Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 124-143 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/124.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διακατέχεται από μια μόνο ιδέα, όπως η καρδιά μας δεν πάλλεται παρά από μια μόνο στοργή..."1

Στελέχη της Giovane Italia από το Λιβόρνο, όπως ο Enrico Mayer και ο Pietro Bastogi, σχετίζονταν στενά με φοιτητικούς κύκλους. Ο Bastogi πήγαινε στην Πίζα σχεδόν κάθε Κυριακή, καλεσμένος σε πατριωτικά γεύματα, και συνήθιζε να "μεθάει τους φίλους του φοιτητές με το πνεύμα, τις σκέψεις, τις θεωρίες, του Mazzini..."2

Διαδηλώσεις, δοξολογίες, και άλλα (1806-1848)

Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από την ανάγνωση των σχετικών μελετών, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο διογκώνονται, όσο περνούν τα χρόνια, οι αστυνομικοί φάκελοι στα κρατικά αρχεία είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι ένας χώρος όπου καταγράφονται, ωσάν σε παλμογράφο, οι εντάσεις, οι κάμψεις και οι κορυφώσεις του ενωτικού - απελευθερωτικού κινήματος της Ιταλίας, αλλά και οι ειδικότερες πολιτικές εξελίξεις στην Τοσκάνη. Ακόμα και η απλή απαρίθμηση των συμβάντων που ανέδειξαν το Πανεπιστήμιο σε κινητήριο μοχλό της ιστορίας του Risorgimento θα κάλυπτε ολόκληρους τόμους3. Πολλές από τις μαρτυρίες προέρχονται από αυτόπτες μάρτυρες και αυτουργούς -κάποτε πρωτεργάτες- των εξελίξεων, αγωνιστές τότε της ιταλικής ανεξαρτησίας, λογίους επιφανείς. Βέβαια, το γεγονός ότι οι απομνημονευματογράφοι αφηγούνται περιστατικά της δικής τους εμπειρίας δεν είναι πάντοτε τεκμήριο αξιοπιστίας: η σιωπηλή μάζα που κάθεται συνήθως στα πανεπιστημιακά θρανία, έξω από την

——————————————

1. Memorie Ι, σ. 65.

2. στο ίδιο, σ. 40.

3. Στο βιβλίο αυτό δεν δίδεται παρά ένα απάνθισμα των γεγονότων με σκοπό να σκιαγραφηθεί η πολιτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία έζησαν οι Έλληνες.

Σελ. 124
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/125.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κοίτη όπου κυλούν τα πολιτικά ρεύματα, δεν αναδεικνύει συγγραφείς και οι ρομαντικοί συγγραφείς σπάνια αναφέρονται σ' αυτήν. Παρόλ' αυτά μπορεί κανείς να πει με βεβαιότητα ότι η μάζα αυτή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας δεν αποτελούσε πλειοψηφία και μάλιστα, στις στιγμές των μεγάλων εξάρσεων, συμπαρασυρόταν από τις εντάσεις του κινήματος.

Η συμμετοχή του Πανεπιστημίου στα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αρχίζει ήδη από την εποχή της πρώιμης Παλινόρθωσης: "Τον Φεβρουάριο του 1815 ο Ναπολέων ξεκινούσε για την εφήμερη δόξα των Εκατό Ημερών. Τον Μάρτιο είχε απευθύνει στους Ιταλούς τη διακήρυξη του Rimini, στην οποία διαβεβαίωνε ότι η Ιταλία θα ελευθερωνόταν [...] Πολλοί σπουδαστές, κυρίως Κορσικανοί, άφησαν τις σπουδές τους για χάρη του απελευθερωτικού αγώνα"1. Η περιπέτεια όμως εκείνη ήταν πρόσκαιρη και, για τους Ιταλούς, έληξε άδοξα στις 3 Μαΐου με τη μάχη του Tolentino.

Το πολιτικό κίνημα που συγκλόνισε το Πανεπιστήμιο επί τέσσερις και πλέον δεκαετίες δρομολογείται ουσιαστικά, μαζί με το Risorgimento, το 1820. Η είδηση για τις εξεγέρσεις στη Νάπολη και στο Piemonte προξένησε αίσθηση στους φοιτητές της Πίζας. Ακόμα και μετά τη διάψευση των ελπίδων που ενέπνευσαν τους πρώτους εκείνους αγώνες, δεν σταμάτησε ο αναβρασμός στο Πανεπιστήμιο. Οι φοιτητές διαδήλωναν στους δρόμους με συνθήματα και τραγούδια εναντίον των Αυστριακών, σκόρπιζαν επαναστατικά φυλλάδια στις σάλες του μπιλιάρδου, διάβαζαν πολιτικά κείμενα ανεβασμένοι πάνω στα τραπέζια των καφενείων.

Σε πλήθος έγγραφα στα Κρατικά Αρχεία του Λιβόρνου και της

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 3-6. Δεν προκύπτει, από Ιταλικές τουλάχιστον πηγές, καμιά μνεία για πολιτική δράση Ελλήνων φοιτητών στις αρχές του αιώνα. Οι Έλληνες εξάλλου, όπως φαίνεται από τους καταλόγους, είναι τότε ολιγάριθμοι. Το μεγάλο κύμα των Επτανησίων δεν έχει εισρεύσει ακόμα στην Πίζα, ενώ στην υπόλοιπη Ελλάδα μόλις έχουν αρχίσει να καρποφορούν οι προσπάθειες του Διαφωτισμού. Δείγμα της πρώιμης αυτής καρποφορίας είναι το μεγάλο σχετικά ποσοστό των Ελλήνων που προσανατολίζονται την περίοδο αυτή προς τις θετικές επιστήμες (βλ. πίνακα).

Σελ. 125
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/126.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πίζας μαρτυρούνται συγκεντρώσεις στην Piazza dei Cavalieri και στην Piazza San Sisto που, μετά την επέμβαση των αστυνομικών οργάνων, εξελίχθηκαν σε θορυβώδη συλλαλητήρια στο Borgo και στο Lungarno. Η Πίζα ήταν ανάστατη και η αστυνομία ζήτησε τη βοήθεια της στρατιωτικής φρουράς. Οι ταραχές εξελίχθηκαν σε συγκρούσεις μεταξύ φοιτητών και Πιζάνων και ακολούθησαν καταγγελίες για προσβολές και κακοποιήσεις και από τα δύο μέρη. Αναφέρεται συγκέντρωση των φοιτητών στην Porta Nuova και απόφασή τους να ζητήσουν, με έγγραφό τους προς τις αρχές, μεταφορά του Πανεπιστημίου τους σε άλλη πόλη. Ορισμένοι φοιτητές, ανάμεσα στους οποίους αρκετοί Λιβορνέζοι, καταδικάστηκαν τότε από την Podestà Economica σε αποβολή από όλα τα πανεπιστήμια ή σε απομάκρυνση ενός έτους ή σε κατ' οίκον περιορισμό1.

