Συγγραφέας:Φουρναράκη, Ελένη
 
Τίτλος:Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
 
Υπότιτλος:Ελληνικοί προβληματισμοί (1830-1910). Ένα ανθολόγιο
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:11
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1987
 
Σελίδες:630
 
Αριθμός τόμων:1 τόμος
 
Γλώσσα:Ελληνικά
 
Θέμα:Κοινωνική ενσωμάτωση
 
Νοοτροπίες και συμπεριφορές
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα
 
Χρονική κάλυψη:1830-1910
 
Περίληψη:Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα, αντλημένες από ένα ευρύ φάσμα πηγών. Το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία, ενώ στην εισαγωγή επιχειρείται η επισήμανση των διαφοροποιήσεων και των εξελίξεων στις αντιλήψεις για το γυναικείο πρότυπο, μέσα από προσπάθεια απάντησης σε ερωτήματα όπως: Μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο σχετικός με τη γυναικεία εκπαίδευση κανονιστικός λόγος, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 48.83 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 6-25 από: 634
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/6.gif&w=600&h=915 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 6
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/7.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

...η δυνατή φαντασία μού εβεβαίωνε την αμάθειαν, εγώ ετρόμαζον εις μίαν τέτοιαν βεβαιότητα, και μου εφαίνετο να θεωρώ τον εαυτόν μου σκοτεινιασμένον από εκείνα τα πυκνά και σκιερά σύγνεφα, τα οποια συνηθούν να σκοτεινιάζουν την ζωήν και το όνομα των αμαθών και απαιδεύτων ανθρώπων

Ελισάβετ Μουτζάν - Μαρτινέγκου

Σελ. 7
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/8.gif&w=600&h=393 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

2. Ελληνικό Παρθεναγωγείο Ασπασίας Β. Σκορδέλη στην Αθήνα

Σελ. 8
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/9.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Στον τόμο αυτό συγκεντρώθηκαν μαρτυρίες του ελληνικού προβληματισμού που διαμορφώθηκε γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση τον 19ο αιώνα. Τις μαρτυρίες αυτές μπορεί κανείς να αντλήσει από ένα ευρύ φάσμα πηγών: α) από τεκμήρια που δηλώνουν άμεσα πρακτικές (τη στάση του κράτους, την εκπαιδευτική πράξη στα δημόσια και ιδιωτικά σχολεία, τη δράση εκπαιδευτικών συλλόγων, τη διαδικασία ένταξης των κοριτσιών στο σχολικό σύστημα), β) από παιδαγωγικά και άλλα κείμενα που ευκαιριακά ή πιο συστηματικά εκφράζονται θεωρητικά γύρω από το θέμα αυτό, κείμενα που ασκούν κριτική στις πρακτικές δίνοντας παράλληλα υποδείγματα και οδηγίες, γ) από τη λογοτεχνία γενικά, ή πιο ειδικά από εκείνη που απευθύνεται στα παιδιά.

Από την ποικιλία του έντυπου αυτού υλικού, του οποίου ένα μεγάλο μέρος περνά από τον περιοδικό τύπο, το σώμα του ανθολογίου περιορίστηκε σχεδόν αποκλειστικά στην παιδαγωγική και κανονιστική φιλολογία. Εκεί και αναζητήθηκαν τα κείμενα που αναφέρονται στους κοινωνικούς ρόλους και την εκπαίδευση των γυναικών, κείμενα που δεν αφορούν μόνο στις γνώσεις και τις παιδαγωγικές μεθόδους που πρέπει να υιοθετούνται στο σχολείο, αλλά συχνά και στην αγωγή μέσα στην οικογένεια ή στο ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον, στις ηθικές αρετές και τα πρότυπα συμπεριφοράς με βάση τα οποία πρέπει να διαμορφώνεται η γυναίκα.

Μια συλλογή λοιπόν από τέτοιου είδους κείμενα και με αυτό το θέμα, αν και πρωτότυπη στο χώρο της έκδοσης πηγών, θα μπορούσε ωστόσο εύκολα να αποθαρρύνει τον σημερινό αναγνώστη, καθώς εμφανίζεται ως διαρκής επανάληψη κοινοτοπιών: το γυναικείο πρότυπο της μητέρας-συζύγου-οικοδέσποινας, σύμφωνα με το οποίο πρέπει να μορφώνονται τα κορίτσια, ή οι "γυναικείες" αρετές που απορρέουν από αυτό. Ωστόσο η δυναμική των στερεότυπων αυτών θα μεταβάλλεται σε συνάρτηση με άλλες παραμέτρους που εξελίσσονται ή διαφοροποιούνται συγχρονικά. Έτσι, γεννιούνται τα ερωτήματα: μέσα σε ποιες συγκυρίες ιδεολογικοπολιτικές αρθρώνεται ο λόγος αυτός, ποιοι είναι οι φορείς του, μέσα σε ποια επιχειρηματολογία λειτουργεί, από ποιες προτάσεις συνοδεύεται και, βέβαια, ποια πρακτική τον ακολουθεί και μέσα σε ποιες ανάγκες κοινωνικές εντάσσεται. Μόνο μια τέτοια συνολική προσέγγιση, με λίγα λόγια μια κοινωνική ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης και των ιδεών που

Σελ. 9
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/10.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

την πλαισιώνουν -ως μέρος, πάντοτε, μιας ευρύτερης κοινωνικής ιστορίας της εκπαίδευσης- θα μπορούσε να δώσει πιο ολοκληρωμένα τη δυναμική αυτών των κειμένων και να αναδείξει ταυτόχρονα ένα πολύπλευρο στοχασμό, π.χ. γύρω από τις σχέσεις των φύλων, το ιδιωτικό και το δημόσιο, το σύγχρονο και το παραδοσιακό, την οικογένεια, τη μητρότητα, την παιδική ηλικία, το πρόβλημα της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης.

Με αφετηρία τις παρατηρήσεις αυτές, η εισαγωγή που ακολουθεί -στο σύνολό της με τη μορφή υπόθεσης- επιχειρεί να επισημάνει ορισμένες διαφοροποιήσεις και εξελίξεις, ανοιχτές στη μελλοντική έρευνα. Στην ίδια λογική υπακούει και η παρουσίαση των κειμένων: η κατάταξή τους είναι χρονολογική, ένα στίγμα όμως επιμέρους προβληματισμού δίνει μία χαρακτηριστική φράση που επιλέχτηκε ως προμετωπίδα σε κάθε τεμάχιο· εξάλλου, σε ορισμένες περιπτώσεις, ένα εκτενές άρθρο ή μία μελέτη δημοσιεύονται με τη μορφή χωριστών τεμαχίων.

Ξεκινώντας από το συμβατικό όριο της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους, η εργασία αυτή τερματίζεται σε μια άλλη χρονολογία που θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί -συμβολικά πάντα- τομή για τη νεοελληνική ιστορία γενικά, αλλά και ειδικά για την ιστορία της εκπαίδευσης: το 1910, οπότε εγκαθιδρύεται το βενιζελικό καθεστώς, δηλώνει την απαρχή κοινωνικών και θεσμικών μεταρρυθμίσεων που εκφράζουν την πρόθεση να συγκροτηθεί ένα μοντέρνο, ευρωπαϊκού τύπου, καπιταλιστικό κράτος. Την ίδια χρονιά ιδρύεται ο Εκπαιδευτικός Όμιλος, που μέσα στους κόλπους του θα αναπτυχθεί ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός και θα ασκηθεί μια συστηματική κριτική στο παραδοσιακό σχολικό σύστημα: μια νέα εποχή ζυμώσεων, συγκρούσεων, πρωτοβουλιών και μεταρρυθμίσεων αρχίζει στο χώρο της εκπαίδευσης.

Εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω τη Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς και την Επιτροπή του Ιστορικού Αρχείου Ελληνικής Νεολαίας, που στο πλαίσιο του ερευνητικού τους προγράμματος πραγματοποιήθηκε η εργασία αυτή. Ξεχωριστά θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Φίλιππο Ηλιού, ο οποίος παρακολούθησε τις διαδοχικές φάσεις της έρευνας αυτής, μου συμπαραστάθηκε σε δυσκολίες που αντιμετώπισα, και με τις υποδείξεις του σε υλικό ή στον εντοπισμό προβλημάτων με ευαισθητοποίησε προς διάφορες κατευθύνσεις. Για τις παρατηρήσεις τους σε ένα πρώτο στάδιο της δουλειάς μου θα ήθελα να ευχαριστήσω την Έφη Αβδελά, τον Αλέξη Δημαρά, τον Χρήστο Λούκο, την Άννα Φραγκουδάκη, καθώς επίσης και την Ελένη Ελεγμίτου, τη Ρούλα Ζιώγου και την Αλεξάνδρα Μπακαλάκη για τις χρήσιμες συζητήσεις και την υπόδειξη υλικού. Ευχαριστώ επίσης θερμά την Ελένη Βαρίκα που κουβέντιασε μαζί μου μεθοδολογικά και άλλα προβλήματα και έθεσε στη διάθεσή μου αποσπάσματα από την (ανέκδοτη ακόμα) διατριβή της. Τις ευχαριστίες μου για την

Σελ. 10
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/11.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

εξυπηρέτηση, την πρόσβαση σε υλικό και τη χρήση φωτογραφικού αρχείου θα ήθελα να εκφράσω προς το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (Ε.Λ.Ι.Α.), καθώς και προς τη διευθύντρια της Σχολής Χιλλ Μαίρη Παναγιωτοπουλου. Τέλος, αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω ιδιαίτερα την Ελένη Γεωργιάδου για τη συμβολή της, με την οποία απόκτησε μορφή η έρευνα αυτή, αλλά και για την ηθική της υποστήριξη στην τελευταία δύσκολη φάση της έκδοσης ενός βιβλίου. Είναι ευνόητο ότι για ενδεχόμενα λάθη ή αδυναμίες η ευθύνη είναι αποκλειστικά δική μου.

Αθήνα, Νοέμβριος 1987 Ε. Φ.

Σελ. 11
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/12.gif&w=600&h=39311. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

3. Η Φ. Χιλλ με τις μαθήτριές της, 1865

Σελ. 12
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/13.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Το αίτημα για τη μόρφωση των κοριτσιών στα πρώιμα μετεπαναστατικά χρόνια

Η ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους δημιουργούσε τις προϋποθέσεις για να γίνει πραγματικότητα η επαγγελία του Ελληνικού Διαφωτισμού ότι η διάδοση της παιδείας θα συνέβαλλε καθοριστικά στην εθνική αναγέννηση, στην υλοποίηση και διατήρηση της πολιτικής ελευθερίας. Ήδη, από τα ταραγμένα χρόνια του Αγώνα, είχε εκφραστεί καθαρά η πρόθεση να είναι κατοχυρωμένο συνταγματικά το δικαίωμα στη μόρφωση για όλους τους Έλληνες και υπεύθυνη γι' αυτό να είναι η κυβέρνηση1· παράλληλα, είχαν λειτουργήσει σχολεία, αλληλοδιδακτικά2 τα περισσότερα, σε διάφορες περιοχές. Ένα από αυτά ιδρύθηκε από τη Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών το 1825 στην Ακρόπολη και ήταν το πρώτο παρθεναγωγείο που λειτούργησε3· έκανε πράξη

———————

1. A. Δημαράς (επιμ.), Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε (Τεκμήρια Ιστορίας), τ. A' (1821-1894), Αθήνα 1973, σ. κστ'-κζ'.

2. Τα αλληλοδιδακτικά σχολεία λειτούργησαν με βάση την ομώνυμη μέθοδο που άρχισε να εφαρμόζεται στην Αγγλία από τα τέλη του 18ου αιώνα, για να εξαπλωθεί σε άλλα κράτη στις αρχές του 19ου. Σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή, οι πιο προχωρημένοι μαθητές ("πρωτόσχολοι") βοηθούσαν το δάσκαλο στο έργο του, με αποτέλεσμα να διδάσκονται σε μια τάξη εκατοντάδες παιδιά· το σύστημα συντελούσε σημαντικά στη διάδοση των πρώτων γραμμάτων και στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού χωρίς πολλά έξοδα και απαιτήσεις σε διδασκαλικό προσωπικό. Από τις αρχές του 19ου αιώνα, έλληνες λόγιοι ενδιαφέρθηκαν για την αλληλοδιδακτική μέθοδο, η οποία υιοθετήθηκε από το ελληνικό κράτος και διατηρήθηκε μέχρι τα τέλη του αιώνα (το 1880 καταργήθηκε επίσημα). Επίσημο εγχειρίδιο της μεθόδου ορίστηκε ο "Οδηγός" του γάλλου καθηγητή Κ. Sarazin, που μετέφρασε ο Ι.Π. Κοκκώνης, συνεργάτης του Καποδίστρια. Για την αλληλοδιδακτική μέθοδο βλ. ενδεικτικά Β. Παπαγεωργίου, "Η αλληλοδιδακτική μέθοδος και η εισαγωγή της στην Ελλάδα", Επετηρίς της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, έτος A', 1932, σ. 286-291 και Χρ. Λέφας, Ιστορία της εκπαιδεύσεως, Αθήνα 1942, σ. 128-155.

3. Ο λόγιος και ιεροδιάκονος Νεόφυτος Νικητόπλος, που ανέλαβε να διδάξει στο παρθεναγωγείο αυτό, ιδιαίτερα ευαίσθητος στο θέμα της πολιτικής αγωγής, εφάρμοσε ένα σύστημα -αρκετά πρωτότυπο, καθώς φαίνεται, για τα ελληνικά σχολικά δεδομένα του 19ου αιώνα- σύμφωνα με το οποίο οι μαθήτριες συμμετείχαν ενεργά στη διοίκηση του σχολείου: A. Δημαράς, "Νεόφυτος Νικητόπλος (1795-1846). Για ένα αλλοιώτικο Ελληνικό σχολείο", Ο Ερανιστής, τ. ΙΑ', 1974, σ. 323 - 332. Βλ. επίσης: Σιδηρούλα Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών στην Ελλάδα (1830-1893), Ιστορικό 

Σελ. 13
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/14.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

την έκκληση που λίγα χρόνια πριν είχε απευθυνθεί στους Έλληνες μέσα από ένα πολιτικό κείμενο του Αγώνα, τη Διακήρυξη της Πελοποννησιακής Γερουσίας (27 Απριλίου 1822) : "Μην αμελήσητε την παιδείαν των αγαπητών Σας τέκνων, αρρένων τε και θηλέων, μη αγωνίζεσθε διά να τους αφήσητε κληρονομίαν χρημάτων, αλλά δαπανήσατε μετά χαράς τα ευαπόβλητα χρήματα διά να τους προμηθεύσητε τον αληθή και άσυλον θησαυρόν της παιδείας..."1.

Το ευνοϊκό αυτό κλίμα προς τα εκπαιδευτικά πράγματα συνεχίζεται στην καποδιστριακή περίοδο, οπότε πυκνώνουν οι πρωτοβουλίες ιδιωτών στον τομέα της εκπαίδευσης και των δύο φύλων, κυρίως όμως θεμελιώνεται η πρωτοβάθμια κρατική εκπαίδευση, κύριο μέλημα της πολιτικής του Κυβερνήτη, με την καθιέρωση των αλληλοδιδακτικών σχολείων· τα σχολεία αυτά προορίζονταν κυρίως για τα αγόρια, όμως δεν αποκλειόταν και η φοίτηση των κοριτσιών2. Ο ολοκληρωμένος ωστόσο σχεδιασμός και η εφαρμογή στην πράξη του τριτοβάθμιου εκπαιδευτικού συστήματος (για τα κορίτσια θεσμοθετείται μόνο η πρώτη βαθμίδα), συγκεντρωτικού και ομοιόμορφου, σύμφωνα με τα δυτικά πρότυπα, συντελείται μετά την άφιξη των Βαυαρών, παράλληλα με την παγίωση και άλλων κρατικών θεσμών.

