Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 156-175 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/156.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στη μεγάλη ιδεολογική διαμάχη των Ελλήνων

Την άνοιξη του 1817 ένα δημοσίευμα έρχεται να σηματοδοτήσει το κύρος που είχε αποκτήσει η Πίζα στους κύκλους της ελληνικής λογιοσύνης. Επιγράφεται "Απολογία των εν Πίζη Ελλήνων υπέρ Κοδρικά. Προς τους οικείους" και υπογράφεται "Οι Έλληνες εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817"1.

Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από το φυλλάδιο σε πρώτη ανάγνωση είναι ότι πρόκειται απλώς για λίβελο κατά των εκδοτών του Λογίου Ερμή Θ. Φαρμακίδη και Κ. Κοκκινάκη και κατά του Κοραή. Οι εκδότες του περιοδικού χαρακτηρίζονται σ' αυτό "μισθωτοί κράκται διωρισμένοι εις το να υβρίζουν", "άθλιοι τω ήθει και τω τρόπω", "σκώληκες εις τον βόρβορον της οχλαγωγικής βωμολοχίας κυλιόμενοι", που ο συντάκτης "προσωπικώς μήτε τους γνωρίζει, μήτε, χυδαϊκώτερον ειπείν, ξεύρει από τι μαλλί κρατάει η σκούφια των". Ο Κοραής χαρακτηρίζεται ξόανο άφωνο που χρησμοδοτεί κρυφά με αποτέλεσμα "να σπείρη ζιζάνια, έριδας και διχοστασίας, και να εμπνεύση μανίαν, διά να συστήση, με γλωσσονομικήν καινοτομίαν, μίαν νέαν Αίρεσιν..." Στους Κοραϊστές γενικά αποδίδονται "βαρβαρικώς εξελληνισμέναι χυδαιολογίαι", "μαγειρικαί λέξεις, δυσώδης βωμολοχία και βωμολοχική κακολογία", "εκτρωματικαί νεολογίαι", "ιδιωματισμοί μελίρρυτοι", "λογοδιάρροια"...

Σε δεύτερη ανάγνωση, όταν κοπάσει ο θόρυβος των φορτισμένων

——————————————

1. Το "Προς τους οικείους", στην πρώτη του έκδοση, είναι φυλλάδιο 29 σελίδων μικρού σχήματος και εκδόθηκε στο Παρίσι. Τα χειρόγραφα βρίσκονται στο Παρίσι, Αρχείο Κοδρικά, III, 68, 69. Βλ. Αικατερίνης Κουμαριανού-Δ. Αγγελάτου, "Αρχείο Π. Κοδρικά", Τετράδια εργασίας, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, αρ. 11, Αθήνα 1987, σ. 60. Επίσης Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς. Η μεγάλη φιλολογική διαμάχη των Ελλήνων 1815-1821, Αθήνα 1966, σ. 61 κ.ε. Ολόκληρο το κείμενο περιλαμβάνεται και στη Βασική Βιβλιοθήκη, τομ. 9, Αδαμάντιος Κοραής και η εποχή του, επιμέλεια Κ. Θ. Δημαράς, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1958.

Σελ. 156
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/157.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

λέξεων, διαβάζονται ευκρινέστερα οι απόψεις της πιο αντιδραστικής μερίδας της ελληνικής λογιοσύνης στην τρίτη και τελευταία περίοδο του ελληνικού διαφωτισμού. Ο Κοδρικάς επαινείται στο φυλλάδιο ως "σύμφωνος με την υγιή μοίραν του Γένους", ενώ οι εκδότες του Λογίου Ερμή ονομάζονται "κοκκινωποί1 φιλόσοφοι". Ο Κοδρικάς τούς έχει συμβουλέψει "να υπόκεινται εις την κοινήν του έθνους συνήθειαν" κι εκείνοι βάλθηκαν να τον εξουθενώσουν "ως σεμνοπρεπώς προτρέποντα εις ευταξίαν". Ο Κοδρικάς έχει μιλήσει για "Ιεραρχίαν του Γένους, πολιτικήν ευταξίαν, νόμους κοινούς, ευγενών συνήθειαν" και οι αντίπαλοί του μιλάνε για διόρθωση των νόμων, υιοθετούν δηλαδή τις απόψεις που "είχαν όλοι οι ξεβράκοτοι μεταρρυθμισταί του ιη' αιώνος". Ο Κοδρικάς ισχυρίστηκε ότι ο "χύδην λαός διακρίνεται από την υγιή μοίραν των εκλεκτών ενός έθνους", ενώ οι εκδότες του περιοδικού πιστεύουν "ότι εις την ολοκληρίαν του Γένους συμπεριλαμβάνεται και ο Κτίστης και ο Ράπτης". Τέτοιες "οχλοκρατικές απόψεις" διασείουν, κατά το φυλλάδιο, "τους καθεστώτας νόμους και συνηθείας του έθνους" και όποιος τις υποστηρίζει είναι "Αντάρτης" και "άνθρωπος του Σχοινιού και του Παλουκιού". Στην τελευταία παράγραφο του φυλλαδίου διευκρινίζεται επιτέλους ποιους εννοεί ο συντάκτης του ως "εκλεκτούς του Γένους": "όλους τους μέχρι τούδε εις το Ιερατικόν, ή Πολιτικον σύστημα ευκλεώς διαπρέψαντας Πατριάρχας, Αρχιερείς, Ηγεμόνας, και Άρχοντας, Διδασκάλους και Γραμματείς".

