Συγγραφέας:Φουρναράκη, Ελένη
 
Τίτλος:Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
 
Υπότιτλος:Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:11
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:630
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1910
 
Περίληψη:Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα, αντλημένες από ένα ευρύ φάσμα πηγών. Το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία, ενώ στην εισαγωγή επιχειρείται η επισήμανση των διαφοροποιήσεων και των εξελίξεων στις αντιλήψεις για το γυναικείο πρότυπο, μέσα από προσπάθεια απάντησης σε ερωτήματα όπως: Μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο σχετικός με τη γυναικεία εκπαίδευση κανονιστικός λόγος, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.83 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 564-583 από: 634
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/564.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος

1908

Δ. Ι. Σαράτσης

ΕΙΣΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟ ΔΗΜΟΊΊΚΟΝ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΝ

Κύριοι Σύμβουλοι,

Κατά την συζήτησιν του προϋπολογισμού του έτους τούτου, ενθυμείσθε ότι προκειμένου περί της πιστώσεως διά τας δύο ανωτέρας τάξεις του Α' Παρθεναγωγείου ηκούσθησαν εν τη αιθούση ταύτη πολλαί γνώμαι, διά των οποίων εξεφράζοντο αμφιβολίαι περί της χρησιμότητος της διδασκαλίας, όπως αύτη γίνεται εις τας τάξεις ταύτας. Μετά μακράν επ' αυτών συζήτησιν, το Συμβούλιον εψήφισε μεν την πίστωσιν προς λειτουργίαν των τάξεων τούτων μέχρι τέλους του σχολικού έτους, ανέθηκε δ' εις επιτροπήν να μελετήση και υποδείξη κατά ποίον τρόπον είναι δυνατή η μεταρρύθμισις της ανωτέρας αυτής εκπ/ως ώστε να προσαρμοσθή αύτη τούτο μεν προς τον προορισμόν της γυναικός, και δη της Ελληνίδος, τούτο δε προς τας απαιτήσεις των καθ' ημάς χρόνων. Της επιτροπής ταύτης, αποτελών και εγώ μέλος σάς παρακαλώ να ακούσητε τας επί του ζητήματος σκέψεις μου.

Α' Όπως γνωρίζετε και όπως θα ίδητε εκ του εν παραρτήματι προγράμματος, αι δύο ανώτεραι τάξεις του παρθεναγωγείου λειτουργούν επί τη βάσει του προγράμματος των αντιστοίχων τάξεων του Αρσακείου, το οποίον πάλιν δεν διαφέρει εν πολλοίς του εν τοις σχολείοις των αρρένων υφισταμένου. Το πρόγραμμα τούτο εφαρμόζεται εις την μέσην εκπαίδευσιν των θηλέων κατά συνήθειαν ούτως ειπείν και κατ' επέκτασιν διατάξεως του νόμου, κατά την οποίαν τα ιδιωτικά σχολεία πρέπει να προσαρμόζωνται ακριβώς προς τα αντίστοιχα δημόσια.

———————

Αποσπάσματα από την εισήγηση του Δ. Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο του Βόλου το 1908, σχετικά με την ίδρυση του Ανώτερου Παρθεναγωγείου· αναδημοσιεύονται από το φυλλάδιο: Χαράλαμπος Γ. Χαρίτος, "Η εισηγητική έκθεση του Δ. Σαράτση για την ίδρυση του Ανωτ. Δημοτικού Παρθεναγωγείου Βόλου", ανατύπωση από το περιοδικό Θεσσαλική Εστία, τχ. 32, Μάρτης-Απρίλης 1978, σ. 331-336 και 338-339.

Σελ. 564
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/565.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Αι δύο ανώτεραι τάξεις, αι υπό του Δήμου ημών συντηρούμεναι, αποτελούσι βεβαίως ιδιωτικήν διδασκαλίαν εφ' όσον εξέρχονται των ορίων της δημοτικής εκπαιδεύσεως διά την οποίαν κατά καθήκον οι δήμοι φροντίζουσιν. Αλλ' εις την προκειμένην περίστασιν το Αρσάκειον δεν είναι ποσώς δημόσιον καθ' όσον διευθύνεται υπό της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας... δεν δύναται δε και να χρησιμεύση ως υπόδειγμα διά τα υπό του Δήμου ή άλλων ιδιωτών συντηρούμενα σχολεία. Διότι το μεν Αρσάκειον είναι διδασκαλείον θηλέων παραλαμβάνον τας μαθητρίας άμα τη συμπληρώσει του δημοτικού σχολείου και παραδίδον αυτάς διδασκαλίσσας, ενώ ο Δήμος Παγασών συντηρών τας δύο ανωτέρας τάξεις δεν εσκόπει ούτε σκοπεί εις την παραγωγήν διδασκαλισσών, αλλ' εις την παροχήν ανωτέρας μορφώσεως, ώστε αι εκ των τάξεων αυτών αποφοιτώσαι να είναι ευπρόσωποι κοινωνικώς, εθνικώς κατηρτισμέναι, και άρτιαι διά το μέλλον αυτών, το οποίον, ως γνωρίζομεν όλοι είναι η δημιουργία υγιούς και ηθικής οικογενείας.

Περί τοιούτων όμως σχολείων, συμπληρωματικών ούτως ειπείν της εκπαιδεύσεως των θηλέων και αντιστοίχων προς τα Ελληνικά Σχολεία και τα Γυμνάσια των αρρένων, η Ελληνική Πολιτεία δεν έλαβεν ακόμη καιρόν να μεριμνήση και διά τούτο, ούτε προγράμματα ούτε κανονισμοί περί του διδακτικού προσωπικού αυτών υπάρχουσι.

Β΄ Ο Δήμος Παγασών δεν έχει βεβαίως σκοπόν να αναμορφώση την όλην εκπαίδευσιν των θηλέων. Εκείνο το οποίον επιθυμεί είναι να καταρτίζωνται ταύτα ως άριστα μετά την αποφοίτησίν των εκ του δημοτικού σχολείου. Αλλά κατά ποίαν διεύθυνσιν πρέπει να στραφή η εκπαίδευσις ίνα γίνη χρήσιμος εις την θήλειαν νεολαίαν και δι' αυτής εις όλον το έθνος;

Αφ' ενός πρέπει να τείνη εις μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος και αφ' ετέρου να χορηγήση όλας εκείνας τας πρακτικάς γνώσεις, διά των οποίων η σημερινή μαθήτρια θα καταστή εν τω μέλλοντι πρότυπον μητρός, συζύγου και νοικοκυράς. Την ανάγκην ταύτην ομολογούσι πάντες οι μελετήσαντες τα της εκπαιδεύσεως παρ' ημίν, εξεδήλωσαν δε και δι' επιστολών, τας οποίας μοι απηύθυνον διαπρεπείς λόγιοι ειδικοί περί τα παιδαγωγικά, προς τους οποίους χάριν του έργου τούτου έγραψα, τοιούτοι δε είναι οι κ. κ. Γ. Δροσίνης, Γεν. Επιθεωρητής της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, Γ. Παπασωτηρίου. Διευθυντής του διδασκαλείου της Κρήτης, Ν. Καπετανάκης, σπουδάσας ειδικώς την παιδαγωγικήν και ήδη διευθύνων την Ελληνικήν Εμπορικήν Σχολήν της Χάλκης και Κυρία Παρρέν, η γνωστή λογία και δημοσιογράφος.

Πλην των γνωμών τούτων έλαβον υπ' όψει και τας συζητήσεις τας γενομένας εν τω Α΄ Εκπαιδευτικώ Συνεδρίω, προς τούτοις δε διαφόρους μελέτας γραφείσας Ελληνιστί 1) Εθνική Αγωγή 1904, Γαλλιστί 2) René Leblance,

Σελ. 565
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/566.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

La réforme des écoles primaires supérieures. La Nesan, L' éducation de la femme moderne, και Γερμανιστί 3) Gerlad Budde, Mehr Freude an der schule, ― Martin, Die Hoher Mädelin Schule in Deutschland.

Επί πλέον δε τα προγράμματα του Αμερικανικού Παρθεναγωγείου της Κων/πόλεως, των σχολείων της μέσης εκπαιδεύσεως της Λωζάνης και των Γαλλικών Ανωτέρων Παρθεναγωγείων. Τα τελευταία ταύτα οφείλω εις την ευμενή παραχώρησιν του Συλλόγου προς διάδοσιν ωφελίμων Βιβλίων και του βουλευτού μας κ. Κ. Τοπάλη, μετ' ενδιαφέροντος ασχολουμένου εις τα εκπαιδευτικά.

Αλλ' όταν σκοπή τις να μεταρρυθμίση τα κακώς κείμενα, δεν πρέπει νομίζω, μόνον να αρκήται εις θεωρητικάς μελέτας, αλλά να παρατηρή και τας ανάγκας και τας τάσεις της κοινωνίας, εν τη οποία πρόκειται να εισαχθώσιν αι μεταρρυθμίσεις και να κανονίζη ταύτας αναλόγως των οικονομικών δυνάμεων, αι οποίαι προς τούτο είναι δυνατόν να διατεθώσι.