Η οργάνωση λοιπόν της εκπαίδευσης εμφανίζεται στην πράξη, αλλά ίσως ακόμα πιο έντονα στη θεωρία, ως πρωταρχικό καθήκον στενά δεμένο με τις ανάγκες του νέου κράτους, όπως το οραματίζονται λόγιοι και πολιτικοί της εποχής: ένα κράτος ευνομούμενο, αντάξιο της κληρονομιάς των προγόνων και εφάμιλλο με τα "πολιτισμένα έθνη" της Δύσης, ένα κράτος προπαντός απαλλαγμένο από τη "διαφθορά" και τις επιβιώσεις της τυραννίας. Σύμφωνα με φιλελεύθερες αντιλήψεις της εποχής, οι επιβιώσεις αυτές, και κυρίως οι προλήψεις κατά της μόρφωσης, προλήψεις που διαμόρφωναν ανελεύθερες συνειδήσεις, έπρεπε να καταπολεμηθούν· έπρεπε να γίνει πεποίθηση η αναγκαιότητα της εκπαίδευσης αλλά και της ηθικής και χριστιανικής αγωγής των νέων, αγοριών και κοριτσιών -στη διευκρίνιση αυτή εμμένει ο Νεόφυτος Βάμβας- που

———————

Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, 2, Αθήνα 1986, σ. 40 κ.ε.· πρβλ Αλεξάνδρα Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων κατά την οθωνική περίοδο, Ιστορική παιδαγωγική έρευνα, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Παιδαγωγικός Τομέας, Αθήνα 1986 (ανέκδοτη διδακτορική διατριβή), σ. 61 κ.ε.

1. A. Δημαράς, Η μεταρρύθμιση που δεν έγινε, σ. 7. Για τις πρωτοβουλίες και το κλίμα που επικρατεί στον τομέα της εκπαίδευσης κατά την επαναστατική και καποδιστριακή περίοδο, βλ. ειδικότερα: A. Δημαράς, "Τα εκπαιδευτικά κατά τον Αγώνα", Νέα Εστία, Αφιέρωμα στο Εικοσιένα (Χριστούγεννα 1970), τχ. 1043, σ. 51 κ.ε., και A. Dimaras, Foreign and particularly English Influences on Educational Policies in Greece during the War of Independence and their Development under Capodistrias, 1821-1831, Ph. D. Thesis, London University, 1973.

2. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών, σ. 46 κ.ε.

Σελ. 14
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/15.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μελλοντικά θα γίνουν "πατέρες και μητέρες, πολίται και πολίτιδες": "Δεν είμεθα πλέον εις την δουλειαν της αμαθείας και της ανομίας", γράφει το 1834 ο ίδιος λόγιος. "Νέα ύπαρξις μας εδόθη από τον αιώνιον Κύριον και Διανομέα των Εθνών, παιδείας και ευνομίας απόλαυσις πρόκειται εις πάντας χωρίς καμμίαν εξαίρεσιν.[...] Ας εκδυθώμεν όλοι τον παλαιόν εκείνον άνθρωπον, τον δεδουλωμένον και τεταπεινωμένον· ας ενδυθώμεν τον νέον, τον ευνομούμενον"1.

Μέσα σε μια τέτοια ιδεολογική ατμόσφαιρα, όπου προβάλλεται έντονα η διάθεση ρήξης με το οθωμανικό παρελθόν της αμάθειας και της τυραννίας, φαίνεται να λειτουργούν τα λιγοστά κείμενα που αναφέρονται στη γυναικεία εκπαίδευση, γραμμένα από λογίους που είχαν θητεύσει ή γαλουχηθεί από τον Ελληνικό Διαφωτισμό και τη δυτική σκέψη2. Τα κείμενα αυτά στιγματίζουν τις προλήψεις των "βαρβάρων εθνών" ή, πιο συγκεκριμένα, τα οθωμανικά ήθη που καταδίκαζαν "το ήμισυ μέρος του όλου γένους των ανθρώπων" σε πλήρη υποταγή στις επιθυμίες ή τις ανάγκες των ανδρών, μα πιο πολύ που του στερούσαν τη δυνατότητα να μορφώνεται. Έτσι, η εκπαίδευση των κοριτσιών των αστικών στρωμάτων κατ' αρχήν -της "μεσαίας τάξεως" κατά τον Αλέξανδρο

———————

1. Ν. Βάμβας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν τον Φιλελληνικού Παιδαγωγείου, Ερμούπολη 1834, σ. 8. Η θέση αυτή του Ν. Βάμβα, όπως και το κείμενο της Πελοποννησιακής Γερουσίας που προαναφέρθηκε, απηχούν ευνοϊκές διαθέσεις του Ελληνικού Διαφωτισμού απέναντι στο δικαίωμα των γυναικών να μορφώνονται, εκφρασμένες ιδιαίτερα -αν και με διαφορετική οπτική- από τον Ρήγα Βελεστινλή και τον Αδαμάντιο Κοραή. Εξάλλου, η δυνατότητα μόρφωσης για τα κορίτσια ορισμένων κοινωνικών στρωμάτων -έστω άτυπα και μη συστηματικά- δεν ήταν ανύπαρκτη την περίοδο της τουρκοκρατίας, ενώ, στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα, εντοπίζεται η παρουσία μορφωμένων γυναικών σε εκδηλώσεις της πνευματικής ζωής των Ελλήνων (π χ. στους φαναριωτικούς κύκλους)· βλ. ειδικότερα Ρ. Μ. Kitromilides, "The Englightment and Womanhood; Cultural Change and the Politics of Exclusion", Journal of Modern Greek Studies, τ. Ι., αρ. 1 (Μάιος 1983), σ. 39-61 και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 19 κ.ε. και 320-321. Τις παραμονές της Επανάστασης, συγκεκριμένα, δύο μεταφράσεις δυτικών κλασικών έργων για τη γυναικεία εκπαίδευση και διαπαιδαγώγηση φέρουν το όνομα Ελληνίδων: της Ραλλούς Σούτζου (Παραινέσεις μητρός προς θυγατέρα. Μεταφρασθείσα εκ των εκλεκτοτέρων Συγγραμμάτων της κυρίας Δελαμπέρ ... παρά της εκλαμπροτάτης Δομνίτζας Ραλλούς Σούτζης ..., Βενετία 1819) και της Ευανθίας Καΐρη (Συμβουλαί προς την θυγατέρα μου. Σύγγραμμα Ι.Ν. Βουΐλλου. Μεταφρασθέν εκ του Γαλλικού υπό Ε[υανθίας] Ν[ικολάου Καΐρη] της εξ Ανδρου, Κυδωνίες 1820). Πρόκειται για δύο από τις πρώτες για τη νεοελληνική βιβλιογραφία μεταφράσεις πάνω στο θέμα που εξετάζουμε εδώ, οι οποίες, μαζί με τις υπόλοιπες αντίστοιχες μεταγενέστερες επιλογές δυτικών έργων, απαιτούν ειδικότερη και συστηματικότερη έρευνα.

2. Εκτός από τον Νεόφυτο Βάμβα κι άλλοι γνωστοί λόγιοι εκφράστηκαν ή έδρασαν στον τομέα της εκπαίδευσης των κοριτσιών ήδη μέσα στην πρώτη δεκαετία του ελεύθερου κράτους: ο Αλέξανδρος Ραγκαβής, ο Γεώργιος Γεννάδιος, ο Γεώργιος Σερούιος, ο Μισαήλ Αποστολίδης και ο Ιωάννης Π. Κοκκώνης. Αν και με διαφορετική ιδεολογική συγκρότηση ο καθένας, συγκλίνουν στο ενδιαφέρον τους για τη γυναικεία εκπαίδευση. Με εξαίρεση τον

Σελ. 15
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/16.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Ρίζο Ραγκαβή1, κάθε οικογένειας "διακεκριμένης εις την κατάστασιν και εις το γένος" κατά τον Ν. Βάμβα2- προβάλλεται ως βασικό στοιχείο πολιτισμού, προόδου και ελευθερίας.

