Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 139-158 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/139.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Προς την Ένωση (1848-1860)

Με την ήττα του 1848 δεν σταμάτησαν στην Πίζα οι πολιτικές εκδηλώσεις. Μνημόσυνα εξακολουθούν να γίνονται -τώρα όμως για εκείνους που έχασε η ίδια η πόλη- κι αυτά εξακολουθούν να έχουν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Καθηγητές μιλάνε για τους νεκρούς συναδέλφους και τους μαθητές τους στη Μητρόπολη και στο ναό των Ιπποτών του Αγίου Στεφάνου. Πάνω από εκατό παρακλήσεις γίνονται για τα θύματα της Λομβαρδίας και οι ιερείς μοιράζουν την πληρωμή τους στις φτωχές οικογένειες που είχαν συγγενείς στον πόλεμο1. Ο Mazzini εμψυχώνει τους φοιτητές για νέους αγώνες: "... Σε μας απομένει η ζωή και το χρέος που μας επιβάλλει η ζωή και το παράδειγμα. Πίστη και σταθερότητα, ω νέοι!"2.

Το φθινόπωρο ανοίγει κανονικά το Πανεπιστήμιο. Πριν τελειώσει το 1848, οι φοιτητές παρουσιάζονται οργανωμένοι σε πολιτικό σύλλογο: «Πολίτη Διευθυντή της εφημερίδας "L'Alba"" [όχι πια "Illustrissime Signor Direttore"], σας παρακαλούμε να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σας την ακόλουθη απόφαση που πήρε την Κυριακή, 3 Δεκεμβρίου, η Πολιτική οργάνωση των σπουδαστών της Πίζας: "Οι σπουδαστές του Πανεπιστημίου

——————————————

Amor trascorra ο scemi:

La vostra tomba è un ara, e qua mostrando

Verran le madri ai parvoli le belle

Orme del vostro sangue. Ecco io mi prostro,

O Benedetti, al suolo,

Ε bacio questi sassi e queste zolle,

Che fien lodate e chiaramente eterne

Dall'uno all'altro polo.

G. Leopardi

1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 443-444.

2. G. Mazzini, "Giuseppe Montanelli", στην εφ. L'Iialia, Anno I, n. 97, 5 Ιουνίου 1848. Αυτά γράφονταν όταν ακόμα όλοι νόμιζαν πως ο Montanelli ήταν νεκρός.

Σελ. 139
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/140.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

της Πίζας θα κάμουν έκκληση στους σπουδαστές των παπικών Πανεπιστημίων να αγωνιστούν για την ιδέα του διαχωρισμού της κοσμικής από την πνευματική εξουσία του πάπα». Ενότητα - Αδελφότητα. Πίζα, 3 Δεκεμβρίου 1848. - Προσωρινός πρόεδρος: Cesare Bartolini, Προσωρινός Γραμματέας: Massimiliano Giarre"1.

Την επόμενη άνοιξη, ένα χρόνο ακριβώς μετά τη μάχη του Curtatone, τα αυστριακά στρατεύματα, καλεσμένα από τον Αρχιδούκα, περνούν από την Πίζα και στρατοπεδεύουν στους ιερούς χώρους της Sapienza. Οι Πανεπιστημιακοί μόλις προλαβαίνουν να υποστείλουν και να κρύψουν τη σημαία της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Στην Πίζα οι Αυστριακοί δεν συνάντησαν αντίσταση. Η μάχη δόθηκε, στο Λιβόρνο. "Πήραν μέρος σ' αυτήν φοιτητές του Πανεπιστημίου; Ασφαλής πληροφορία υπάρχει μόνο για έναν..."2 Πλήθος άλλοι συγγραφείς συζητούν αν είναι ή όχι ακριβής η πληροφορία ότι ο ποιητής-στρατιώτης της Εκστρατείας των χιλίων Ippolito Nievo "έδωσε στη μάχη εκείνη τα πρώτα δείγματα της αξίας του".

Τα μέτρα που έλαβε η αυταρχική εξουσία για να καταπνίξει το πανεπιστημιακό κίνημα αναφέρθηκαν εδώ στην Ιστορία του Πανεπιστημίου: "κάθαρση" (spurgo) του Πανεπιστημίου από τους φιλελεύθερους καθηγητές (κυρίως με την κατάργηση των αντίστοιχων εδρών), στενή παρακολούθηση και, με μικρές αφορμές, αποβολές φοιτητών. Το Πανεπιστήμιο σωπαίνει. Μόνο στην επέτειο της μάχης του Curtatone, το 1851, οι σπουδαστές βγήκαν όλοι μαζί από την εκκλησία κι είχε ο καθένας ένα μικρό κλαδάκι κυπαρίσσι στο πέτο. Ακολούθησαν ατελείωτες ανακρίσεις και

——————————————

1. L'Alba, Giornale politico-letteraio, No 392, Firenze, 7 Δεκεμβρίου 1848. Η L'Italia δεν εκδιδόταν πια. "Επειδή οι περισσότεροι συνεργάτες της βρίσκονταν μακριά από την Πίζα", από τον Αύγουστο του 1848 είχε συγχωνευθεί με την Rivista Independente της Φλωρεντίας.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 404. Ο ένας φοιτητής είναι ο Φραγκίσκος Γραμματικός από τους Παξούς (βλ. εδώ, κεφ. "Viva Italia").

Σελ. 140
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/141.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αποβολές και μειώσεις των ποινών και πατρικές συστάσεις της κυβέρνησης προς τους φοιτητές να λάβουν υπ' όψη ότι "δεν πηγαίνουν στο Πανεπιστήμιο για να αναμειγνύονται στα πολιτικά ούτε με πράξεις ούτε με λόγια, αλλά για να σπουδάσουν [...] ας σκεφθούν τις οικογένειές τους που ξοδεύονται για να τους αναθρέψουν και να τους μορφώσουν [διαφορετικά] θα αποβληθούν και από τα δύο Πανεπιστήμια του Μεγάλου Δουκάτου"1.

Η πολιτική δράση των φοιτητών έχει τώρα όλα τα χαρακτηριστικά της παρανομίας. Ανάλογη και η αντίδραση: κατηγορίες για παράνομο τύπο, έρευνες στα σπίτια, συλλήψεις, δίκες, απελάσεις και, αυτή τη φορά, πραγματικές φυλακίσεις στα κάστρα της Voltera και του Piombino. Κάποιες ξαφνικές "αταξίες" των φοιτητών σε δημόσιους χώρους και διαταγή να μην ξαναπλησιάσουν οι πρωταίτιοι ούτε σε θέατρο ούτε σε καφενείο. Ξαφνικά τρίχρωμες σημαίες να σηκώνονται στους σταθμούς του τραίνου, μπροστά στα μάτια των επιβατών· οι φοιτητές, αψηφώντας τους νόμους, να κάνουν διάφορες "ασχήμιες", όπως να φωνάζουν "ζήτω η δημοκρατία!" και να εξαφανίζονται.