Στο τέλος του 1824 επισημάνθηκε στην Πίζα μια μυστική φοιτητική οργάνωση με το όνομα Interpreti di Dante, με διακριτικά, κανόνες και όρκο αλληλεγγύης μεταξύ των μελών2. Παρεμφερείς αρχές έχει μια άλλη παράνομη οργάνωση που συγκροτείται, πάλι από φοιτητές, στις αρχές της δεκαετίας του '30 και εξαρτάται από

——————————————

1. A.S.P., Auditore di Governo, a. 1823, (busta 109, No 148 και 152). Στα έγγραφα περιλαμβάνεται αναφορά του Δημητρίου Βαρτσέλη από την Πρέβεζα [πτυχίο Ιατρικής το 1824] και του Ιωσήφ Αλεξανδρίδη [άγνωστος στα πανεπιστημιακά αρχεία] ότι κακοποιήθηκαν από κατοίκους της Πίζας ενώ κατευθύνονταν, μαζί με άλλους συμφοιτητές τους, στο σπίτι του Βαρτσέλη στην οδό S. Eufrasia (Rapporte del Tenente di Pisa, 24 Μαρτίου 1823, και Rapporte del Capitano Bargello di Pisa, 4 Απριλίου 1823). Ανάλογη καταγγελία έχουν κάνει ο Αιμίλιος Φοντάνας από την Κέρκυρα [φοιτητής της Ιατρικής] μαζί με κάποιον G. Battista Drione και ζητούν να διασφαλιστεί από τις αρχές η προσωπική τους ασφάλεια (Rapporto del Tenente di Pisa, 26 Μαρτίου 1823). Για τις τιμωρίες που επιβλήθηκαν στους φοιτητές από το Λιβόρνο τα στοιχεία βρέθηκαν στο Archivio di Stato di Livorno, Governo Civile e Militare di Livorno, 1051, a. 1823, fasc. 129.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 54. Είναι βέβαιο ότι μια επισταμένη έρευνα στα κρατικά αρχεία της Πίζας και του Λιβόρνου θα έφερνε στο φως πολλά στοιχεία για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα γεγονότα αυτά.

Σελ. 126
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/127.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την Εκκλησία των Σενσιμονιστών, που δρούσε τότε στο Παρίσι1. Από την έδρα της οργάνωσης έφτανε τότε στην Πίζα η εφημερίδα Globe και άλλα δημοσιεύματα και βιβλία που μετέφεραν στους φοιτητές "όλη τη ρομαντική πνοή της αρχής του αιώνα"2.

Αλλά έχουμε ήδη φτάσει στον δεύτερο μεγάλο σταθμό του Ιταλικού Risorgimento. Οι φοιτητές της Πίζας που, το 1821, πήραν μέρος στους ιταλικούς αγώνες με διαδηλώσεις και λογύδρια, παρουσιάζονται το 1831 έτοιμοι να οργανώσουν επαναστατικό κίνημα. Και ναι μεν το κίνημα, με την πλήρη σημασία της λέξης, δεν έγινε ποτέ, αλλά η δράση των φοιτητών -κυρίως των Κορσικανών και των Ελλήνων- καταθορύβησε την αστυνομία της Πίζας και απασχόλησε σοβαρά τον Κυβερνήτη της Πίζας και την κυβέρνηση της Φλωρεντίας3.

Η δεκαετία που ακολουθεί έχει σφραγιστεί από τις εντάσεις που προκλήθηκαν στο διάστημα εκείνων των μηνών. Στην πολιτική δραστηριότητα που αναπτύσσεται στο Πανεπιστήμιο λειτουργούν τώρα οι επιρροές των θεωριών του Mazzini και πρωτοστατούν οι πρόσφυγες από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια4. 

——————————————

1. Για τους Σενσιμονιστές βλ. και Αντ. Λιάκου, ό.π., σ. 131, όπου αναφέρεται και ότι μια ομάδα Σενσιμονιστών κατέφυγε στην Ελλάδα το 1833, και, κυρίως, Francesco Pittocco, Utopia e riforma religiosa nel Risorgimento. Il Sansimonismo nella cultura Toscana, Bari, Laterza 1972.

2. Rosselli Nello, ό.π., σ. 114. Οι αρχές του κινήματος S. Simon ήταν η εναρμόνιση της θρησκευτικής πίστης με την επιστημονική λογική, της ελεύθερης σκέψης με τον σεβασμό προς την αυθεντία, της πολιτικής ισότητας με την κοινωνική τάξη και αρμονία.

3. Για το κίνημα αυτό βλ. αναλυτικά κεφ. "Στα όπλα!".

4. Η εισροή Ελλήνων προσφύγων από τη Bologna στο Πανεπιστήμιο της Πίζας γύρω στο 1830 φαίνεται εδώ στο κεφ. "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο". Πόσο ενοχλητική είναι για το παπάτο η παρουσία των Ελλήνων στο "Παπικό Πανεπιστήμιο" φαίνεται από το έγγραφο που απηύθυνε, η παπική κυβέρνηση στον Ύπατο Αρμοστή των Ιονίων νήσων το 1830, με το οποίο του ζητάει να στείλει στη Bologna "χρηστόν και έμπιστον πρόσωπον, καταγόμενον εκ των Ιονίων Νήσων [...] το όποιον [...] να [...] ασκή εξουσίαν σχεδόν πατρικήν επί των νεαρών Επτανησίων [...] Αποστολή

Σελ. 127
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/128.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Εντονότερη από πριν παρουσιάζεται, όσο προχωρεί η δεκαετία αυτή, η συμμαχία φοιτητών και φιλελεύθερων καθηγητών που μας υποχρεώνει πια να μιλάμε για πανεπιστημιακό και όχι για φοιτητικό κίνημα. Γύρω στο 1839, στο ήδη εμβολιασμένο με νεωτεριστικές ιδέες ακαδημαϊκό σώμα, έχουν έλθει να προστεθούν ο Ottaviano Fabrizio Mossoti από τη Novara, εξόριστος ως τότε στην Κέρκυρα, ο Francisco Puccinotti και ο Carlo Matteucci από το παπικό κράτος, οι Ναπολιτάνοι Leopoldo Pilla και Raffaello Piria. Συγχρόνως αρχίζουν οι προσπάθειες για την ανάκληση από τις Βρυξέλλες, όπου ζούσε εξόριστος, του Vincenzo Gioberti. Έχουν ωριμάσει πια οι συνθήκες για την κορύφωση του κινήματος που σημειώθηκε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας τη δεκαετία του '40.

Η εικόνα που δίνει το Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως είδαμε, και ολόκληρη η πόλη της Πίζας, στο διάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στις μεταρρυθμίσεις του Λεοπόλδου Β' και στον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας, έχει τα χαρακτηριστικά μιας αδιάπτωτης επαναστατικής έξαρσης. "Αν θέλαμε να τιμωρήσουμε τους σπουδαστές για τις πολιτικές εκδηλώσεις που πραγματοποίησαν στην Πίζα", θα γράψει ο Provveditore Boninsegni, "θα χρειαζόταν να τους αποβάλουμε όλους και η δικαιοσύνη θα απαιτούσε να τιμωρηθούν μαζί τους και αρκετές χιλιάδες Πιζάνοι που δεν έδειξαν μικρότερο ζήλο από τους σπουδαστές· αντίθετα, σε μερικές περιπτώσεις, τους ξεπέρασαν"1.