Αντίθετη προς την πρόοδο αυτή και μαζί εμπόδιο στην καινούρια δημόσια ζωή των ανδρών θεωρείται η απουσία κάθε πνευματικής καλλιέργειας στις γυναίκες, θύματα έτσι των προλήψεων αλλά και ενός ψυχισμού ευάλωτου σε πάθη και "εις τας επικινδύνους αποπλανήσεις της φαντασίας", που μόνο η "υγιής του νοός δίαιτα" μπορεί να θεραπεύσει. Σύμφωνα με την ίδια λογική δεν θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί "εις μόνον το μητρικόν ένστιγμα"3 η μόρφωση των αυριανών πολιτών. Η ιδέα ότι η μητέρα είναι εκείνη που μεταδίδει στα παιδιά τα πρώτα στοιχεία της χριστιανικής θρησκείας και του εθνικού αισθήματος θα τροφοδοτεί και θα επαναπροσδιορίζει την επιχειρηματολογία για τη γυναικεία εκπαίδευση, από την αρχή μέχρι το τέλος της περιόδου που εξετάζουμε στο ανθολόγιο.

Σύντροφος λοιπόν ή μητέρα των (μελλοντικών) πολιτών, θυγατέρα ή οικοδέσποινα στο σπίτι, η γυναίκα δεν πρέπει να μένει ολοκληρωτικά αμαθής. Πλάι στις ορθολογιστικές και εκσυγχρονιστικές αποχρώσεις της επιχειρηματολογίας που αναφέρθηκε, ένας παραδοσιακός και στερεότυπος λόγος που θεωρεί τη γυναίκα πηγή κάθε ευτυχίας ή δυστυχίας των ανδρών και της οικογένειας χρησιμοποιείται συχνά για να στηρίξει την ανάγκη της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Όχι "πολίτιδα" συνεπώς με την έννοια της συμμετοχής της στα κοινά, αλλά

———————

Γ. Σερούιο, που έδρασε στη Σύρο και άφησε ένα από τα πρώτα σχετικά κείμενα (Περί του Βυζαντηνού Παρθεναγωγείου και ποία γενική και τα μάλιστα ενδιαφέρουσα πορίζεται εντεύθεν αλήθεια, Ερμούπολη 1847), οι υπόλοιποι συνδέονται με την ίδρυση της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας στην Αθήνα (1836) και του "ανωτέρου" παρθεναγωγείου - διδασκαλείου (Αρσάκειο) που ιδρύθηκε από την Εταιρεία (1837) και έγινε, όπως θα δούμε, ο βασικός φορέας της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα ολόκληρο σχεδόν τον 19ο αιώνα. Δύο ακόμα λόγιοι, ίσως λιγότερο γνωστοί, ευαισθητοποιούνται ιδιαίτερα για την εκπαίδευση των κοριτσιών: ο Ηλίας Χριστοφίδης στο περιοδικό του Ο Παιδαγωγός (Πειραιάς 1839), και ο γιατρός Π. Ζωντανός, ο οποίος δημοσιεύει στην Ερμούπολη το 1836 την πρωιμότερη πρωτότυπη εκτενή μελέτη για την "ανατροφή" των κοριτσιών που μπορέσαμε να εντοπίσουμε (βλ. εδώ, σ. 75, 79-98). Το έργο εμφανίζεται επηρεασμένο από δυτικά πρότυπα, έτσι ώστε να μην είναι διακριτά τα όρια ανάμεσα σε αυτούσιες μεταφορές - διασκευές ξένων κειμένων, σε ευαισθησίες του συγγραφέα και σε υπαρκτά κοινωνικά αιτήματα. Το πρόβλημα αυτό, βέβαια, αφορά πολλές από τις πηγές μας, ιδιαίτερα ίσως τις πιο πρώιμες.

1. Προς τα κορίτσια αυτής της τάξης τονίζει ότι απευθύνεται ο A.P. Ραγκαβής, όταν το 1838 μεταφράζει ένα από τα κλασικά βιβλία στο είδος του, την Πατρική συμβουλή προς τη θυγατέρα μου του J.H. Campe· βλ. "Πρόλογος του μεταφραστή", εδώ, σ. 109.

2. Ν. Βάμβας, Αυτοσχέδιος ομιλία ...εις την έναρξιν του σχολείου των ευγενών κορασίων, Ερμούπολη 1834· εδώ, σ. 78

3. Ν. Βάμβας, Ομιλία εις την πρώτην άνοιξιν του Σχολείου των Κορασίων του Δήμου Πειραιώς, την 24 Ιουνίου 1837· εδώ, σ. 101.

Σελ. 16
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/17.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

μέσα από τους ρόλους της στην οικογενειακή σφαίρα, όπως το θέλει εξάλλου και η παράδοση ή όπως η "φύσις", η "συνήθεια", η "κοινή δόξα" και οι "νόμοι" έχουν αμετάκλητα ορίσει1.

Οι διαφοροποιημένοι στόχοι της εκπαίδευσης των κοριτσιών

Για να ανταποκριθούν στους ρόλους αυτούς τα κορίτσια θεωρείται ότι πρέπει να γνωρίζουν τα στοιχειώδη γράμματα, παράλληλα όμως να δέχονται και μια ειδικότερη παιδεία, διαφορετική από την ανδρική, και μάλιστα σε σχολεία χωριστά κατά προτίμηση, σύμφωνα και με τα δυτικά πρότυπα. Κατά την καποδιστριακή περίοδο, εκτός από ένα σημαντικό ποσοστό κοριτσιών που -ιδιαίτερα στα νησιά- φοιτά μαζί με τα αγόρια στα αλληλοδιδακτικά σχολεία του κράτους2, αρχίζουν να ιδρύονται και χωριστά σχολεία για κορίτσια σε αστικές περιοχές3. Είναι ενδεικτική, το 1829, η απόφαση του δήμου Ερμούπολης να ιδρυθεί ιδιαίτερο σχολείο για τα κορίτσια που συνεκπαιδεύονταν με τα αγόρια στο αλληλοδιδακτικό του προτεστάντη ιεραποστόλου Chr. L. Korck. Ως στόχος του σχολείου προβάλλεται η εξάσκηση των μαθητριών στα εργόχειρα, και την επιτήρησή του αναλαμβάνει μια επιτροπή κυριών4. Το 1830, ο δήμος της Ερμούπολης προχωρεί και σε μια άλλη αξιοσημείωτη καινοτομία: ιδρύει, σε συνεργασία με τον Chr. L. Korck, το πρώτο δευτεροβάθμιο "ελληνικό" παρθεναγωγείο5,

Η αντίληψη για την ξεχωριστή μόρφωση των κοριτσιών παραμένει τις

———————

1. Π. Ζωντανός, Περί ανατροφής των κορασίων και της δημοσίου εκπαιδεύσεως των αρρένων, Ερμούπολη 1836· εδώ, σ. 82.

2. Σύμφωνα με μετρήσεις, η συμμετοχή των κοριτσιών στα αλληλοδιδακτικά σχολεία του νησιωτικού χώρου φτάνει το ποσοστό του 21% περίπου, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τα σχολεία της ηπειρωτικής Ελλάδας μόλις φτάνει το 10,5%· ένα μικρό ποσοστό κοριτσιών (2,07%) συνεκπαιδεύεται με τα αγόρια και στα "ελληνικά" σχολεία· βλ. A. Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων κατά την οθωνική περίοδο, σ. 78 κ.ε. και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, Η μέση εκπαίδευση των κοριτσιών, σ. 40 κ.ε.

3. Στο ίδιο, σ. 49 κ.ε. και A. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 96 κ.ε.

4. Λ. Δασκαλάκης, Κείμενα - Πηγαί της Ιστορίας της Ελληνικής Επαναστάσεως, σειρά τρίτη: Τα περί Παιδείας, τ. A', Αθήνα 1968, σ. 258-263 και 279-286. Γενικότερα για τη διαμόρφωση της γυναικείας εκπαίδευσης σ' ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της, την Ερμούπολη, και το ρόλο που έπαιξε εδώ η δημοτική αρχή, βλ. A. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 150 κ.ε.