Λίγα κείμενα είναι τόσο εύγλωττα όσο το "Προς τους οικείους". Ακροθιγώς αλλά με σαφήνεια εικονίζεται σ' αυτό η ουσία της μεγάλης ιδεολογικής διαμάχης που συγκλόνισε τον ελληνισμό στο διάστημα του 18ου αιώνα και κορυφώθηκε τις παραμονές του '21. Η "Απολογία υπέρ Κοδρικά" είναι στην ουσία

——————————————

1. Η υπογράμμιση δική μου.

Σελ. 157
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/158.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απολογία υπέρ της Εκκλησίας1 και του Φαναρίου και εκφράζει την ανησυχία του Ιερατείου απέναντι σε κινήματα που δεν μπορεί πια να ελέγξει, και τη μεταστροφή της τάξης των Φαναριωτών που -πρωτοπόροι άλλοτε του ελληνικού διαφωτισμού- συντάσσονται τώρα μαζί της καθώς βλέπουν ότι χάνουν το προβάδισμα στο χώρο του ελληνικού εθνικού συνόλου. Ο ίδιος ο Koδρικάς, μαθητής άλλοτε του Κανταρτζή τον καιρό της θητείας του στον "διαφωτισμένο δεσποτισμό", εκπροσωπεί, στη δεκαετία του 1810, τη στροφή της τάξης του τις παραμονές της παλιγγενεσίας. Στην αντίθετη όχθη ο Κοραής, ηγέτης ενός κινήματος "νεανικού και αισιόδοξου", υψώνει το λάβαρο του "δράξασθε παιδείας". Το σκοπό του αγώνα του θα τον κάμει αργότερα επικεφαλίδα ενός από τους διαλόγους του: "Τι συμφέρει εις την ελευθερωμένην από τους Τούρκους Ελλάδα να πράξη εις τας παρούσας περιστάσεις διά να μη δουλωθή εις χριστιανούς τουρκίζοντας"2.

Το "Προς τους οικείους" δεν είναι παρά ένας σταθμός στη "μάχη των φυλλαδίων", με την οποία εκφραζόταν τότε η σύγκρουση μεταξύ των διαφόρων τάσεων και στην οποία μετείχαν ενεργά τα εκδιδόμενα στη Βιέννη περιοδικά3. Τα περιστατικά που οδήγησαν στην εμπλοκή των Ελλήνων φοιτητών της Πίζας στη μεγάλη διαμάχη είναι συνοπτικά τα εξής: Τον Ιανουάριο του 1816, με την προοπτική της επανέκδοσης του Λογίου Ερμή,

——————————————

1. Στη διένεξη μεταξύ Κοδρικά-Κοραή έλαβε μέρος ο οικουμενικός Πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε' υποστηρίζοντας τον Κοδρικά (βλ. "Συγχαρητική επιστολή" του Πατριάρχη προς τον Κοδρικά, περ. Καλλιόπη, 1820, 186).

2. Βλ. σχετικά Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός διαφωτισμός, Ερμής, Αθήνα 1985, κεφ. "Το σχήμα του διαφωτισμού", και Βασική Βιβλιοθήκη, τόμ. 9, Εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά. Πρβ. και Φ. Ηλιού, "Ιδεολογικές χρήσεις του κοραϊσμού στον εικοστό αιώνα", Διήμερο Κοραή. Προσεγγίσεις στη γλωσσική θεωρία, τη σκέψη και το έργο του Κοραή, Αθήνα 1984, σ. 147. 

3. Βλ. Εμμ. Ν. Φραγκίσκου, Τα Ελληνικά προεπαναστατικά περιοδικά -  Ευρετήρια, Β', "Ερμής ο Λόγιος", 1811-1821, Κ.Ν.Ε., Αθήνα 1976, και Γ. Λαΐου, Ο Ελληνικός Τύπος της Βιέννης, Αθήνα 1961. Επίσης Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός Διαφωτισμός, ό.π., σ. 20-22 και 66-68.