Όλα λοιπόν αυτά έχων υπ' όψει προτείνω υμίν τα εξής:

1) Ο Δήμος Παγασών ιδρύει Σχολήν Ανωτέραν θηλέων, η οποία ονομαζομένη Ανώτερον Δημοτικόν Παρθεναγωγείον ή Γυμνάσιον θηλέων αποτελεί ίδιον εκπαιδευτικόν ίδρυμα, σύγκειται εκ τριών τάξεων, και λειτουργεί εν ιδίω οικήματι και υπό ιδίαν διεύθυνσιν. Της Σχολής ταύτης σκοπός είναι η ευρυτέρα μόρφωσις των νεανίδων και η πρακτική αυτών κατάρτισις.

2) Το πρόγραμμα της Σχολής ταύτης κανονίζεται κατά τον εν παραρτήματι πίνακα ο οποίος εν πολλοίς ομοιάζει προς τα προγράμματα των αντιστοίχων Ελβετικών Σχολείων.

3) Το διδακτικού προσωπικόν της Σχολής αποτελείται εξ ενός διευθυντού, είτε διευθυντρίας διδάκτορος της φιλοσοφίας, μιας Γαλλίδος διδασκαλίσσης, με ανώτερον πτυχίον, μιας πρωτοβαθμίου διδασκαλίσσης κεκτημένης την περί την κοπτικήν και ραπτικήν μάθησιν, ενός καθηγητού της μουσικής, ενός της υγιεινής και νοσηλευτικής και ενός καθηγητού της ζωγραφικής.

4) Επειδή η εκπαίδευσις αύτη δεν ανάγεται εις τας υποχρεώσεις του Δήμου, αι δαπάναι προς λειτουργίαν αυτής καταβάλλονται υπό των μαθητριών, του Δήμου συντρέχοντος μόνον το ήμισυ ή το τρίτον της όλης ετησίας δαπάνης.

5) Η Σχολή αυτή διοικείται υπό πενταμελούς εφορείας της οποίας πρόεδρος είναι ο Δήμαρχος Παγασών, μέλη δε δύο Κυρίαι και δύο Κύριοι εκλεγόμενοι υπό του Δημοτικού Συμβουλίου.

Γ' Επί των πέντε τούτων προτάσεων επιτρέψατέ μοι, παρακαλώ, μικράν ανάπτυξιν.

Επί της Δευτέρας προτάσεως: Το πρόγραμμα κατήρτισα συμφώνως προς τον σκοπόν τον οποίον θα επιδιώκη το σχολείον. Ως θα ίδητε, η διδασκαλία της αρχαίας Ελληνικής είναι ηλαττωμένη κατά ποσόν ωρών αλλ'

Σελ. 566
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/567.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ελπίζω ότι ο τρόπος κατά τον οποίον θα γίνηται αύτη θα αποζημιώση διά την μείωσιν του χρόνου. Όπως σήμερον διδάσκονται τα Ελληνικά, παραμένουσιν εις την μνήμην των μαθητών μόνον τύποι τινές γραμματικοί διά μέσου των οποίων διαφεύγει όλως διόλου το πνεύμα του συγγραφέως. Διά τούτο θα επεθύμουν αντί των αγόνων και ματαίων γραμματικών και συντακτικών παρατηρήσεων να γίνεται ανάπτυξις του νοήματος του συγγραφέως, αντί δε της αποστροφής η οποία εμπνέεται διά της ξηράς διδασκαλίας τουναντίον αι μαθήτριαι να έχουσιν αγάπην και θαυμασμόν προς τα μεγάλα πνεύματα της αρχαιότητος. Εάν υπήρχον καλαί μεταφράσεις θα επρόκειτο να διδάσκωνται δι' αυτών οι αρχαίοι συγγραφείς. Αλλά προτιμώ η περί τούτων κρίσις να αφεθή εις τον διδάσκαλον ο οποίος εάν είναι πράγματι γνώστης του κάλλους της αρχαίας Ελληνικής φιλολογίας θα κατορθώση να μεταδώση αυτά χωρίς σχολαστικότητα και αποκτηνωτικάς αποστηθίσεις.

Παρά την αρχαίαν θα διδάσκεται αφθόνως και η νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία της οποίας πλείστα όσα ωραία πεζά τε και έμμετρα παραμένουν άγνωστα διά την μαθητευομένην νεότητα.

Γνωρίζω τας αντιρρήσεις αι οποίαι πολλάκις ακούονται ότι ουδέν υπάρχει εξυψούν μάλλον το πνεύμα και την καρδίαν, όσον η μελέτη των αρχαίων συγγραφέων και ότι ημείς οι απόγονοι αυτών έχομεν καθήκον να καλλιεργήσωμεν την γλώσσαν εις την οποίαν εγράφησαν τα αριστουργήματα ταύτα. Συμφωνώ αλλά πρέπει επί τέλους η καθημερινή παρατήρησις να μας πείση ότι η ασφαλής γνώσις της αρχαίας Ελληνικής και του τυπικού αυτής δεν επιτυγχάνεται εις τα σχολεία μας διά πολλούς και διαφόρους λόγους, των οποίων η ανάπτυξις δεν είναι αντικείμενον της παρούσης μελέτης.

Άλλως δε προκειμένου περί της μορφωτικής ταύτης δυνάμεως οι δύο των εγκρίτων παιδαγωγών, εις τους οποίους, ως σας είπον, απηυθύνθην, ιδού τί μοι απήντησαν. Ο κ. Καπετανάκης: "Μαθήματα εν τη σχολή ας διδάσκωνται μόνον η νεωτέρα Ελληνική γλώσσα και φιλολογία ως μάθημα μορφωτικόν και φρονηματικόν εις όλας τας τάξεις. Εκ της αρχαίας γλώσσης δύνανται να διδάσκωνται ολίγας ώρας καθ' εβδομάδα κατά τας δύο τελευταίας τάξεις τόσο μόνον όσο να δύνανται να εννοώσι το ευαγγέλιον αναγιγνωσκόμενον εκ του πρωτοτύπου. Το μορφωτικόν πνεύμα της αρχαίας Ελληνικής φιλολογίας δύναται να μετοχετευθή εις τας καρδίας των νεανίδων μας διά καλών μεταφράσεων και διά της μεθοδικής και ζωντανής διδασκαλίας". Ο δε κ. Παπασωτηρίου γράφει ως εξής: "Προτείνω να αυξηθώσι αι ώραι της διδασκαλίας των φυσιογνωστικών καθ' όλου και τεχνικών μαθημάτων και να ελαττωθώσιν αι της διδασκαλίας της αρχαίας Ελληνικής γλώσσης. Δεν αρνούμαι ότι η σπουδή περί την αρχαίαν Ελληνικήν γλώσσαν συντελεί πολύ εις την δυναμικήν μόρφωσιν του πνεύματος, αλλά το αποτέλεσμα τούτο επέρχεται και εκ της καλής διδασκαλίας των φυσιογνωστικών μαθημάτων και ιδία εκ της των μαθηματικών".

Σελ. 567
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/568.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Θα παρατηρήσετε επίσης ότι εισάγεται άφθονος η διδασκαλία της Γαλλικής. Φρονώ μάλιστα ότι εις τας δύο ανωτέρας τάξεις τινά των μαθημάτων ―όπως τα φυσιογνωστικά― πρέπει να διδάσκωνται γαλλιστί χάριν περισσοτέρας εξασκήσεως. Τούτο γίνεται διότι την κοινωνίαν ημών κατέχει ο πόθος της γνώσεως ξένης γλώσσης, η οποία πράγματι συντελεί εις την τελειοτέραν μόρφωσιν.

Αφού δε υπό πάντων αναγνωρίζεται η χρησιμότης της γαλλικής διά την περαιτέρω ανάπτυξιν των θηλέων ορθόν είναι να διδάσκηται αύτη αρτίως και πρεπόντως. Τούτο άλλωστε επιθυμούσι και οι γονείς οι οποίοι χάριν αυτής στέλλουν τα τέκνα των εις τας καλογηρικάς σχολάς, παραβλέποντες τα μειονεκτήματα, τα οποία παρακολουθούν την εν αυταίς διδασκαλίαν.

Περί των σχολών τούτων είπον και άλλοτε δημοσία τη γνώμην μου. Βεβαίως δεν υπάρχει ο κίνδυνος του προσηλυτισμού ή τουλάχιστον δεν εκδηλούται παντού και πάντοτε ―μολονότι εις την σχολήν της Νάξου γνωρίζω καλώς ότι αι ορθόδοξοι μαθήτριαι προσεύχονται λατινιστί επί μίαν ώραν καθ' εκάστην εντός της Δυτικής εκκλησίας της Μονής― δεν υπάρχει, λέγω, ίσως ο κίνδυνος αυτός αλλά μοι φαίνεται ότι αι σχολαί αυταί αποτρέπουσι τας μαθητρίας από του τύπου της Ελληνίδος, οποίον φαντάζεται και ποθεί πάσα Ελληνική κοινωνία. Δημιουργούσι δηλαδή γυναίκας ανεπτυγμένας μεν μετριώτατα, κοσμοπολίτιδας δε, μη εχούσας την προς την πατρίδα στοργήν, η οποία εμπνέεται δι' ημάς τους Έλληνας υπό της Ορθοδόξου θρησκευτικής και υπό της εθνικής μας ιστορίας ―δύο μαθημάτων τα οποία εις μάτην ζητεί να εύρη εις τα ανεξέλεγκτα άλλως τε προγράμματα των καλογηριστικών Σχολών. Αφίνω τας άλλας ιδιότητας, αι οποίαι χαρακτηρίζουν τα μοναχικά καθολικά τάγματα και βεβαίως θα μεταδίδωνται και εις τους μαθητάς των και αι οποίαι ηνάγκασαν μέγα και φιλελεύθερον κράτος να απαγορεύση αυταίς το δικαίωμα της διδασκαλίας. Διότι ελέχθη δικαιότατα ότι εκείνοι οι οποίοι απηρνήθησαν τον κόσμον δεν είναι ικανοί να διδάξουν πώς πρέπει να ζη κανείς εν αυτώ.