5. Βλ. ενδεικτικά, Ι.Ν Βαλέττας, Ομιλία εις την Γ' ετήσιον εξέτασιν του εν Ερμουπόλει Ανωτέρου Σχολείου Κορασίων την 20 Ιουλίου 1841, Ερμούπολη 1841. Πληροφορίες για το πρώτο αυτό και μοναδικό, απ' όσο γνωρίζουμε, "ελληνικό" παρθεναγωγείο που λειτουργεί με έξοδα δημοτικά, βλ. Α. Λαμπράκη-Παγανού, ό.π., σ. 194 κ.ε.

2

Σελ. 17
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/18.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

πρώτες δεκαετίες -στο επίπεδο της θεωρίας κυρίως- συγκεχυμένη ως προς τη μορφή και το περιεχόμενο. Σύμφωνα με τις λιγοστές αναφορές που διαθέτουμε, τα εργόχειρα (κοπτική, ραπτική, πλέξιμο) θεωρούνται το βασικό στοιχείο της ειδικής αυτής παιδείας. Την αντίληψη αυτή εκφράζει και το νομοθετικό διάταγμα της κυβέρνησης της Αντιβασιλείας για τα δημοτικά σχολεία (1834) που δεν κάνει διάκριση φύλου ως προς τα βασικά μαθήματα1, προβλέπει όμως τη διδασκαλία ειδικότερων πρακτικών μαθημάτων (αγρονομία, κηπουρική, δενδροκομία κ.ά.) για τα αγόρια και "την γύμνασιν εις γυναικεία εργόχειρα" για τα κορίτσια2. Εκτός από τα εργόχειρα, στα κείμενα δίνεται έμφαση στη θρησκευτική μόρφωση και στις γνώσεις της υγιεινής και της οικιακής οικονομίας.

Στην καλλιέργεια των ιδεών αυτών θα πρέπει, ως ένα βαθμό, να συντέλεσαν φιλέλληνες και φιλελληνίδες, ιδιαίτερα άγγλοι και αμερικανοί προτεστάντες ιεραπόστολοι. Άμεσοι φορείς της δυτικής σκέψης γύρω από τους ρόλους και την εκπαίδευση των γυναικών πήραν και στην πράξη πρωτοβουλίες στον τομέα αυτό. Εκτός από αλληλοδιδακτικά ίδρυσαν και είδος δευτεροβάθμιων παρθεναγωγείων όπου μόρφωσαν και τις πρώτες δασκάλες3. Σύμφωνα με μαρτυρίες που διαθέτουμε, οι ιεραπόστολοι έδιναν μεγάλη βαρύτητα στη θρησκευτική εκπαίδευση της πρώιμης παιδικής ηλικίας (είναι οι πρώτοι που ίδρυσαν ένα είδος νηπιακών σχολείων στην Ελλάδα), ιδιαίτερα όμως των κοριτσιών.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για το πώς οι ιεραπόστολοι είχαν συλλάβει το θέμα της γυναικείας εκπαίδευσης μας δίνουν πηγές γύρω από τη δράση του αμερικανού John Henry Hill και της γυναίκας του Frances. Απεσταλμένοι της Protestant Episcopal Church4, εγκαταστάθηκαν στην Αθήνα

———————

1. Σύμφωνα με το άρθρο 1 του Διατάγματος 6/18 Φεβρουαρίου 1834 "Περί δημοτικών σχολείων", τα μαθήματα αυτά είναι: "Κατήχησις, Στοιχεία της Ελληνικής, Ανάγνωσις, Γραφή, Αριθμητική, η γνώσις των κατά νόμους παραδεδεγμένων σταθμών και μέτρων, η Γραμμική Ιχνογραφία και η Φωνητική Μουσική, ει δυνατόν δε και στοιχεία της Γεωγραφίας, της Ελληνικής Ιστορίας, και εκ των φυσικών επιστημών τα αναγκαιότερα": Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, τ. A' (1833 - 1883), Αθήνα 1884, σ. 1.

2. Στο ίδιο, σ. 13. Ας σημειωθεί εδώ ότι ανάμεσα στα λιγοστά κείμενα για την εκπαίδευση των κοριτσιών την πρώτη αυτή περίοδο υπάρχει ένα δημοσίευμα που επιχειρεί να εφαρμόσει την αλληλοδιδακτική μέθοδο στη διδασκαλία των εργοχείρων, ώστε να είναι το ίδιο ομοιόμορφη, συστηματική και ακριβής όπως και "η των γραμμάτων": Η. Χριστοφίδης, "Περί του τρόπου διδασκαλίας των χειροτεχνημάτων εις τα σχολεία των Κορασίων", Ο Παιδαγωγός, έτος A', 1839, σ. 221-236 και 251-291 (βλ. εδώ, σ. 111-119).

3. Πληροφορίες για τις πρωτοβουλίες των ιεραποστόλων και των φιλελλήνων στο χώρο της εκπαίδευσης των κοριτσιών, καθώς και βιβλιογραφικές αναφορές γύρω από την ευρύτερη εκπολιτιστική δράση τους, βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 60 κ.ε. και A. Λαμπράκη-Παγανού, σ. 241 κ.ε. ό.π.

4. Στοιχεία γύρω από τις ιδέες και την εκπαιδευτική δραστηριότητα των Hill στην

Σελ. 18
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/19.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

το 1830 και, ανάμεσα σε άλλα, ίδρυσαν το 1831 ένα "ανώτερο" παρθεναγωγείο και οικοτροφείο, σημαντικό κέντρο της γυναικείας εκπαίδευσης σε όλη τη μακρόχρονη ιστορία του. Σύμφωνα με τους Hill, η εκπαίδευση των γυναικών όλων των κοινωνικών στρωμάτων, ανύπαρκτη σχεδόν στην Ελλάδα, αποκτά προτεραιότητα. Η επιρροή που θα μπορούσαν να ασκήσουν ως σύζυγοι και μητέρες -παράλληλα βέβαια με εκείνη των μορφωμένων κληρικών, άλλη σημαντική έλλειψη που επισήμαιναν- θα συντελούσε σημαντικά στη διαμόρφωση μιας νέας γενιάς χριστιανών, απαλλαγμένων από τις "προλήψεις" και τις "δεισιδαιμονίες" που, όπως πίστευαν οι ίδιοι και οι προτεσταντικοί κύκλοι με τους οποίους συνδέονταν, μάστιζαν την Ορθόδοξη Εκκλησία και μεγάλο αριθμό πιστών1. Η συστηματική ερμηνεία του Ευαγγελίου -για τη διάπλαση όχι μόνο του "νου" αλλά και της "καρδιάς"- θα ήταν η βάση της γυναικείας εκπαίδευσης, παράλληλα με τα στοιχειώδη γράμματα και τα εργόχειρα. Στις ανάγκες αυτές ανταποκρινόταν το αλληλοδιδακτικό σχολείο που διεύθυνε η Frances Hill. Παράλληλα, οι Hill πίστευαν ότι οι γυναικείες τέχνες μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως μέσο βιοπορισμού για τα άπορα κορίτσια, και σ' αυτόν το σκοπό απέβλεπε το ειδικό τμήμα του αλληλοδιδακτικού, εφαρμόζοντας στην πράξη ένα είδος γυναικείας επαγγελματικής εκπαίδευσης. Σύμφωνα με τη Frances Hill, όμως, ήταν ακόμα πιο επιτακτική η ουσιαστική θρησκευτική μόρφωση των κοριτσιών των πλούσιων και μορφωμένων οικογενειών της διασποράς που είχαν εγκατασταθεί στην Ελλάδα· αυτό ήταν ένα σημαντικό μέσο για να αντιμετωπιστεί η έλλειψη πίστης που, κατά τη γνώμη της, χαρακτήριζε "το πιο φωτισμένο μέρος των Ελλήνων". Για όλους τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, οι Hill -όπως και άλλοι ιεραπόστολοι και φιλελληνίδες- έδωσαν βαρύτητα στη μόρφωση δασκαλισσών. Η εκπαίδευσή τους μάλιστα θα ήταν πιο αποτελεσματική, αν γινόταν μέσα σ' ένα οικοτροφείο, σε μια "οικογένεια" χριστιανική, όπως εκείνη των Hill. Εκεί, εκτός από την καθημερινή ενασχόληση με τις Γραφές, θα συνήθιζαν στις αρετές και τους ρυθμούς ενός οργανωμένου