Πράγματι οι φοιτητές δεν άφηναν ευκαιρία να εκδηλώσουν τα φιλελεύθερα φρονήματα τους: με χειροκροτήματα ή με 

——————————————

τούτου θα ήτο [...] όπως εμπνεύση εις τους νεαρούς συμπατριώτας του [...] σεβασμόν προς την δημοσίαν τάξιν..." (Γ. Ζώρα, "Πρόνοια περί των εν Ιταλία Ελλήνων σπουδαστών", Επτανησιακαί μελέται 1.2, Αθήνα 1973). Για τη συμμετοχή των Ελλήνων στα κινήματα του 1830-31, βλ. κυρίως Αντ. Λιάκου, ό.π.

1. F. Orlando, "Le proposte di Monsignore e del Commissario di Polizia (documenti segreti inediti)", Il Marzocco, a. XII, n. 45, Firenze, 6 Νοεμβρίου 1910.

Σελ. 128
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/129.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αποδοκιμασίες στο θέατρο1, με αφίσες στους τοίχους του Caffè dell'Ussero, μαζεύοντας υπογραφές για να προστατέψουν τον Centofanti2, διαδηλώνοντας για το φόνο ενός φοιτητή στη Σιένα3, για την απέλαση ενός συμφοιτητή τους από την Τοσκάνη4, με την ευκαιρία της γιορτής για την πρώτη επέτειο από το σεισμό ή της λιτανείας για την Incoronazione della Madonna5, επικοινωνώντας μυστικά με εξέχοντα μέλη της Giovane Italia...6

——————————————

1. Βλ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 131 και 139 (επεισόδια που προκάλεσαν το 1840 φοιτητές από την Πίζα στη Lucca, όπου πήγαν να επευφημήσουν τον αντιστασιακό ηθοποιό Gustavo Modenna), και σ. 137 (επεισόδια στο θέατρο, συλλήψεις, συγκεντρώσεις φοιτητών στα καφενεία Ussero και Amicizia, πορεία προς το Κυβερνητικό μέγαρο κτλ.)

2. Η είδηση στον Corriere Livornese, a. I, nn. 3 και 4, Livorno, 2 και 6 Ιουλίου 1847. Η θέση του καθηγητή Centofanti απειλούνταν σοβαρά εξαιτίας των επαναστατικών μαθημάτων του. Ήδη τον Ιούνιο είχε παρακληθεί να διακόψει τις παραδόσεις του, αλλά οι φοιτητές διακήρυξαν ότι θα πήγαιναν εκείνοι να τον φέρουν από το σπίτι του και ανάγκασαν τον Provveditore να πάει ο ίδιος να τον προσκαλέσει.

3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247. Ο φοιτητής που σκοτώθηκε στη Σιένα σε σύγκρουση με την αστυνομία είχε αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για επαναστατική δράση.

4. Antonio Zobi, ό.π., V, σ. 72. Οι εκδηλώσεις των φοιτητών κατέληξαν σε κακοποίηση του καθηγητή που, κατά την άποψή τους, ήταν υπεύθυνος για την απέλαση του σπουδαστή. Βλ. επίσης Ersilio Michel, ό.π., σ. 146-160.

5. Ersilio Michel, ό.π., σ. 247: "Τη δεύτερη μέρα της λιτανείας ρίχτηκε από φοιτητές και καθηγητές η ιδέα να συγκροτηθεί στην Πίζα πολιτοφυλακή".

6. A.S.F., Buon Governe Segreto, a. 1841, n. 55. Η υπόθεση απασχόλησε για καιρό την αστυνομία, όπως φαίνεται από το πλήθος των εγγράφων του φακέλου. Σ' αυτήν είναι αναμεμειγμένος κάποιος Gio: Batta Laffont, Κορσικανός, γραμματέας της γαλλικής πρεσβείας στο Λιβόρνο, κάποιος Παπαδόπουλος, λοχίας του ιππικού στη φρουρά του Λιβόρνου, και τρεις φοιτητές από το Πανεπιστήμιο της Πίζας, ανάμεσα στους οποίους ο Achille Menotti, γιος του Cino, αρχηγού του κινήματος του 1830 στο παπικό κράτος. Η αστυνομία παρακολουθεί τον Laffont, τον Menotti και τον Παπαδόπουλο μέσω σπιούνων που παριστάνουν τους φίλους των υπόπτων και συζητούν ή και αλληλογραφούν μαζί τους. Επίσης A.S.L.,

9

Σελ. 129
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/130.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσα δεν μπορούσαν να εκφραστούν ελεύθερα, οι φοιτητές και οι πιο ριψοκίνδυνοι καθηγητές του Πανεπιστημίου τα έγραφαν στον παράνομο τύπο και τα κυκλοφορούσαν με τους πιο μυστικούς και αποτελεσματικούς τρόπους. Προκηρύξεις και φυλλάδια, "σαν να τα άγγιζε μαγικό ραβδάκι, ξετρύπωναν από κάθε μέρος· ταξίδευαν με τις διαταγές του Presidente· έπεφταν βροχή από τα θεωρεία του θεάτρου· πετούσαν μέσα στις άμαξες· τρύπωναν στα σπίτια από τα κιγκλιδώματα των ισογείων"1. Όταν πια αίρεται η λογοκρισία, οι καθηγητές του Πανεπιστημίου απευθύνουν ευχαριστήριο κείμενο προς τον Αρχιδούκα και ο ενθουσιασμός των φοιτητών φτάνει σε σημείο παροξυσμού. Ξεχύνονται στους δρόμους τραγουδώντας τον ύμνο της Μπολόνια2 και καταλήγουν στην Piazza S. Caterina, όπου στεφανώνουν τα μνημεία των Αρχιδουκών.

Στους μεγάλους πανηγυρισμούς που συνέπαιρναν την πόλη ολόκληρη, πρωτοστατούσαν πάντα οι καθηγητές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου. Στη γιορτή για τον πάπα Πίο Θ΄ οι ύμνοι που τραγουδούσαν όλη τη νύχτα οι Πιζάνοι είχαν γραφτεί από φοιτητές3. Στους πανηγυρισμούς για τη συγκρότηση της 

——————————————

Governo Civile e Militare, Affari riservati, 904, fasc. 91, a. 1840, dicembre, όπου απόκεινται πρωιμότερα έγγραφα της σχετικής αλληλογραφίας. Σύμφωνα με τα έγγραφα αυτά, ο Laffont αλληλογραφεί με τον Παπαδόπουλο και με τον Menotti αναθέτοντάς τους μυστικές αποστολές. Ο Menotti πηγαινοέρχεται στη Λούκα για συνωμοτικές επαφές και κάθε βράδυ οργανώνει συγκεντρώσεις στην πίσω αίθουσα του Caffè dell'Ussero. Επισκέπτεται επίσης τον Παπαδόπουλο στη φρουρά του Λιβόρνου. Η αστυνομία της Πίζας παρακολουθεί στενά όλους τους φοιτητές που, λόγω των φρονημάτων τους, θα ήταν πιο ευάλωτοι στην "κακοποιό προπαγάνδα".

1. G. Montanelli, Memorie..., ό.π. σ. 215.

2. "Alle madre diam 1'ultimo addio,/ Sia la lacrima al ciglio straniera/ È la patria la madre premiera/ Che salvare dobbiamo ο perir..." (Ersilio Michel, ό.π., σ. 242-244).