Ήταν πια φανερό ότι τα μέτρα των αποβολών κτλ. δεν επαρκούσαν. Όπως είχε πει λίγα χρόνια πριν ο καλός Monsignor Βοninsegni -που τώρα βέβαια τον έχουν αντικαταστήσει- "αν ήταν να διώξουμε τους φοιτητές για την πολιτική τους δράση, θα έπρεπε να τους διώξουμε όλους". Αυτό ακριβώς έκαμε ο Αρχιδούκας το 1851: έδιωξε, μεταφέροντάς την στην Σιένα, όλη τη σχολή της Νομικής "που είχε συμβάλει στις πολιτικές εκδηλώσεις αρκετά περισσότερο από όλες μαζί τις άλλες σχολές" και, μαζί της, τη σχολή της θεολογίας, που οι φοιτητές της ήταν πάντα ολιγάριθμοι και, "στο μεγαλύτερο μέρος τους, ξένοι προς τους διαπληκτισμούς και τις πολιτικές ταραχές"2.

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 436, όπου και παραπομπή στο A.S.P. Prefettura, a. 1851, docc. vari.

2. στο ίδιο, σ. 446. Πάντως, ίσως βέβαια όχι "στο μεγαλύτερο μέρος τους", οι φοιτητές της θεολογίας είχαν συμβάλει όχι λίγο σε ορισμένες 

Σελ. 141
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/142.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στο μεταξύ είχε ανασταλεί και τυπικά το σύνταγμα στην Τοσκάνη. Οι καθηγητές που είχαν κάποτε ελπίσει στην αποκατάσταση της ελευθερίας με τη βοήθεια του Λεοπόλδου, είναι τώρα απογοητευμένοι. Ο Centofanti (ήδη μακριά από την έδρα), στέλνει πίσω ένα παράσημο που του απονέμει ο Αρχιδούκας σημειώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι κινείται στην πράξη αυτή από μόνο το αίσθημα την αξιοπρέπειας του ανθρώπου και του πολίτη.

Το πανεπιστημιακό κίνημα στην Πίζα έχει δεχτεί σκληρό πλήγμα. Θα χρειαστεί μερικά χρόνια για να αναλάβει. Όπως συμβαίνει πάντα, κι ενώ τα αυστηρά μέτρα εξακολουθούν να ισχύουν, το κίνημα, που είχε αναδιπλωθεί, σιγά-σιγά ανασυντάσσεται. Αλλάζουν και οι καιροί. Από το Piemonte φτάνουν νέες ελπίδες. Οι φοιτητές τις διαδίδουν με παράνομα φυλλάδια και παράλληλα πρωτοστατούν στον έρανο για να δωρηθούν εκατό κανόνια στο κάστρο της Alessandria. Ξαναρχίζουν, δειλά στην αρχή, τα χειροκροτήματα στην aula, οι συγκεντρώσεις στο Caffè dell'Usero, οι εκδηλώσεις στο θέατρο, τα πατριωτικά ποιήματα.

Ο Mazzini εργάζεται για την ανασυγκρότηση των επαναστατικών δυνάμεων και "όχι λίγοι νέοι είχαν, ήδη από το 1856, στρατευτεί σ' αυτό που αργότερα ονομάστηκε Partito d'Azione"1.

——————————————

πολιτικές εκδηλώσεις (βλ. εδώ, κεφ. "Στα όπλα" και Memorie del Battaglione... ό.π., σ. 17, όπου ένας φοιτητής (τότε) της θεολογίας περιγράφει τη μεγάλη συγκέντρωση -και τη δική του συμμετοχή- λίγο πριν από την εξόρμηση της B.U.). Κατά την Irea Paolicchi (ό.π., σ. 55), ο κυριότερος λόγος του ακρωτηριασμού (smembramento) ήταν η επιθυμία του Αρχιδούκα να απομακρύνει "τις ενθουσιώδεις, επικίνδυνες, ηλεκτρισμένες και έτοιμες να εκραγούν νεανικές δυνάμεις" από το "πολυτάραχο" Λιβόρνο.

1. στο ίδιο, σ. 467. Είναι γνωστές οι προσπάθειες του Mazzini να προσεταιριστεί τους Έλληνες πατριώτες στ' όνομα των ιδεών "Εθνικότητα" και "Ελευθερία". Ο Κ. Καιροφύλλας (La Grecia e l'Italia nel Risorgimento italiano, Libreria della Voce, Firenze 1919, σ. 64-69) έχει δημοσιέψει δύο έγγραφα από την Biblioteca Comunale του Fermo (Manoscritti, Cartella LXXV, n. 53) με ημερομηνία 20 Αυγούστου 1858, όπου αναπτύσσονται διά μακρών οι αρχές, στις οποίες έπρεπε να βασιστεί η συνεργασία Ιταλών και Ελλήνων για την κοινή υπόθεση, χωρίς να παραλείπονται 

Σελ. 142
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/143.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το καλοκαίρι του ίδιου χρόνου, ο Mazzini απευθύνει μακροσκελή και εμπνευσμένη έκκληση στους φοιτητές των ιταλικών πανεπιστημίων αποκαλώντας τους κληρονόμους των σπουδαστών της Παβίας, του Τορίνο και της Γένοβας, που πρώτοι άναψαν την πυρκαγιά του 1821, και αδελφούς εκείνων που τόσο ευγενικά εκπροσώπησαν τα πανεπιστήμια της Τοσκάνης στις πεδιάδες του Curtatone, και καλώντας τους να είναι έτοιμοι για την επίσημη ώρα που πλησιάζει. Μια ιδιαίτερη έκκληση θα απευθύνει σε λίγο και στη νεολαία της Τοσκάνης. Οι φοιτητές που ήταν ήδη ενταγμένοι στο δημοκρατικό επαναστατικό κίνημα την κυκλοφόρησαν μυστικά ανάμεσα στους συναδέλφους τους.

Τώρα πια ο διχασμός του σώματος των φοιτητών δεν ωφελεί. Οι φοιτητές της Σιένας στέλνουν θερμό πατριωτικό γράμμα στους φοιτητές της Πίζας και τους καλούν σε κοινούς αγώνες. Από την Πίζα τους απαντούν: "Αδελφοί μας: Η δειλία, ο φόβος μάς κρατούσαν ως τώρα χωρισμένους, αλλά μας ένωνε πάντα μια σκέψη και μια ελπίδα [...] ότι μια μέρα θα αγωνιζόμασταν μαζί για την ανεξαρτησία της Ιταλίας. Τώρα αυτή η μέρα πλησιάζει [...] Βέβαιοι για τον εαυτό μας και για τη θεία Πρόνοια, ετοιμαζόμαστε για τη μεγάλη μέρα, κατά την οποία θα σταυρώσουμε τα σπαθιά μας πάνω στους κάμπους που έχουν ποτίσει με το αίμα τους οι μάρτυρες του Curtatone και της Montanara και θα ορκιστούμε να νικήσουμε ά να πεθάνουμε όπως αυτοί..."1

Αλλά βρισκόμαστε ήδη στο 1859, το έτος που θα κριθεί οριστικά η τύχη του Risorgimento. Γύρω στα μέσα Απριλίου, πενήντα φοιτητές θα φύγουν από τη Σιένα για να καταταγούν σε διάφορα στρατιωτικά σώματα του Piemonte. Ανάμεσα σ' αυτούς ο

——————————————

κεντρίσματα βασισμένα στην ελληνική Μεγάλη Ιδέα. Ο Καιροφύλλας παρατηρεί ότι η προσπάθεια αυτή του Mazzini δεν είχε αποτελέσματα στην Ελλάδα. Υποθέτω ότι ανάλογες προσπάθειες δεν είναι δυνατόν να μην έγιναν προς τους Έλληνες φοιτητές της Ιταλίας κι αυτές μάλλον θα είχαν αμεσότερα αποτελέσματα.