———————

Ελλάδα, βλ. S.D. Denison, A History of the Foreign Missionary Work of the Protestant Episcopal Church, μέρος A' (1821-1835), Νέα Υόρκη 1871· The Spirit of Missions of the Protestant Episcopal Church, τ. 1-5 (1836-1842)· Rev. William Bacon Stevens, Service Commemorative of the Life and Work of the Rev. John Henry Hill, Νέα Υόρκη 1882· Angela Constandinides-Hero, "F.Μ. Mulligan - Hill", στο Notable American Women (1607-1950). A Biographical Dictionary, Harvard University Press, 1971, σ. 191-193· Κ Παπανικολάου, Η συμβολή των Χιλλ στην Ελληνική παιδεία κατά τα πρώτα χρόνια του ελεύθερου βασιλείου (ανέκδοτη μελέτη· βρίσκεται δακτυλογραφημένη στο Αρχείο της Σχολής Χιλλ)

1. Βλ ειδικότερα, S.D. Denison, σ. 124-125 και Rev. William Bacon Stevens, σ. 14, ό.π.

Σελ. 19
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/20.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

οικιακού βίου, την άλλη σημαντική διάσταση της ιδιαίτερης διαπαιδαγώγησης των γυναικών, όπως πίστευαν1.

Τόσο η αποτελεσματικότητα όσο και η κοινωνική εμβέλεια των ιδεών των ιεραποστόλων στο χώρο της γυναικείας εκπαίδευσης στην Ελλάδα αποτελούν ένα ακόμα ζητούμενο για την ιστορία του θέματος που εξετάζουμε. Παρόλο που οι προτεστάντες γρήγορα κατηγορήθηκαν για προσηλυτισμό2, τα σχολεία τους ―ιδιαίτερα το παρθεναγωγείο των Hill― προσέλκυσαν τις κόρες ευκατάστατων και μορφωμένων Ελλήνων του κράτους και της διασποράς. Εξάλλου, οι απόψεις τους για τη συστηματική εκπαίδευση δασκαλισσών συνέπεσε με το ανάλογο ενδιαφέρον της Κυβέρνησης, που από το 1834 έστελνε υποτρόφους γι' αυτό το σκοπό στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία των Hill και άλλων φιλελλήνων. Η ανάγκη να διαδοθεί η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση απαιτούσε περισσότερες δασκάλες, γεγονός που κινητοποίησε αποφασιστικά έλληνες λογίους και παιδαγωγούς, οι οποίοι έβλεπαν άλλωστε με δυσπιστία το γεγονός ότι το μονοπώλιο σχεδόν μιας ανώτερης μόρφωσης στον τομέα αυτόν είχαν σχολεία ξένων3· είναι ενδεικτικό ότι η Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, που ιδρύθηκε το 1836 με στόχο να προωθήσει τη στοιχειώδη εκπαίδευση, ξεκίνησε τη δημόσια δράση της με την ίδρυση παρθεναγωγείου - διδασκαλείου στην Αθήνα (1837)4 και ο τομέας της εκπαίδευσης των κοριτσιών γρήγορα έγινε το βασικό της έργο.

———————

1. Συμπυκνωμένες τις παραπάνω ιδέες εκφράζουν οι Hill σε δύο επιστολές τους, που δημοσιεύει ο S.D. Denison, ό.π., σ. 164-169. Η ευαισθητοποίηση αυτή των Hill γύρω από το ρόλο και την εκπαίδευση των γυναικών θα μπορούσε να συνδυαστεί με κάποιες επιμέρους ανησυχίες που αρχίζουν να διαμορφώνονται εκείνη την εποχή στην Αμερική, ιδιαίτερα σε ορισμένους προτεσταντικούς κύκλους, όπως π.χ. η κριτική στην επιπόλαιη και "διακοσμητική" εκπαίδευση που είχε καθιερωθεί για τα κορίτσια των αστικών οικογενειών, η ιδέα ενός καθοδηγητικού - διαπαιδαγωγητικού ρόλου της χριστιανής γυναίκας, όχι μόνο μέσα στο πλαίσιο του σχολείου ή της οικογένειας αλλά και ενός ευρύτερου κοινωνικού περιβάλλοντος, η αξιολόγηση του δασκαλικού έργου ως επαγγέλματος κατεξοχήν γυναικείου, η ιδέα ότι η οικιακή οικονομία είναι η "γυναικεία" επιστήμη. Βλ. σχετικά, Κ. Kish-Sklar - Catherine Beecher, A Study in American Domesticity, Νέα Υόρκη 1976. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η F. Hill δέχτηκε οικονομική ενίσχυση από ένα γυναικείο σωματείο της Νέας Υόρκης που είχε ιδρυθεί για την προώθηση της εκπαίδευσης των κοριτσιών στην Ελλάδα, από την Emma Willard, πρωτοπόρο στην επαγγελματική μόρφωση των δασκαλισσών στην Αμερική (βλ. Angela Constandinides - Hero, "F. Μ. Mulligan - Hill", ό.π., σ. 192).

2. Βλ. σχετικά, J.A. Petropulos, Πολιτική και συγκρότηση κράτους στο Ελληνικό Βασίλειο (1833-1843), τ. A' - Β', Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 1985-6, σ. 346-349 και 563 κ.ε.

3. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 81 και A. Λαμπράκη-Παγανού, σ. 251, ό.π.

4. Εγκαθίδρυσις του Σχολείου των κορασίων της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρίας, Αθήνα 1837· βλ. εδώ, σ. 103-106.

Σελ. 20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/21.gif&w=600&h=393 11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

ΕΙΚΟΝΑ

4. Το κτίριο της Σχολής Χιλλ, στη συμβολή των οδών Θουκυδίδου και Νικοδήμου.

Σκίτσο χρονολογημένο λίγο μετά τα μέσα του αιώνα

Σελ. 21
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/22.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

Αν, λοιπόν, μέσα στα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, άτομα ή ομάδες προβληματίζονται ή προχωρούν σε πρωτοβουλίες γύρω από τη γυναικεία εκπαίδευση ―πράγμα που δείχνει μια, έστω και περιορισμένη κοινωνικά και γεωγραφικά, ζήτηση στον τομέα αυτό― το κράτος δεν φαίνεται να ευαισθητοποιήθηκε στον ίδιο βαθμό· τουλάχιστον όχι τόσο ώστε να υιοθετήσει μια συγκροτημένη πολιτική εδώ, να παρέμβει δυναμικά, να προκαλέσει ή να διευρύνει ανάγκες, στάση που το χαρακτηρίζει από τα πρώτα χρόνια της ζωής του και για όλη σχεδόν την περίοδο που εξετάζουμε στο ανθολόγιο.

Ένα πρώτο χαρακτηριστικό στοιχείο της στάσης του κράτους είναι ότι άφησε τη δευτεροβάθμια γυναικεία εκπαίδευση αποκλειστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα. Με το νομοθετικό διάταγμα του 1834 θεσμοθετείται η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση, υποχρεωτική όπως η ανδρική, δηλώνεται όμως ότι, όπου είναι δυνατό, οι κοινότητες θα πρέπει να ιδρύουν χωριστά σχολεία για κορίτσια, στα οποία θα διδάσκουν δασκάλες. Αυτό όμως συχνά δεν ήταν εφικτό, τόσο γιατί επιβάρυνε τις κοινότητες όσο και γιατί υπήρχε έλλειψη δασκαλισσών. Με τέτοιας υφής προσκόμματα όμως η αδιαφορία ή η δυσφορία της παραδοσιακής οικογένειας για τη μόρφωση των κοριτσιών όχι μόνο δεν πλήττεται αλλά και συντηρείται. Έτσι, όταν το 1852 απαγορεύεται η συνεκπαίδευση των φύλων1, που μέχρι τότε ήταν ανεκτή, η στοιχειώδης γυναικεία εκπαίδευση δέχεται ένα σοβαρό πλήγμα2.