3. L'Italia, Anno I, No 50, giugno 1847: Οι νεαροί ποιητές ήταν ο Sansoni και ο Fabbrucci, που έγραφαν τότε τους πρώτους τους στίχους. Στη δοξολογία που έγινε στη μητρόπολη πήγε ολόσωμη εν πομπή η "Πανεπιστημιακή οικογένεια· οι γραμμές των Νέων με τα χρώματα του

Σελ. 130
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/131.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πολιτοφυλακής τον Ιούνιο του 1847 μίλησε στα πλήθη των διαδηλωτών από το παράθυρο του σπιτιού του ο καθηγητής Montanelli1. Η ανακοίνωση του Λεοπόλδου για την παραχώρηση του συντάγματος διαβάστηκε στους πολίτες της Πίζας στη μεγάλη αυλή του Πανεπιστημίου. Οι καθηγητές, οι φοιτητές και το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί στο Πανεπιστήμιο κατευθύνθηκαν ύστερα στο Camposanto, όπου μίλησε ο καθηγητής Montanelli και ο φοιτητής Bonfanti2.

Ίσως ως εδώ να έχει δοθεί η εντύπωση, ιδίως σ' αυτούς που έζησαν την αντίσταση αλλού κι αλλιώς, ότι ο απελευθερωτικός αγώνας στην Πίζα είχε τη μορφή μιας φιέστας. Κι έτσι ήταν ως τη στιγμή που κηρύχτηκε ο πόλεμος.

Στη φωτιά! (Άνοιξη 1848)

Ήδη από την αρχή του Ακαδημαϊκού έτους 1847-48, στο Πανεπιστήμιο της Πίζας είχε γίνει αισθητό ότι ο Λεοπόλδος Β' ετοίμαζε πόλεμο εναντίον των Αυστριακών. Στο φως της ιστορικής ανάλυσης φαίνεται καθαρά ότι επρόκειτο για πολύνεκρη σύγκρουση μεταξύ ξένων ηγεμόνων που δεν απέβλεπε βέβαια στην απελευθέρωση των Ιταλών. Εκείνο όμως που ενδιαφέρει τη μελέτη αυτή είναι η στάση των φοιτητών -Ιταλών και Ελλήνων-

——————————————

Ποντίφηκα ακολουθούσαν το Σώμα των Καθηγητών [...] δεν έλειψαν οι στίχοι και οι επιγραφές, στις οποίες ωραιότατη εκείνη του καθηγητή Michele Ferrucci, που αναρτήθηκε στη μεγάλη πύλη του Duomo".

1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 398: "Ρώτησε [ο Montanelli] τους πατέρες και τις μητέρες αν θα έστελναν τα παιδιά τους να πολεμήσουν για τη σωτηρία της πατρίδας και όλοι απάντησαν Ναι. Ρώτησε τους ιερείς αν θα χτυπούσαν τις καμπάνες για να καλέσουν τους πατριώτες κι αυτοί απάντησαν Ναι με μια φωνή..."

2. L'Italia, Anno I, No 50, 17 Φεβρουαρίου 1848. Επίσης Ersilio Michel, "Maestri e scolari dell'Università di Pisa negli avvenimenti del 1848", σ. 14-18.

Σελ. 131
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/132.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απέναντι στον πόλεμο, που είναι αποκαλυπτική των ρομαντικών ιδεολογιών της εποχής.

Η απόφαση για τη συγκρότηση της Πανεπιστημιακής Φρουράς (Guardia Universitaria) είχε κοινοποιηθεί από τον Νοέμβριο1. Απ' όλες τις διηγήσεις για τον ενθουσιασμό που επικράτησε στο Πανεπιστήμιο με την είδηση της απόφασης, πιο εύγλωττο είναι ένα δημοσίευμα - ευχαριστήριο προς την κυβέρνηση με την υπογραφή "La scolaresca": "...Ελπίζουμε να δοθούν το γρηγορότερο τα όπλα και να ληφθεί πρόνοια για την κάθε είδους στρατιωτική εκπαίδευση της Guardia Universitaria· έτσι θα μπορέσει αυτή να δώσει τους πολύτιμους καρπούς της [...] Δώστε μας τα όπλα και θα ιδείτε ότι, στο πρώτο πολεμικό σάλπισμα, η Ιταλική Νεολαία δεν θα τ' αφήσει να χρησιμοποιούνται μόνο για φρουρά..." Στο ίδιο γράμμα εκφράζεται η ελπίδα ότι "θα εκπληρωθεί ο διακαής πόθος που εκφράζουν οι ξένοι σπουδαστές του Πανεπιστημίου να καταταχτούν κι αυτοί στη Φρουρά και να μοιραστούν με τους Τοσκάνους την τύχη και την τιμή"2.

——————————————

1. Υποκινητής του όλου θέματος ήταν ο μαρκήσιος Ridolfi, τότε υπουργός εσωτερικών και πρώην καθηγητής του Πανεπιστημίου της Πίζας.

2. L'Italia, Anno I, No 25, 27 Νοεμβρίου 1847. Ο κανονισμός της G.U., του οποίου τις προδιαγραφές ζητάει εμμέσως να προκαθορίσει η επιστολή των φοιτητών, δημοσιεύτηκε στις 22 Δεκεμβρίου. Σύμφωνα μ' αυτόν, πρώτος σκοπός της είναι "να προστατεύει τον νόμιμο Ηγεμόνα, την ανεξαρτησία και την ακεραιότητα του κράτους". Σ' αυτήν μετέχουν όλοι οι καθηγητές, τα άλλα άτομα που συνθέτουν το Ακαδημαϊκό σώμα και όλοι οι σπουδαστές εκτός από τους θεολόγους. Σε περίπτωση πολέμου συγκροτείται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας μια Φάλαγγα (Battaglione) με έξι λόχους (compagnie) και στη Σιένα και Φλωρεντία δύο λόχοι. Ορίζεται στολή σύμφωνα με ορισμένο φιγουρίνι με τα διακριτικά G.U. στα κουμπιά και στον μπερέ. Το καθήκον του εξοπλισμού ανήκει στην κυβέρνηση, αλλά "κάθε Πανεπιστημιακή Φρουρά μπορεί να προμηθεύεται όπλα και με έξοδά της" (A.S.P., Α ΙΙ, 7, Regolarmenti, Notificationi e Circolari, "Regolarmento per la Guardia Universitaria", 22 dicembre 1847). Με άλλα διατάγματα ορίστηκαν τα στρατιωτικά αξιώματα που ανατέθηκαν στους

Σελ. 132
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/133.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

24. Στρατιώτης φοιτητής

Σελ. 133
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/134.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Μολονότι, στους Έλληνες τουλάχιστον, επικράτησαν αργότερα ωριμότερες σκέψεις1, είναι βέβαιο ότι, τις ώρες εκείνες, αρκετοί από αυτούς συμπεριλαμβάνονταν στον αριθμό των ξένων που "εκφράζουν τον διακαή πόθο" κτλ.

