφημερίς των Κυριών, έτος ΙΕ', αρ. 705, 27 Απριλίου 1902, σ. 1-2· εδώ, σ. 499-501· K. Παρρέν, "Διατί τα κορίτσια;", Εφημερίς των Κυριών, έτος 17ον, αρ. 791, 2 Μαΐου 1904, σ. 1-2· εδώ σ. 539-541· Σ. Πέππας, Η Γυμναστική και αι Παιδιαί του ελληνικού σχολείου αμφοτέρων των φύλων, Αθήνα 1905.

1. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα 21985, σ. 349 κ.ε. και 383-388.

2. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, σ. 452 κ.ε. Σχετικά με την πολιτική που υιοθετεί το ελληνικό κράτος απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία στην περίοδο αυτή, τη συνεργασία του με τους Έλληνες της Τουρκίας και την "ειρηνική"-εκπολιτιστικη έκφραση της Μεγάλης Ιδέας, βλ. και Ευ. Κωφός, "Νέοι προσανατολισμοί του Ελληνισμού", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους", τ. ΙΓ' (1833-1881), σ. 315-317.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/38.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για μια πιο εκτεταμένη και οργανωμένη εκπαιδευτική δραστηριότητα των Ελλήνων της Τουρκίας.

Στο πλαίσιο αυτών των συγκυριών και των αναγκών, ελληνικό κράτος και Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας αρχίζουν μια έντονη και συστηματική προσπάθεια διείσδυσης του σχολικού δικτύου στις διαφιλονικούμενες κυρίως περιοχές (Μακεδονία, Θράκη, Ήπειρο). Φιλεκπαιδευτικοί και εκπολιτιστικοί σύλλογοι ιδρύονται ή δραστηριοποιούνται στις ελληνικές κοινότητες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, όπως και στο ελληνικό κράτος1. Σ' αυτή τη "θαυμαστή ενορχήστρωση" των συλλόγων, "όπου σμίγουν σε ένα παράλληλο σύστημα ο αλύτρωτος και ο ελεύθερος ελληνισμός"2, δύο είναι οι ηγετικοί πυρήνες: ο Ελληνικός Φιλολογικός Σύλλογος Κωνσταντινουπόλεως (1861) που λειτουργεί ως ένα είδος Υπουργείου Παιδείας των Ελλήνων της Τουρκίας και ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών γραμμάτων (1869) που μέλη του γίνονται σημαίνοντες σύμβουλοι της ελληνικής κυβέρνησης στα θέματα του ελληνισμού που ζει στις περιοχές της οθωμανικής επικράτειας.

Σε συνάρτηση με το παραπάνω πολιτικό και ιδεολογικό κλίμα, όπου η διάδοση της ελληνικής γλώσσας και της εθνικής ιδεολογίας αποκτά μια επείγουσα σημασία, μπορούμε ίσως να κατανοήσουμε πώς φορτίζεται η αναγκαιότητα μόρφωσης ελληνίδων μητέρων και πώς παγιώνονται τα μηνύματα για την εθνική αποστολή που πρέπει να επιτελέσουν οι γυναίκες, όχι μόνο μέσα από την οικογένεια αλλά και μέσα από το σχολικό σύστημα με την ιδιότητα της δασκάλας. Ταυτόχρονα, οι στόχοι αυτοί αποδίδουν στην εκπαίδευση των κοριτσιών μια διάσταση περισσότερο λειτουργική και κοινωνικά χρήσιμη.

Στην κινητοποίηση αυτή εξάλλου των δύο ελληνικών κόσμων έχουν τη θέση τους η συμμετοχή γυναικών και η φροντίδα για τη γυναικεία εκπαίδευση. Ήδη, πολύ νωρίτερα, σημαντικός αριθμός αποφοίτων δασκαλισσών του Αρσακείου είχε τοποθετηθεί σε ελληνικές κοινότητες της διασποράς και της οθωμανικής αυτοκρατορίας, πρακτική που συχνά προβάλλεται ως σημαντική εθνική συμβολή και που συνεχίζεται σ' όλο τον 19ο αιώνα3. Παράλληλα όμως, από

———————

1. Για όσα προαναφέρθηκαν σε συνδυασμό με το φαινόμενο των συλλόγων και τις ιδεολογικές του αποχρώσεις, βλ. Κ. Θ. Δημαράς, Ελληνικός Ρωμαντισμός, σ. 399-402

2. Στο ίδιο, σ. 399.

3. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι σε μια πρωιμότερη εποχή, στο πλαίσιο συζήτησης στη Βουλή γύρω από το ενδεχόμενο να αυξηθεί η χρηματοδότηση του κράτους προς τη Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, εξαίρεται η τροφοδότηση των ελληνικών κοινοτήτων της Τουρκίας με δασκάλες, απόφοιτες του Αρσακείου: "διότι ουδέν ευκταιότερον, ουδέν ενδοξότερον άλλο ή το να μεταβαίνωσιν αι Ελληνίδες μας εις τα άκρα της γης, απόστολοι παιδείας και εξευγενισμού": Πρακτικά των Συνεδριάσεων της Βουλής, τ. Β', σ. 587 (Συνεδρίαση ΟΖ' της 25ης Ιουνίου 1855), Αθήνα 1855. Στο ίδιο κείμενο μάλιστα (σ. 584) αναφέρεται ότι τα 2/5 των πτυχιούχων δασκαλισσών της Εταιρείας εργάζονται έξω από το ελληνικό 

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/39.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

το 1870 και ύστερα, οι Έλληνες της οθωμανικής αυτοκρατορίας αναλαμβάνουν με δυναμικότερο τρόπο την οργάνωση της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης των κοριτσιών και τη μόρφωση δασκαλισσών. Ο αριθμός των παρθεναγωγείων και των μαθητριών αυξάνεται, ενώ χαρακτηριστική είναι η ίδρυση δύο σχολείων που θα γίνουν βασικοί φορείς της γυναικείας εκπαίδευσης και που αναγνωρίστηκαν ως ισότιμα του Αρσακείου· πρόκειται για το "Ζάππειο" (1875) στην Κωνσταντινούπολη και το "Ομήρειο" (1881) στη Σμύρνη1. Στο ελληνικό κράτος, στο πλαίσιο της δραστηριότητας ιδιωτών που εκφράζουν μεταρρυθμιστικές διαθέσεις για τα εκπαιδευτικά πράγματα2, η διάδοση και η πρακτικότερη στροφή της γυναικείας εκπαίδευσης συζητιέται ευρύτερα· ένα από τα υπομνήματα του πρώτου Συνεδρίου των Ελληνικών Συλλόγων (1879) έχει τον χαρακτηριστικό τίτλο "Περί παιδεύσεως της χωρικής γυναικός"3. Στο συνέδριο αυτό συμμετέχει και ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως -μια από τις πρώτες συλλογικές γυναικείες πρωτοβουλίες στον τομέα αυτό- που η ίδρυσή του (1872) δίνει ένα στίγμα των καιρών.

Νέες δυναμικές καθώς εμφανίζονται στο προσκήνιο "γράφουσες" γυναίκες και παιδαγωγοί

Τόσο στο ελληνικό κράτος όσο και στον ελληνισμό της οθωμανικής επικράτειας η παρουσία μορφωμένων γυναικών, ευαίσθητων στα μηνύματα της εποχής τους, που ζητούν να διαδραματίσουν έναν σημαντικό ρόλο στις ανάγκες του έθνους και της κοινωνίας, αρχίζει να γίνεται αισθητή. Οι γυναίκες αυτές,

———————

κράτος, "όπου ευρίσκουσιν ανετώτερον βίον και συνδρομήν" (πρβλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 105). Καθώς φαίνεται, ελληνικές κοινότητες της οθωμανικής επικράτειας συνηθίζουν να στέλνουν υπότροφες στο Αρσάκειο, οι οποίες αναλαμβάνουν στη συνέχεια να διδάξουν στο σχολείο της κοινότητάς τους (στο ίδιο, σ. 244-248).