Σελ. 158
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/159.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οι εκδότες του Θεόκλητος Φαρμακίδης και Κωνσταντίνος Κοκκινάκης κυκλοφόρησαν, με τον τίτλο "Ανακήρυξις", την αναγγελία της νέας εκδοτικής τους προσπάθειας1. Την 1η Απριλίου του 1816 ο Παναγιώτης Κοδρικάς δημοσίευσε στο Παρίσι ένα είδος "διατριβής επιστολιμαίας" με τον τίτλο "Επιστολή προς τους ελλογιμωτάτους νέους εκδότας του Λογίου Ερμού"2, όπου ανέπτυσσε τις γλωσσικές του απόψεις σε σχέση με τη γενικότερη ιδεολογική του τοποθέτηση και εξέφραζε, με τον γνωστό υβριστικό τρόπο του, την αντίθεσή του προς την κοραϊκή παράταξη και προς τους εκδότες του περιοδικού. Ως απάντηση προς την "Επιστολή" οι εκδότες δημοσίευσαν το φυλλάδιο "Λόγος προς τους Έλληνας" (χωρίς χρονολογία, αλλά μάλλον προς τα μέσα του 1816), ένα πραγματικό μανιφέστο των ιδεολογικών προσανατολισμών του Κοραϊσμού και εξίσου βίαιο και οξύ στην πολεμική του. Ο Κοδρικάς δεν φαίνεται να αντιδρά, τουλάχιστον επώνυμα· αντί γι' αυτόν παρουσιάζονται να απαντούν με το "Προς τους οικείους" οι "εν Πίζη Έλληνες"3.

Χρειάστηκε να περάσουν οκτώ μήνες για να αποκαλυφθεί 

——————————————

1. Το κείμενο στη Βασική Βιβλιοθήκη, τόμ. 9, σ. 335-339. Βλ. επίσης στο ίδιο, Εισαγωγή Κ. Θ. Δημαρά, σ. 56-58. Επίσης Δ. Σ. Μπαλάνου, Θεόκλητος Φαρμακίδης, Αθήνα 1933, Κ. Ι. Άμαντου, Τα γράμματα εις την Χίον κατά την Τουρκοκρατίαν, Πειραιάς 1946, σ. 176 κ.ε., και Νεοελληνικός διαφωτισμός, ό.π., σ. 102-103.

2. Το κείμενο δημοσιεύτηκε από τον Φαρμακίδη και τον Κοκκινάκη σε φυλλάδιο, μαζί με την απάντησή τους.

3. Ας σημειωθεί ότι τον Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου ο Κοραής μπαίνει αυτοπροσώπως στη μάχη των φυλλαδίων με την "[Επιστολή] προς τους εκδότας του Λ.Ε.", που κυκλοφόρησε όμως αρκετά αργότερα (Βιέννη, Μάρτιος 1818). Το κείμενο υπογράφεται "Νικόλαος Γεωργίου Κύπριος". Για την τάση του Κοραή προς την ανωνυμία ή την ψευδωνυμία, βλ. Κ. Άμαντου "Ποιήματα και άλλα δημοσιεύματα του Αδ. Κοραή", περ. Ελληνικά 6 (1933), σ. 161-188, και Δημ. Σ. Γκίνη, Τα ανώνυμα έργα του Κοραή, Αθήνα 1948, σ. 3-12. Την "Επιστολή" του Κοδρικά, τον "Λόγο προς τους Έλληνας" και την "Επιστολή" του Κοραή αναδημοσιεύει ο Απ. Δασκαλάκης, ό.π., σ. 195 κ.ε.

Σελ. 159
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/160.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

δημόσια ότι η υπογραφή των Ελλήνων της Πίζας είχε πλαστογραφηθεί. Το Ιανουάριο του 1818 δημοσιεύεται στον Λόγιο Ερμή σχόλιο της σύνταξης, με το οποίο καταγγέλλεται ότι «και η επιγραφή και η υπογραφή του "Προς τους οικείους" είναι διόλου ψευδείς και πλασταί». Στον συγγραφέα του φυλλαδίου αποδίδεται η πρόθεση "να υβρίση αδίκως και εις την τιμήν της εν Πείσαις σπουδαζούσης Ελληνικής νεολαίας [...] επιγράφων και υπογράφων όνομα νέων, οι οποίοι έχουσι φρονήματα πάντη διάφορα από τα οποία ηθέλησε να τους δώση ο υβριστής των..." Εν συνεχεία δημοσιεύεται ένα είδος διακηρύξεως των φοιτητών της Πίζας: "Οι εν Πείσαις φιλογενείς μαθηταί, και μαθηματικοί, και ιατροί, ενασχολούμενοι έκαστος εις τα ίδια μαθήματα, και εις τας οποίας συντείνουσιν επιστήμας προς επανόρθωσιν και ανύψωσιν της παιδείας του Γένους μας [...] ομολογούμεν διά του Λ. Ερμού έμπροσθεν όλης της Ελλάδος, ότι όχι μόνον ουδέ ψιλήν ιδέαν έχομεν αυτού [του βιβλιαρίου], όχι μόνον δεν επεχειρίσθημεν ποτέ ν' απολογηθώμεν υπέρ Κοδρικά, όχι μόνον δεν εφαντάσθημεν ποτέ τας εν εκείνω τω βιβλιαρίω φλυαρίας εναντίον του Κυρίου Κοραή, αλλ' ότι μάλιστα γνωρίζομεν τον σοφόν τούτον άνδρα (Κοραήν) υπερασπιστήν της αναγεννήσεως του έθνους μας, ήρωα Έλληνα του αιώνος μας, και το όνομά του μεγάλως σεβόμεθα και τιμώμεν..." Ακολουθεί κατάκριση εναντίον των συκοφαντών και κατηγόρων του Κοραή και το έγγραφο υπογράφεται "Οι εν Πείσαις φιλογενείς μαθηταί". 22 φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας από διάφορα μέρη της Ελλάδας υπογράφουν τη δήλωση1.