Δι' όλους αυτούς τους λόγους εισήγαγαν άφθονον την διδασκαλίαν της Γαλλικής, ίνα εκπληρωθή διακαής πόθος της κοινωνίας ημών, η οποία θα δύναται υπερηφάνως να επιδείξη τας μελλούσας μητέρας και συζύγους γλωσσομαθείς μεν αλλά κατ' ουδέν υστερούσας υπό την έποψιν πατριωτικών αισθημάτων, τα οποία δι' ημάς είναι διά των αιώνων ζυμωμένα μετά της ορθοδοξίας.

Θα παρατηρήσητε επίσης ότι εις το πρόγραμμα περιλαμβάνεται περισσοτέρα διδασκαλία των φυσιογνωστικών μαθημάτων. Τούτο προέρχεται εκ γενικών λόγων, διά τους οποίους είναι ανάγκη να γνωρίσωμεν καλά την περί ημάς φύσιν. Η κόρη η οποία θα μάθη να γνωρίζη τον κόσμον τον περί αυτής ζώντα θα εμπνεύση και εις τα τέκνα αυτής τον πόθον της παρατηρήσεως, και συνεπεία αυτής και τας μεθόδους διά των οποίων η φύσις γίνεται υποχείριος

Σελ. 568
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/569.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

του ανθρώπου. Δεν παραπονούμεθα πολλάκις κατά της συγχρόνου γενεάς ότι προτιμά την ευκολίαν του βίου των πόλεων, εγκαταλείπουσα τους αγρούς και τας πηγάς της ζωής αι οποίαι υπάρχουν άφθονοι παρ' αυτοίς; Και δεν μας λέγουν πολλάκις ―και το επαναλαμβάνομεν συχνά― ότι αφίνομεν πλείστας όσας δυνάμεις ανεκμεταλλεύτους;

Πόθεν προέρχονται ταύτα; Ακριβώς εκ της εκπαιδεύσεως, η οποία αφίνει τας δυνάμεις ταύτας αχρήστους, δεν διδάσκει τα παιδιά τί είναι τα περί αυτά πράγματα και τί χρησιμεύουν, αλλά πώς λέγονται. (Γ. Παπασωτηρίου, Μελέτη περί δημοτικής εκπαιδεύσεως). Είναι δηλαδή η εκπαίδευσις μηχανική, χωρίς να εισδύση εις τον νουν των πραγμάτων, εις την χρησιμότητα δηλαδή αυτών. Διά τούτο επιθυμώ σοβαράν διδασκαλίαν των φυσικών μαθημάτων, γινομένην μάλιστα και δι' υποδειγματικών εκδρομών, πειραμάτων, και ιδίων παρατηρήσεων των μαθητριών.

Πλην τούτων εισάγω και το μάθημα της νοικοκυροσύνης όπως τούτο διδάσκεται εις τα Ελβετικά σχολεία, με υποδιαιρέσεις την υγιεινήν και νοσηλευτικήν, καθαριότητα του οίκου, κηπευτικήν και μαγειρικήν· παρ' αυτό δε θα είναι και το μάθημα της κοπτικής, ραπτικής και κεντητικής, όχι αφιερουμένης εις άχρηστα χειροτεχνήματα, αλλ' εις ασπρόρουχα και φορέματα χρήσιμα διά τον όλον οικογενειακόν βίον. Περί των μαθημάτων τούτων νομίζω περιττήν πάσαν ανάπτυξιν. Σας παρακαλώ μόνον να σημειώσητε ότι εις μεν τα Γαλλικά σχολεία κατέχουσι ταύτα 10-20 ώρας καθ' εβδομάδα επί 35 της όλης διδασκαλίας, εις δε τα Ελβετικά 10-15 αναλόγως της τάξεως του σχολείου. Δεν λησμονώ ακόμη και την μουσικήν, της οποίας η διδασκαλία αρχίζει συστηματικώς από της 1ης τάξεως του προτεινομένου σχολείου. Γνωρίζετε όλοι πόσον μεγάλη είναι η μορφωτική δύναμις της θείας του Απόλλωνος τέχνης, ώστε να μη υπάρχη επ' αυτής εναντία γνώμη. Μόνον επιθυμώ να σημειώσω ότι πρέπει προπαντός να διδαχθή η μονωδία και η χορωδία, διότι, όλοι υποφέρομεν από τας παραφωνίας αι οποίαι συνοδεύουν σήμερον κάθε απόπειραν άσματος παρ' ημίν.

Αυτά είχον να είπω επί τινων των λεπτομερειών του προγράμματος εφόσον αύται αναφέρονται εις τας προτεινομένας μεταρρυθμίσεις. Εννοείται ότι δεν το θεωρώ αλάνθαστον. Τουναντίον πολλάς διορθώσεις αυτού αναμένω από τας υποδείξεις των διδαξόντων.

Επί της Τρίτης προτάσεως: Κατά την μελέτην ταύτην πολύ με απησχόλησε το ζήτημα του διδακτικού προσωπικού. Ως γνωρίζετε, διά την δημοτικήν εκπαίδευσιν των αρρένων και θηλέων υπάρχουνσιν οι δημοδιδάσκαλοι αμφοτέρων των φύλων, τους οποίους παρασκευάζουν τα διδασκαλεία του κράτους τους άρρενας και τα της φιλεκπαιδευτικής εταιρίας (Αρσάκεια) τους θήλεις. Διά την μέσην εκπαίδευσιν των αρρένων υπάρχουν επίσης οι καθηγηταί απόφοιτοι της φιλοσοφικής σχολής του πανεπιστημίου μας και οι

Σελ. 569
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/570.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

διδάσκαλοι, άλλοι μεν πτυχιούχοι ταύτης και άλλοι έχοντες ειδικόν δίπλωμα μετά επίτηδες γινομένην δοκιμασίαν.

Δια την μέσην όμως εκπαίδευσιν των θηλέων, την οποίαν και ημείς επιζητούμεν, ουδείς νόμος προνοεί να ρυθμίση την διδασκαλίαν και ουδέν διδασκαλείον να χορηγήση διδασκάλους. Διά τούτο είδετε ότι μέχρι σήμερον το διδακτικόν προσωπικόν των δύο ανωτέρων τάξεων συγκροτείται εκ διδασκάλων διαφόρων προελεύσεων σχολειακών, ηλικιών και φύλων. Ούτως εδίδαξαν εν αυταίς καθηγηταί δημοδιδάσκαλοι εκ των ενόντων, όπως λέγομεν, κατά την θαυμασίαν φράσιν την οποίαν εφεύρεν η οκνηρία της νεοελληνικής διοικήσεως.

Λοιπόν αυτό το εκ των ενόντων πρέπει να λείψη. Νομίζω ότι η διδασκαλία εν τη σχολή ταύτη πρέπει να ανατεθή εις γυναίκας πτυχιούχους της φιλοσοφικής σχολής και της των φυσικών επιστημών (υπάρχουσι δε τοιαύται άριστοι) και εν ελλείψει τούτων εις καθηγητάς του γυμνασίου εξ εκείνων οι οποίοι θα ευρεθώσιν έχοντες πείραν των νέων διδακτικών μεθόδων και ζήλον διά το έργον των το οποίον πρέπει να αντιλαμβάνωνται ως μίαν εθνικήν μυσταγωγίαν. Εννοείται ότι εάν τύχουν τοιούτοι σπουδάσαντες ειδικώς την παιδαγωγικήν εν εσπερία, είναι προτιμητέοι, έστω και αν στερούνται πανεπιστ. πτυχίου.

Και τούτο όμως δεν αρκεί· θεωρώ καλόν αντί να σπαταλή ο δήμος Παγασών τας γνωστάς υποτροφίας προς παραγωγήν διδασκαλισσών, των οποίων ευτυχώς ή δυστυχώς υπάρχει περίσσεια καθ' όλον το κράτος, αντί να σπαταλή, λέγω, προς τούτο τόσα χρήματα να στείλη με αυτά μίαν απόφοιτον του Αρσακείου εις Ελβετίαν, ίνα εκεί διδαχθή τα νεώτερα διδακτικά συστήματα, και τον τρόπον καθ' ον η διδασκαλία γίνεται ευχάριστος και ωφέλιμος.

Η απόφοιτος αυτή θα εκλεχθή μεταξύ των κοσμιωτέρων και επιμελεστέρων, όσαι θα γνωρίζουν γαλλικήν ή γερμανικήν, θα υποχρεωθή δε επιστρέφουσα να υπηρετήση τον Δήμον Παγασών και να μεταδώση εις άλλας διδασκαλίσσας τα διδάγματά της. Προς τούτο υπολογίζω ότι αρκεί μία δαπάνη 3.000 δρχ. κατ' έτος επί δύο έτη. Η διδασκάλισσα της γαλλικής πρέπει να είναι, όπως και εν αρχή είπον, γαλλίς με ανώτερον πτυχίον (Brevet Supérieur). Διά δε τα τεχνικά μαθήματα (μουσικήν, ζωγραφικήν και νοικοκυροσύνην εν γένει), θα προσκληθούν ειδικοί καθηγηται, υπάρχοντες εν τη πόλει μας, οι οποίοι έχοντες την προς τούτο ικανότητα δεν είναι βεβαίως ανάγκη να έχουν δίπλωμα πανεπιστημιακόν.