Το "σάλπισμα του πολέμου" δόθηκε στις 21 Μαρτίου με το διάγγελμα του Αρχιδούκα: "Τοσκάνοι! Η στιγμή της ολοκληρωτικής εξέγερσης της Ιταλίας, έχει φτάσει [...] όποιος πραγματικά αγαπά αυτή την κοινή Πατρίδα δεν μπορεί να της αρνηθεί τη συνδρομή που του ζητάει..." κτλ. κτλ. Δεν έχει σημασία τι σκέφτεται κανείς εκ των υστέρων για τον Αρχιδούκα και ποια ήταν η πατρίδα του2. Εκείνο που ενδιαφέρει εδώ είναι τι έγινε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας μόλις έφτασε η είδηση για την κήρυξη του πολέμου: "Ο Carlo Matteucci βρισκόταν στο τέλος ενός μαθήματος Φυσικής, όταν ξαφνικά άνοιξε η πόρτα και μπήκαν διάφοροι φοιτητές, με πρόσωπα αλλοιωμένα από τη συγκίνηση και μάτια που έλαμπαν, για να του πουν ότι, είτε το ήθελε η κυβέρνηση είτε όχι, καθηγητές και φοιτητές ετοιμάζονταν να φύγουν για τη Λομβαρδία [...] Λίγες ώρες μετά ο Matteucci ήταν έτοιμος για την πορεία μαζί με τους συναδέλφους του [...] Πρώτος απ' όλους ο καθηγητής O.F. Mossoti που είχε ήδη περάσει την ώριμη ηλικία και πλησίαζε τα γηρατιά..."3

Δόθηκε η διαταγή της εκκίνησης και αμέσως άρχισαν να βγαίνουν

——————————————

διάφορους καθηγητές (L'Italia, Anno I, No 36, 15 Ιανουαρίου 1848, και No 44, 3 Φεβρουαρίου 1848).

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Viva Italia!".

2. Ο Nerucci, που παραθέτει τη διαταγή, θέτει εν αμφιβάλω ακόμα και την εξ αρχής καλή πίστη του Αρχιδούκα και αναφέρει τη φήμη για μια επιστολή που απηύθυνε ο Λεοπόλδος στον Radetzky τις ίδιες εκείνες ημέρες (Ricordi Storici, ό.π., σ. 80). Αυτά το 1891: αλλά στις 22 Μαρτίου του 1848 ο ίδιος ο Nerucci γράφει στον πατέρα του: "Τα δύο τρίτα της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας φεύγουν για την Pietrasanta [...] πολλοί Έλληνες πάνε εθελοντές [...] Φεύγω κι εγώ μαζί με τον Neruccio [τον αδελφό του]".

3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 292.

Σελ. 134
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/135.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

από την αυλή της Sapienza οι πολεμιστές της Φάλαγγας. "Ανάμεσα σ' αυτούς πολύ λίγοι είχαν συμπληρώσει τα είκοσι χρόνια τους και αρκετοί δεν είχαν συμπληρώσει τα δεκαπέντε [...] Πέρασαν το Lungarno, μπήκαν στο Borgo Stretto και συνέχισαν προς το Borgo Largo και την Via Sant'Anna κατευθυνόμενοι προς το σταθμό..."1 Η πόλη πανηγύριζε: "Ο κόσμος βγήκε στους δρόμους για να δει τους φοιτητές να φεύγουν, να τους αγκαλιάσει, να τους χαιρετήσει· από τα μπαλκόνια οι γυναίκες κουνούσαν τα μαντίλια τους· οι μητέρες, οι αρραβωνιαστικές, οι γυναίκες των πολεμιστών, με δάκρυα στα μάτια, αποχαιρετούσαν τους αγαπημένους τους..."2 Χαρακτηριστικά είναι όσα διηγούνται οι ίδιοι οι τότε φοιτητές μετά πενήντα χρόνια: "Μας φαινόταν πως πηγαίναμε σε γιορτή· ήμαστε σίγουροι πως είχαμε γίνει σπουδαίοι, επειδή μας δόθηκε η τιμή να υπερασπίσουμε με τα όπλα την πατρίδα που ελπίζαμε να λαμπρύνουμε ύστερα με τις σπουδές..."3

Η ίδια υποδοχή στις πόλεις απ' όπου πέρασαν: οι γυναίκες να χορεύουν στους δρόμους, να τους προσφέρουν λουλούδια, να τους χαρίζουν σημαίες φτιαγμένες με τα χέρια τους. Αυτοί να καμαρώνουν στη γραμμή με το όπλο παρά πόδα, να γράφουν ποιήματα, να τραγουδούν πατριωτικά τραγούδια, να γλεντάνε μαζί με τους καθηγητές τα βράδια στα καταλύματα. Ύστερα οι ατέλειωτες μέρες της πορείας στα παγωμένα βουνά, η κούραση και οι αρρώστιες, αλλά και η ελπίδα πως πλησιάζουν στο μέτωπο. Και ξαφνικά, η διαταγή της κυβέρνησης να διαλυθεί η Φάλαγγα, οι καθηγητές να γυρίσουν στο Πανεπιστήμιο για τις εξετάσεις και, όσοι φοιτητές το επιθυμούν, να καταταγούν σε αλλά εθελοντικά σώματα, αφού προηγουμένως πάρουν την άδεια από τους γονείς

——————————————

1. στο ίδιο.

2. P. Tronci e G. Sforza ό.π., σ. 425.

3. Memorie del Battaglione Universitario Pisano, raccolte e pubblicate per cura e a spese del Comune di Pisa nel 50o anniversario della battaglia, Pisa, Mariotti, 1898.

Σελ. 135
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/136.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

και κηδεμόνες τους. Να η απάντηση των φοιτητών: "Η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα διαμαρτύρεται έντονα εναντίον των επανειλημμένων διαταγών μιας Ιταλικής Κυβέρνησης που προστάζει να υποχωρήσει ένα στρατιωτικό σώμα το οποίο συγκροτήθηκε για την υπεράσπιση της ανεξαρτησίας και θέτει το καθήκον του πολίτη πιο ψηλά από κάθε άλλο και το οποίο έχει αποδείξει και θα αποδείξει ακόμα καλύτερα σε περιστάσεις πιο δυσχερείς ότι η ανάκλησή του στην ηρεμία της φοιτητικής ζωής, σε στιγμές κατά τις οποίες διεξάγεται ο Ιερός Πόλεμος που το έθνος περίμενε με λαχτάρα επί τρεις αιώνες, είναι πράξη υβριστική. Διακηρύσσει λοιπόν ότι, παρ' όλες τις διαταγές που δόθηκαν στο παρελθόν ή θα δοθούν στο μέλλον, είναι αποφασισμένη να προχωρήσει με κάθε τρόπο και να μην πατήσει το πόδι της στην Τοσκάνη ενόσω και ένας Αυστριακός θα αναπνέει τον αέρα της Λομβαρδίας"1. Να και η απάντηση των καθηγητών: "Οι Αξιωματικοί που ανήκουν στην Πανεπιστημιακή Φάλαγγα παρακαλούν την Αυτοκρατορική και Βασιλική Κυβέρνηση να λάβει υπ' όψιν την δύσκολη θέση, στην οποία βρίσκονται. Πρόκειται να επιλέξουν ανάμεσα σε δύο καθήκοντα εξίσου πρωταρχικά και ιερά γι' αυτούς. Το πρώτο αφορά στην υπακοή στις διαταγές της κυβερνήσεως που τους καλεί επισήμως να επιστρέψουν στο λειτούργημά τους, το δεύτερο στην τιμή και στην αξιοπρέπεια. Αν τηρήσουν το πρώτο, αποσυρόμενοι και αφήνοντας τους μαθητές τους στον μεγαλύτερο κίνδυνο, αισθάνονται ότι θα έχουν οδηγήσει τους νεοσύλλεκτους στο πεδίο της μάχης και θα τους έχουν εγκαταλείψει, δίνοντας αυτοί οι ίδιοι το παράδειγμα της υπαναχώρησης και σχεδόν της φυγής από τα πεδία των εθνικών μαχών της Λομβαρδίας. Πολλοί από τους αξιωματικούς του σώματος αυτού είναι σταθερά αποφασισμένοι να μη συμμορφωθούν, αλλά να προχωρήσουν και