——————————————

1. Λόγιος Ερμής 1818, αρ. φ. 1, σ. 23-25. Παρατίθενται, εδώ τα ονόματα των φοιτητών που υπογράφουν τη δήλωση μαζί με τα στοιχεία που βρέθηκαν γι' αυτούς στα αρχεία της Πίζας. Ιωάννης Δελαγραμμάτικας Άνδριος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Στέφανος Καραθεοδωρής Αδριανουπολίτης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Γεώργιος Ιδομενεύς Κρης (φοιτητής Ιατρικής το 1815. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Αγαμέμνων Αυγερινός Πελοποννήσιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820). Διονύσιος Καμπάνης

Σελ. 160
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/161.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ακολουθεί, στην αμέσως επόμενη σελίδα, το εξής σημείωμα:

"Φίλοι ομογενείς, μαθηταί κατά το εν Πείσαις Πανεπιστήμιον! Τα φρονήματα, τα οποία δείχνετε εις την παρούσαν επιστολήν, αποδεικνύουσι προφανώς, ότι ούτε σεις αναλίσκετε εις μάτην τους κόπους σας προς παίδευσίν σας, ούτε η Ελλάς εις μάτην ελπίζει εις τα φώτα σας. Τι καλόν δεν ημπορεί να προϊδή τις μετά λόγου και να ελπίση περί της μελλούσης γενεάς, όταν οι διάδοχοι της ενεστώσης τρέφουν ήδη τοιαύτα αισθήματα και φρονήματα! Είθε μόνον αυτά να γενούν τα κοινά φρονήματα όλης της Ελληνικής νεολαίας !

Οι Εκδ. του Λ. Ε."

——————————————

Άνδριος (φοιτητής φυσικομαθηματικών το 1812. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Σωτήριος ο Φιλιππίδης Αθηναίος (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα ιατρικής 1817-1820. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Σπυρίδων Καυρίκας Γαλαξυδιώτης (δεν βρέθηκε πουθενά). Παναγιώτης Πάρπογλους Πελοποννήσιος (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα ιατρικής 1817-1820. Στα κατάστιχα Βάρβογλου. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Μιχαήλ Τροχάνης Λάκων (φοιτητής φυσικομαθηματικών και ύστερα ιατρικής 1818-1821. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Κωσταντίνος Δενδρηνός εκ Ζαγοράς (φοιτητής ιατρικής το 1816. Στα κατάστιχα εκ Κωνσταντινουπόλεως. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Νικόλαος Φωτεινός από Κωνσταντινούπολιν (φοιτητής ιατρικής 1819-1823. Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα). Γεράσιμος Βαλσαμάκης εκ Κεφαλληνίας (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1818. Στα κατάστιχα Girolamo). Θεοδόσιος Τζηληγιάννης Ιθακήσιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1818. Στα κατάστιχα Ciliani). Νικόλαος Καλλέργης από την Σμύρνην (δεν βρέθηκε πουθενά). Ζαχαρίας Παππαδόπουλος εκ Κωνσταντινουπόλεως (δεν βρέθηκε πουθενά). Κωνσταντίνος Γ. Σχινάς εκ Κωνσταντινουπόλεως (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Παύλος Παπαγεωργόπουλος Ζακύνθιος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820). Κωνσταντίνος Πολίτης ο εξ Ακαρνανίας (δεν βρέθηκε πουθενά). Παύλος Σιδέρης Μεσολογγίτης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1818). Δημήτριος Οικονόμος Υδραίος (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1819). Κωνσταντίνος Μακρύς εξ Ιωαννίνων (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1821). Ιάκωβος Θεοφιλάς ο εκ Τρίκκης (πτυχίο ιατροφιλοσοφίας 1820).