1. Για την οργάνωση της γυναικείας εκπαίδευσης στον ελληνισμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας, βλ. Κούλα Ξηραδάκη, Από τα Αρχεία του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Παρθεναγωγεία και δασκάλες του Υπόδουλου Ελληνισμού, τ. A'-B', Αθήνα 1972 και 1973, και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 250 κ.ε.

2. Βλ. σχετικά Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Α', σ. λη' κ.ε. Στο κλίμα αυτό των πρωτοβουλιών και των φιλεκπαιδευτικών δραστηριοτήτων, που δηλώνει, παράλληλα, τη διεύρυνση των χώρων κοινωνικής συνάθροισης και δημόσιας δράσης, εντάσσεται και η ίδρυση του πρώτου επαγγελματικού σωματείου των δασκάλων, του Ελληνικού Διδασκαλικού Συλλόγου (1873).

3. Συνέδριον των Ελληνικών Συλλόγων. Πρακτικά της πρώτης αυτού Συνόδου συγκροτηθείσης εν Αθήναις εν έτει 1879, Αθήνα 1879· βλ. και Α. Δημαράς, ό.π., σ. 240.

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/40.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

δασκάλες οι περισσότερες, αφιερώνονται κυρίως στην προώθηση της εκπαίδευσης του φύλου τους: συμμετέχουν ή ιδρύουν εκπαιδευτικούς συλλόγους, διευθύνουν παρθεναγωγεία, δημοσιεύουν παιδαγωγικά άρθρα και μελέτες, δίνουν δημόσιες διαλέξεις και εκδίδουν τα πρώτα γυναικεία περιοδικά. Η Θάλεια (Αθήνα, 1867) και η Ευρυδίκη (Κωνσταντινούπολη, 1870-73), φιλοξενούν στα πρώτα της βήματα τη γυναικεία έκφραση γύρω από αυτό το θέμα1.

Κατά πόσο η παρέμβασή τους στη συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση των κοριτσιών έρχεται να διαφοροποιήσει ή να αμφισβητήσει αιτήματα; Είναι ένα από τα βασικά ερωτήματα που θέτουν οι πηγές.

Το γεγονός ότι υποκείμενα ενός προβληματισμού που τις αφορά άμεσα είναι οι ίδιες οι γυναίκες μάς ωθεί να αποδώσουμε στα κείμενά τους μια ιδιαίτερη δυναμική. Εξάλλου, με τη δημόσια παρουσία τους, οι πρώτες λόγιες γυναίκες και παιδαγωγοί κλονίζουν μια παράδοση. Η ιδιαίτερη ωστόσο αυτή δυναμική μπορεί να αποδοθεί πιο δικαιολογημένα σε κείμενα στα οποία η παραπάνω διαπίστωση διακρίνεται ως στοιχείο της εμπειρίας τους, και σε όσα ανιχνεύεται η συνειδητοποίηση της κατωτερότητας των γυναικών ως κοινωνικής κατηγορίας, καθώς και η ανάγκη να εκφραστούν δημόσια ως μέλη της κατηγορίας αυτής, να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις και την πένα τους για να αρθρώσουν ένα προβληματισμό γύρω από το φύλο τους, βιώνοντας και δηλώνοντας έτσι την ύπαρξή τους2: «Πολλοί κριταί αυστηροί», γράφει μια συνεργάτιδα της Ευρυδίκης, «έγραψαν καθ' ημών, τινές δε εξετόξευσαν και δηλητηριώδη βέλη καθ' ημών. Τις όμως γυνή έγραψε ποτέ κατά των κατηγόρων ημών; Τις γυνή έδωσε σημεία υπάρξεως του φύλου ημών; Τις γυνή, εγκαυχωμένη άλλως τε επί πολλαίς και ποικίλαις γνώσεσιν, ανέλαβε την υπεράσπισιν του φύλου της; Ολίγισται απέναντι του απείρου. Εν τοις δακτύλοις ημών αριθμούμεν αυτάς. Διατί ταύτα πάντα;» Και παρακάτω: «Η γυνή αύτη ανεφάνη. Η δε Ευρυδίκη αυτής, η μικρά και τρυφερά Ευρυδίκη, εχαιρέτησεν ημάς αφελώς, προσηνώς, άνευ πατάγου και ριφθείσα εις τας αγκάλας ημών είπεν "ειμί Ελληνίς, ειμί ασθενής και αδύνατος· δότε μοι προστασίαν. Αφοσιούμαι εις υμάς· η ζωή και ο θάνατός μου παρ' ημών εξήρτηνται" και ήρξατο του έργου της ευσταθώς». Η αίσθηση αυτή της "αδυναμίας" όμως δεν θα πρέπει να εμποδίσει τις γυναίκες να

———————

1. Βλ. εδώ, σ. 203-234· για μια παρουσίαση των περιοδικών αυτών βλ. Αγγέλικα Ψαρά, "Γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα", Σκούπα, τχ. 2, Ιούνης 1979, σ. 3-13. Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε το πρώτο περιοδικό που -απ' όσο γνωρίζουμε- εκδόθηκε από Ελληνίδα: πρόκειται για την Κυψέλη της Ευφροσύνης Σαμαρτζίδου, που κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη το 1845 και έδωσε προτεραιότητα στο πρόβλημα της γυναικείας εκπαίδευσης, όπως εξάλλου και όλα τα γυναικεία περιοδικά του 19ου αιώνα (εδώ, σ. 131-133).

2. Θεωρήσεις του προβληματισμού αυτού, σε συνδυασμό με το φαινόμενο σύμφωνα με το οποίο μορφωμένες Ελληνίδες του 19ου αιώνα διαμορφώνουν μια συλλογική γυναικεία συνείδηση, βλ. ειδικότερα: Α. Ψαρά, ό.π., σ. 3-13 και Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/41.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εκφράζονται· αντίθετα, πρέπει να γίνει κίνητρο "προόδου": "Μη σκεπτόμεθα την αδυναμίαν και πενιχρότητα των γνώσεών μας. Ας γράφωμεν πάσαι εν τη Ευρυδίκη. Ίσως θα υποπέσωμεν εις σφάλματα γραφικά. Ας σφάλλωμεν. Εάν δεν σφάλλωμεν, δεν θέλομεν μάθει ό,τι πρέπει, μήτε ποτέ θέλομεν προοδεύσει. Πάσα πρόοδος άρχεται εκ της ελλείψεως". Και η αρθρογράφος συμπεραίνει : "Επομένως η Ευρυδίκη ως γυνή δεν συγκρίνεται μετά έργων ανδρικών· λοιπόν και τα έργα ημών έσονται γυναικεία και αι αναγινώσκουσαι γυναίκες· θα εργαζόμεθα κατά το μέτρον της εκπαιδεύσεως, εν ω ώρισαν ημάς οι άνδρες"1.