1. στο ίδιο, σ. 484. Τα δύο μηνύματα, τυπωμένα μυστικά, κυκλοφορούσαν από χέρι σε χέρι στο Caffè dell'Ussero.

Σελ. 143
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/144.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Αντώνιος Παλατιανός από την Κέρκυρα1. Ο Tito Zucconi, φοιτητής της Νομικής από το Campi, φεύγει πρώτος για το σώμα των "Cacciatori delle Alpi" του Garibaldi, παρακινώντας τους άλλους να τον ακολουθήσουν με το ποίημά του "Partenza del volontario per la guerra". Οι φοιτητές της Πίζας κατεβαίνουν στο Λιβόρνο για να χειροκροτήσουν τα εθελοντικά σώματα των πολιτών που φεύγουν από το λιμάνι προς τη Γένοβα. Πλησιάζει ήδη το Πάσχα και ο Provveditore δεν έχει να προτείνει άλλο από την παράταση των πασχαλινών διακοπών για να μείνουν οι φοιτητές στα σπίτια τους και να μην εξάπτουν ο ένας τον άλλον2.

Δεν χρειάστηκε να γίνει τίποτε τέτοιο. Δύο μέρες μετά την αναφορά του Provveditore έγινε η ειρηνική επανάσταση στη Φλωρεντία που υποχρέωσε τον Αρχιδούκα να εγκαταλείψει την Τοσκάνη (27 Απριλίου 1859). Πάλι στην πόλη φωταψίες, πάλι οι τρίχρωμες σημαίες στα μπαλκόνια. Ο Enrico Mayer βρισκόταν εκείνο το βράδυ στην Πίζα. "Είδα", γράφει στον Vieusseux, "να υψώνεται στο Πανεπιστήμιο η σημαία που κυμάτισε το 1848 στο Curtatone, κάτω από την οποία έπεσε ο καημένος ο Pilla!..."3 Τρεις μέρες αργότερα ανακοινώνεται η ένωση των Πανεπιστημίων4.

Για τους φοιτητές, η επανάσταση της Φλωρεντίας σήμαινε

——————————————

1. Βλ. σχετικά Αντώνη Λιάκου, Η Ιταλική ενοποίηση..., ό.π., σ. 138, όπου αναφέρεται ότι ο Παλατιανός "σπούδαζε ιατρική στην Πίζα". Σύμφωνα με τα κατάστιχο πτυχιούχων ο Αντώνιος Παλατιανός του μ. Κωνσταντίνου είχε πάρει πτυχίο ιατροχειρουργίας στις 30 Ιουνίου του 1857.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 486-487 και I. Paolicchi, ό.π., σ. 54. Η I. Paolicchi σημειώνει πάντως ότι η συμβολή των φοιτητών στο κίνημα της Πίζας το 1859 ήταν μικρότερη από εκείνη του 1848.

3. Ersilio Michel, ό.π., σ. 488.

4. Οι εορτασμοί που ακολούθησαν (βλ. εδώ, κεφ. "Πίζα") δείχνουν, τη σημασία που είχε για την πόλη το Πανεπιστήμιο. Γενική ήταν η αγανάκτηση όταν μεταφέρθηκαν στη Σιένα οι δύο σχολές και, την ώρα της αποκατάστασης, δεν είχαν σβήσει ακόμα από τους τοίχους των σπιτιών οι επιγραφές "Θέλουμε το Πανεπιστήμιο".

Σελ. 144
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/145.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ανασύσταση της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας. Μια επιτροπή, με τη σημαία του Curtatone επικεφαλής, πήγε στη Φλωρεντία για να ζητήσει την επίσημη έγκριση. Η απάντηση από τον Υπουργό του πολέμου ήταν απροσδόκητη: "Πάει καλά· θα ενδώσω στις παρακλήσεις σας. Θα συγκροτηθεί η Πανεπιστημιακή Φάλαγγα. Αλλά σας προειδοποιώ ότι θα κρατηθεί για πάντα στα μετόπισθεν και ποτέ δεν θα δει τη φωτιά της μάχης, επειδή εγώ δεν μπορώ και δεν θέλω να αναλάβω την ευθύνη του εσχάτου κινδύνου για τόσες νεανικές υπάρξεις που αποτελούν το εκλεκτότερο δυναμικό του τόπου. Δεν θα το συγχωρούσα ποτέ στον εαυτό μου"1.

Οι φοιτητές προτίμησαν να εγκαταλείψουν την ιδέα και οι μισοί περίπου απ' αυτούς κατατάχτηκαν, μεμονωμένα ή σε ομάδες, σε διάφορα σώματα του Piemonte. Οι περισσότεροι πήγαν στους Cacciatori delle Alpi κι αυτοί πήραν μαζί τους την ιστορική σημαία. Μερικοί κατατάχτηκαν στον τακτικό στρατό της Τοσκάνης. Ο Montanelli γύρισε από την εξορία και κατατάχτηκε ως απλός στρατιώτης στους Cacciatori degli Appennini2.

Εκατόν πενήντα περίπου φοιτητές έμειναν στο Πανεπιστήμιο, αλλά, όπως φαίνεται, οι ταραγμένες μέρες εκείνου του Μαΐου, δεν ήταν πολύ κατάλληλες για μαθήματα: "Η Κυβέρνηση είναι

——————————————

1. Άρθρο "Il Battaglione Universitario di 1859" στην εφ. Il Telegrafo, Λιβόρνο, n. 147, 29 Μαΐου 1909. Αξιοπρόσεκτη είναι η διαφορά στη στάση του υπουργού της επανάστασης από εκείνη του Αρχιδούκα που, το 1848, είχε στείλει τα παιδιά στη σφαγή, με όπλα που σπανίως εκπυρσοκροτούσαν (όποιος είχε κανένα καλό, του το 'κλεβαν οι άλλοι) και χρειάστηκε να επέμβουν οι οικογένειες για να προσπαθήσει να τους ανακαλέσει όταν πια ήταν πολύ αργά. Οι οικογένειες των νέων του 1859 έκαναν και τώρα εντονότατα διαβήματα για να εμποδιστεί η εθελοντική κατάταξη των παιδιών τους (I. Paolicchi, ό.π., σ. 57).

2. Τον ίδιο χρόνο (1859) στην Αθήνα 200-500 νεαροί δήλωναν πρόθυμοι να καταταγούν στους Cacciatori delle Alpi και ιδρυόταν η "Ελληνική Λεγεώνα" που επρόκειτο να συγκροτηθεί σε σώμα στο Λιβόρνο. Η αποστολή δεν πραγματοποιήθηκε επειδή η κυβέρνηση αρνήθηκε να την χρηματοδοτήσει (βλ. σχετικά Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 137).