——————————————

1. Εφ. L'Alba, a. I, No 209, Firenze, 29 aprile 1848. Η επιστολή είναι από το Reggio, 22 Απριλίου 1848, και υπογράφεται από τρεις "εντεταλμένους" των φοιτητών: Dionisio Passerini, Lorenzo Fabrucci και Cesare Barli.

Σελ. 136
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/137.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

25. Leopoldo Pilla

Σελ. 137
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/138.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

να λάβουν θέση στις γραμμές της μάχης, πάση θυσία..."1

Και προχώρησαν. Στις 29 Μαΐου βρίσκονταν ήδη στο Curtatone, κοντά στη Mantova. Είχαν φτάσει στο μέτωπο: ο στρατηγός De Laugier, που είχε διαταγές να κρατήσει όσο μπορούσε τους φοιτητές μακριά από τη μάχη, άδικα προσπαθεί να τους συγκρατήσει. "Εμπρός! κι εμείς στη φωτιά!", φωνάζουν. Σε λίγο σπάνε τις γραμμές και εκτοξεύονται στη μάχη όρθιοι και τελείως ακάλυπτοι. "Ο καθηγητής Pilla έπεσε και ξεψύχησε σε λίγο με την κραυγή Ζήτω η Ιταλία! στα χείλη [...] Εκδίκηση! φώναξαν οι φοιτητές και όρμησαν προς την όχθη [...] Ο καθηγητής Mossoti, που από την αρχή της μάχης είχε παραχωρήσει τη διοίκηση στον συνταγματάρχη Giampaolo Bartolomei από το Λιβόρνο, στεκόταν στην πεδιάδα, ήρεμος, απαθής, σχεδιάζοντας στο έδαφος, με την αιχμή του σπαθιού, γεωμετρικά σχήματα"2.

Τον ακριβή απολογισμό της μάχης δίνει ο G. Nerucci: "Νεκροί 16, τραυματίες 24, αιχμάλωτοι 19. Επειδή στους αιχμαλώτους συγκαταλέγονται 1 νεκρός και 4 τραυματίες, η απώλεια υπήρξε 54 πανεπιστημιακοί, ποσοστό 17 1/2 %"3.

——————————————

1. L'Italia, Α. Ι. n. 77, 20 Απριλίου 1848, επιστολή από το Reggio της 20 Απριλίου 1848 με τις υπογραφές των καθηγητών-άξιωματικών. Βλ. επίσης Annali Pisani, ό.π., σ. 434. Για την ερμηνεία της στάσης των αρχών απέναντι στους εθελοντές, βλ. Antonio Gramsi, ο.π , σ. 152 κ.ε.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 334. Βλ. επίσης Laugier, Racconto storico della giornata campale pugnata il di 29 maggio 1848 a Curtatone e Montanara, Firenze 1854, σ. 42.

3. Appendice ai Ricordi Storici, ό.π., κεφ. "Epilogo delle perdite del Battaglione". Από τους καθηγητές σκοτώθηκαν ο Pilla και ο Sforzi και αιχμαλωτίστηκε τραυματισμένος ο Montanelli. Η βιβλιογραφία για την Πανεπιστημιακή Φάλαγγα είναι ογκώδης. Από το πλήθος των κειμένων, ιστορικών και λογοτεχνικών, παραθέτω μόνο ένα ποίημα. Ο Ιερός Λόχος των Ιταλών ευτύχησε να έχει κι αυτός τον Κάλβο του:

I morti

Prima divelte, in mar precipitando,

Spente nell'imo strideran le stelle,

Che la memoria e il vostro

Σελ. 138
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/139.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Προς την Ένωση (1848-1860)

Με την ήττα του 1848 δεν σταμάτησαν στην Πίζα οι πολιτικές εκδηλώσεις. Μνημόσυνα εξακολουθούν να γίνονται -τώρα όμως για εκείνους που έχασε η ίδια η πόλη- κι αυτά εξακολουθούν να έχουν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Καθηγητές μιλάνε για τους νεκρούς συναδέλφους και τους μαθητές τους στη Μητρόπολη και στο ναό των Ιπποτών του Αγίου Στεφάνου. Πάνω από εκατό παρακλήσεις γίνονται για τα θύματα της Λομβαρδίας και οι ιερείς μοιράζουν την πληρωμή τους στις φτωχές οικογένειες που είχαν συγγενείς στον πόλεμο1. Ο Mazzini εμψυχώνει τους φοιτητές για νέους αγώνες: "... Σε μας απομένει η ζωή και το χρέος που μας επιβάλλει η ζωή και το παράδειγμα. Πίστη και σταθερότητα, ω νέοι!"2.

Το φθινόπωρο ανοίγει κανονικά το Πανεπιστήμιο. Πριν τελειώσει το 1848, οι φοιτητές παρουσιάζονται οργανωμένοι σε πολιτικό σύλλογο: «Πολίτη Διευθυντή της εφημερίδας "L'Alba"" [όχι πια "Illustrissime Signor Direttore"], σας παρακαλούμε να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σας την ακόλουθη απόφαση που πήρε την Κυριακή, 3 Δεκεμβρίου, η Πολιτική οργάνωση των σπουδαστών της Πίζας: "Οι σπουδαστές του Πανεπιστημίου

——————————————

Amor trascorra ο scemi:

La vostra tomba è un ara, e qua mostrando

Verran le madri ai parvoli le belle

Orme del vostro sangue. Ecco io mi prostro,

O Benedetti, al suolo,

Ε bacio questi sassi e queste zolle,

Che fien lodate e chiaramente eterne

Dall'uno all'altro polo.

G. Leopardi

1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 443-444.

2. G. Mazzini, "Giuseppe Montanelli", στην εφ. L'Iialia, Anno I, n. 97, 5 Ιουνίου 1848. Αυτά γράφονταν όταν ακόμα όλοι νόμιζαν πως ο Montanelli ήταν νεκρός.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/140.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

της Πίζας θα κάμουν έκκληση στους σπουδαστές των παπικών Πανεπιστημίων να αγωνιστούν για την ιδέα του διαχωρισμού της κοσμικής από την πνευματική εξουσία του πάπα». Ενότητα - Αδελφότητα. Πίζα, 3 Δεκεμβρίου 1848. - Προσωρινός πρόεδρος: Cesare Bartolini, Προσωρινός Γραμματέας: Massimiliano Giarre"1.