Δ' Έφθασα ήδη εις το τέρμα των προτάσεών μου. Σπεύδω να προσθέσω ότι την δημιουργίαν του ανωτέρω τούτου Παρθεναγωγείου θεωρώ λίαν επείγουσαν καθόσον εκ της αναπτύξεως του ωραίου φύλου ―των μητέρων του μέλλοντος― εξαρτάται η μόρφωσις αγαθών τέκνων, αρίστων πολιτών τιμώντων την οικογένειαν και την Πατρίδα.

Εκτός των λόγων αυτών υπάρχουν και πολλοί άλλοι δευτερεύοντες, οι

Σελ. 570
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/571.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

οποίοι συνηγορούν υπέρ της ιδρύσεως της ανωτέρω σχολής. Σας αναφέρω δύο μόνον εξ αυτών. Τινές των γονέων επιθυμούντες να δώσωσι ανωτέραν μόρφωσιν εις τα κορίτσια των αποστέλλουν αυτά εις το Γυμνάσιον των αρρένων, μολονότι η εν αυτοίς εκπαίδευσις έχει όλως άλλον προορισμόν. Το σύστημα όμως τούτο (με όλην την ανεγνωρισμένην ηθικότητα των μαθητριών) έχει πλείστα όσα μειονεκτήματα. Κατά την ηλικίαν αυτήν (μεταξύ 13-15 ετών), συντελείται ο σωματικός και ψυχικός σχηματισμός του φύλου, αναπτύσσονται δ' ως εκ τούτου νέαι τάσεις, αόριστός τις ανησυχία, ανεξήγητοι ονειροπολήσεις, και διά τους λόγους τούτους απαιτούνται προφυλάξεις άπειροι, αι οποίαι είναι αδύνατοι όταν υπάρχη συνεχής μετ' αρρένων συνάφεια. Απορώ μάλιστα πώς κατ' ανοχήν του νόμου επιτρέπεται η συνδιδασκαλία των δύο φύλων κατά την ηλικίαν αυτήν, ενώ εις όλα τα ευρωπαϊκά κράτη τούτο γίνεται μόνον μέχρι του 10ου ή 12ου έτους διά την στοιχειώδη εκπαίδευσιν, πέραν τούτου χωρίζεται αυτή δι' εκάτερον των φύλων. Ο άλλος λόγος είναι ότι η ανωτέρα αυτή σχολή θα προσελκύση μαθητρίας πολλάς εκ των πέριξ, τούτο δε θα αυξήση οπωσδήποτε την ζωτικότητα της πόλεως, η οποία έχει ανάγκην πολλών υποστηρίξεων κατά την κρίσιμον ταύτην περίοδον του βίου της. Εννοείται ότι τόσον σοβαρόν έργον, το οποίον αναλαμβάνει ο Δήμος Παγασών, έχει και τας δυσκολίας του· εγώ δε πρώτος αναγνωρίζω αυτάς.

Η εκπαίδευσις των θηλέων και ιδίως η μέση περί της οποίας ασχολούμεθα, υπεγείρει πάντοτε προβλήματα, συνδεόμενα προς την ψυχολογίαν της ηλικίας αυτής, τα οποία βεβαίως δεν ελύθησαν όσους κόπους και αν κατέβαλον οι ασχοληθέντες εις αυτά. Γάλλος συγγραφεύς, ο γνωστός Marcel Prevost εις έν των βιβλίων του έγραψεν υπό τύπον επιστολών προς την ανεψιάν του (Marcel Prevost, Lettres à Françoise) παραβάλλει την ανατροφήν κορασίου προς την καλλιέργειαν ροδακινιάς. Αι τρεις περίοδοι ταύτης, ο εμβολιασμός, η μεταφύτευσις και το κλάδευμα αντιστοιχούσι προς τας τρεις περιόδους της διαπλάσεως της μαθητρίας. Και η μεν πρώτη, ότε το νέον φυτόν εμβολιάζεται, αντιστοιχεί προς την στοιχειώδη εκπαίδευσιν, η δευτέρα της μεταφυτεύσεως προς την μέσην και η τρίτη, η του κλαδεύματος, προς την ανωτάτην. Εννοείς, λέγει, προς την ανεψιάν του, ότι διά την μαθήτριαν όπως και διά το δένδρον η δυσκολωτέρα των τριών τούτων περιόδων είναι η δευτέρα. Τότε εκδηλούται προ πάντων η τάσις προς αύξησιν, η ορμή προς την ζωήν. Τότε απαιτείται η μεγαλύτερα φροντίς και η επιμελεστέρα καλλιέργεια. Περί αυτής ακριβώς της δύσκολου περιόδου της γυναικείας ζωής καλούμεθα και ημείς να μεριμνήσωμεν, παρέχοντες την δέουσαν εκπαίδευσιν εις τας μελλούσας μητέρας και συζύγους και μη εγκαταλείποντες αυτάς εις τον εμπειρισμόν και την έμπνευσιν των γονέων των ή τας μυστηριώδεις διαθέσεις ξένων σχολών.

Εάν ιδρύσωμεν το ανώτερον τούτο παρθεναγωγείον, όπως ανωτέρω το υπετύπωσα, έχω την πεποίθησιν ότι τούτο θα αποτελέση πρότυπον και δι'

Σελ. 571
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/572.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

άλλας πόλεις της πατρίδος μας, αι οποίαι πλανώμεναι μεταξύ του άκρου σχολαστικισμού και της επιπολαιότητος δεν εύρον ακόμη την οδόν η οποία φέρει ασφαλώς εις την πρέπουσαν ανάπτυξιν της γυναικός.

Ας θέσωμεν ημείς τας βάσεις αυτής δεχόμενοι τας γενικάς αρχάς τας οποίας εν συντομία διετύπωσεν η Mme Roland (Κουρτίδου, "Εισηγ. Έκθεσις περί της γυναικείας εκπαιδεύσεως", Πρακτικά Εκπαιδ. Συνεδρίου) διά των ακολούθων φράσεων, "Θέλω", έλεγεν, "η γυνή να κρατή εις καλήν κατάστασιν το ιματιοφυλάκιόν της, να τρέφη τα παιδία της, να επισκέπτηται το μαγειρείον και να γνωρίζη τί γίνεται εν αυτώ, αλλά συγχρόνους θέλω να έχη τοιαύτην ελευθερίαν πνεύματος να διανέμη τόσον φρονίμως τας ώρας της, ώστε να δύναται να θέλγη διά του ήθους και της χάριτος του φύλου της. Η οικογένεια είναι το βασίλειόν της, αλλά πρέπει να γνωρίζη να εξέρχηται αυτού, όταν πρόκειται να εκτελέση υψηλά και ευγενή καθήκοντα".

Αυτάς τας σκέψεις θα έχουν ως οδηγόν όσοι θα διδάξουν εις την σχολήν ταύτην. Η επιτυχία θα έλθη ασφαλώς, χάρις εις τον ζήλον και τας μεθόδους τας οποίας θα μεταχειρισθούν ούτοι εμπνεόμενοι από την ιερότητα του έργου.

Τελειώνω επαναλαμβάνων ότι πρέπει να μεριμνήσωμεν περί της ανωτέρας μορφώσεως των κοριτσιών μας· ό,τι δι' αυτών θα επιτύχωμεν θα είναι κέρδος ημών ατομικόν αλλά και ωφέλεια εθνική μεγίστη. Ας έχωμεν υπ' όψει ό,τι επί του θέματος είπε γάλλος συγγραφεύς: "Όσον αξίζει η γυναίκα τόσον αξίζει η οικογένεια, και όσον αξίζει η οικογένεια τόσον αξίζει το έθνος".

Σελ. 572
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/573.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

στο "Σκολειό της εγγονούλας μου"

1908

Ο Νουμάς

ΚΟΥΒΕΝΤΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΟΡΗ ΜΟΥ

Αγαπημένη μου,

Μαζί με τούτο μου το γράμμα σού στέλνω και τον τελευταίο "Νουμά" να διαβάσεις εκεί, στην τελευταία σελίδα, όσα γράφει για το Ρωμαίικο Παρθεναγωγείο του Βόλου· σου στέλνω ακόμα και την "Ακρόπολη" της περασμένης Παρασκευής να χαρείς τα χρυσόλογα του κ. Χαροκόπου: "Δε θέλω νάχουμε μορφωμένες δούλες κι αμόρφωτες κυράδες". Μελέτησέ τα καλά και τα δυο αυτά τάρθρα κ' έπειτα θυμήσου, καλή μου, τις κατάρες του μακαρίτη του πατέρα σου για τα σκολειά μας και τις δικές μου τις ατέλιωτες μουρμούρες για την απελπιστική "αμορφωσιά" των σημερινών κοριτσιών.

Να, λοιπόν, που μαζί μαζί δυο μεγάλες χαρές μάς έρχονται. Από τη μια μεριά το Ρωμαίικο σκολειό που ιδρύσανε κάτου από το ονειρεμένο Πήλιο οι κ.κ. Σαράτσης και Δελμούζος για να δώσουνε στις Ρωμιοπούλες αληθινή και Ρωμαίικη πνευματική μόρφωση· κι από την άλλη τη μεριά το Νοικοκυρίστικο σκολειό που χτίζει ο κ. Χαροκόπος στην Καλλιθέα για να "μορφώσει" νοικοκυράδες ―γιατί σήμερα, καθώς πολύ σωστά και πολύ νόστιμα το λέει, στη νοικοκυροσύνη οι δούλες μας είναι μορφωμένες και οι κυράδες αμόρφωτες· μ' άλλα λόγια, σήμερα οι δούλες είναι οι αληθινές νοικοκυράδες του σπιτιού.