10

Σελ. 145
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/146.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

έτοιμη να αποδώσει την οφειλόμενη τιμή [...] σ' εκείνους τους νέους που προσέτρεξαν στον εθνικό πόλεμο· αλλ' αυτό δεν μπορεί με κανένα τρόπο να είναι πρόφαση και δικαιολογία για την αμέλεια, αν όχι και για την απειθαρχία, εκείνων οι οποίοι, εξαιτίας της ηλικίας τους ή για άλλους λόγους, παρέμειναν για να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Ενώ οι συμφοιτητές τους πολεμούν, ο μόνος τρόπος να τους συναγωνιστούν στην εξυπηρέτηση της πατρίδας είναι να προοδεύουν με ζήλο στις σπουδές και να σέβονται την τάξη, μιμούμενοι εκείνους τους γενναίους, οι οποίοι, από την ένθερμη αγάπη της πατρίδας, υποβάλλονται στην αυστηρότερη απ' όλες τις πειθαρχίες..."1

Η συνθήκη της Villafranca, που άφηνε έξω από το νεοσύστατο κράτος το Veneto και τη Ρώμη, σήμαινε μόνο διακοπή κι όχι το τέλος του αγώνα. Τις ελπίδες για τη συνέχισή του ενσαρκώνει ο Garibaldi. "Σας αγαπάμε", του γράφουν οι φοιτητές της Πίζας τον Ιανουάριο του 1860, "επειδή κατορθώσατε να ταυτιστείτε με την έννοια της πατρίδας και περιμένουμε με λαχτάρα τη στιγμή που θα μπορέσουμε να σας το αποδείξουμε έμπρακτα, προστρέχοντας για να πυκνώσουμε τις γραμμές του στρατού, όταν η ελεύθερη φωνή σας θα μας καλέσει και πάλι στη μάχη..."2

Η απάντηση του Garibaldi φυλάγεται στη Βιβλιοθήκη του A.S.P.: «Ωραία, φουντωμένη από ζωντάνια εθνική και μεγαλόψυχους σκοπούς, εμφανίζεται η ιταλική νεολαία σε κάθε γωνιά της Χερσονήσου, στη Βενετία, στη Σικελία, στο Τιρόλο, στην Ίστρια, στη Νάπολη, στη Ρώμη, στο πείσμα των μπράβων της τυραννίας. Υψώνει ατρόμητη τη φωνή της κατάρας εναντίον των προδοτών της πατρίδας και χειροκροτεί με ενθουσιασμό τους υπέρμαχους της πιο ιερής υπόθεσης! Και τι δεν θα κάμει αυτή με το ευγενικό παράδειγμα των νέων της Παβίας και της Πίζας,

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II, 7, Regolarmenti, Notificazioni e circolari, διαταγή του Υπουργού Δημοσίας Εκπαιδεύσεως G. Ridolfi, της 25 Μαΐου 1859.

2. Ersilio Michel, ό.π., σ. 533.

Σελ. 146
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/147.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

που ζητούν όπλα για να αγωνισθούν εναντίον των εχθρών της Ιταλίας και συγκεντρώνουν με κάθε θυσία τα μέσα για να οπλιστούν!

»Ναι, στρατιώτες γενναιόψυχοι της διανόησης, τα πλήθη θα ακολουθήσουν το παράδειγμά σας κι εγώ ελπίζω να βρεθώ ακόμα μια φορά εκεί που διεξάγεται η μάχη υπέρ πατρίδος· και θα είμαι πολύ υπερήφανος αν βρεθώ κοντά σε σας, που είσθε το σύμβολο όλων των ελπίδων μου και που σας αγαπώ επειδή εκπροσωπείτε με τον πιο σαφή τρόπο την υπέρτατη ιδέα της εθνικής αναγέννησης».

Κάτω από το κείμενο υπάρχει μια σημείωση του Ersilio Michel: "Λίγους μήνες ύστερα, έφευγε από το Quarto η πρώτη αποστολή των Γαριβαλδινών για τη Σικελία [...] Στη δεύτερη αποστολή [...] μετείχαν πολλοί φοιτητές από το Πανεπιστήμιο της Πίζας [...] Στις μάχες [...] οι νεαροί σπουδαστές πολέμησαν γενναία [...] και αναδείχτηκαν άξιοι της εμπιστοσύνης που τους είχε εκφράσει με ωραία λόγια, στις αρχές του Μαρτίου, ο μεγάλος Αρχηγός του λαού"1.

——————————————

1. A.S.P., Biblioteca, M. 166 (35), "Una lettera di Garibaldi agli Studenti universitari di Pisa". Προλογίζεται από τον Ersilio Michel με τη σημείωση ότι οι φοιτητές της Πίζας ήταν τότε οργανωμένοι στην "Libera associazione". Πρβ. επίσης Ersilio Michel, ό.π., σ. 688, όπου αναφέρεται η συμμετοχή στο εκστρατευτικό σώμα του Αντωνίου Ξανθάκη, ενός Έλληνα "πού είχε το διάβολο μέσα του..."

Σελ. 147
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/148.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 148
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/149.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Μέσα στο πολιτικό αυτό κλίμα, στη δημιουργία του οποίου, όπως είδαμε, συνέβαλαν και οι ίδιοι, έζησαν για λίγο ή για πολύ, από το 1806 ως το 1861, 840 Έλληνες. Διατρέχοντας το διάστημα από την εποχή των πρώτων μεγάλων ιταλικών -και των σύγχρονών τους ελληνικών- εξεγέρσεων ως το τέλος της δεκαετίας του '40, το πρώτο που διαπιστώνει κανείς είναι ότι οι Έλληνες στρατεύτηκαν με ένθερμο ζήλο στους αγώνες των Ιταλών συμφοιτητών τους και συνδέθηκαν μαζί τους και με την Ιταλία με τους στενότατους εκείνους δεσμούς που δημιουργεί μόνο η ψυχολογία του χαρακώματος. Παράλληλα, διατήρησαν όλα τα χαρακτηριστικά της μειονότητας - τα ιδιαίτερα μεταξύ τους κοινά και το αδιάπτωτο ενδιαφέρον για την τύχη του ελληνισμού.

Για τη μητέρα πατρίδα

Το 1821 η αστυνομία της Πίζας "ανησυχεί σοβαρά με τη συμπεριφορά και τη δραστηριότητα των Ελλήνων σπουδαστών, πολυάριθμων τότε στη σχολή της Ιατρικής, που αφορούσε την 

Σελ. 149
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/150.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πολιτική ανεξαρτησία της πατρικής τους γης από τον οθωμανικό ζυγό. Η ένοπλη εξέγερση είχε ξεσπάσει εκεί, όπως είναι γνωστό, τον Μάρτιο του 1821 και ήδη, λίγο μετά τα μέσα Ιουνίου, 24 άτομα, Έλληνες φοιτητές και Γάλλοι στρατιωτικοί τέλεια εξοπλισμένοι, επιβιβάζονταν σε μια μπρατσέρα με ρωσική σημαία κι έφευγαν από το Λιβόρνο κατευθυνόμενοι προς τη Μασσαλία για να φορτώσουν στο λιμάνι της άλλα πολεμοφόδια και να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς την Ανατολή. Επρόκειτο για ζήτημα ευαίσθητο και λεπτό που μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο την ουδετερότητα της Τοσκάνης και χρειαζόταν στο μέλλον να αποφεύγεται τουλάχιστον η μεγάλη επιδεικτικότητα και εμφάνεια των στρατιωτικών αποστολών"1.