Αν και στην τελευταία αυτή φράση θα μπορούσε κανείς να διακρίνει μια διάθεση αποστασιοποίησης ("εν ω ώρισαν ημάς οι άνδρες"), η αποδοχή του διπολικού σχήματος που ταυτίζει τον άνδρα με τον δημόσιο βίο και τη γυναίκα με την ιδιωτική σφαίρα και την οικογένεια, καθώς και οι διαφορές στις αξίες ή την παιδεία που η διχοτόμηση αυτή συνεπάγεται, δίνει τον τόνο και στα πρώτα γυναικεία περιοδικά και κείμενα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις η διάκριση αυτή προβάλλει με ιδιαίτερη έμφαση, καθώς μπορεί κανείς να διακρίνει την τάση μιας έντονης διαφοροποίησης από το "ανδρικό" και την πρόθεση να εξερευνηθεί η "γυναικεία" αυτή σφαίρα και οι αξίες της, συχνά όμως με τα κυρίαρχα πρότυπα μιας παθητικής και υποταγμένης συμπεριφοράς. Στη διαδικασία αυτή οι ρόλοι της μητρότητας και οι ειδικές γνώσεις που απαιτούνται (π.χ. παιδαγωγικά, υγιεινή) έχουν βαρύνουσα σημασία. Αρκετά άρθρα αφιερώνονται στον τρόπο που πρέπει να ανατρέφει η μητέρα τα παιδιά της2 -ιδιαίτερα τα κορίτσια- και μάλιστα ανάλογα με την ηλικία, στις εναλλαγές της οποίας δείχνουν ιδιαίτερη ευαισθησία. Ένα πρώιμο ίσως (αλλά ακόμα ευκαιριακό) ενδιαφέρον διακρίνεται για την εφηβική ηλικία του κοριτσιού, τη σχέση του με τη μητέρα, την καθοδήγηση στα πρώτα βήματα της κοινωνικής ζωής και την "εξ απαλών ονύχων" προετοιμασία για τα μελλοντικά καθήκοντα του γάμου.

Όταν όμως στον προβληματισμό γύρω από τη "διαφορά" των φύλων το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στην "ισοτιμία" των ρόλων και την αρμονία που αυτή εξασφαλίζει στην ανθρωπότητα3, το κλίμα κάπως μεταβάλλεται και η γνώση

———————

1. Αρισταία A. Β , "Η Ευρυδίκη και αι γυναίκες", Ευρυδίκη, έτος A', αρ. 9, 15 Ιανουαρίου 1871, σ. 100-101.

2. Το ενδιαφέρον αυτό συμπίπτει με μια ευρύτερη τάση της εποχής να καθοδηγηθούν οι μητέρες από ειδήμονες (π.χ. γιατρούς) σε μια πιο ορθολογική και εκσυγχρονισμένη ανατροφή του βρέφους.

3. Ένα δείγμα αυτής της σύλληψης μπορούμε να δούμε στο παρακάτω απόσπασμα: "Σήμερον η γυνή δεν είναι ουδέ άγγελος ουδέ δαίμων, ουδέ παράδεισος ουδέ κόλασις, ουδέ το κάλλιστον ουδέ το αίσχιστον των όντων επί της γης, αλλ' εταίρος και σύντροφος ισότιμος του ανδρός, ζων δι' αυτού και δι' αύτόν, κοινωνός αιώνιος της ευτυχίας και δυστυχίας, του εν τε τω φυσικώ και τω ηθικώ κόσμω. Εταίρος, λέγομεν, ισότιμος τω ανδρί, ουχί δε και

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/42.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

για τις γυναίκες έμμεσα εμφανίζεται να έχει την ίδια αξία που έχει και για τους άνδρες, αφού και οι δύο αποτελούν έκφραση της ιδέας του ανθρώπου. Η επιχειρηματολογία αυτή μοιάζει να απαντά σε όσους αντιλαμβάνονται την γυναικεία "φύση" με την έννοια της κατωτερότητας, υποβιβάζοντας έτσι την εκπαίδευση του γυναικείου φύλου. Η απάντηση αυτή γίνεται πιο δυναμική, όταν διεκδικείται ρητά η αναγνώριση της πνευματικής ισότητας των φύλων: "Απαιτώ", γράφει η "Βοσπορίς", "η γυνή να έχη τας αυτάς ορέξεις, τας αυτάς πνευματικάς αρχάς, την ανάγκην της συγκινήσεως ίσην της του ανδρός". Και τελειώνει το άρθρο της συνοψίζοντας τις ιδέες της με μια τόλμη ξεχωριστή ίσως για την εποχή (αλλά και για την Ευρυδίκη): "Η βελτίωσις της ανατροφής των τέκνων έγκειται εν τη βελτιώσει της μητρός, και η προαγωγή της γυναικός εν τη προόδω των ηθών· η δε γυνή είναι πεπλασμένη, όπως η ελευθέρα εν απάσαις ταις επιστήμαις, εξ ων προς βλάβην της ανθρωπότητος την αποκλείουσιν. Αι ελπίδες ημών ακμαίαι ας ώσι, και ελεύσεται ήμαρ, καθ' ο η γυνή έσεται καταγινομένη και ενασχολούμενη μετ' αυτού εις άπαντας τους κλάδους των διαφόρων τεχνών και επιστημών"1.

Εκείνο που τροφοδοτεί έντονα τους προβληματισμούς των γυναικείων κειμένων γύρω από την ανάγκη της "σπουδαίας" και "εμβριθούς εκπαιδεύσεως" των γυναικών είναι τα μηνύματα των καιρών για την κοινοτική και εθνική τους "κλήσιν", ως μητέρων, συζύγων ή δασκαλισσών. Ο τρόπος όμως που επεξεργάζονται τα πρότυπα αυτά υπερβαίνει, σε ορισμένες περιπτώσεις, την κοινότοπη σύλληψή τους.

Δύο λόγιες γυναίκες και αναγνωρισμένες παιδαγωγοί μάς δίνουν σε κείμενά τους της περιόδου 1870-80, με ιδιαίτερα παραστατικό και επεξεργασμένο τρόπο, ηγετικά γυναικεία πρότυπα που ξεπερνούν άμεσα ή έμμεσα τα στενά όρια της οικογένειας και προκαλούν έντονα την αίσθηση ότι καμιά γνώση δεν είναι περιττή για τις γυναίκες. Πρόκειται για τη Σαπφώ Λεοντιάδα και την Καλλιόπη Κεχαγιά, γνωστές από μια πλούσια συγγραφική και κοινωνική

———————

ίσος, διότι η φύσις αύτη, δημιουργήσασα τον άνδρα και την γυναίκα, κατέθετο εις τον θεμέλιον λίθον της δημιουργίας αυτών σωτηρίους τινάς διαφοράς, αίτινες δεν είναι διαφοραί υπεροχής του ενός επί του ετέρου, αλλά διαιρέσεως και διανομής εις αμφότερα τα φύλα των ιδιοτήτων και αρετών, αίτινες ομού λαμβανόμεναι, και προς ένα σκοπόν ενεργούσαι, απαρτίζουσι την πλήρη και τελείαν του ανθρωπίνου γένους ιδέαν" ("Φύσις, χαρακτήρ και αληθής προορισμός της γυναικός", Θάλεια, έτος A', φύλλ. A', Ιανουάριος 1867, σ. 3). Μια ανάλογη έμφαση στην ιδέα της "τελείας ταυτότητος" και της συμπληρωματικότητας των φύλων διακρίνεται σε κείμενα της Κυψέλης (εδώ, σ. 131-133).

1. "Βοσπορίς", "Ολίγιστα περί γυναικός", Ευρυδίκη, έτος A', αρ. 10, 22 Ιανουαρίου 1871, σ. 110 και 111. Αναδημοσίευση και παρουσίαση του κειμένου, βλ. Α. Ψαρά, «"Γύναι, ποίησον ημίν... Κυρία, έμπνευσον ημίν": ένα γυναικείο κείμενο του 1871», Σκούπα, τχ. 2, Ιούνης 1979, σ. 14-20.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/43.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

δραστηριότητα, αλλά και από το έργο τους ως διευθυντριών δύο σημαντικών παρθεναγωγείων: η πρώτη του Κεντρικού Παρθεναγωγείου Αγίας Φωτεινής της Σμύρνης και η δεύτερη του "Ζαππείου" της Κωνσταντινούπολης.