Εκεί όμως που φαίνεται εντονότερα η αδιαφορία του κράτους είναι η εκπαίδευση των δασκαλισσών. Ο τομέας αυτός εγκαταλείφθηκε ουσιαστικά στην ιδιωτική πρωτοβουλία σ' όλη την περίοδο που καλύπτει το ανθολόγιο. Ο 

———————

1. Εγκύκλιος του υπουργού Σ. Βλάχου, αρ. 4077 "Περί αποχωρίσεως των αρρένων από τα κοράσια εις τα δημοτικά σχολεία", Γ. Βενθύλος, Θεσμολόγιον της Δημοτικής Εκπαιδεύσεως, σ. 199· εδώ, σ. 141.

2. Στο θέμα αυτό έχει εκφραστεί η άποψη ότι, αντίθετα, η μεικτή φοίτηση στάθηκε ανασταλτικός παράγοντας για τη συμμετοχή των κοριτσιών στο δημοτικό, καθώς προσέκρουε στις "κοινωνικές αντιλήψεις της εποχής", και ότι η απαγόρευσή της το 1852 φανερώνει την πρόθεση του κράτους να προωθήσει τη στοιχειώδη γυναικεία εκπαίδευση, κατανικώντας έτσι τυχόν δισταγμούς: Α. Λαμπράκη - Παγανού, ό.π., σ. 125 και 131. Η απουσία υποδομής ή ενδιαφέροντος από την πλευρά των δήμων (που επισημαίνεται στο ίδιο κεφάλαιο της παραπάνω εργασίας), θα πρέπει ωστόσο να λειτούργησε αρνητικά από τη στιγμή που αυτοί υποχρεώνονται να ιδρύουν χωριστά σχολεία για τα κορίτσια. Το απόλυτο του παραπάνω ισχυρισμού δεν δικαιολογεί το δεδομένο της συμφοίτησης αγοριών - κοριτσιών στα πρώτα αλληλοδιδακτικά σχολεία του κράτους. Τέλος, παραμένει ζητούμενο το κατά πόσο πράγματι η παραδοσιακή ελληνική κοινότητα την εποχή εκείνη συμμερίζεται τις αντιλήψεις για τη μη συναναστροφή των φύλων στην παιδική ηλικία και τη διαπαιδαγώγησή τους σε διαφορετικούς θεσμούς, σύμφωνα με πρότυπα δυτικών αστικών κοινωνιών, στα οποία ήταν ευαίσθητες ενδεχομένως ορισμένες μόνο κοινωνικές ομάδες ή φορείς του επίσημου κρατικού λόγου στην Ελλάδα.

Σελ. 22
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/23.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

νόμος του 1834 προέβλεπε ότι στο διδασκαλείο που ιδρύθηκε την ίδια χρονιά στο Ναύπλιο θα εκπαιδεύονταν και δασκάλες, πρόθεση που δεν πραγματοποιήθηκε, καθώς προσέκρουε στην επιφυλακτικότητα του κράτους απέναντι στη συνεκπαίδευση των φύλων· παράλληλα, η οικονομική στενότητα τα χρόνια εκείνα προβλήθηκε και τότε, αλλά και αργότερα, ως βασικό επιχείρημα για την αδυναμία ίδρυσης χωριστού κρατικού διδασκαλείου για κοπέλες1.

Την πρώτη δεκαετία του ελληνικού κράτους δασκάλες εκπαιδεύονται με κρατικές υποτροφίες στα σχολεία των φιλελλήνων, όπως είδαμε. Από το 1842 και σ' όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα υποψήφιες δασκάλες μορφώνονται αποκλειστικά στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας: στο Αρσάκειο στην Αθήνα (1837) -η επωνυμία αυτή, που οφείλεται σε δωρεά του πλούσιου ομογενή Αρσάκη για την ανέγερση κτιρίου το 1850, κατέληξε να δηλώνει όλα τα παρθεναγωγεία-διδασκαλεία της Εταιρείας- στην Κέρκυρα (1866), στην Πάτρα (1890), καθώς επίσης και στη Λάρισα. Στα σχολεία αυτά φοιτούσαν και έμεναν ως οικόσιτες υπότροφες της ίδιας της Εταιρείας ή της κυβέρνησης (η συμμετοχή του κράτους εντοπίζεται εδώ) με την υποχρέωση να δουλέψουν μετά ως δασκάλες. Τα μαθήματα όμως παρακολουθούσαν και κοπέλες που επιθυμούσαν μια μόρφωση ανώτερη από αυτήν του δημοτικού, είτε ως "εξωτερικές" είτε ως "εσωτερικές"-οικότροφες. Οι τελευταίες αυτές προέρχονταν από οικογένειες μάλλον ευκατάστατες, που ήταν σε θέση να πληρώνουν τα όχι ευκαταφρόνητα δίδακτρα2. Η ιδιότητα του Αρσακείου ως διδασκαλείου θηλέων, αναγνωρισμένη επίσημα το 1861, απάλλαξε ουσιαστικά το κράτος από την ευθύνη αυτή, γεγονός που, όσο γνωρίζουμε, αμφισβητήθηκε πιο έντονα και συστηματικά προς τα τέλη του αιώνα.

Ως ποιο βαθμό οι στάσεις αυτές καθόρισαν την πορεία της γυναικείας εκπαίδευσης; Χωρίς βέβαια να στοχεύουμε εδώ στην απάντηση ενός τέτοιου ερωτήματος, επισημαίνουμε καταρχήν τη χαμηλή σχολική ένταξη των κοριτσιών, ιδιαίτερα στην επαρχία, φαινόμενο που μοιάζει εντονότερο αν ευσταθεί ο ισχυρισμός ότι η διάδοση της δημόσιας εκπαίδευσης στο ελληνικό κράτος του 19ου αιώνα -σε σχέση με χώρες που είχαν ανάλογη κοινωνικοοικονομική

———————

1. Βλ. ενδεικτικά, Γ.Ν Θεοτόκης, "Αιτιολογική έκθεσις επί του νομοσχεδίου περί της ιδρύσεως διδασκαλείου των θηλέων". Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια υποβληθέντα εις την Βουλήν των Ελλήνων τη 4 Δεκεμβρίου 1889, Αθήνα 1889· εδώ, σ. 382· πρβλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 66.

2. Το θέμα των διδάκτρων απαιτεί συστηματικότερη διερεύνηση και σύγκριση με μισθούς και τιμές. Ενδεικτικά μόνο αναφέρουμε ότι, το 1857, οι οικότροφες μαθήτριες πλήρωναν συνολικά 80 δρχ. το μήνα, όταν ο μισθός του ελληνοδιδασκάλου A' τάξης ήταν 100 δρχ. το μήνα, της Β' τάξης 130 δρχ. και της Γ' τάξης 160 δρχ.· βλ. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 88, υποσημ. 5.

Σελ. 23
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/24.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

δομή- συντελείται με γρήγορους ρυθμούς και ομοιογένεια1. Είναι ενδεικτικό ότι η συμμετοχή των κοριτσιών στη στοιχειώδη εκπαίδευση αποτελεί περίπου το 9% των μαθητών το 1837 και -παρ' όλη την αισθητή της αύξηση γύρω στα μέσα του αιώνα- το 1878/9 δεν ξεπερνάει το 20 %. Την περιορισμένη διείσδυση του σχολικού δικτύου στον γυναικείο πληθυσμό δηλώνει και η απογραφή του 1879, που δίνει ποσοστά αναλφαβητισμού 93 % για τις γυναίκες έναντι 69 % των ανδρών2. Την παραμέληση ή υποβάθμιση της γυναικείας εκπαίδευσης εντοπίζουν λίγο αργότερα και οι εκπαιδευτικοί που στάλθηκαν από το Υπουργείο Παιδείας να επιθεωρήσουν τα δημοτικά σχολεία της χώρας (1883)3. Αν λάβουμε υπόψη ότι το μέτρο για την υποχρεωτική φοίτηση στο δημοτικό δεν εφαρμόστηκε ουσιαστικά όλο τον 19ο αιώνα, δηλαδή ότι οι κυρώσεις σε περίπτωση παράβασης ήταν σπάνιο φαινόμενο, τότε η επέκταση της στοιχειώδους εκπαίδευσης συναρτήθηκε σ' ένα μεγάλο βαθμό από την κοινωνική βούληση η οποία δεν εκφράστηκε στον ίδιο βαθμό για τα κορίτσια4.