Στην ίδια αποστολή αναφέρεται πιθανότατα η επιστολή του βαρόνου Spigfeld προς τον Υπουργό της αυστριακής αστυνομίας Sedlintzky της 24 Ιουνίου: "Το ότι οι Έλληνες στο Λιβόρνο έχουν εκδηλωθεί ενθουσιωδώς για την υπόθεση των συμπατριωτών τους μου το ανέφερε συχνά ο εκεί καισαροβασιλικός (Αυστριακός) Πρόξενος και εσχάτως επρόσθεσε ότι πολλοί αναχώρησαν από εκεί για το Μοριά και την Ύδρα, τους οποίους ηκολούθησαν όλοι οι σπουδαστές από την Πίζα και ότι οι Έλληνες σπουδαστές παρήγγειλαν και τους έφκιασαν σέλλες, πιστόλια, περικεφαλαίες σαν τους Δραγόνους, αλλά η περικεφαλαία αυτωνών είναι στολισμένη με πράσινο ή βιολετί βελούδο και με ασημένια κρόσσια και έχει μπροστά μια κεντημένη νεκροκεφαλή. Ο Πρόξενος στο Λιβόρνο ανέφερε επίσης ότι στις 18 τρέχοντος μηνός κατέπλευσε εκεί ένεκα εναντίου ανέμου μια σαρδηνική πολάκκα (τρικάταρτο ιστιοφόρο), που ήταν φορτωμένη με πολεμοφόδια και προωρίζετο

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 20-21. Τα σχετικά ντοκουμέντα, σύμφωνα με την παραπομπή του Michel, βρίσκονται στη Ρώμη και στη Βιέννη: Archivio segreto Vaticano, Segreteria di Stato, 292, Console pontificio a Livorno, n. 87944, rapp. del console Marchiò al cardinale Gonsalvi, Livorno, 19 giugno 1821. Επίσης Vienna, Polizei, Hostelle a. 1821, n. 3518.

Σελ. 150
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/151.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για το Μοριά..."1. Υποψιάζομαι ότι για τα ίδια πρόσωπα πρόκειται όταν ο διευθυντής της αστυνομίας Gattanei αναφέρει ότι στις 16 Ιουνίου Έλληνες σπουδαστές από την Πίζα κατεβαίνουν προς το Λιβόρνο και "είναι όλοι τους στον ύψιστο βαθμό ενθουσιασμένοι για την υπόθεσή τους και κάθε μέρα γίνονται όλο και πιο θερμόαιμοι". Εσφαλμένα ο Απ. Βακαλόπουλος μιλάει τώρα για "άλλη παράλληλη αποστολή"2.

Ο ίδιος ο Sedlintzky εξάλλου είχε γράψει στον Μέτερνιχ ένα χρόνο πριν (27.5.1820), ότι, κατά πληροφορίες του, νέοι από τη Βλαχία πηγαίνουν στην Πίζα για να μορφωθούν εκεί με την καθοδήγηση του Μητροπολίτη Ιγνατίου και ότι ο αρχηγός των Φιλομούσων Καποδίστριας διέταξε τους Έλληνες φοιτητές της Γερμανίας να πάνε αμέσως στην Πίζα και να περιμένουν εκεί νέες οδηγίες. Για το λόγο αυτό ο Sedlintzky συνιστά να παρακολουθείται άγρυπνα κάθε κίνηση των Ελλήνων της Πίζας3.

——————————————

1. Α. Βακαλόπουλος, Οι Έλληνες σπουδαστές στα 1821, Εταιρεία. Μακεδ. Σπουδών No 39, Θεσσαλονίκη, σ. 36-37. (παράθεμα από Γ. Λαΐου, Ανέκδοτες επιστολές σ. 135).

2. στο ίδιο, σ. 38 (παράθεμα από Ανέκδοτες επιστολές, ό.π., σ. 146).

3. Γ. Λαΐου, Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης, Ακαδημία Αθηνών 1965, σ. 202, και σημ. 1 με παραπομπή στο Hans-Hofund Staatsarchiv (Βιέννη), Staatkanzlei, Konvolut (1820), fol. 133. Η ίδια επιστολή στον Κ. Καιροφύλλα, "Η αυστριακή κατασκοπεία κατά την ελλην. επανάστασιν" από το βιβλίο Documents Segreti e Atti Ufficiali della Polizia Italiana dal 1814 fino al 1848, Capolago 1851",περ. Ελληνικά, 4, 1930-31, σ. 164-165. Γενικά για τις κινήσεις του Ιγνατίου και άλλων Ελλήνων στην Πίζα, βλ. Εμ. Πρωτοψάλτη, Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας, Ακαδημία Αθηνών, 1961, κεφ. Ι'. Επίσης Σπ. Παπαγεωργίου, "Ιγνατίου αλληλογραφία", Επετ. Φιλ. Συλ. Παρνασσού, IΓ΄ (1917), όπου (σ. 215) λέγεται ότι "και αυτή η Πίζα η φιλοξενούσα τον Ιγνάτιον, δεχομένη την ευεργετικήν αντανάκλασιν της αρετής και της λαμπράς προσωπικότητός του, κατέστη έν εκ των ονομαστοτέρων και περιζητήτων κέντρων της Ευρώπης" (!). Χαρακτηριστικά του ενδιαφέροντος των Ελλήνων της Ιταλίας για την τύχη της Ελλάδας, σε πρώιμη μάλιστα εποχή, είναι τα γραφόμενα στην "Αυτοβιογραφία Ιω. Ζαμπελίου" (Αρμονία, τόμ. Γ' 1902): "Ότε εσπούδαζεν εις Ιταλίαν έμαθεν από τας εφημερίδας ότι κάποιος παπά Θύμιος (φαίνεται ότι

Σελ. 151
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/152.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Για την Ιταλική υπόθεση (1822, 1830)

Χαρακτηριστικό της αναταραχής που επικρατούσε στο Πανεπιστήμιο στις αρχές της δεκαετίας του '20, αλλά και της συνεργασίας μεταξύ Ιταλών και Ελλήνων, είναι και το εξής: "Τον Φεβρουάριο του 1822 έφτασε στην Πίζα ο Alessandro Bottone, 23 ετών, προερχόμενος από τη Μασσαλία και τη Φλωρεντία [...] Οργανωμένος ασφαλώς στους Καρμπονάρους και ίσως και σε άλλες μυστικές οργανώσεις, έφτασε με ένα διαβατήριο στο όνομα κάποιου υποθετικού Alessandro Bouquette, Αμερικανού. Συνδέθηκε φιλικά με πολλά πρόσωπα στην Πίζα και στο Λιβόρνο· μεταξύ των άλλων και με τον φοιτητή Vincenzo Giera, που ήταν τότε ασκούμενος δικηγόρος στη Φλωρεντία, και με τον Διονύσιο Περτούντζη, δραστήριο πράκτορα του ελληνικού επαναστατικού κινήματος..." Γύρω στον Μάιο του ίδιου έτους ο ίδιος Bottone ή Bouquette κατάστρωσε, μαζί με άλλους που τα ονόματά τους δεν έγιναν γνωστά, ένα σχέδιο δολοφονίας του Carlo Alberto, του πρίγκηπα του Piemonte, που ήταν τότε λαομίσητος εξαιτίας της στάσης του στην πρόσφατη επανάσταση. Το σχέδιο απέτυχε επειδή ένας από τους συνωμότες, ο τυχοδιώκτης Giuseppe Malatesta, ειδοποίησε τον πρίγκηπα. "Ο Bottone ξαναγύρισε αργότερα στην Πίζα, αλλά καταδικάστηκε σε κατ' οίκον περιορισμό και σε απαγόρευση

——————————————

είναι ο Βλαχάβας) [...] ηγέρθη [...] ίνα ελευθερώση την Ελλάδα [...] και λοιπόν αυτός και οι άλλοι (Έλληνες μαθηταί) ενθουσιασθέντες απεφάσισαν να καταβώσιν εις την Ελλάδα και να ενωθώσι με τον παπά Θύμιον και πολεμήσωσιν υπέρ πίστεως και πατρίδος..." Ο Ζαμπέλιος ήταν τότε ακόμα στη Φλωρεντία. Από εκεί πήγε στην Πίζα, όπου και πήρε πτυχίο Δημοσίου Δικαίου το 1808. Για αναχώρηση Ελλήνων από το Λιβόρνο με σκοπό να μετάσχουν στην Ελληνική Επανάσταση, "όταν επέστη η στιγμή", μιλάει και ο Ν. Τωμαδάκης, αλλά δεν αναφέρει ημερομηνία ούτε έχει παραπομπή. ("Ναοί και θεσμοί της Ελληνικής Κοινότητος του Λιβόρνου", Επετηρίς Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών, έτος ΣΤ΄, Αθ. 1940).