Ξέρω τι θα με ρωτήσεις τώρα: "Και σε ποιο σκολειό θέλεις να βάλω μεθαύριο την εγγονούλα σου; Στο Ρωμαίικο σκολειό του Βόλου ή στο Νοικοκυρίστικο σκολειό της Καλλιθέας;" Να, κι από τώρα την απάντησή μου: "Την εγγονούλα μου θέλω να τη βάλεις και στα δυο σκολειά· και στου Βόλου και στης Καλλιθέας· και να τα τελειώσει και τα δυο μαζί· όχι πρώτα το ένα κ' ύστερα τάλλο". Μη μου γελάς που σου λέω νάχεις την ίδια εποχή το παιδί σου και στο Βόλο

———————

"Ηγερία", Ο Νουμάς, έτος ΣΤ', αρ. 318, 16 του Νοέβρη 1908, σ. 5-6. Δεν μπόρεσα να εντοπίσω το πρόσωπο το οποίο υπογράφει με το παραπάνω ψευδώνυμο.

Σελ. 573
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/574.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

και στην Αθήνα ―γιατί ίσια ίσια γλυκονειρεύουμαι πως όσο ναρθή η εγγονούλα μου σε ηλικία τα πάει σκολειό, θάχει ιδρυθεί ένα τέτιο σκολειό που νάχει μέσα συγχωνεμένα όλα τα καλά που στολίζουν και τα δυο αυτά σκολειά. Κι άκουσε πώς τονειρεύουμαι το σκολειό αυτό (ας το πούμε κιόλας "Σκολειό της εγγονούλας μου"). Το πρωί μαθήματα και ταπομεσήμερο νοικοκυριό· και νάχει και δυο μεγάλες βιβλιοθήκες· στη μια να βρίσκουνται όλα τα βιβλία που είναι απαραίτητα για να μορφωθεί μια γυναίκα και στην άλλη βιβλιοθήκη όλα τα πράματα του σπιτιού (τεντζερέδες, σκάφες, σίδερα για το σιδέρωμα, ραπτομηχανές κτλ.) που είναι απαραίτητα για να μορφωθεί μια νοικοκυρά. Και οι Ρωμιοπούλες στο "Σκολειό της εγγονούλας μου" νακούνε τους Δελμούζους να τους μιλάνε για Σολωμό και για Ψυχάρη και ναν τους διαβάζουν το Γκαίτε και το Σαιξπήρο, μα νακούνε και την πλύστρα και τη ράφτα και τη σιδερώστρα να τις μπάζουνε στα μυστικά της τέχνης τους και ναν τις μαθαίνουν πώς θα διευθύνουν το σπίτι τους αύριο που θα ριχτούνε στη ζωή.

Γιατί, αγαπημένη μου, γραφείο της κόρης είναι και η κουζίνα της. Γιατί καθώς δεν τη θέλω την κόρη μοναχά μέσα στην κουζίνα, μα τη θέλω σκυμμένη και στο βιβλίο της, τη θέλω και μπροστά στο πιάνο της, ή μπροστά στο ζουγραφικό της τριπόδι ―έτσι πάλι δε με συγκινεί και δε μ' ενθουσιάζει η μορφωμένη κόρη όταν ξέρω πως δεν είναι και μορφωμένη νοικοκυρά. Μια κόρη για να πούμε πως έχει γερή αναθροφή πρέπει να ξέρει απ' όλα και πρέπει να νιώθει την ίδια λαχτάρα και για τη βιβλιοθηκούλα της και για την κουζινούλα της και για το πιανάκι της ―αν έχει το χάρισμα να παίζει και πιάνο, γιατί και η μουσική είναι μια μεγάλη, η μεγαλύτερη μάλιστα, πλάστρα της ψυχής.

Στο "Σκολειό της εγγονούλας μου" θάθελα ακόμα να διδάσκεται κ' ένα άλλο πολύ μεγάλο και πολύ απαραίτητο μάθημα που το λένε "Ζωή". Θα θελα ηλικιωμένες μαννάδες κι άντρες σεβάσμιοι που να παλαίψανε και να υποφέρανε στη ζωή τους και να τη γνωρίσανε έτσι από σιμά, κι από την καλή της και από την κακή της τη μεριά ―θάθελα λοιπόν οι μαννάδες αυτές κι αυτοί οι άντρες να δείχνουνε στα κορίτσια μας τη ζωή από όλες τις όψες της, κι από τις καλές κι' από τις κακές, με όλους τους κιντύνους και με όλους τους αγώνες και τις αγωνίες της, και να φυσάνε στην ψυχή τους το θάρρος που χρειάζεται για ναντικρύσει κανείς κάθε κίντυνο και για να βγη νικητής από κάθε αγώνα της ζωής. Η ζωή δεν έχει μόνο γιασεμιά και τριαντάφυλλα όπως την πλάθει κάθε κόρη στη φαντασία της, έχει κι αγκάθια, πολλά αγκάθια, φαρμακερά τις περισσότερες φορές και ποτέ μου δε θα ξεχάσω τους στίχους του κ. Πάλλη που μούτυχε να διαβάσω προχτές ακόμα, ίσια ίσια την ώρα που συλλογιζόμουνα να σου γράψω τούτο μου το γράμμα. Σου τους ξεσηκώνω για να τους χαρείς και συ.

Πες, μέλισσα κ' εσύ, να ζήσεις,

τι του παιδιού μου θα χαρίσεις;

Σελ. 574
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/575.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Από τα μας η καθεμιά

απ' τα λουλούδια μέλι φέρνει

κι αν έχει, πες του, αποθυμιά,

λιγάκι ας έρχεται να παίρνει.

Πες, μέλισσά μου, να μου ζήσεις,

και τίποτα άλλο θα χαρίσεις;

Φαρμακερό κρατάω κεντρί

να το κεντρώσω και μια στάλα,

στον κόσμο εδώ να μη θαρρεί

κι όλα πως είναι μέλι γάλα.

Στο "Σκολειό της εγγονούλας μου" είναι απαραίτητες οι τέτιες στοχαστικές μέλισσες.

Σε φιλώ

Η μαννούλα σου

Ηγερία

Σελ. 575
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/576.gif&w=600&h=915 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

51. Μ. Γύζης, «Η αποστήθιση», 1883

Σελ. 576
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/577.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

τα παιδιά σας είναι πλίνθοι και λίθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένα

[1908]

Α. Δελμούζος

ΧΡΟΝΟΣ ΠΡΩΤΟΣ

Α' Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

1. ΓΕΝΙΚΑ

Όταν πήγα στο Βόλο, τα βρήκα όλα σχεδόν έτοιμα. Το κτίριο είχε νοικιαστή, οι μαθήτριες είχαν γραφτή, το προσωπικό ήταν στη θέση του, και όλοι μαζί με την Εφορεία του Α.Δ.Π. περίμεναν το διευθυντή για ν' αρχίσουν αμέσως τα μαθήματα. Μαθήτριες 34, και ο αριθμός των δεν έπρεπε να λιγοστέψη για λόγους οικονομικούς.

Στο σχολείο ―ένα όμορφο δίπατο σπιτάκι― δυο δωμάτια ενωμένα με μεγάλη τρίφυλλη πόρτα αποτελούσαν στενόμακρη αίθουσα, όπου έπρεπε να στριμωχτούν και οι 34 μαθήτριες. Η αυλή του σχολείου, μικρή και πλακοστρωμένη, περιοριζόταν πιο πολύ από μερικά δέντρα και πεζούλια με διάφορα λουλούδια, κι έτσι ούτε τα μισά παιδιά δεν μπορούσαν να κινηθούν σ' αυτή ελεύθερα.

Το προσωπικό πλουσιότατο. Ένας φυσικομαθηματικός, από ένας για την ωδική, την ιχνογραφία και τη γυμναστική, μια δασκάλα για την κοπτική και ραπτική, και άλλη για τα γαλλικά. Όλοι τους είχαν το κύριο έργο τους σε άλλα σχολεία, στο Α.Δ.Π. έδιναν μετρημένες ώρες μόνο για διδασκαλία, που κι αυτές έπρεπε να κανονιστούν σύμφωνα με το πρόγραμμα των δικών τους σχολείων. Μ' ένα δυο συνεννοηθήκαμε από την πρώτη ιδιαίτερη συνάντησή μας. Με άλλους η συνεννόηση ήταν δύσκολη ή και αδύνατη1. Έτσι ενότητα

———————

Από το βιβλίο του Αλέξανδρου Δελμούζου, Το Κρυφό Σχολειό, Collection de l'Institut Français d' Athènes, Αθήνα 1950, σ. 39-42 και 52-58· βλ. και Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου, τ. Γ', 1913, σ. 1-27. Καταχωρίζεται στο 1908 γιατί αναφέρεται σε γεγονότα αυτού του έτους

1. Θυμούμαι π.χ. την πρώτη ερώτηση που μου έκαμε η Γαλλίδα: "Quel système de punitions aurons-nous?" ― Στο μάθημα της ιχνογραφίας συμφωνήσαμε με τον ειδικό

37

Σελ. 577
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/578.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

στην εργασία μας δεν μπορούσε να έχωμε. Η έλλειψη όμως αυτή θα γινόταν πιο βαριά με τη γλωσσική πρόληψη που κυριαρχούσε σε όλο οχεδόν το προσωπικό, σε άλλους από πεποίθηση, και σε άλλους από την πολύχρονη υπηρεσία τους σε δημόσια σχολεία.