Η Σ. Λεοντιάς δίνει έμφαση στη μορφή της μητέρας και οικοδέσποινας, μορφή όμως έντονα ενεργητική και υπεύθυνη, που αναλαμβάνει την οικονομία και την ηθική τάξη του οίκου, υιοθετώντας ανάλογη συμπεριφορά για κάθε πρόσωπο και ηλικία· δουλεύει ακούραστα και με κέφι διευθετώντας τις υποθέσεις του πολυποίκιλου πληθυσμού που εξαρτάται από αυτήν. Σύμφωνα με το πρότυπο αυτό της ιδανικής οικοδέσποινας, η επιστήμη της οικιακής οικονομίας, αντικείμενο πολλών άρθρων των πρώτων γυναικείων περιοδικών, δεν περιέχει απλώς ένα σύνολο από τεχνικές γνώσεις, αλλά αποτελεί ένα ολόκληρο σύστημα "οικογενειακής ηθικής".

Η γυναικεία "φύση" ωστόσο, κατά την Σ. Λεοντιάδα, βρίσκει την πιο αυθεντική της έκφραση -"το σώζον και αγιάζον αυτήν"- στη μητρότητα ως καθολική διαπαιδαγωγητική δύναμη. Η σύλληψη αυτή όμως ανοίγει έμμεσα το δρόμο για μια ευρύτερη κοινωνική δράση αλλά και γνώση: με αφετηρία τις "γυναικείες" φιλάνθρωπες αυτές ιδιότητες -έντονα διαφοροποιημένες από τις ανδρικές και κύρια δικαιωμένες από τις ανάγκες της ιδιωτικής ζωής- η Σ. Λεοντιάς φτάνει να υποστηρίξει τη σταδιοδρομία των γυναικών όχι μόνο στην παιδαγωγική επιστήμη αλλά και στην ιατρική και τη φιλοσοφία, καθώς συντελούν "εις την έρευναν της ανθρωπίνης καρδίας"1.

Για την Καλλιόπη Κεχαγιά ο εθνικός και ηθοποιητικός ρόλος των γυναικών ολοκληρώνεται στο πρόσωπο της παιδαγωγού, όπως την παρουσιάζει σε σχετική ομιλία της στις υποψήφιες δασκάλες, απόφοιτες του "Ζαππείου" στην Κωνσταντινούπολη2. Στη σκέψη της Κ. Κεχαγιά η δασκάλα εμφανίζεται να είναι εκείνη που θα συντελέσει καθοριστικά στη διάδοση της μητρικής γλώσσας και στην καλλιέργεια της εθνικής συνείδησης, μέσα από τη διδασκαλία των πνευματικών και ηθικών αξιών του "ελληνισμού". Κάθε Ελληνίδα -μέσα ή έξω από το ελληνικό κράτος- αλλά πολύ περισσότερο η υποψήφια δασκάλα, δεν μπορεί παρά να έχει βαθιά γνώση του αρχαίου ελληνικού πνεύματος και της χριστιανικής θρησκείας, παράλληλα με τη θεωρητική και πρακτική μόρφωση στον τομέα της παιδαγωγικής επιστήμης.

Η αποστολή άλλωστε της παιδαγωγού για την Κ. Κεχαγιά δεν περιορίζεται στη δουλειά της μέσα στον σχολικό μηχανισμό. Οι εθνικές αξίες θα 

———————

1. Σαπφώ Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", Ευρυδίκη, έτος A', 1870, αρ. 1-7· εδώ, σ. 209-218 και 227-229.

2. Καλλιόπη Κεχαγιά, "Εγκόλπιον παιδαγωγικόν ή συμβουλαί τινες προς τας αποφοιτώσας Ζαππίδας", Παιδαγωγικαί μελέται ήτοι λόγοι εκφωνηθέντες εν τω Ζαππείω κατά την διανομήν των βραβείων, Κωνσταντινούπολη 1880· εδώ, σ. 278-293.

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/44.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

πρέπει να την εμπνέουν τόσο στην προσωπική της ζωή όσο και στις σχέσεις που θα αναπτύξει με το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον όπου ζει, στην επαρχία ή στην πόλη. Για να μπορέσει να ασκήσει μια αποτελεσματική επίδραση, η ιδανική αυτή παιδαγωγός θα πρέπει να ακολουθήσει μια στρατηγική, κυρίως απέναντι στους γονείς και στις αρχές. Αναπτύσσοντας τις συμπεριφορές που μπορούν να διευκολύνουν το δύσκολο έργο της, η Κ. Κεχαγιά -παρά την αυστηρότητα που τη διακρίνει και την επιφύλαξή της απέναντι στις νέες μορφές κοινωνικότητας- δείχνει τους δρόμους για μια κοινωνική δραστηριότητα που ξεπερνά την απλή διδασκαλία μέσα σε μια τάξη. Σε ό,τι αφορά την "Τέχνην του βίου", λέει στις υποψήφιες δασκάλες: "Ίστασθε εν τω μέσω τεσσάρων ομοκέντρων κύκλων, προς ους διηνεκώς πρέπει να κατευθύνωνται αι ακτίνες των ενεργειών υμών. Ούτοι δέ εισιν ο οίκος, η κοινωνία εν τη ημετέρα πατρίδι, το έθνος και η ανθρωπότης. Διότι ένεκα των καθηκόντων προς τα κέντρα ταύτα δεν δύναται πλέον το σχολείον να θεωρηθή κέντρον αποκλειστικόν των ενεργειών υμών"1. Με τη συμπεριφορά τους, λοιπόν, οι υποψήφιες δασκάλες πρέπει να κρατούν την ηθική ενότητα στο σχολείο και την οικογένεια, να δείχνουν τη σχέση της τελευταίας με την ευρύτερη κοινωνία και να δουλεύουν για την πατρίδα και ολόκληρη την ανθρωπότητα2.

Η γυναίκα ως συνειδητό ενεργητικό υποκείμενο, με τη μορφή που παρουσιάζεται σε κείμενα όπως της Σ. Λεοντιάδος και της Κ. Κεχαγιά, στηρίζεται από τη μια στη γνώση του καθήκοντος και από την άλλη σε μια βασική κοινωνική αξία: την αυτοθυσία. Καθώς όμως η αξία αυτή γίνεται εδώ αντιληπτή δυναμικά και όχι παθητικά, οδηγεί σ' έναν ηγετικό ρόλο, στο όνομα πάντοτε της "διαφοράς".

Η γυναίκα-πρότυπο "εν τω δράματι του βίου" για την Κ. Κεχαγιά, είναι η Αντιγόνη. Η ισότητα της γυναίκας ως προς τον άνδρα έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι απέναντι στα μεγάλα διλήμματα της ζωής έχει το ίδιο δικαίωμα ελεύθερης επιλογής: να διαλέξει το δρόμο του ατομικού συμφέροντος, του "εγωισμού" και του "υλισμού" ή εκείνον που οδηγεί στο κοινό καλό και υπηρετεί

———————

1. Στο ίδιο· εδώ, σ. 279.