Σελ. 152
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/153.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

να ξαναπλησιάσει στις αίθουσες διδασκαλίας, επειδή φέρθηκε με αυθάδεια σε έναν καθηγητή"1.

Στις αρχές της δεκαετίας του '30 το ενδιαφέρον των Ελλήνων για την ιταλική υπόθεση εκδηλώνεται ακόμα εντονότερο: πάλι "στον ύψιστο βαθμό ενθουσιασμένοι", σαν να πρόκειται και τώρα "για την υπόθεσή τους", μετέχουν οι Έλληνες φοιτητές στους αγώνες των Ιταλών: κολλώντας αφίσες στους τοίχους των κτιρίων της Πίζας -"Freno al despotismo", "Viva la scolaresca e la sua indipendenza"· με ταξίδια στη Μπολόνια και στο Λιβόρνο για να δημιουργήσουν διασυνδέσεις με άλλους επαναστατικούς πυρήνες2· οργανωμένοι στην Giovane Italia3· ο Λεονταράκης τρία χρόνια σε πόλεμο με τους λογοκριτές της Τοσκάνης κι ύστερα να στέλνει στη Βενετία "αποστόλους και κήρυκας του συγχρόνου φιλελευθερισμού"4· μετέχοντας, σαν να ήταν δική τους υπόθεση,

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 24-25. Επίσης Ν. Rodolico, Carlo Alberto, principe di Carignano, Firenze, Le Monnier, 1930, σ. 257. Στους καταλόγους μου βρίσκω έναν Διονύσιο Περτούντζη του μ. Κωνσταντίνου από τη Ζάκυνθο (No 17 στο κατάστιχο πτυχιούχων), που όμως πήρε πτυχίο ιατροφιλοσόφου το 1835.

2. Βλ. εδώ, κεφ. "Στα όπλα!". Σε ελληνικές μονογραφίες αναφέρεται συχνά συμμετοχή των Ελλήνων στο Risorgimento. Για τον Ηλία Ζερβό αναφέρονται "αγώνες στα πεζοδρόμια της Ιταλίας με τους Ιταλούς συμφοιτητές του" (Μ. Μαρκοπούλου, Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Η ζωή και η δράση του). Επίσης Στ. Μυλωνά, Ηλίας Ζερβός, Επτανησιακός ριζοσπαστισμός Αθήνα 1969. Διεξοδικότερα αναφέρεται στο ίδίο θέμα ο Κώστας Καιροφύλλας, (La Grecia e l'Italia nel Risorgimento Italiano), ό.π., αλλά οι πληροφορίες του δεν είναι πάντα διακριβωμένες.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Η επέτειος".

4. Βλ. εδώ, κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης". Επίσης, Αντ. Λιάκου, "Η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών...", ό.π., όπου εκτίθεται διά μακρών η δράση του Ιερώνυμου Τυπάλδου Πρετεντέρη στη Μπολόνια. Ο Πρετεντέρης κατέφυγε στην Πίζα μετά τα κινήματα στο παπικό κράτος, όπου και πήρε πτυχίο το 1833. Κατά τον Αντ. Λιάκο, εξορίστηκε και από την Τοσκάνη και κατέφυγε στην Κορσική, από όπου ύστερα ξαναπήγε στη Μπολόνια για να αναλάβει επαναστατική δράση. Με την επανείσοδο των αυστριακών στρατευμάτων στην πόλη γύρισε στην Κορσική, από όπου επίσης 

Σελ. 153
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/154.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σε ό,τι συνέπαιρνε και συγκλόνιζε την πόλη1 και πρωτοστατώντας στις εκδηλώσεις μέσα στις αίθουσες διδασκαλίας2.

Σε όλες αυτές τις εκδηλώσεις οι Έλληνες της Πίζας μετείχαν όχι ως άτομα, αλλά ως σώμα. Στις μαρτυρίες των ιστοριογράφων, των εφημερίδων και των αρχειακών πηγών αναφέρονται, γενικά ως "i Greci", λεκτικό κατάλοιπο ίσως του παλαιού διαχωρισμού των φοιτητών σε "nationes", που ενισχύεται όμως από τον τρόπο που λειτουργούσαν τότε οι Έλληνες: κατοικώντας πολλοί μαζί στα ίδια σπίτια και σε αδιάκοπη μεταξύ τους συναναστροφή στους περιπάτους, στις εκδρομές (στο Λιβόρνο και στη Λούκα) και στα καφενεία3. Κατεβαίνοντας με τη δική τους σημαία στις διαδηλώσεις4. Συνυπογράφοντας διαμαρτυρίες, όταν 

——————————————

απελάθηκε και αναγκάστηκε να γυρίσει, με βρετανική επιτήρηση, στην Κεφαλονιά, τέλη 1833-αρχές 1834. Οι χρονολογίες δεν ταιριάζουν: είναι βέβαιο ότι ο Girolamo Domenico di Gio: Batta Typaldo de Pretenderi di Cefalonia έδωσε εξετάσεις και πήρε πτυχίο ποινικού και δημοσίου δικαίου στην Πίζα στις 11 Δεκεμβρίου του 1833 (αρ. καταστίχου 2084).

1. L'Italia, Anno I, No 12: "To βράδυ της 24 Αυγούστου (1847), γύρω στις 11, έξι ή επτά πρόσωπα διέτρεξαν το δρόμο του Lungarno φωνάζοντας ύβρεις εναντίον του Πίου Θ΄ και της Πολιτοφυλακής. Μερικοί που βρίσκονταν στο Caffè dell'Unione άκουσαν τις κραυγές και πρώτοι οι νεαροί Έλληνες έτρεξαν έξω για να δουν ποιοι ήταν οι δράστες. Κατόρθωσαν να πιάσουν τον έναν που δεν μπορούσε να σωθεί διά της φυγής επειδή ήταν κουτσός και [...] τον συνόδεψαν στο σώμα της Πολιτοφυλακής..." Σε "Caffè dell'Unione" έχει μετονομαστεί τώρα το Caffè dell'Ussero.

2. Ότι οι Έλληνες πρωτοστατούσαν στο ζήτημα των χειροκροτημάτων και στις ομάδες των φοιτητών που συνόδευαν εν πομπή τους καθηγητές ως τα σπίτια τους, προκύπτει από τις συχνές αποστροφές προς τους Έλληνες και τις αναφορές στην Ελλάδα που περιέχονται στα μαθήματα των καθηγητών. Ο Centofanti έφτασε μάλιστα στο σημείο να πει και μερικές φράσεις στα Νέα ελληνικά, "μόνο και μόνο για να θερμάνει τους Έλληνες", όπως ισχυρίζεται ο Ispettore της αστυνομίας.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου".