11

Σελ. 161
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/162.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η αντίδραση του Κοδρικά εκδηλώθηκε με δύο τρόπους: πρώτα έσπευσε να ανατυπώσει το φυλλάδιο με μόνο τον τίτλο "Προς τους οικείους" και υπογραφή "Οι Έλληνες" και, μετά την ημερομηνία ("εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817"), "Ο Κοδρικάς"1. Ύστερα έστειλε στον Φιλολογικό Τηλέγραφο ανυπόγραφη επιστολή με τίτλο "Είδησις Φιλολογική" και ημερομηνία 10 Φεβρουαρίου 1818, στην οποία διατείνεται ότι η "ψευδώνυμος και κακοσύνθετος επιγραφή" προήλθε "εξ αμαθείας, ή αστοχασίας του αντιγραφέως και εξ απροσεξίας ακολούθως του πρώτου εκδότου" και ότι, αμέσως μόλις την είδε, την αποδοκίμασε και έσπευσε, πριν ακόμα δημοσιευθεί η δήλωση των φοιτητών, να την επανεκδώσει με το όνομά του. Τη δήλωση των φοιτητών τη χαρακτηρίζει "αθώα ομολογία αθώων μαθητών" και τους ειρωνεύεται που φαντάστηκαν ότι μπορούσε να βρεθεί άνθρωπος να τους αποδώσει τη συγγραφή του φυλλαδίου. Όσο για το λεκτικό της δήλωσής τους, τους συγχωρεί επειδή "έπεται, ως Ιατροφιλόσοφοι, να γνωρίζουν μάλλον την δύναμιν των ανθρωπίνων παθών, παρά την δύναμιν των Ελληνικών λέξεων..."2

Την υπεράσπιση των φοιτητών της Πίζας ανέλαβε ο Κοραής στο φυλλάδιό του "Διατριβή αυτοσχέδιος"3: «Οι σπουδασταί της

——————————————

1. Το δεύτερο αυτό φυλλάδιο έχει χρονολογία εκδόσεως "εις Παρίσι κατά το αυτό έτος [1817]. εν Μηνί Οκτωβρίω". Το χειρόγραφο βρίσκεται στο Αρχείο Κοδρικά, III, Ε, 70, και έχει πολλές προσθήκες και διορθώσεις και υπογραφή μόνο "Οι Έλληνες". Βλ. Αικ. Κουμαριανού - Δ. Αγγελάτος. ό.π., σ. 60-61, και Γκίνη-Μέξα, Βιβλιογραφία, αρ. 1002.

2. Φιλολογικός Τηλέγραφος, "Είδησις φιλολογική", αρ. 18, 1 Μαΐου 1818, σ. 72-73. Το χειρόγραφο βρίσκεται στο Αρχείο Κοδρικά, III, Ε 71.

3. Ο πλήρης τίτλος "Διατριβή αυτοσχέδιος περί του περιβοήτου δόγματος των σκεπτικών φιλοσόφων Νόμω καλόν νόμω κακόν. Εν Λειψία α,ωιθ΄". Στο τέλος του κειμένου "5 Φεβρουαρίου 1818. Στέφανος Πανταζής". Το κείμενο της διατριβής αναδημοσιεύει ο Απ. Δασκαλάκης, ό.π., σ. 355-441. Για την απόδοση της "Διατριβής" στον Κοραή, βλ. Δ.Σ. Γκίνη, ό.π., σ. 23, σημ. 3. Το ύφος του Κοραή δεν υστερεί σε οξύτητα, ο ίδιος άλλωστε ομολογεί ότι έγραφε εν εξάψει (Δαμαλά, Επιστολαί Αδ. Κοραή Β' 178,

Σελ. 162
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/163.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πίσης, ως γνήσιοι των Ελλήνων απόγονοι, έδειξαν με την πρόθυμον και δημόσιον αυτών απολογίαν, τι δύναται το "Σωφρόνως τραφήναι". Δεν επρόβλεπαν, ουδ' επρόσμεναν όμως να υβρισθώσι και αυτοί, διότι δεν ηθέλησαν να σφετερισθώσι την διατριβήν του, αλλ' απέδωκαν ως ήτο δίκαιον, "τα του Κοδρικά τω Κοδρικά". Τους ονομάζει "αθώους", και τους υποθέτει, ότι δεν "γνωρίζουν την δύναμιν των Ελληνικών λέξεων", ως την γνωρίζει δηλ. αυτός, ος τις διαστρέφει συχνά και την γραφήν και την δύναμιν των λέξεων...»

Στο σημείο αυτό σταματάνε όσα είναι γνωστά για την εμπλοκή των φοιτητών της Πίζας στη μάχη των φυλλαδίων και στον προσωπικό πόλεμο μεταξύ Κοραή-Κοδρικά. Για τα παρασκήνια της ιστορίας, μόνο υποθέσεις μπορούν να διατυπωθούν. Κατ' αρχήν, η "αθωότητα", την οποία καταλογίζει ο Κοδρικάς στους σπουδαστές, είναι ασυμβίβαστη με όσα προέκυψαν από την παρούσα έρευνα σχετικά με το ενδιαφέρον τους για ό,τι αφορούσε στη μητέρα πατρίδα. Ούτε αδιάφοροι ούτε απληροφόρητοι ήταν οι φοιτητές της Πίζας. Οι ίδιοι ανήκαν στο ζωντανότερο -από άποψη κοινωνικών προσανατολισμών- τμήμα της ελληνικής νεολαίας που τότε δεν ήταν άλλο από τους σπουδαστές του εξωτερικού1. Ζούσαν επιπλέον σε μια πόλη που, εκείνη την

——————————————

και "Αυτοβιογραφία", 28). Η δόλια επίθεση του Κοδρικά του είχε κοστίσει πολύ (βλ. Δαμαλά Γ, 74, γράμμα στον Ιακ. Ρώτα το 1818: "Μου εφαρμάκωσαν τας τελευταίας ημέρας της ζωής μου". Επίσης Δαμαλά Γ', 102, πάλι το 1818: "Ο αδελφοκτόνος Κάιν Κοδρικάς φαίνεται ότι ζητεί να με εξολοθρεύσει").