2. Απέναντι στην ιδεατή αυτή σύλληψη του έργου της παιδαγωγού μοιάζει ωστόσο να ορθώνεται μια σκληρή πραγματικότητα, ιδιαίτερα για τις νέες και ανύπαντρες δασκάλες, σύμφωνα τουλάχιστον με κείμενα τα οποία αναφέρονται στις δυσκολίες που αυτές αντιμετωπίζουν στις επαρχίες του ελληνικού κράτους· βλ. χαρακτηριστικά, K. Παρρέν, "Επιθέσεις και στραγγαλισμοί κατά διδασκαλισσών", Εφημερίς των Κυριών, έτος Α΄, αρ. 47, 31 Ιανουαρίου 1888, σ. 3-4· Ελένη Γεωργιάδου, "Γυναικεία έργα", Εφημερίς των Κυριών, έτος ΙΕ', αρ. 693, 3 Φεβρουαρίου 1902, σ. 5-5, αρ. 694, 10 Φεβρουαρίου 1902, σ. 2-3 και αρ. 695, 17 Φεβρουαρίου 1902, σ. 7-8· Ελένη Γ. Μπουκουβάλα, "Αναμνήσεις εκ της επιθεωρήσεως σχολείων θηλέων. Η θέσις της διδασκαλίσσης", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτος A' (1901-1902), Αθήνα 1902, σ. 73-86 (εδώ, σ. 503-511).

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/45.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

αιώνιες ηθικές αξίες. Το παράδειγμα της Αντιγόνης είναι πρότυπο "ελευθέρας αιρέσεως" και αυτοθυσίας στο όνομα του θεμελιώδους καθήκοντος που έχει αναλάβει η γυναίκα: την υπεράσπιση "των στοργικών αισθημάτων των φρουρούντων την ιεράν του οίκου εστίαν", των οποίων η "βεβήλωσις" οφείλεται σ' έναν τύραννο, μια εφήμερη πολιτική εξουσία, αυτά που ο κοινός πολίτης δεν είναι σε θέση να υπερασπίσει: "Ενταύθα ο ανήρ εξωκειωμένος την αγρίαν των μαχών όψιν δεν είναι ο εις αίρεσιν προσκαλούμενος· ο πολίτης αδυνατεί να παρακούση την άδικον ταύτην προσταγήν. [...] Προς την γυναίκα λοιπόν ατενίζει κατά την κρίσιμον ταύτην στιγμήν η ανθρωπότης"1.

Με προϋπόθεση τη διεκδίκηση αυτή ανάλογων (ίσως και ανώτερων;) με τους άνδρες ευθυνών απέναντι στο κοινωνικό σύνολο, η Κ. Κεχαγιά θα τονίσει σε μια άλλη της ομιλία ότι βάση του προγράμματος του "Ζαππείου" είναι η μόρφωση της γυναίκας ως "διδασκάλου", "μητρός" αλλά και "πολίτιδος", "ικανώς παρεσκευασμένης διά το δράμα του βίου". Η εποχή της διάδοσης των στοιχειωδών γραμμάτων στο γυναικείο φύλο έχει περάσει· τώρα απαιτείται μια ευρύτερη και πιο συστηματική εκπαίδευση2. Η Σ. Λεοντιάς και η Κ. Κεχαγιά ουσιαστικά υποστηρίζουν ότι και στο επίπεδο της μέσης εκπαίδευσης το κορίτσι πρέπει να παίρνει τις ίδιες βασικές γνώσεις με το αγόρι, με την προσθήκη εκείνων που αρμόζουν στον ιδιαίτερο προορισμό των γυναικών3· κι αυτό, μέσα από μια συστηματική και επιστημονική παιδεία στα πλαίσια του "Παρθεναγωγείου"4, ενός χώρου με τις δικές του ιδιαίτερες αξίες και κώδικες, που επιπλέον γίνεται κέντρο του "ελληνισμού", καθώς διαμορφώνει εθνικές γυναικείες συνειδήσεις.

Αν και το όραμα αυτό του "Παρθεναγωγείου" θα εμπνεύσει και θα χαράξει ένα δρόμο, η υποστήριξη μιας διευρυμένης και ποιοτικά ισότιμης με την ανδρική γυναικείας εκπαίδευσης δεν θα έχει την ίδια τύχη· δρόμος λοιπόν όχι χωρίς παλινδρομήσεις, διαφοροποιήσεις, αντιστάσεις -όχι πάντα σαφείς- που

———————

1. Κ. Κεχαγιά, "Η γυνή εν τω δράματι του βίου", Παιδαγωγικαί μελέται, σ. 92.

2. Κ. Κεχαγιά, "Έκθεσις των κατά το A' του Ζαππείου σχολικόν έτος (1875-76)", στο ίδιο· εδώ, σ. 271-272.

3. Βλ. σχετικά Σ. Λεοντιάς, "Περί κλήσεως της γυναικός", Ευρυδίκη, ό.π. (και εδώ, σ. 215). Σύμφωνα με μαρτυρία που διαθέτουμε, η Σ. Λεοντιάς επιμένοντας στην άποψη αυτή αντικρούει συντηρητικότερες θέσεις που εκφράζονται από λογίους της Σμύρνης γύρω από το περιεχόμενο της γυναικείας εκπαίδευσης· βλ. σχετικά, A. Ισηγόνης, "Το Ελληνικόν Παιδαγωγείον Σμύρνης: β) Η κορασιακή εκπαίδευσις". Μικρασιατικά Χρονικά, τ. ΙΒ', 1965, σ. 99-103.

4. Το ομώνυμο ποίημα του Παλαμά δημοσιεύεται στο περ. Εστία το 1880 (εδώ, σ. 295-296), την ίδια χρονιά που κυκλοφορεί το "Εγκόλπιον παιδαγωγικόν" της Κ. Κεχαγιά, ό.π., με τις υποθήκες της προς τις απόφοιτες του "Ζαππείου".

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/46.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

διαφαίνονται ήδη στα χρόνια που εκφράζονται οι πρώτες λόγιες γυναίκες και παιδαγωγοί.

Σε ορισμένα κείμενα της εποχής το πρότυπο της γυναίκας που στηρίζει τη συζήτηση για τη γυναικεία εκπαίδευση -σε αντίθεση με τα πρότυπα της Κ. Κεχαγιά και της Σ. Λεοντιάδος- είναι παθητικό, είναι η Πηνελόπη ή η "αγνή εστιάς" που φυλάει το "ιερόν πυρ του οίκου", "και εμμένει εις την αφάνειαν της οικίας ως η ρίζα, εξ ης θα εκβλαστήσωσιν εκάστοτε οι νέοι κλώνοι του καλλιστεφάνου της πατρίδος δένδρου"1. Δεν θα ήταν υπερβολικό να υποθέσουμε ότι η σύλληψη αυτή έμμεσα υποβιβάζει τη σημασία μιας συστηματικής πνευματικής καλλιέργειας. Η υποβάθμιση αυτή γίνεται πιο έκδηλη όταν η ιδιαιτερότητα της γυναικείας "φύσης" γίνεται αντιληπτή ως κατωτερότητα διανοητική, άποψη που συχνά καλύπτεται πίσω από την έμφαση σε κατεξοχήν "γυναικείες" πνευματικές ιδιότητες, όπως η φαντασία, η ικανότητα της ανάλυσης και της αποστήθισης, η ευαισθησία για τη γλώσσα και η "χάρις" της ομιλίας. Έτσι, έχει υποστηριχθεί ότι η βιολογική και ψυχική διαφορά της γυναίκας απαιτεί να στρέφεται η ανώτερη εκπαίδευση των κοριτσιών "εις γενικωτέραν του νοός και της καλαισθησίας και της καρδίας μόρφωσιν" και να διαφοροποιείται από την "συστηματικωτέραν και επιστημονικωτέραν γυμνασιακήν των αρρένων"2. Η σπουδή της γλώσσας -η γραμματική, το συντακτικό, η ορθογραφία, η δυνατότητα ορθής έκφρασης- θεωρείται πολύ σημαντική, ενώ αμφισβητείται η ικανότητα του γυναικείου μυαλού να εμβαθύνει στο πνεύμα αρχαίων συγγραφέων, όπως οι τραγικοί, ο Δημοσθένης, ο Ισοκράτης, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, κ.ά. Μπορούν όμως οι γυναίκες να αντιληφθούν και να ωφεληθούν από τον Λυσία, τον Ξενοφώντα (ο Οικονομικός θεωρείται βασικό κείμενο για την αγωγή τους) και, βέβαια, από τον Όμηρο· όχι όμως από την "πολεμικήν" Ιλιάδα, αλλά από την Οδύσσεια, όπου κυρίως εξυμνείται ο οικιακός βίος και η γυναικεία αρετή. Δεν είναι λοιπόν μόνο το πνεύμα αλλά και ο φυσικός και κοινωνικός προορισμός της γυναίκας που δεν συμβιβάζεται με "τον τας αλληλοκτονίας των Ελλήνων σπαραξικαρδίως ιστορούντα Θουκυδίδην, τας τραγικάς σκηνάς του Σοφοκλέους" ή τον πολιτικό λόγο και τη ρητορεία του Δημοσθένη3. Και η διαφοροποίηση, σε σχέση με όσα εντοπίσαμε σε κείμενα όπως της Κ. Κεχαγιά, γίνεται ακόμα πιο φανερή: "Ή μήπως εις στρατηγούς και πολιτικούς και καθόλου ειπείν πολίτας θα προασκήσωμεν τα κοράσια; [...] Αλλά πότε θα λάβη αφορμήν να ρητορεύη η γυνή, ήτις ως είρηται προς ρητορείαν ούτε πέφυκεν ούτε