Την επόμενη άνοιξη, ένα χρόνο ακριβώς μετά τη μάχη του Curtatone, τα αυστριακά στρατεύματα, καλεσμένα από τον Αρχιδούκα, περνούν από την Πίζα και στρατοπεδεύουν στους ιερούς χώρους της Sapienza. Οι Πανεπιστημιακοί μόλις προλαβαίνουν να υποστείλουν και να κρύψουν τη σημαία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Στην Πίζα οι Αυστριακοί δεν συνάντησαν αντίσταση. Η μάχη δόθηκε, στο Λιβόρνο. "Πήραν μέρος σ' αυτήν φοιτητές του Πανεπιστημίου; Ασφαλής πληροφορία υπάρχει μόνο για έναν..."2 Πλήθος άλλοι συγγραφείς συζητούν αν είναι ή όχι ακριβής η πληροφορία ότι ο ποιητής-στρατιώτης της Εκστρατείας των χιλίων Ippolito Nievo "έδωσε στη μάχη εκείνη τα πρώτα δείγματα της αξίας του".

Τα μέτρα που έλαβε η αυταρχική εξουσία για να καταπνίξει το πανεπιστημιακό κίνημα αναφέρθηκαν εδώ στην Ιστορία του Πανεπιστημίου: "κάθαρση" (spurgo) του Πανεπιστημίου από τους φιλελεύθερους καθηγητές (κυρίως με την κατάργηση των αντίστοιχων εδρών), στενή παρακολούθηση και, με μικρές αφορμές, αποβολές φοιτητών. Το Πανεπιστήμιο σωπαίνει. Μόνο στην επέτειο της μάχης του Curtatone, το 1851, οι σπουδαστές βγήκαν όλοι μαζί από την εκκλησία κι είχε ο καθένας ένα μικρό κλαδάκι κυπαρίσσι στο πέτο. Ακολούθησαν ατελείωτες ανακρίσεις και

——————————————

1. L'Alba, Giornale politico-letteraio, No 392, Firenze, 7 Δεκεμβρίου 1848. Η L'Italia δεν εκδιδόταν πια. "Επειδή οι περισσότεροι συνεργάτες της βρίσκονταν μακριά από την Πίζα", από τον Αύγουστο του 1848 είχε συγχωνευθεί με την Rivista Independente της Φλωρεντίας.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 404. Ο ένας φοιτητής είναι ο Φραγκίσκος Γραμματικός από τους Παξούς (βλ. εδώ, κεφ. "Viva Italia").

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/141.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αποβολές και μειώσεις των ποινών και πατρικές συστάσεις της κυβέρνησης προς τους φοιτητές να λάβουν υπ' όψη ότι "δεν πηγαίνουν στο Πανεπιστήμιο για να αναμειγνύονται στα πολιτικά ούτε με πράξεις ούτε με λόγια, αλλά για να σπουδάσουν [...] ας σκεφθούν τις οικογένειές τους που ξοδεύονται για να τους αναθρέψουν και να τους μορφώσουν [διαφορετικά] θα αποβληθούν και από τα δύο Πανεπιστήμια του Μεγάλου Δουκάτου"1.

Η πολιτική δράση των φοιτητών έχει τώρα όλα τα χαρακτηριστικά της παρανομίας. Ανάλογη και η αντίδραση: κατηγορίες για παράνομο τύπο, έρευνες στα σπίτια, συλλήψεις, δίκες, απελάσεις και, αυτή τη φορά, πραγματικές φυλακίσεις στα κάστρα της Voltera και του Piombino. Κάποιες ξαφνικές "αταξίες" των φοιτητών σε δημόσιους χώρους και διαταγή να μην ξαναπλησιάσουν οι πρωταίτιοι ούτε σε θέατρο ούτε σε καφενείο. Ξαφνικά τρίχρωμες σημαίες να σηκώνονται στους σταθμούς του τραίνου, μπροστά στα μάτια των επιβατών· οι φοιτητές, αψηφώντας τους νόμους, να κάνουν διάφορες "ασχήμιες", όπως να φωνάζουν "ζήτω η δημοκρατία!" και να εξαφανίζονται.

Ήταν πια φανερό ότι τα μέτρα των αποβολών κτλ. δεν επαρκούσαν. Όπως είχε πει λίγα χρόνια πριν ο καλός Monsignor Βοninsegni -που τώρα βέβαια τον έχουν αντικαταστήσει- "αν ήταν να διώξουμε τους φοιτητές για την πολιτική τους δράση, θα έπρεπε να τους διώξουμε όλους". Αυτό ακριβώς έκαμε ο Αρχιδούκας το 1851: έδιωξε, μεταφέροντάς την στην Σιένα, όλη τη σχολή της Νομικής "που είχε συμβάλει στις πολιτικές εκδηλώσεις αρκετά περισσότερο από όλες μαζί τις άλλες σχολές" και, μαζί της, τη σχολή της θεολογίας, που οι φοιτητές της ήταν πάντα ολιγάριθμοι και, "στο μεγαλύτερο μέρος τους, ξένοι προς τους διαπληκτισμούς και τις πολιτικές ταραχές"2.

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 436, όπου και παραπομπή στο A.S.P. Prefettura, a. 1851, docc. vari.

2. στο ίδιο, σ. 446. Πάντως, ίσως βέβαια όχι "στο μεγαλύτερο μέρος τους", οι φοιτητές της θεολογίας είχαν συμβάλει όχι λίγο σε ορισμένες 

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/142.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στο μεταξύ είχε ανασταλεί και τυπικά το σύνταγμα στην Τοσκάνη. Οι καθηγητές που είχαν κάποτε ελπίσει στην αποκατάσταση της ελευθερίας με τη βοήθεια του Λεοπόλδου, είναι τώρα απογοητευμένοι. Ο Centofanti (ήδη μακριά από την έδρα), στέλνει πίσω ένα παράσημο που του απονέμει ο Αρχιδούκας σημειώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι κινείται στην πράξη αυτή από μόνο το αίσθημα την αξιοπρέπειας του ανθρώπου και του πολίτη.

Το πανεπιστημιακό κίνημα στην Πίζα έχει δεχτεί σκληρό πλήγμα. Θα χρειαστεί μερικά χρόνια για να αναλάβει. Όπως συμβαίνει πάντα, κι ενώ τα αυστηρά μέτρα εξακολουθούν να ισχύουν, το κίνημα, που είχε αναδιπλωθεί, σιγά-σιγά ανασυντάσσεται. Αλλάζουν και οι καιροί. Από το Piemonte φτάνουν νέες ελπίδες. Οι φοιτητές τις διαδίδουν με παράνομα φυλλάδια και παράλληλα πρωτοστατούν στον έρανο για να δωρηθούν εκατό κανόνια στο κάστρο της Alessandria. Ξαναρχίζουν, δειλά στην αρχή, τα χειροκροτήματα στην aula, οι συγκεντρώσεις στο Caffè dell'Usero, οι εκδηλώσεις στο θέατρο, τα πατριωτικά ποιήματα.

Ο Mazzini εργάζεται για την ανασυγκρότηση των επαναστατικών δυνάμεων και "όχι λίγοι νέοι είχαν, ήδη από το 1856, στρατευτεί σ' αυτό που αργότερα ονομάστηκε Partito d'Azione"1.