Δεν θα ήταν υπερβολικό να υποθέσουμε ότι, εκτός από την αδιαφορία, ή την αδράνεια των τοπικών αρχών στον τομέα αυτό, έπαιξε σημαντικά αρνητικό ρόλο και η απουσία μιας ουσιαστικής πολιτικής του κράτους. Βέβαια, θα πρέπει να σημειωθεί ότι υπήρξαν υπουργοί Παιδείας που εκδήλωσαν ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα είτε με εγκυκλίους παραινετικές προς τις τοπικές αρχές είτε -προς τα τέλη του αιώνα- με ιδιαίτερες διατάξεις στα εκπαιδευτικά νομοσχέδια που συνιστούσαν ευρύτερες μεταρρυθμιστικές απόπειρες του εκπαιδευτικού συστήματος. Όπως είναι όμως γνωστό, τα νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν, αδρανοποιώντας έτσι και την πρόθεση ορισμένων από αυτά να ιδρυθούν κρατικά δευτεροβάθμια παρθεναγωγεία και διδασκαλείο για κορίτσια.

Τα στατιστικά στοιχεία αποκαλύπτουν ότι τα σχολεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και τα άλλα ιδιωτικά παρθεναγωγεία που ιδρύονται στις μεγάλες πόλεις (η Αθήνα και η Ερμούπολη πρωτοστατούν) γίνονται ο βασικός φορέας της γυναικείας εκπαίδευσης στα πρώτα της βήματα, και ιδιαίτερα της

———————

1. Κ. Τσουκαλάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή. Ο κοινωνικός ρόλος των εκπαιδευτικών μηχανισμών στην Ελλάδα (1830-1922), Αθήνα 1977, σ. 413.

2. Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 131, 231-232 και 237.

3. Εκθέσεις των κατά το 1883 προς επιθεώρησιν των Δημοτικών Σχολείων αποσταλέντων εκτάκτων επιθεωρητών, Αθήνα 1885 (βλ. και εδώ, σ. 311-312). Η "πενιχρά φοίτησις" των κοριτσιών στο δημοτικό συζητιέται ακόμα -και μάλιστα ως κεντρικό πρόβλημα- το 1904, με την ευκαιρία του Πρώτου Ελληνικού Εκπαιδευτικού Συνεδρίου: Πρώτον Ελληνικόν Εκπαιδευτικόν Συνέδριον εν Αθήναις, 31 Μαρτίου - 4 Απριλίου 1904 , Αθήνα 1904, σ. 192 κ.ε. (βλ. και εδώ, σ. 519-537).

4. Κ. Τσουκαλιάς, Εξάρτηση και Αναπαραγωγή, σ. 411· πρβλ. και A. Λαμπράκη-Παγανού, Η εκπαίδευση των Ελληνίδων, σ. 123-124.

Σελ. 24
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/21/gif/25.gif&w=600&h=91511. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

λεγόμενης "μέσης" ή "ανώτερης", σε όλη τη διάρκεια του αιώνα1. Θα πρέπει όμως να διευκρινιστεί εδώ ότι η τελευταία αυτή δεν μπορεί να συγκριθεί με την αντίστοιχη ανδρική (3 χρόνια "ελληνικό" και 4 γυμνάσιο)· ήταν περισσότερο μια προέκταση του δημοτικού με 3 ή 4 τάξεις το πολύ, παρά ένας κύκλος σπουδών αυτόνομος και ολοκληρωμένος2.

Τα φαινόμενα αυτά υποδηλώνουν μια διαφοροποιημένη αντιμετώπιση της γυναικείας εκπαίδευσης τόσο από το κράτος όσο και από την κοινωνία, πιο συγκεκριμένα τη διαφορετική της λειτουργία σε σχέση με την ανδρική, που είχε έντονο δημόσιο χαρακτήρα. Σαφής ένδειξη της διαφοροποίησης αυτής είναι το γεγονός ότι η γυναικεία εκπαίδευση παρέμεινε ουσιαστικά συγκεντρωμένη στα μεγαλύτερα αστικά κέντρα, φαινόμενο που δεν ισχύει στον ίδιο βαθμό και στην περίπτωση της εκπαίδευσης των αγοριών3. Η στενή μάλιστα σχέση σχολικής ένταξης των κοριτσιών και αστικής συγκέντρωσης γίνεται εμφανέστερη στην ιδιωτική εκπαίδευση. Φαίνεται λοιπόν ότι η εκπαίδευση των κοριτσιών, ιδιαίτερα η "ανώτερη", αποτελεί κυρίως προνόμιο των εύπορων σχετικά κοινωνικών στρωμάτων της πόλης. Αν για τους άνδρες ευρύτερων στρωμάτων -όπως έχει υποστηριχθεί- το σχολικό σύστημα, και κυρίως η μέση βαθμίδα, παρείχε τη δυνατότητα ένταξής τους στις δημόσιες υπηρεσίες αλλά και στο Πανεπιστήμιο ή στα ελεύθερα επαγγέλματα, για τις γυναίκες, που όλα τα επαγγέλματα ήταν κλειστά, με μόνη εξαίρεση βέβαια το διδασκαλικό, η εκπαίδευση δεν θα πρέπει να είχε άμεσα λειτουργικό χαρακτήρα, αλλά μάλλον "διακοσμητικό". Μέσα στο πλαίσιο μιας νέας κοινωνικής κινητικότητας που διαμορφώνεται στις πόλεις, η μόρφωση των κοριτσιών μπορεί να λειτουργούσε είτε ως ένδειξη μιας ανώτερης κοινωνικά θέσης είτε -προκειμένου για τις κοπέλες λιγότερο ευνοημένων οικονομικά στρωμάτων- ως στοιχείο που συντελεί στη διατήρηση της υπόληψης της οικογενείας και ένα είδος συμπληρωματικής "προίκας", προϋπόθεση κοινωνικής ανόδου. Ταυτόχρονα, η υιοθέτηση δυτικών προτύπων συμπεριφοράς -βασικό

———————

1. Σ Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 132-137 και 234-242.

2. Η ίδια αναντιστοιχία ισχύει όμως και ως προς την εκπαίδευση των υποψήφιων δασκάλων, οι οποίοι θα έπρεπε να έχουν τελειώσει και τη δεύτερη τάξη του "ελληνικού" σχολείου για να εισαχθούν στο διετές διδασκαλείο. Μετά την αναδιάρθρωση του κρατικού διδασκαλείου το 1878, φοιτούσαν συνολικά επτά χρόνια, μετά το δημοτικό (τρία στο "ελληνικό", ένα στο γυμνάσιο και τρία στο διδασκαλείο), ενώ οι σπουδές στα "ανώτερα" παρθεναγωγεία - διδασκαλεία της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας, παρόλο που διευρύνονται χρονικά (το 1881 π.χ. το Αρσάκειο είναι εξατάξιο), δεν έχουν την ίδια διάρθρωση, δεν υπάρχει δηλαδή μέση βαθμίδα ούτε αυτόνομος επαγγελματικός κύκλος για τις υποψήφιες δασκάλες. Εξάλλου, και ποιοτικά η εκπαίδευση των δασκάλων εμφανίζεται περισσότερο συγκροτημένη (Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, ό.π., σ. 78-79 και 152 κ.ε.).

3. K. Τσουκάλας, σ. 419 και 425, και Σ. Ζιώγου-Καραστεργίου, σ. 132- 136 και 232 - 240, ό.π.

Σελ. 25
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Εκπαίδευση και αγωγή των κοριτσιών
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 6
    11. Φουρναράκη, Εκπαίδευση κοριτσιών

    ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