———————

1. Κ. Σ. Ξανθόπουλος, Πρώτη και μέση εκπαίδευσις και περί ανατροφής και εκπαιδεύσεως των κορασίων, Αθήνα 1873, σ. 223 (βλ. και εδώ σ. 248-265).

2. Στο ίδιο· εδώ, σ. 260.

3. A. Ισηγόνης, "Το Ελληνικόν Παιδαγωγείον Σμύρνης", ό.π., σ. 102-103.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/47.gif&w=600&h=39311. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

8. Επίσκεψη μαθητριών του Παρθεναγωγείου Χιλλ στην Ακρόπολη, 1860

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/48.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

καλείται επ' αγαθώ· εικότως, διότι ο οικιακός βίος δεν χρήζει ρητορικής"1.

Οι αρετές λοιπόν του οικιακού βίου δεν μοιάζουν να συμβιβάζονται με τη λογιοσύνη. Σε μια συζήτηση γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση που γίνεται μέσα από τις στήλες της εφημερίδας Αμάλθεια της Σμύρνης, ένας από τους λογίους της εποχής, ο A. Ισηγόνης, γράφει το 1872: "Το έθνος, η πατρίς, η κοινωνία δεν απαιτούσι παρά των Παρθεναγωγείων γυναίκας λογίας, απαιτούσι γυναίκας ευσεβείς, σώφρονας, τιμίας, εγκρατείς, εναρέτους"2. Τον ίδιο χρόνο δημοσιεύονται συνοπτικά οι απόψεις από ένα διαγωνισμό γύρω από την εκπαίδευση, που προκήρυξε ο Σύλλογος προς Διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων. Σε μια πολύ σύντομη αναφορά στη γυναικεία εκπαίδευση διαβάζουμε: "Τα εκπαιδευτήρια των κορασίων πρέπει ή όλως να εκλείψωσιν ή να παύσωσι να ήνε θηλέων στρατώνες ή φιλολόγων παλαίστραι, να γίνωσι δε αληθούς μεν και χρησίμου μαθήσεως φυτώρια, απλού δε οικογενειακού βίου και μητρικής διδασκαλίας ενδιαιτήματα"3. Ας σημειωθεί ότι το φυλλάδιο αυτό υπογράφουν παιδαγωγοί που εκφράζονται και δρουν υπέρ της γυναικείας εκπαίδευσης, όπως ο Γ.Γ. Παππαδόπουλος και ο Λέων Μελάς.

Ο φόβος αυτός ότι η εκπαίδευση στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία απομακρύνει τα κορίτσια από τον οικιακό βίο είναι παλιός και τον βρίσκουμε να αναβιώνει στις κριτικές για τη μη διαφοροποιημένη εκπαίδευση αγοριών-κοριτσιών. Καθώς όμως τώρα δεν βρισκόμαστε στα πρώτα δύσκολα βήματα της δημιουργίας του θεσμού, αλλά τα "ανώτερα" παρθεναγωγεία έχουν δεκαετίες λειτουργίας πίσω τους, οι δισταγμοί αυτοί θα μπορούσαν να συνδυαστούν και με ένα πιο επίκαιρο ιστορικό φαινόμενο, όπως με το γεγονός ότι μορφωμένες γυναίκες αρχίζουν να εκφράζονται και να συμμετέχουν πιο ενεργητικά στην οργάνωση της εκπαίδευσης του φύλου τους. Εξάλλου, μέσα από τις ακραίες γυναικείες μορφές δεινών ρητόρων, "πιερίδων", "πολιτικών" και "στρατηγών" ακόμα θα μπορούσε να διακρίνει κανείς έμμεσες αντιστάσεις απέναντι σε μια μειοψηφία λόγιων γυναικών. Αν και αποδέχονται την ιδιαιτερότητα της γυναικείας "φύσης" και εκπαίδευσης, δίνουν τις δικές τους ερμηνείες, υπερασπίζονται σε ορισμένες περιπτώσεις την πνευματική ισότητα του φύλου τους, επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν τους στόχους της μόρφωσης των κοριτσιών. Πιο πολύ όμως κλονίζουν στην πράξη μια παράδοση, μέσα από τη δημόσια παρουσία τους, ιδιαίτερα μέσα από την είσοδό τους στο χώρο των γραμμάτων, της δημοσιογραφίας, της θεωρίας της παιδείας, τομείς που παραδοσιακά 

———————

1. Κ. Ξανθόπουλος, ό.π. (εδώ, σ. 261).

2. A. Ισηγόνης, ό.π., σ. 102.

3. Περί Κατωτέρας και Μέσης Παιδείας ή ο επί του θέματος τούτου διαγωνισμός. Έκθεσις της αγωνοδίκου επιτροπείας αναγνωσθείσα εν τω προς διάδοσιν των Ελληνικών Γραμμάτων Συλλόγω, Αθήνα 1872 εδώ, σ. 247.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/49.gif&w=600&h=915 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ανήκαν στους άνδρες. Από την άλλη μεριά, το επάγγελμα της δασκάλας αρχίζει να γίνεται ολοένα και πιο επιθυμητό στα κορίτσια των μεσαίων στρωμάτων, καθώς αποτελεί τη μόνη διέξοδο, προκειμένου να εξασφαλίσουν οικονομικούς πόρους, ίσως και κάποια κοινωνική ανεξαρτησία1. Η έκταση και η κοινωνική εμβέλεια των φαινομένων αυτών απαιτούν ειδικότερη έρευνα· θα μπορούσαμε ωστόσο να διατυπώσουμε την υπόθεση ότι η συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση των κοριτσιών, χώρος ζυμώσεων και συγκρούσεων σε διάφορα επίπεδα, θα πρέπει να μελετηθεί και σε σχέση με μια ιδιαίτερη διάσταση, η οποία προσδιορίζεται από το γεγονός ότι οι γυναίκες επιχειρούν να ξεφύγουν από παραδοσιακούς τρόπους ζωής που τις κρατούν στην αφάνεια του "ιδιωτικού" και τις αποκλείουν από το "κοινωνικό"· καθώς χρησιμοποιούν -όχι μόνο ατομικά, αλλά συχνά και με μια συνείδηση συλλογικότητας- την πρόσβαση στη γνώση ως πρωταρχική πορεία για την ανύψωση της κοινωνικής θέσης του φύλου τους, το "Παρθεναγωγείον" και το επάγγελμα της "παιδαγωγού" ως ένα πεδίο δημόσιας δράσης και έκφρασης.