1. Ανάλογη περίπτωση εμπλοκής Ελλήνων φοιτητών στις ιδεολογικές διαμάχες σημειώθηκε λίγο αργότερα στη Γερμανία, με επίθεση κατά του Κοδρικά σε δημοσίευμα εφημερίδας της Βαϊμάρης. Σε γράμμα του προς τον Ποστολάκα της 28 Μαρτίου 1820 ο Κοδρικάς, σχολιάζοντας το δημοσίευμα, αναφέρει, ότι "μεταξύ των εκεί σπουδαστών ευρίσκονται πολλοί Γραικοί ανταποκριταί του μεγίστου δημογέροντος, και κορυβαντιώντες κορακοφόροι. Τι παράξενον λοιπόν το να δείξουν και αυτοί την μούρην των..." (Φ. Μπουμπουλίδου, "Ανέκδοτοι επιστολαί του Παν. Κοδρικά προς τον Δημ. 

Σελ. 163
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/164.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εποχή, αποτελούσε σημαντική εστία του ελληνικού πολιτικού και πνευματικού κινήματος. Βρίσκονταν σε στενότατη σχέση με την παροικία του Λιβόρνου, που ο ρόλος της στο πατριωτικό κίνημα αναγνωρίζεται ως πρωταρχικός: εκτός από την άλλη προσφορά της, εξασφάλιζε και ένα μεγάλο μέρος των πόρων για τις εκδόσεις των μεγάλων δασκάλων και ιδιαίτερα του Κοραή.

Οι σπουδαστές της Πίζας αδύνατο να είναι ολωσδιόλου αθώοι για την έκδοση του "Προς τους οικείους". Δεν το έγραψαν βέβαια αυτοί -το ύφος και το ήθος του Κοδρικά διαγιγνώσκεται σε κάθε του φράση και εξάλλου υπάρχει το χειρόγραφο- αλλά ορισμένοι τουλάχιστον από αυτούς και γνώριζαν και επιδοκίμαζαν τα γραφόμενα. Ο ίδιος ο Κοδρικάς βεβαιώνει ότι το έγραψε στην Πίζα1 και είναι απίθανο, έστω και "παροδικώς διαβιών" εκεί, να μην ήλθε σε επαφή με τους Έλληνες φοιτητές. Ούτε είναι δυνατό να αποδοθεί στον Κοδρικά τόση απρονοησία, ώστε να προβεί στην πλαστογραφία διακινδυνεύοντας την εκμετάλλευση μιας διάψευσης από τους αντιπάλους του.

Πώς όμως είκοσι δύο σπουδαστές δηλώνουν στον Λόγιο Ερμή ότι "ουδέ ψιλήν ιδέαν" είχαν για την έκδοση του "Προς τους οικείους"; Πρώτα-πρώτα η αρχειακή έρευνα απέδειξε ότι το 1818 δεν σπούδαζαν στην Πίζα 22, αλλά 44 Έλληνες2. Δεν μπορεί

——————————————

Ποστολάκαν", Επιστημονική Επετηρίς της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, τόμ. ΚΑ', Αθ. 1970-71, σ. 56-57.

1. Φιλολογικός Τηλέγραφος, ό.π., σ. 73. Βλ. επίσης Ηλ. Τανταλίδη, Βίος Στεφάνου Καραθεοδωρή, Κωνσταντινούπολη 1868, σ. 58, όπου αναφέρεται ότι το 1816 ο Κοδρικάς πήρε άδεια από την υπηρεσία του για να εργαστεί στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη της Φλωρεντίας σε θέματα σχετικά με τη Μελέτη του. Σε επαφές που είχε εκεί με νεαρούς Έλληνες υποστήριξε ότι "έσεται ήμαρ ότε αποδειχθήσεται η από του Κοραή εις το γένος ημών βλάβη μείζων της εξ αυτού ωφελείας". Είναι γνωστό ότι οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας έκαναν στη Φλωρεντία την πρακτική τους άσκηση στην  Ιατρική.

2. Ο αριθμός προκύπτει από συνδυασμό των ονομάτων που αναγράφονται στο Κατάστιχο Πτυχιούχων σε συνδυασμό με τον κώδικα Università, DI 69, όπου περιγράφεται όλη η διαδρομή των σπουδών.