——————————————

πολιτικές εκδηλώσεις (βλ. εδώ, κεφ. "Στα όπλα" και Memorie del Battaglione... ό.π., σ. 17, όπου ένας φοιτητής (τότε) της θεολογίας περιγράφει τη μεγάλη συγκέντρωση -και τη δική του συμμετοχή- λίγο πριν από την εξόρμηση της B.U.). Κατά την Irea Paolicchi (ό.π., σ. 55), ο κυριότερος λόγος του ακρωτηριασμού (smembramento) ήταν η επιθυμία του Αρχιδούκα να απομακρύνει "τις ενθουσιώδεις, επικίνδυνες, ηλεκτρισμένες και έτοιμες να εκραγούν νεανικές δυνάμεις" από το "πολυτάραχο" Λιβόρνο.

1. στο ίδιο, σ. 467. Είναι γνωστές οι προσπάθειες του Mazzini να προσεταιριστεί τους Έλληνες πατριώτες στ' όνομα των ιδεών "Εθνικότητα" και "Ελευθερία". Ο Κ. Καιροφύλλας (La Grecia e l'Italia nel Risorgimento italiano, Libreria della Voce, Firenze 1919, σ. 64-69) έχει δημοσιέψει δύο έγγραφα από την Biblioteca Comunale του Fermo (Manoscritti, Cartella LXXV, n. 53) με ημερομηνία 20 Αυγούστου 1858, όπου αναπτύσσονται διά μακρών οι αρχές, στις οποίες έπρεπε να βασιστεί η συνεργασία Ιταλών και Ελλήνων για την κοινή υπόθεση, χωρίς να παραλείπονται 

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/143.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου, ο Mazzini απευθύνει μακροσκελή και εμπνευσμένη έκκληση στους φοιτητές των ιταλικών πανεπιστημίων αποκαλώντας τους κληρονόμους των σπουδαστών της Παβίας, του Τορίνο και της Γένοβας, που πρώτοι άναψαν την πυρκαγιά του 1821, και αδελφούς εκείνων που τόσο ευγενικά εκπροσώπησαν τα πανεπιστήμια της Τοσκάνης στις πεδιάδες του Curtatone, και καλώντας τους να είναι έτοιμοι για την επίσημη ώρα που πλησιάζει. Μια ιδιαίτερη έκκληση θα απευθύνει σε λίγο και στη νεολαία της Τοσκάνης. Οι φοιτητές που ήταν ήδη ενταγμένοι στο δημοκρατικό επαναστατικό κίνημα την κυκλοφόρησαν μυστικά ανάμεσα στους συναδέλφους τους.

Τώρα πια ο διχασμός του σώματος των φοιτητών δεν ωφελεί. Οι φοιτητές της Σιένας στέλνουν θερμό πατριωτικό γράμμα στους φοιτητές της Πίζας και τους καλούν σε κοινούς αγώνες. Από την Πίζα τους απαντούν: "Αδελφοί μας: Η δειλία, ο φόβος μάς κρατούσαν ως τώρα χωρισμένους, αλλά μας ένωνε πάντα μια σκέψη και μια ελπίδα [...] ότι μια μέρα θα αγωνιζόμασταν μαζί για την ανεξαρτησία της Ιταλίας. Τώρα αυτή η μέρα πλησιάζει [...] Βέβαιοι για τον εαυτό μας και για τη θεία Πρόνοια, ετοιμαζόμαστε για τη μεγάλη μέρα, κατά την οποία θα σταυρώσουμε τα σπαθιά μας πάνω στους κάμπους που έχουν ποτίσει με το αίμα τους οι μάρτυρες του Curtatone και της Montanara και θα ορκιστούμε να νικήσουμε ά να πεθάνουμε όπως αυτοί..."1

Αλλά βρισκόμαστε ήδη στο 1859, το έτος που θα κριθεί οριστικά η τύχη του Risorgimento. Γύρω στα μέσα Απριλίου, πενήντα φοιτητές θα φύγουν από τη Σιένα για να καταταγούν σε διάφορα στρατιωτικά σώματα του Piemonte. Ανάμεσα σ' αυτούς ο

——————————————

κεντρίσματα βασισμένα στην ελληνική Μεγάλη Ιδέα. Ο Καιροφύλλας παρατηρεί ότι η προσπάθεια αυτή του Mazzini δεν είχε αποτελέσματα στην Ελλάδα. Υποθέτω ότι ανάλογες προσπάθειες δεν είναι δυνατόν να μην έγιναν προς τους Έλληνες φοιτητές της Ιταλίας κι αυτές μάλλον θα είχαν αμεσότερα αποτελέσματα.

1. στο ίδιο, σ. 484. Τα δύο μηνύματα, τυπωμένα μυστικά, κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι στο Caffè dell'Ussero.

Σελ. 143
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 124
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    διακατέχεται από μια μόνο ιδέα, όπως η καρδιά μας δεν πάλλεται παρά από μια μόνο στοργή..."1

    Στελέχη της Giovane Italia από το Λιβόρνο, όπως ο Enrico Mayer και ο Pietro Bastogi, σχετίζονταν στενά με φοιτητικούς κύκλους. Ο Bastogi πήγαινε στην Πίζα σχεδόν κάθε Κυριακή, καλεσμένος σε πατριωτικά γεύματα, και συνήθιζε να "μεθάει τους φίλους του φοιτητές με το πνεύμα, τις σκέψεις, τις θεωρίες, του Mazzini..."2

    Διαδηλώσεις, δοξολογίες, και άλλα (1806-1848)

    Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από την ανάγνωση των σχετικών μελετών, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο διογκώνονται, όσο περνούν τα χρόνια, οι αστυνομικοί φάκελοι στα κρατικά αρχεία είναι ότι το Πανεπιστήμιο της Πίζας είναι ένας χώρος όπου καταγράφονται, ωσάν σε παλμογράφο, οι εντάσεις, οι κάμψεις και οι κορυφώσεις του ενωτικού - απελευθερωτικού κινήματος της Ιταλίας, αλλά και οι ειδικότερες πολιτικές εξελίξεις στην Τοσκάνη. Ακόμα και η απλή απαρίθμηση των συμβάντων που ανέδειξαν το Πανεπιστήμιο σε κινητήριο μοχλό της ιστορίας του Risorgimento θα κάλυπτε ολόκληρους τόμους3. Πολλές από τις μαρτυρίες προέρχονται από αυτόπτες μάρτυρες και αυτουργούς -κάποτε πρωτεργάτες- των εξελίξεων, αγωνιστές τότε της ιταλικής ανεξαρτησίας, λογίους επιφανείς. Βέβαια, το γεγονός ότι οι απομνημονευματογράφοι αφηγούνται περιστατικά της δικής τους εμπειρίας δεν είναι πάντοτε τεκμήριο αξιοπιστίας: η σιωπηλή μάζα που κάθεται συνήθως στα πανεπιστημιακά θρανία, έξω από την

    ——————————————

    1. Memorie Ι, σ. 65.

    2. στο ίδιο, σ. 40.

    3. Στο βιβλίο αυτό δεν δίδεται παρά ένα απάνθισμα των γεγονότων με σκοπό να σκιαγραφηθεί η πολιτική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία έζησαν οι Έλληνες.