Το μεγαλύτερο όμως εμπόδιο για την κανονική εργασία του σχολείου ήταν οι ίδιες οι μαθήτριες. Από τις 34 οι 20 είχαν ενδεικτικό της ΣΤ' δημοτικού, οι 11 της Ζ' πρόσθετης τάξης, δυο ήρθαν με απολυτήριο από το σχολαρχείο ανώτερων ιδιωτικών παρθεναγωγείων, και μία από σχολή καλογραιών. Χωρισμός σε τάξεις ανάλογος με τα ενδεικτικά τους δεν μπορούσε να γίνη. Γιατί εκτός από το ότι μας έλειπαν τα μέσα γι' αυτό, ούτε η φαινομενική ούτε η πραγματική αξία των μαθητριών ήταν ανάλογη με την τάξη απ' όπου είχαν αποφοιτήσει, ούτε ακόμα και με την ηλικία τους, που άρχιζε από τα 11-12 χρόνια και έφτανε σε μερικές ως τα 14. Αν εξαιρέσωμε μόνο τέσσερες μαθήτριες, που ξεχώριζαν σε πνευματικές κυρίως ικανότητες, όλες οι άλλες παρουσίαζαν την ίδια εικόνα, που θα την αφήσω να σχηματιστή μόνη της από τα ίδια τα πράγματα, όπως σχηματίστηκε και στα δικά μου μάτια.

2. ΠΩΣ ΠΗΡΑ ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ2

Όταν πρωτομπήκα στην τάξη μου, βρήκα εμπρός μου 25 μαθήτριες. Όλες κάθονταν με θαυμαστή ησυχία· τα χέρια σφιχτοδεμένα και τα μάτια ανυπόμονα καρφωμένα απάνω μου· άλλα ήταν περίεργα, άλλα φοβισμένα, και άλλα ερευνούσαν ειρωνικά, αν θα μπορούσαν να με βάλουν στο χέρι. Από τα πρόσωπα τα πιο πολλά ωχρά.

Ήθελα να ιδώ τι ξέρουν και άρχισα να τις ρωτώ για τα διάφορα μαθήματα, που είχαν κάμει τον περασμένο χρόνο στ' άλλα σχολεία. Ρώτησα πρώτα για την ιστορία, και μου είπαν πως είχαν μάθει τον Κωσταντίνο τον Παλαιολόγο, την άλωση της Κωσταντινουπόλεως, τον Καραϊσκάκη, τους αρματωλούς και κλέφτες, τον Κολοκοτρώνη, τον Λάμπρο Κατσώνη, τον Καποδίστρια, το Δράμαλη, τον Κανάρη, το Διάκο, τη ναυμαχία του Ναβαρίνου κλπ. κλπ.

―Ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως κάνατε;

Γενική απάντηση: "Όχι!"

———————

καθηγητή να αρχίσουν τα. παιδιά από πολύ απλά φύλλα, να τα μετρούν και να παίρνουν τη μορφή μόνο με το μάτι, και να τη σκιτσάρουν μια και καλή χωρίς σβησίματα· και ο δάσκαλος όμως να διορθώνη χωρίς να σβήνη το λαθεμένο. Μόλα ταύτα ο ειδικός είχε πάντα τη γομολάστιχα στην τσέπη, και όταν φαινόμουν πως δεν έβλεπα, την έδινε κρυφά από μένα στη μαθήτρια, για να εξαφανίση την άστοχη γραμμή.

2. Έχει δημοσιευτεί στο "Δελτίο του Εκπαιδευτικού Ομίλου", τ. 3, 1913. Εκεί ο αναγνώστης, που ενδιαφέρεται ειδικότερα για το θέμα, μπορεί να βρη πολύ περισσότερες εκθέσεις απ' ό,τι δίνονται εδώ.

Σελ. 578
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/579.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

― Έστω· για πέστε μου τι ξέρετε για την άλωση της Κωσταντινουπόλεως; Όλα τα χέρια πετάχτηκαν πρόθυμα. Η μαθήτρια που ρώτησα ετοιμάστηκε να βγη έξω τρομαγμένη.

― Μίλησε, παιδί μου, από τη θέση σου.

Έβαλε τα χέρια σε στρατιωτική προσοχή και άρχισε: "Άλωσις της Κωνσταντινουπόλεως υπό των Τούρκων χίλια τετρακόσια πεντήκοντα τρία τον Ιωάννην Παλαιολόγον τον Β' αποθανόντα διεδέχθη ο αδελφός αυτού Κωνσταντίνος χίλια τετρακόσια... όστις μέχρι τούδε εκυβέρνα την Πελοπόννησον με τον τίτλον του Δεσπότου· ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος ήτο δραστήριος γενναίος φιλόπατρις και μεγαλόψυχος· αφήσας το δεσποτάτον του...". Με μια συρτή και λαχανιασμένη απαγγελία, με την αναπνοή μισοκομμένη, άφηνε τη γλώσσα, τις κρίσεις και τα γεγονότα να τρέχουν σα νερό· μόνο που δεν ήταν τα γεγονότα που είχα ζητήσει. Είπα σε άλλη μαθήτρια να εξακολουθήση, και τόνισα πως θέλω να μάθω για την άλωση της Κωσταντινουπόλεως. Κι αυτή όμως πήρε τη μισοτελειωμένη φράση της πρώτης μαθήτριας και άρχισε στον ίδιο τόνο: "αφήσας το δεσποτάτον του εις τους αδελφούς του Δημήτριον και Θωμάν ήλθεν εις την Κωνσταντινούπολιν εν αρχή του χίλια τετρακόσια σαράντα... και περιεβλήθη το στέμμα τον ελληνικού κράτους· ευρίσκετο δε τότε η Κωνσταντινούπολις...". Για κάμποση ώρα όπως το άφηνε η μία έτσι το άρπαζε η άλλη, και θα εξακολουθούσε για πολύ αυτή η κωμωδία, αν δεν την έκοβα απότομα. Ρώτησα ποιος ήταν αυτοκράτορας στην Κωσταντινούπολη, όταν την πολιορκούσαν οι Τούρκοι.

Απάντηση: "Αυτοκράτωρ εις την Κωνσταντινούπολιν όταν την επολιόρκησαν οι Τούρκοι ήτο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δραστήριος γενναίος φιλόπατρις και μεγαλόψυχος· αφήσας το δεσποτάτον του εις...".

― Στάσου, παιδί μου, και ν' απαντάς μόνο σε ό,τι σε ρωτώ.

Και όμως οι περισσότερες μαθήτριες δεν μπορούσαν ν' απαντήσουν στην ερώτησή μου απ' ευθείας. Η κάποια λέξη μου τους θύμιζε το σχετικό μέρος από το βιβλίο και άρχιζαν γραμμή, ή έπεφταν σε αμηχανία, έτριβαν νευρικά τα χέρια τους και σώπαιναν. Αν τύχαινε να τους ψιθυρίση κάποια συμμαθήτριά τους την αρχή από την περίοδο, θυμόνταν τη συνέχεια και άρχιζαν. Αδύνατο να ξεκολλήση το μυαλό από τη φρασεολογία του βιβλίου.

― Είπατε πως την Κωσταντινούπολη την έλεγαν άλλοτε Βυζάντιο· γιατί της άλλαξαν όνομα;

Μια μαθήτρια: "από τον Κωνσταντίνον τον μέγαν".

― Πότε έζησε ο Κωσταντίνος ο μέγας;

Καμιά απάντηση. Ρώτησα κάποια Ελένη πότε γιορτάζει· μου απαντά: "του Αγίου Κωσταντίνου".

― Ποιος είναι αυτός ο άγιος Κωσταντίνος;

Σελ. 579
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/580.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Η μαθήτρια: "Ο Κωσταντίνος ο μέγας ο οποίος έκτισε την Κωνσταντινούπολιν"...

― Αφού λοιπόν η εκκλησία μας τον έκαμε άγιο, πριν από το Χριστό έζησε ή ύστερα;

Από πολλές είχα την απάντηση "προ Χριστού".

Άνοιξα το χάρτη κι είπα να μου δείξουν την Κωσταντινούπολη· αφού πλανηθήκαμε και στη Μαδρίτη ακόμα, τέλος τη βρήκαμε. Τις ρώτησα τι γεωγραφία έκαναν πέρσι, και μου είπαν πως διδάχτηκαν την Ασία, την Αφρική, την Αμερική, κλπ. Άφησα τις περιπλανήσεις στα ξένα, και θέλησα να μάθω αν ξέρουν τουλάχιστο τον τόπο τους. Ρώτησα για το Πήλιο κι είπα να μου δείξουν με το χέρι τους πού βρίσκεται. Γυρίσαμε κι εδώ σε νότο, ανατολή και δύση, ώσπου να πετύχωμε το σωστό προσανατολισμό.

― Τι είναι αυτού που δείχνεις;

Απάντηση: "ανατολή,... δύσις, όχι! βορράς!..."

― Από πού βγαίνει ο ήλιος;

Μόνο έτσι φτάσαμε στη BA κατεύθυνση του Πηλίου.