4. Στη μεγάλη γιορτή για τη συγκρότηση της Πολιτοφυλακής στην Πίζα "Οι Έλληνες που βρίσκονταν στην Πίζα για σπουδές έφεραν τη σημαία τους πλαισιωμένη με τα χρώματα της Ιταλίας (Annali Pisani, ό.π.,

Σελ. 154
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/155.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

θίγονταν τα δικαιώματά τους1, και απευθυνόμενοι στις αρχές με επιτροπές2. Μια μειονότητα ισχυρή εξαιτίας της αλληλεγγύης μεταξύ των μελών της και παράλληλα σεβαστή και ευπρόσδεκτη εξαιτίας της συμμετοχής της στις ιστορικές περιπέτειες και των αριστείων της3.

——————————————

σ. 397-398, και L'Italia, Anno I, No 14, 11 Σεπτεμβρίου 1847, "Festa nazionale a Pisa e Livorno".

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Η τελετή της απονομής".

2. Βλ. εδώ, κεφ. "Η εκφορά".

3. Χαρακτηριστικά, μεταξύ άλλων πολλών, της αλληλεγγύης στις σχέσεις των Ελλήνων είναι τα έγγραφα, όπου φοιτητές από διάφορες πόλεις της Ελλάδας πιστοποιούν την παρουσία κάποιου συμπατριώτη τους στα μαθήματα για να μη χάσει το έτος (βλ. εδώ, κεφ. "Παρουσίες"). Για τα αισθήματα των Ιταλών απέναντι στους Έλληνες, βλ. "Διατριβή C.Z. [Κωνσταντίνος Πολυχρονιάδης] σταλείσα εκ Παρισίου τη α' Μαρτίου 1820", Λόγιος Ερμής, 1820, σ. 476: "Οι φιλάνθρωποι Τοσκάνοι έχουν πολλήν υπόληψιν εις το γένος μας, και έως τώρα οι εκεί διατρίβοντες Έλληνες εφάνησαν άξιοι της ευνοίας των". Επίσης Ειρηναίος Ασώπιος, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π. Για τον σύνδεσμο μεταξύ των Ελλήνων, ένα είδος συμμαχίας ομοεθνών, βλ. Ηλία Ζερβού Ιακωβάτου, Βιογραφία..., ό.π., σ. 23, συμβουλή του δασκάλου του Ζερβού Σακελλαρόπουλου στον μαθητή του, όταν τον επισκέφθηκε πριν φύγει για την Πίζα: "Κάποτε συμβαίνουν [...] μεταξύ φοιτητών διαφόρων εθνικοτήτων σφοδραί [...] ρήξεις, τας οποίας οι μετριοπαθέστεροι προσπαθούν [...] ν' αποφεύγωσιν, αλλ' αν προσκαλώνται υπό των ομοεθνών συμφοιτητών των, οφείλουν ή να λαμβάνουν μέρος ή, αν αποποιώνται, ν' αποδημούν από την πόλιν εκείνην, διότι οι άλλοι τους αποστρέφονται και τους αποπτύουν μετά ταύτα ως ανάνδρους και προδότας". Αυτά όμως απηχούν τις εμπειρίες παλιότερης εποχής και ο ίδιος ο Ζερβός δεν θυμάται από την Πίζα του τέλους της 10ετίας του '30 παρά "μικράν τινα έριδα", στο τέλος της οποίας "τα ερεθισμένα πάθη [...] μετετράπησαν εις φιλίαν και αδελφοποίησιν" (σ. 22). Για τα αριστεία, βλ. εδώ, κεφ. "Μετ' επαίνων".

Σελ. 155
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/156.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στη μεγάλη ιδεολογική διαμάχη των Ελλήνων

Την άνοιξη του 1817 ένα δημοσίευμα έρχεται να σηματοδοτήσει το κύρος που είχε αποκτήσει η Πίζα στους κύκλους της ελληνικής λογιοσύνης. Επιγράφεται "Απολογία των εν Πίζη Ελλήνων υπέρ Κοδρικά. Προς τους οικείους" και υπογράφεται "Οι Έλληνες εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817"1.

Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από το φυλλάδιο σε πρώτη ανάγνωση είναι ότι πρόκειται απλώς για λίβελο κατά των εκδοτών του Λογίου Ερμή Θ. Φαρμακίδη και Κ. Κοκκινάκη και κατά του Κοραή. Οι εκδότες του περιοδικού χαρακτηρίζονται σ' αυτό "μισθωτοί κράκται διωρισμένοι εις το να υβρίζουν", "άθλιοι τω ήθει και τω τρόπω", "σκώληκες εις τον βόρβορον της οχλαγωγικής βωμολοχίας κυλιόμενοι", που ο συντάκτης "προσωπικώς μήτε τους γνωρίζει, μήτε, χυδαϊκώτερον ειπείν, ξεύρει από τι μαλλί κρατάει η σκούφια των". Ο Κοραής χαρακτηρίζεται ξόανο άφωνο που χρησμοδοτεί κρυφά με αποτέλεσμα "να σπείρη ζιζάνια, έριδας και διχοστασίας, και να εμπνεύση μανίαν, διά να συστήση, με γλωσσονομικήν καινοτομίαν, μίαν νέαν Αίρεσιν..." Στους Κοραϊστές γενικά αποδίδονται "βαρβαρικώς εξελληνισμέναι χυδαιολογίαι", "μαγειρικαί λέξεις, δυσώδης βωμολοχία και βωμολοχική κακολογία", "εκτρωματικαί νεολογίαι", "ιδιωματισμοί μελίρρυτοι", "λογοδιάρροια"...

Σε δεύτερη ανάγνωση, όταν κοπάσει ο θόρυβος των φορτισμένων

——————————————

1. Το "Προς τους οικείους", στην πρώτη του έκδοση, είναι φυλλάδιο 29 σελίδων μικρού σχήματος και εκδόθηκε στο Παρίσι. Τα χειρόγραφα βρίσκονται στο Παρίσι, Αρχείο Κοδρικά, III, 68, 69. Βλ. Αικατερίνης Κουμαριανού-Δ. Αγγελάτου, "Αρχείο Π. Κοδρικά", Τετράδια εργασίας, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, αρ. 11, Αθήνα 1987, σ. 60. Επίσης Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς. Η μεγάλη φιλολογική διαμάχη των Ελλήνων 1815-1821, Αθήνα 1966, σ. 61 κ.ε. Ολόκληρο το κείμενο περιλαμβάνεται και στη Βασική Βιβλιοθήκη, τομ. 9, Αδαμάντιος Κοραής και η εποχή του, επιμέλεια Κ. Θ. Δημαράς, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1958.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/157.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