Σελ. 164
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/165.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

να είναι τυχαίο ότι μόνο οι μισοί υπογράφουν τη δήλωση. Το πιθανότερο είναι ότι η μεγάλη ιδεολογική διαμάχη είχε παρεισφρύσει και μεταξύ των φοιτητών ο δε Κοδρικάς είχε προσεταιρισθεί μόνο μερικούς, ίσως και μέσω των φίλων του στο Λιβόρνο1 κι αυτό τον ενθάρρυνε να χρησιμοποιήσει την υπογραφή όλων. Με τον ίδιο τρόπο στο δημοσίευμα του Λογίου Ερμή οι 22 υπογράφουν εξ ονόματος του συνόλου. Δεν αποκλείεται εξάλλου να ασκήθηκε πίεση στους φοιτητές μετά την έκδοση του "Προς τους οικείους". Στο ύφος της διακήρυξής τους -ύφος μάλλον γεροντικό- αλλά και στο περιεχόμενό της, διαφαίνονται πατρικές συμβουλές του γνωστού τύπου "εσείς να κοιτάτε τις σπουδές σας και να μην κομματίζεστε". Ας σημειωθεί ότι τότε δρούσε στην Πίζα ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας που συνδεόταν στενά με τον Κοραή και τους κύκλους του Λογίου Ερμή2.

——————————————

1. Ο Κοδρικάς συνδεόταν στενά με τον Αλέξανδρο Πατρινό που, μαζί με τον γαμπρό του Ποστολάκα, είχαν αναλάβει τη δαπάνη για την έκδοση της Μελέτης του (Βλ. Φ. Μπουμπουλίδη, ό.π., ιδίως σ. 90-91). Επίσης στο ίδιο, σ. 58 κ.ε., όπου φαίνεται ότι το 1820 ο Κοδρικάς σχεδίαζε, με την παραίνεση και του Πατρινού, να εγκατασταθεί μόνιμα στην Τοσκάνη.

2. Οι κύκλοι των Ελλήνων της Πίζας ήταν εχθρικοί προς τον Κοδρικά. Ο ίδιος ο Κοδρικάς αναφέρει "συνέλευσιν των από Πίζαν ελθόντων [στο Παρίσι] εκλάμπρων περιηγητών" της Κοραϊκής παράταξης (ό.π., σ. 62). Τους Έλληνες της Πίζας χαρακτηρίζει "ανάρμοστον μείγμα μιας ακαταλλήλου συντροφίας" που την απαρτίζουν "αρχιερείς, αυθένται, άρχοντες και φιλόσοφοι..." (στο ίδιο σ. 73) και αλλού εκφράζει την υποψία ότι η "Πάροικος αξιωματική Αυλή" της Πίζας μπορεί να αποτελεί εστία κάποιας "Ιντριζιτζιόνας" (στο ίδιο, σ. 77). Ο ίδιος ο Ιγνάτιος είχε ιδρύσει στο Βουκουρέστι την "Φιλολογική Εταιρεία" που στάθηκε ο κυριότερος χορηγός του Λογίου Ερμή (βλ. Γ. Λαΐου, ό.π.). Για τον Ιωάννη Καρατζά γράφει ο Κοδρικάς (ό.π., σ. 78) ότι "η υψηλότης του δεν κατεδέχθη να αποκριθή" σε γράμμα που του έστειλε μαζί με κάποιο βιβλίο. Η γνωστή αυτή εχθρότητα φαίνεται ότι εμπόδισε τον Κοδρικά να χρησιμοποιήσει εναντίον των φοιτητών της Πίζας το, εκ πρώτης όψεως, πρόσφορο επιχείρημα ότι η υπογραφή "Οι Έλληνες εις Πίζαν" δεν ήταν απαραίτητο να σημαίνει τους νέους που σπούδαζαν εκεί. Ότι το περιβάλλον της Πίζας ευνοούσε, στην πλειονότητά του, τον Κοραϊσμό φαίνεται εξάλλου και από την παραίνεση του

Σελ. 165
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/166.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η εικόνα του παρασκηνίου της μικρής αυτής ιστορίας είναι δύσκολο να γίνει πιο συγκεκριμένη και οπωσδήποτε είναι αναπόφευκτο να έχει τον χαρακτήρα υποθέσεως. Για την παρούσα μελέτη εκείνο που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι η χρησιμοποίηση της υπογραφής των φοιτητών της Πίζας σε μια αντιπαράθεση τέτοιας σημασίας. Είναι γνωστό ότι δεν πρόκειται "περί δύο ή τριών γραικοβαρβαρικών λεξειδίων"1, αλλά για μια σύγκρουση που αφορά στον τύπο της μέλλουσας να δημιουργηθεί ελληνικής πολιτείας. "Μέσα από τη μάχη των φυλλαδίων προβάλλουν καθαρά οι κραδασμοί μιας πνευματικής κοινωνίας η οποία προσπαθεί να συγκροτήσει τον κόσμο της"2. Αν αποδίδεται τόση βαρύτητα στο γλωσσικό ζήτημα, είναι επειδή "το πρόβλημα του Διαφωτισμού ήταν κυρίως πρόβλημα αγωγής"3 και η γλώσσα ήταν τότε το μόνο όργανο αγωγής. Είναι γνωστό επίσης ότι η μάχη διεξαγόταν κυρίως μέσα στους κόλπους του απόδημου ελληνισμού. Στον κόσμο αυτόν μερικές πόλεις, για λόγους που δεν είναι του παρόντος να αναφερθούν, απέκτησαν ένα κύρος σχεδόν συμβολικό. Μ' ένα τέτοιο κύρος, την ύστατη δεκαετία πριν από τον μεγάλο αγώνα, είχε περιβληθεί η Πίζα4.