Το κουδούνι χτύπησε διάλειμμα και όλες οι μαθήτριες βγήκαν έξω. Άλλες άρχισαν το τρέξιμο, το παιχνίδι και τις κραυγές, και άλλες σε ομίλους έλεγαν με ζωηρότητα τις εντυπώσεις των για τον καινούριο δάσκαλο. Άνοιξα το παράθυρο του γραφείου κι έριξα μια ματιά στην αυλή. "Ο διευθυντής!" ψιθύρισαν τρομαγμένα, και όλα μονομιάς νεκρώθηκαν. Άλλες βιαστικά σαν αγριοκάτσικα, και άλλες σιγά σιγά αποτραβιόνταν σε μέρος που να μην τις βλέπω. Βγήκα έξω, μα τότε ήταν που χάθηκε κάθε ίχνος από κίνηση και ζωή.

Κάποτε είχα δώσει να διαβάσουν σπίτι ένα δύσκολο και μπλεγμένο παράγραφο από το Λουκή Λάρα. Την άλλη μέρα ρώτησα ποιες τον κατάλαβαν, και όλες σήκωσαν το χέρι. Επωφελήθηκα αυτή τη στιγμή και είπα να μου δώσουν στα τετράδιά τους το νόημα με άλλα λόγια δικά τους. Το κείμενο έλεγε: "Ο νους του πατρός και των περί ημάς συγγενών ή φίλων και εμού αυτού ήτο αποκλειστικώς προσηλωμένος εις το έργον μας. Περί Φιλικής Εταιρείας και τεκταινομένης επαναστάσεως ουδέ το ελάχιστον εγνωρίζαμεν. Συνησθανόμεθα μεν αορίστως πως και ημείς, μεθ' όλων των τότε Ελλήνων, τον προς την ελευθερίαν οργασμόν, εβλέπαμεν εις Σμύρνην Ευρωπαίους κρατούντας υψηλά την κεφαλήν και μετά πικρίας ενδομύχου εμακαρίζαμεν τα αυτόνομα χριστιανικά έθνη, είχαμεν αμυδράς τινας ιστορικάς γνώσεις περί της Γαλλικής επαναστάσεως και νεφελώδεις τινάς ελπίδας εθνικής αποκαταστάσεως, στηριζομένας κυρίως εις την εξ Άρκτου προσδοκωμένην βοήθειαν, τας δε εορτάς συναντώμενοι

Σελ. 580
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/581.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εψάλλαμεν και ημείς του Ρήγα τα άσματα· αλλά βεβαίως ουδόλως εφανταζόμεθα ότι ευρισκόμεθα εις παραμονάς εθνικής εκρήξεως". Η Μαριγώ Ι. μας δίνει το νόημα με την ακόλουθη φρασεολογία: "Ο νους και του πατρός και των περί ημάς συγγενών ή φίλων και του ιδίου μου ήτο αποκλειστικώς αφιερωμένος (καρφωμένος, ανατεθειμένος) εις την εργασίαν μας. Περί Φιλικής Εταιρείας και παρασκευής επαναστάσεως ούτε το παραμικρό ηξεύραμε και γνωρίζαμε. Αντιλαμβανόμεθα (και γνωρίζαμε και παρετηρούσαμεν) μεν ατάκτως, και (κατά το μάλλον και ήττον, και ασαφώς) και ημείς μεθ' όλων των τότε Ελλήνων, τον προς την ελευθερίαν συσκευασμόν (διοργανισμόν και ενέργειαν) παρατηρούσαμεν και εβλέπαμεν εις την Σμύρνην Ευρωπαίους υπερηφανευομένους (αλαζονευομένους) και μετά πικρίας αποκρύφου (υπούλου και κρυψίνους και ευρισκομένης εις τα ενδότατα), ευτυχούσαμεν (επαινούσαμεν ευδαιμονίζαμεν, καλοτυχίζαμεν) τα ανεξάρτητα (αυτοδιοίκητα) χριστιανικά έθνη, είχαμεν σκοτεινάς (θαμπάς, δυσδιακρίτους αδυνάτους και ασθενείς) τινας ιστορικάς γνώσεις περί της γαλλικής επαναστάσεως και συννεφώδεις τινας ελπίδας εθνικής εγκαταστάσεως (και επαναφοράς) στυλωμένας (στερεωμένας) κυρίως εις την εξ Άρκτου προσμενομένην (ενδεχομένην, περιμενομένην, αναμενομένην, συμπεραινομένην), βοήθειαν (υπεράσπισιν, προστασίαν) τας δε εορτάς ανταμωνόμενοι (συνδεόμενοι, συρρέοντες, συρρεόμενοι) εψάλλαμε και ημείς του Ρήγα τα άσματα· αλλά βεβαίως δεν εσκεπτόμεθα ουδ' όλως ότι ευρισκόμεθα εις παραμονάς εθνικής διαρρήξεως (ξεσπάσματος)".

Η μαθήτρια αυτή ήταν η πιο γραμματισμένη στην τάξη. Είχε τελειώσει το σχολαρχείο σ' ένα μεγαλώνυμο "Πρότυπον Ιδιωτικόν Ανώτερον Παρθεναγωγείον των Αθηνών", ήξερε απ' έξω τη γραμματική με όλες τις εξαιρέσεις, και κοίταζε τις άλλες συμμαθήτριές της και τον περίεργο δάσκαλό της με οίκτο και περιφρόνηση. Με τα συνώνυμα και τις ισοδύναμες φράσεις, που αράδιασε στις παρενθέσεις, μας δείχνει τι πράμα ήταν ο λεχτικός θησαυρός που είχε φορτωμένο στη μνήμη της. Ο τρόπος όμως που μεταχειρίστηκε για να δώση το νόημα, καθρεφτίζει τη μέθοδο που εφάρμοζαν τα σχολεία μας ακόμα και στα νεοελληνικά· διδασκαλία νεοελληνικών σήμαινε τεχνολογία και μετάφραση. Γι' αυτό όλες οι μαθήτριες έδωσαν το νόημα με τον ίδιο τρόπο, μεταφράζοντας δηλαδή το κείμενο. Μία μάλιστα χώρισε τη σελίδα κάθετα σε δύο μέρη, και αντιγράφοντας στο ένα το κείμενο έβαλε στο άλλο τη μετάφραση.

Είδαμε παραπάνω πώς προσπαθούσαν οι μαθήτριες στα γραπτά τους να γελάσουν και τον εαυτό τους και το δάσκαλο. Η ανήθικη αυτή τέχνη τούς είχε γίνει, όπως είπαμε, συνήθεια και τη μεταχειρίζονταν σε κάθε περίσταση, αδιάφορο αν ήταν ανάγκη ή όχι. Εξεταζόταν π.χ. μια μαθήτρια, και οι διπλανές της ή όσες κάθονταν από πίσω, ήξερε δεν ήξερε η συμμαθήτριά τους, έπρεπε να

Σελ. 581
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/582.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ψιθυρίσουν. Και ότι δεν τις παρακινούσε σ' αυτό η άμιλλα και η συνηθισμένη σε πολλά παιδιά ανυπομονησία να δείξουν ό,τι ξέρουν, φαινόταν από τον τρόπο που ψιθύριζαν. Ένιωθαν πως ό,τι έκαναν δεν ήταν σωστό και ζητούσαν να κρυφτούν από τον κακό τους δαίμονα με κάθε μέσο. Με κοίταζαν κατάματα, τα χέρια ήταν σε προσοχή, το πρόσωπο ακινητούσε, και όμως η γλώσσα δούλευε· ή έκαναν πως καθαρίζονται με το μαντίλι ή με το χέρι, ή έδιωχναν τάχα κάποια μίγα, ή έσκυβαν να πάρουν το μολύβι που έρριχναν επίτηδες κάτω για να μιλήσουν πιο ελεύθερα. Έπιανα μια που μιλούσε, της έκανα παρατήρηση και αν δεν της έκοβα αμέσως το βήχα, μπορούσε δημηγορία ολόκληρη ν' αρχίση, για να με πείση ότι δεν έκανε τίποτα. Η απάτη αδερφωμένη πάντα με το ψέμα.

Θυμούμαι τις πρώτες μέρες στο μάθημα της ιχνογραφίας έπρεπε να ιχνογραφήσουν φύλλα από κισσό. Είχα πει πως δεν είναι σωστό να βάζουν το φύλλο απάνω στο χαρτί και να το ξεσηκώνουν ή να παίρνουν μέτρα. Μα τα λόγια μου πήγαιναν χαμένα. Έκοψα μεγάλα τετράγωνα χαρτόνια, για κάθε μαθήτρια από ένα, και απάνω σ' αυτά κάρφωνα το φύλλο με μικρά καρφιά. Και όμως και τότε ακόμα μερικές αντιγράφανε, αν και μπορούσαν μόνες τους να ιχνογραφήσουν καλούτσικα. Τις έπιανα, πάλι το ψέμα και η δικαιολογία πρόχειρα. Δεν υπήρχε μαθήτρια που να μη λέη ψέμα. Ακόμα ο σεβασμός στην ξένη ιδιοκτησία ήταν για όλες ουτοπία, ίσως και μωρία· μόνο μια μοναδική εξαίρεση υπήρχε. Σχετικά παραδείγματα θα ιδούμε σε άλλο μέρος.