Το φαινόμενο αυτό πυκνώνει στα τέλη της περιόδου που εξετάζουμε στο ανθολόγιο, ενώ νέες ιδεολογικές ανησυχίες -αλλά και πρωτοβουλίες συγχρόνως- εμφανίζονται να πλαισιώνουν τη συζήτηση γύρω από την εκπαίδευση γενικά και των γυναικών ειδικότερα. Ανησυχίες και πρωτοβουλίες που σχετίζονται με εξελίξεις στο εθνικό, στο πολιτικό, στο οικονομικό επίπεδο, με τον εκσυγχρονισμό του ελληνικού κράτους και την αυξανόμενη εκβιομηχάνιση, με το εργατικό πρόβλημα και εκείνο του κοινωνικού ελέγχου και των μεταρρυθμίσεων2. Η εμφάνιση ενός νέου γυναικείου φύλλου, της Εφημερίδος των Κυριών, με ευρεία κυκλοφορία και μεγάλη διάρκεια ζωής (σε αντίθεση με τη Θάλεια και την Ευρυδίκη, οι οποίες, ίσως όχι τυχαία, σταμάτησαν πολύ γρήγορα να εκδίδονται) δηλώνει μεταξύ άλλων το νέο κλίμα που αρχίζει να διαμορφώνεται: μέσα από έναν πρώτο φεμινιστικό προβληματισμό η Εφημερίς των Κυριών θέτει το θέμα της "χειραφετήσεως" των γυναικών "διά της εκπαιδεύσεως και διά της εργασίας", και όσον αφορά το θέμα που μας απασχολεί εδώ μπορούμε να πούμε ότι η έκδοσή της αποτελεί σταθμό· παράλληλα, απηχεί και προβάλλει συστηματικά και συνειδητά τη δημόσια παρουσία των γυναικών, η οποία γνωρίζει μια σημαντική στιγμή, όταν ένα νέο σωματείο, η Ένωσις των Ελληνίδων, συμμετέχει στην εθνική κινητοποίηση του '97 με πρωτοβουλίες στον τομέα της ιατρικής περίθαλψης και της διεθνούς αλληλεγγύης3. Τέλος, όλα αυτά 

———————

1. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 103 και 167-172.

2  Βλ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ' (1881-1913).

3. Για τα φαινόμενα αυτά, καθώς και για την ιδεολογική συγκρότηση της Εφημερίδος των Κυριών, βλ. Ε. Βαρίκα, Η εξέγερση των κυριών. Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, στα τέλη της δεκαετίας του '80, μπορούμε να μιλάμε για ένα ρεύμα που υποστηρίζει την ισότητα

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/50.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

σφραγίζονται από την προσωπικότητα της γενιάς του '80, γενιάς της "ήττας", αλλά ταυτόχρονα του δυναμικού εθνικισμού, του ορθολογισμού, του ρεαλισμού και της αισιοδοξίας, που σκύβει στα προβλήματα της καθημερινής ζωής του αστικού χώρου, ανακαλύπτοντας παράλληλα και εξυμνώντας τη ζωή της υπαίθρου, τις λαϊκές παραδόσεις και τη δημοτική γλώσσα.

Ένα κλίμα σύνθετο λοιπόν, καθώς παράλληλα διευρύνεται η συζήτηση γύρω από τις γυναίκες και την εκπαίδευση των κοριτσιών, καθώς πολλαπλασιάζονται αισθητά τα κείμενα και οι μαρτυρίες, αναπτύσσοντας προβληματισμούς που είναι δύσκολο να αποδοθούν στη σχηματική αυτή περιήγηση της ανθολογίας σε όλη τους την ποικιλία και τις λεπτές διαφοροποιήσεις. Επιχειρώντας να παρουσιάσουμε ορισμένες πλευρές της νέας αυτής ατμόσφαιρας, θα θέλαμε κυρίως να τονίσουμε ότι οι δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα και οι απαρχές του 20ού θα μπορούσαν να αποτελούν ένα "αυτοτελές" πεδίο ανάλυσης για το θέμα που εξετάζουμε εδώ.

Στοιχεία εξελίξεων και επαναπροσδιορισμών στην καμπή του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού

Μια πρώτη αίσθηση που προκαλούν παιδαγωγικά και άλλα κείμενα τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα είναι το έντονο ενδιαφέρον για το παιδί, που αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν ένα πλάσμα αθώο με ιδιαίτερη ψυχοσύνθεση που χρειάζεται προστασία. Αν στο σύνολο της κανονιστικής φιλολογίας πρωιμότερων εποχών κυριαρχεί η εικόνα ενός παιδιού ακίνητου, πειθαρχημένου, που μιλά με τη σοφία ενός μεγάλου, τώρα το παιδί αποκτά τις φυσικές του διαστάσεις και συμπεριφορές. Το στοιχείο αυτό αρχίζει -έστω δειλά- να αντανακλάται στην τέχνη και τη λογοτεχνία, δηλώνεται όμως και από την αυξανόμενη παραγωγή παιδικής λογοτεχνίας· είναι ενδεικτικό ότι η Διάπλασις των Παίδων κυκλοφορεί το 1879 1. Αν παλιότερα τονιζόταν η αυστηρότητα και η

———————

των φύλων και δηλώνει τη διαμόρφωση μιας "φεμινιστικής συνείδησης" στο χώρο των μορφωμένων γυναικών των μεσαίων στρωμάτων, η οποία εκφράζεται συστηματικά μέσα από την Εφημερίδα των Κυριών. Το φύλλο αυτό κυκλοφόρησε για τριάντα χρόνια (εβδομαδιαίο από το 1887 ως το 1907 και δίμηνο στη συνέχεια, μέχρι το 1917) και είχε ένα σταθερό κοινό τόσο στην Ελλάδα όσο και στη διασπορά.

1. Έχει εντοπισθεί η ολοένα και εντονότερη παρουσία του παιδιού στις πνευματικές ανησυχίες της εποχής, ως θέμα αλλά και ως αποδέκτη (βλ. Π. Μουλάς, "Η λογοτεχνία από το 1880 ως τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο", Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. ΙΔ' (1881-1913), σ. 415), ενώ είναι αμφίβολο αν μπορούμε να μιλάμε με τους ίδιους όρους για την παραγωγή παιδικού και νεανικού τύπου, τουλάχιστον σε προηγούμενες περιόδους· βλ.

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/51.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

πειθαρχία -συχνά εκφρασμένες στην πρακτική με ποινές ταπεινωτικές και σωματική βία- τώρα ασκείται έντονη κριτική στις παραδοσιακές αυτές αντιλήψεις, ενώ το ενδιαφέρον για τις σύγχρονες δυτικές παιδαγωγικές θεωρίες και την επιστήμη της παιδικής ψυχολογίας εκφράζεται συστηματικά. Η εισαγωγή στην Ελλάδα, το 1880, από την Αικατερίνη Λασκαρίδου του συστήματος των φροβελιανών "παιδικών κήπων", όπου κεντρική θέση στη μάθηση κατέχει το παιχνίδι, φανερώνει τις νέες αυτές ανησυχίες, συνδυασμένες, βέβαια, θεωρητικά και πρακτικά με τη γυναικεία εκπαίδευση: η λειτουργία νηπιαγωγείων σε παρθεναγωγεία, η εκπαίδευση γυναικών για το επάγγελμα της νηπιαγωγού και η παγιωμένη πια αντίληψη ότι η παιδαγωγική είναι η "επιστήμη των μητέρων"1 δηλώνουν αυτή τη σχέση.