λέξεων, διαβάζονται ευκρινέστερα οι απόψεις της πιο αντιδραστικής μερίδας της ελληνικής λογιοσύνης στην τρίτη και τελευταία περίοδο του ελληνικού διαφωτισμού. Ο Κοδρικάς επαινείται στο φυλλάδιο ως "σύμφωνος με την υγιή μοίραν του Γένους", ενώ οι εκδότες του Λογίου Ερμή ονομάζονται "κοκκινωποί1 φιλόσοφοι". Ο Κοδρικάς τούς έχει συμβουλέψει "να υπόκεινται εις την κοινήν του έθνους συνήθειαν" κι εκείνοι βάλθηκαν να τον εξουθενώσουν "ως σεμνοπρεπώς προτρέποντα εις ευταξίαν". Ο Κοδρικάς έχει μιλήσει για "Ιεραρχίαν του Γένους, πολιτικήν ευταξίαν, νόμους κοινούς, ευγενών συνήθειαν" και οι αντίπαλοί του μιλάνε για διόρθωση των νόμων, υιοθετούν δηλαδή τις απόψεις που "είχαν όλοι οι ξεβράκοτοι μεταρρυθμισταί του ιη' αιώνος". Ο Κοδρικάς ισχυρίστηκε ότι ο "χύδην λαός διακρίνεται από την υγιή μοίραν των εκλεκτών ενός έθνους", ενώ οι εκδότες του περιοδικού πιστεύουν "ότι εις την ολοκληρίαν του Γένους συμπεριλαμβάνεται και ο Κτίστης και ο Ράπτης". Τέτοιες "οχλοκρατικές απόψεις" διασείουν, κατά το φυλλάδιο, "τους καθεστώτας νόμους και συνηθείας του έθνους" και όποιος τις υποστηρίζει είναι "Αντάρτης" και "άνθρωπος του Σχοινιού και του Παλουκιού". Στην τελευταία παράγραφο του φυλλαδίου διευκρινίζεται επιτέλους ποιους εννοεί ο συντάκτης του ως "εκλεκτούς του Γένους": "όλους τους μέχρι τούδε εις το Ιερατικόν, ή Πολιτικον σύστημα ευκλεώς διαπρέψαντας Πατριάρχας, Αρχιερείς, Ηγεμόνας, και Άρχοντας, Διδασκάλους και Γραμματείς".

Λίγα κείμενα είναι τόσο εύγλωττα όσο το "Προς τους οικείους". Ακροθιγώς αλλά με σαφήνεια εικονίζεται σ' αυτό η ουσία της μεγάλης ιδεολογικής διαμάχης που συγκλόνισε τον ελληνισμό στο διάστημα του 18ου αιώνα και κορυφώθηκε τις παραμονές του '21. Η "Απολογία υπέρ Κοδρικά" είναι στην ουσία

——————————————

1. Η υπογράμμιση δική μου.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/158.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απολογία υπέρ της Εκκλησίας1 και του Φαναρίου και εκφράζει την ανησυχία του Ιερατείου απέναντι σε κινήματα που δεν μπορεί πια να ελέγξει, και τη μεταστροφή της τάξης των Φαναριωτών που -πρωτοπόροι άλλοτε του ελληνικού διαφωτισμού- συντάσσονται τώρα μαζί της καθώς βλέπουν ότι χάνουν το προβάδισμα στο χώρο του ελληνικού εθνικού συνόλου. Ο ίδιος ο Koδρικάς, μαθητής άλλοτε του Κανταρτζή τον καιρό της θητείας του στον "διαφωτισμένο δεσποτισμό", εκπροσωπεί, στη δεκαετία του 1810, τη στροφή της τάξης του τις παραμονές της παλιγγενεσίας. Στην αντίθετη όχθη ο Κοραής, ηγέτης ενός κινήματος "νεανικού και αισιόδοξου", υψώνει το λάβαρο του "δράξασθε παιδείας". Το σκοπό του αγώνα του θα τον κάμει αργότερα επικεφαλίδα ενός από τους διαλόγους του: "Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από τους Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις διά να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας"2.

Το "Προς τους οικείους" δεν είναι παρά ένας σταθμός στη "μάχη των φυλλαδίων", με την οποία εκφραζόταν τότε η σύγκρουση μεταξύ των διαφόρων τάσεων και στην οποία μετείχαν ενεργά τα εκδιδόμενα στη Βιέννη περιοδικά3. Τα περιστατικά που οδήγησαν στην εμπλοκή των Ελλήνων φοιτητών της Πίζας στη μεγάλη διαμάχη είναι συνοπτικά τα εξής: Τον Ιανουάριο του 1816, με την προοπτική της επανέκδοσης του Λογίου Ερμή,

——————————————

1. Στη διένεξη μεταξύ Κοδρικά-Κοραή έλαβε μέρος ο οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' υποστηρίζοντας τον Κοδρικά (βλ. "Συγχαρητική επιστολή" του Πατριάρχη προς τον Κοδρικά, περ. Καλλιόπη, 1820, 186).

2. Βλ. σχετικά Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα 1985, κεφ. "Το σχήμα του διαφωτισμού", και Βασική Βιβλιοθήκη, τόμ. 9, Εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά. Πρβ. και Φ. Ηλιού, "Ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον εικοστό αιώνα", Διήμερο Κοραή. Προσεγγίσεις στη γλωσσική θεωρία, τη σκέψη και το έργο του Κοραή, Αθήνα 1984, σ. 147. 

3. Βλ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκου, Τα Ελληνικά προεπαναστατικά περιοδικά -  Ευρετήρια, Β', "Ερμής ο Λόγιος", 1811-1821, Κ.Ν.Ε., Αθήνα 1976, και Γ. Λαΐου, Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης, Αθήνα 1961. Επίσης Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ό.π., σ. 20-22 και 66-68.

Σελ. 158
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 139
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Προς την Ένωση (1848-1860)

    Με την ήττα του 1848 δεν σταμάτησαν στην Πίζα οι πολιτικές εκδηλώσεις. Μνημόσυνα εξακολουθούν να γίνονται -τώρα όμως για εκείνους που έχασε η ίδια η πόλη- κι αυτά εξακολουθούν να έχουν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Καθηγητές μιλάνε για τους νεκρούς συναδέλφους και τους μαθητές τους στη Μητρόπολη και στο ναό των Ιπποτών του Αγίου Στεφάνου. Πάνω από εκατό παρακλήσεις γίνονται για τα θύματα της Λομβαρδίας και οι ιερείς μοιράζουν την πληρωμή τους στις φτωχές οικογένειες που είχαν συγγενείς στον πόλεμο1. Ο Mazzini εμψυχώνει τους φοιτητές για νέους αγώνες: "... Σε μας απομένει η ζωή και το χρέος που μας επιβάλλει η ζωή και το παράδειγμα. Πίστη και σταθερότητα, ω νέοι!"2.

    Το φθινόπωρο ανοίγει κανονικά το Πανεπιστήμιο. Πριν τελειώσει το 1848, οι φοιτητές παρουσιάζονται οργανωμένοι σε πολιτικό σύλλογο: «Πολίτη Διευθυντή της εφημερίδας "L'Alba"" [όχι πια "Illustrissime Signor Direttore"], σας παρακαλούμε να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σας την ακόλουθη απόφαση που πήρε την Κυριακή, 3 Δεκεμβρίου, η Πολιτική οργάνωση των σπουδαστών της Πίζας: "Οι σπουδαστές του Πανεπιστημίου

    ——————————————

    Amor trascorra ο scemi:

    La vostra tomba è un ara, e qua mostrando

    Verran le madri ai parvoli le belle

    Orme del vostro sangue. Ecco io mi prostro,

    O Benedetti, al suolo,

    Ε bacio questi sassi e queste zolle,

    Che fien lodate e chiaramente eterne

    Dall'uno all'altro polo.

    G. Leopardi

    1. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 443-444.

    2. G. Mazzini, "Giuseppe Montanelli", στην εφ. L'Iialia, Anno I, n. 97, 5 Ιουνίου 1848. Αυτά γράφονταν όταν ακόμα όλοι νόμιζαν πως ο Montanelli ήταν νεκρός.