Μια μέρα έγραψαν οι μαθήτριές μου, χωρίς να το καταλάβουν, ποια ιδέα και ποιο ιδανικό είχαν για το φύλο τους και τι πρόσεχαν να ιδούν σε κάθε γυναίκα. Τούς είπα να γράψουν δέκα φράσεις που να έχουν το όνομα η γυνή σε όλες τις πτώσεις. Σε όλες τις μαθήτριες χωρίς εξαίρεση η έννοια της γυναίκας προκάλεσε την έννοια του ωραίου και σχεδόν μόνο μ' αυτή συνδέθηκε: "η γυνή είναι ωραία―αι γυναίκες είναι ωραίαι―τη γυναικί εδώρησεν ο θεός το κάλλος,―ω γύναι πόσον ωραία είσαι!" κλπ. Και όταν από τα γενικά πήγαν στα μερικά, αναφέρανε το χρώμα, τα μάτια, τα μαλλιά, τα παπούτσια και προ πάντων τα ρούχα, κι αυτά πάλι τα χαρακτήρισαν με το επίθετο ωραίος "της γυναικός το χρώμα είναι ωραίον ―των γυναικών οι οφθαλμοί είναι ωραίοι ―ω γύναι, τι ωραία κόμη που έχεις! ―της γυναικός τα υποδήματα είναι ωραία ―της γυναικός η εσθής είναι ωραία" κλπ. Δυο τρεις εκφράσανε την έννοια του ωραίου με άλλα επίθετα "της γυναικός το φόρεμα είναι λευκόν ―της γυναικός η εσθής είναι πολυτελής ―των γυναικών τα ενδύματα είναι πολυτελή ―τη γυναικί τα υποδήματα είναι λευκά ―της γυναικός ο πίλος είναι μέγας". Δυο μαθήτριες πρόσεξαν στη γυναίκα και κάτι καλύτερο από τα ρούχα και τα μάτια, τα προτερήματά της. Αν όμως με τη λέξη αυτή εννοούσαν τίποτα περισσότερο από τις μερικότητες που αναφέρανε οι άλλες, τα ωραία δηλαδή μαλλιά και τα ωραία παπούτσια, δεν ξέρω· γιατί έγραψαν ξερά, η μία "της γυναικός τα προτερήματα είναι ωραία"

Σελ. 582
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/583.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

και η άλλη: "της γυναικός τα προτερήματα είναι πολλά". Ίσως όμως να μπορούμε να υποτάξωμε εδώ τις ακόλουθες φράσεις που βρίσκω σε τρία τετράδια: "η γυνή είναι φιλόκαλος―ταις γυναιξίν προσφιλείς αι καλαί εσθήτες―την γυναίκα δυσκόλως την απατούν" και "ω γυναίκες πόσον αξιαγάπητοι είσθε!". Μα τρεις μαθήτριες ξέφυγαν σε μερικές πτώσεις από τη γενική ωραιοπάθεια και δανείστηκαν από την κοινή γνώμη χαρακτηρισμούς όπως "των γυναικών η ζηλοτυπία είναι σφοδρά ―των γυναικών η φλυαρία ανυπόφορος ―τη γυναικί μη πείθου ευκόλως" και "ω γυναίκες λέγετε την αλήθειαν!". Μία προχώρηοε σ' αυτό πιο πολύ κι έγραψε "της γυναικός ο νους είναι ολιγώτερος του ανδρός". Κάτι ανάλογο νόμισα πως ήθελε να πη και κάποια άλλη με τη φράση της "του πατρός αι σκέψεις είναι περισσότεραι της μητρός", μα όταν τη ρώτησα τι εννοούσε, άλλαξε τη λέξη "σκέψεις" με τη λέξη "φροντίδες". Πολλά απ' όσα έγραψαν οι μαθήτριες για τη γυναίκα δείχνουν πως δεν πρέπει να μας φανή μόνο ατομική η γνώμη της Ανδρονίκης Ντ.: "των γυναικών αι ασχολίαι δεν είναι βάναυσοι!". Το ίδιο πείραμα έγινε και με τη λέξη: "πατήρ". Χαρακτηριστικές απ' αυτό είναι οι φράσεις: "εις τους πατέρας αξίζει η αυστηρότης―των πατέρων αι επιπλήξεις είναι δριμείαι ―του πατρός απουσιάζοντος τα παιδία παίζουν ―των πατέρων ημών απουσιαζόντων παίζομεν".

Από μερικά που είδαμε ως τώρα φάνηκε ακόμα τι ήταν ο δάσκαλος για τα παιδιά. Στην έκθεση που είχαν γράψει για τον πρώτο περίπατο μερικές μαθήτριες άρχισαν έτσι: "κατά διαταγήν του κ. Διευθυντού εξήλθομεν εις περίπατον". Εγώ τις είχα ρωτήσει αν ήθελαν να πάμε περίπατο, πού και πότε, συνεννοηθήκαμε μαζί, συμφωνήσαμε την ώρα, κι έτσι πήγαμε. Και όμως και τη συνεννόηση και τη συμφωνία για τον περίπατο, για το παιχνίδι, μόνο ως διαταγή μπορούσαν να την καταλάβουν. Ο δάσκαλος γι' αυτές να διατάζη μόνο πρέπει. Στα 1908 είχα κάμει κάποια εγχείριση στο λαιμό μου, η πληγή ήταν ακόμα νωπή και το στόμα μου στράβωνε αρκετά, όταν μιλούσα. Τις πρώτες μέρες έπιασα μαθήτρια που γυρίζοντας στην απέναντί της προσπαθούσε να με μιμηθή στραβώνοντας το στόμα της. Αυτό έγινε μόνο μια φορά, μόλα ταύτα το αναφέρω, γιατί ο δράστης ήταν μια από τις καλύτερες μαθήτριες.

Τη σχέση τους αυτή προς το δάσκαλο την εξηγεί κάπως το ακόλουθο περιστατικό: κάποτε, στην αρχή ακόμα, έβαλα μια μαθήτρια να ξαναγράψη σπίτι της καλλιγραφικά κάτι ορνιθοσκαλίσματα που μου είχε δώσει. Την άλλη μέρα μου έφερε το γραπτό της σε ιδιαίτερο τετράδιο με τον τίτλο: "Τετράδιον τιμωριών της μαθητρίας τάδε". Τη ρώτησα γιατί έκαμε ξεχωριστό τετράδιο και αν είχε σκοπό να τιμωρηθή πολλές φορές. Τότε έμαθα κάτι που δεν το ήξερα: σε άλλα παρθεναγωγεία κάθε μαθήτρια έπρεπε να έχη τετράδιο ειδικό για τις τιμωρίες.

Σελ. 583
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 564
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    μόρφωσιν του πνεύματος και δημιουργίαν χαρακτήρος

    1908

    Δ. Ι. Σαράτσης

    ΕΙΣΗΓΗΣΙΣ ΕΙΣ ΤΟ ΔΗΜΟΊΊΚΟΝ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΝ

    Κύριοι Σύμβουλοι,

    Κατά την συζήτησιν του προϋπολογισμού του έτους τούτου, ενθυμείσθε ότι προκειμένου περί της πιστώσεως διά τας δύο ανωτέρας τάξεις του Α' Παρθεναγωγείου ηκούσθησαν εν τη αιθούση ταύτη πολλαί γνώμαι, διά των οποίων εξεφράζοντο αμφιβολίαι περί της χρησιμότητος της διδασκαλίας, όπως αύτη γίνεται εις τας τάξεις ταύτας. Μετά μακράν επ' αυτών συζήτησιν, το Συμβούλιον εψήφισε μεν την πίστωσιν προς λειτουργίαν των τάξεων τούτων μέχρι τέλους του σχολικού έτους, ανέθηκε δ' εις επιτροπήν να μελετήση και υποδείξη κατά ποίον τρόπον είναι δυνατή η μεταρρύθμισις της ανωτέρας αυτής εκπ/ως ώστε να προσαρμοσθή αύτη τούτο μεν προς τον προορισμόν της γυναικός, και δη της Ελληνίδος, τούτο δε προς τας απαιτήσεις των καθ' ημάς χρόνων. Της επιτροπής ταύτης, αποτελών και εγώ μέλος σάς παρακαλώ να ακούσητε τας επί του ζητήματος σκέψεις μου.

    Α' Όπως γνωρίζετε και όπως θα ίδητε εκ του εν παραρτήματι προγράμματος, αι δύο ανώτεραι τάξεις του παρθεναγωγείου λειτουργούν επί τη βάσει του προγράμματος των αντιστοίχων τάξεων του Αρσακείου, το οποίον πάλιν δεν διαφέρει εν πολλοίς του εν τοις σχολείοις των αρρένων υφισταμένου. Το πρόγραμμα τούτο εφαρμόζεται εις την μέσην εκπαίδευσιν των θηλέων κατά συνήθειαν ούτως ειπείν και κατ' επέκτασιν διατάξεως του νόμου, κατά την οποίαν τα ιδιωτικά σχολεία πρέπει να προσαρμόζωνται ακριβώς προς τα αντίστοιχα δημόσια.

    ———————

    Αποσπάσματα από την εισήγηση του Δ. Σαράτση στο δημοτικό συμβούλιο του Βόλου το 1908, σχετικά με την ίδρυση του Ανώτερου Παρθεναγωγείου· αναδημοσιεύονται από το φυλλάδιο: Χαράλαμπος Γ. Χαρίτος, "Η εισηγητική έκθεση του Δ. Σαράτση για την ίδρυση του Ανωτ. Δημοτικού Παρθεναγωγείου Βόλου", ανατύπωση από το περιοδικό Θεσσαλική Εστία, τχ. 32, Μάρτης-Απρίλης 1978, σ. 331-336 και 338-339.