Μέσα στο κλίμα αυτό αναδεικνύεται το αίτημα για την προσαρμογή του σχολείου στην ιδιαιτερότητα της παιδικής και νεανικής ηλικίας και η κριτική στη συσσώρευση μη λειτουργικών γνώσεων που καταπονούν τις δυνάμεις των παιδιών, στην αυστηρότητα και την τυποποίηση. Σε συνδυασμό με αυτά, αλλά και με τις επιταγές μιας αυξανόμενης αστικοποίησης, τίθεται άμεσα, επιτακτικά και με μεγαλύτερη σαφήνεια το πρόβλημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης2: το αίτημα να ανταποκρίνεται το σχολείο στις ανάγκες της ζωής, το αίτημα για μια στροφή στις πρακτικότερες γνώσεις και για ένα προσανατολισμό στις θετικές επιστήμες, η κριτική στη θεωρητική κατεύθυνση και τον κλασικισμό, συνθέτουν, ήδη από παλιότερα, ορισμένες από τις γενικές κατευθύνσεις της εκσυγχρονιστικής προσέγγισης του εκπαιδευτικού συστήματος, που μια του έκφραση άλλωστε είναι και ο δημοτικισμός.

Με τη δυναμική της οπτικής αυτής ανατροφοδοτείται και επαναπροσδιορίζεται η κριτική στον καθιερωμένο τύπο "ανώτερου" παρθεναγωγείου, και πρώτα απ' όλα στη "διακοσμητική" κατεύθυνση: στην "βιομηχανίαν των γαλλικών και του πιάνου, την κατεργαζομένην τας κοσμοπολίτιδας demoiselles",

———————

Μάρθα Καρπόζηλου, Άννα Ματθαίου, Λ. Καρυάτογλου, Κ. Τσικνάκης, Αγγελική Πανοπούλου, Οντέτ Βαρών, "Νεανικός τύπος 1830-1944", Πρακτικά του Διεθνούς Συμποσίου: Ιστορικότητα της Παιδικής Ηλικίας και της Νεότητας (Αθήνα, 1-5 Οκτωβρίου 1984), Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, Αθήνα 1986, σ. 546 κ.ε.

1. Αικ. Λασκαρίδου, "Περί του Φροβελιανού συστήματος", Παρνασσός, τ. Η', 1884· εδώ, σ. 315. Για την εφαρμογή των παιδαγωγικών θεωριών του Friedrich Fröbel (1782-1852) και την υποδοχή τους στην Ελλάδα βλ. Α. Π. Κ.[ουρτίδης], "Ελληνικόν Παρθεναγωγείον Αικατερίνης Λασκαρίδου", περ. Εστία, τ. ΚΔ', αρ. 606, 9 Αυγούστου 1887, σ. 513-518 (εδώ, σ. 335-342). Πρβλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 177-178.

2. Α. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, τ. Α' (1821-1894), σ. μστ', και τ. Β' (1895-1967) σ. κα'· βλ. επίσης Άννα Φραγκουδάκη, Εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και φιλελεύθεροι διανοούμενοι, Αθήνα 1983, σ. 17-26.

Σελ. 51
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 32
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    για πρώτη φορά τόσο ρητά και με πρόθεση θεωρητικής θεμελίωσης ότι οι γυναίκες είναι ίσες με τους άνδρες ως προς τις ψυχικές και διανοητικές ιδιότητες, αλλά διαφορετικές ως προς τη φυσιολογία, που καθορίζεται από την ιδιαίτερη βιολογική τους αποστολή, δηλαδή τη μητρότητα. Για να ορίσει τη φυσιολογία αυτή ο Γ. Γ. Παππαδόπουλος ανατρέχει σε θεωρίες της ιατρικής επιστήμης που διαμορφώνονται στη Δύση: η ευαισθησία των οργάνων της πέψης, η λεπτότητα των οστών, η ευπάθεια των νεύρων, και γενικότερα η παιδική αδυναμία και η υστερική φύση αποτελούν τα βασικά βιολογικά χαρακτηριστικά της γυναίκας, που ωστόσο, στην αντίληψη του Γ. Γ. Παππαδόπουλου, δεν δηλώνουν την κατωτερότητά της. Πιστεύει, αντίθετα, ότι οι γυναίκες εμφανίζονται διανοητικά κατώτερες επειδή έχουν ουσιαστικά αποκλειστεί από κάθε ανώτερη μόρφωση. Απαντώντας έμμεσα σε φόβους και προκαταλήψεις ηθικολόγων της εποχής του αναγνωρίζει ως βασική αναγκαιότητα τη συστηματική εκπαίδευση της γυναίκας στο σχολείο, ώστε να αναπτύξει ισόρροπα όλες τις πνευματικές της ικανότητες, σύμφωνα όμως πάντοτε με τη βιολογική της ιδιαιτερότητα και εκείνη του κοινωνικού της προορισμού, ως μητέρας-παιδαγωγού.

    Τις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα, κείμενα που αναφέρονται στη γυναίκα ή στη γυναικεία εκπαίδευση αναπτύσσουν (ή υπαινίσσονται) τη βιολογική αυτή ιδιαιτερότητα της γυναικείας "φύσης" σε σχέση με την ανδρική, προσδιορίζοντας όμως παράλληλα και ένα σύνολο από ψυχολογικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα, οι οποίες αντιστοιχούν στις οργανικές. Έτσι, ανδρικά χαρακτηριστικά όπως οι δυνατοί μυς, "η σκληρότης και η δασύτης του δέρματος", "η ισχυρά και βαρεία φωνή", "το υπερήφανον βάδισμα", είναι ενδείξεις ψυχικής δύναμης, τόλμης και επιμονής. Αντίθετα, για τη γυναίκα, η οργανική ευαισθησία και ευπάθεια (κυρίως του νευρικού συστήματος) παραπέμπει στην ψυχική αδυναμία και δειλία, αλλά και σε όλα "τα συμπαθή και μειλίχια" αισθήματα, άρρηκτα δεμένα με τη μητρότητα1.

    Οι ιδιότητες κάθε φύλου, όπως περιγράφονται, "ερμηνεύουν" με σαφήνεια και τον προορισμό του στην κοινωνία: ο άνδρας είναι πλασμένος να εξουσιάζει προσφέροντας δημιουργικό έργο σε όλους τους τομείς του πολυτάραχου δημόσιου βίου, ενώ η γυναίκα είναι ταγμένη για την ηρεμία και τη γαλήνη της οικογενειακής ζωής. Παρ' όλη όμως τη "φυσική" της αδυναμία και ευαισθησία, τον φαινομενικά περιορισμένο κύκλο μέσα στον οποίο κινείται, η κοινωνική της προσφορά θεωρείται μεγάλη.

    ———————

    1. "Ομοιότητες και διαφοραί των φύλων κατά τε το σώμα και τα πάθη της ψυχής", Θάλεια, έτος Α', φύλλ. Ε', Μάιος 1867, σ. 75-76 (εδώ, σ. 206-208)· βλ. επίσης χαρακτηριστικά: Ε. Γιαννακόπουλος, "Περί της γυναικός υπό φυσικήν τε και ηθικήν έποψιν", Όμηρος, έτος Β', φύλλ. B', Σμύρνη 1874, σ. 73-74 και αρ. Γ' 107-111· Ξ. Ζύγουρας, Το βιβλίον της γυναικός, Αθήνα 1888, σ. 15-18.