——————————————

Κοραή προς τους δημογέροντες της Ύδρας να στέλνουν τους νέους να σπουδάζουν εκεί (Επιστολαί τ. Γ', Αθ. 1885, σ. 819. Πρβ. επίσης στο ίδιο, σ. 721, γράμμα στον Κοκκινάκη του 1820). Για την εχθρότητα του Κοδρικά προς τον Ιγνάτιο, βλ. επίσης Απ. Βακαλόπουλου, ό.π., σ. 38.

1. Π. Κοδρικά, Μελέτη της Κοινής ελληνικής Διαλέκτου, Α', Παρίσι 1818, νβ'.

2. Κ. Θ. Δημαρά, Νεοελληνικός διαφωτισμός, ό.π., σ. 103.

3. στο ίδιο, σελ. 16.

4. Για τη "σημασία" της Πίζας στις παραμονές της επανάστασης βλ. διεξοδικότερα Βασίλη Παναγιωτόπουλου, "Κάτι έγινε στην Πίζα το 1821", Τα ιστορικά, τόμ. 3ος, τεύχ. 5, Ιούνιος 1986, σ. 177-182.

Σελ. 166
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/167.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία"

Το 1836 -είναι ακριβώς η δεκαετία της μεγαλύτερης συρροής Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα- οι δεσμοί μεταξύ των Ελλήνων επισημοποιούνται με την ίδρυση της "Ελληνικής φιλολογικής εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών"1. Κατά το ιδρυτικό έγγραφο της Εταιρείας, οι εκλογές για την ανάδειξη διοικητικού συμβουλίου έγιναν "εις τόπον επί τούτου διωρισμένον", που δεν κατονομάζεται για ευνοήτους λόγους. Πρόεδρος αναδείχθηκε ο Αλέξανδρος Πασπάτης από τη Χίο, Γραμματέας ο Χαράλαμπος Τυπάλδος από την Κεφαλονιά και αντιπρόεδρος ο Στέλιος Κοντογούρης από την Πάτρα2. Τα

——————————————

1. Τα σχετικά με την Εταιρεία έγγραφα βρέθηκαν στο Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων (αταξινόμητα), και δημοσιεύτηκαν από τον πρωτ. Γεώργιο Μεταλληνό: «Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία" της Πίζας», Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών, τόμος πέμπτος, 1987-1988, Τιμητικός τόμος Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, σ. 111-124.

2. Τον Δεκέμβριο του 1836 ο Χαράλαμπος Τυπάλδος Ιακωβάτος έχει ήδη πάρει το πτυχίο της Ιατρικής και διατρέχει το επιπλέον έτος για να πάρει το πτυχίο της Χειρουργίας. Για τη συμμετοχή του στα κοινά τίποτε δεν γράφει στην οικογένειά του. Αντίθετα, ο αδελφός του Κωνσταντίνος τού συνιστά να απέχει: "Κάμετε καλά τη δουλειά σας. Κοιτάζετε την υγεία σας. Πασχίζετε να γνωρίζεσθε με τους μεγάλους πεπαιδευμένους άνδρας του καιρού σας, όταν ημπορείτε. Ιδέτε να λάβετε φήμην και εις γράμματα και εις επιστήμας, φήμην, ως λέγομεν, ευρωπαϊκήν. Μακράν από πολιτικά ανακατώματα. Ολίγα λόγια, ή μάλλον αδιαφορείτε διόλου περί των εδώ κυβερνητικών υποθέσεων και προσώπων, διότι έχουν ή ημπορούν να έχουν και αυτού τους φίλους των, και των φρονίμων, έλεγε πάντοτε και λέγει η μάνα μας, και των φρονίμων ολίγα..." (Αρχείο Ιακωβάτων, ΚΙ 275, επιστολή με υπογραφή "ο αδελφός σας ο Παπάς" προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 24 Μαΐου 1837). Ο Στέλιος Κοντογούρης το 1836 διατρέχει το τελευταίο έτος της Νομικής. Ο Γεώργιος Αλέξανδρος Πασπάτης του Γεωργίου παίρνει πτυχίο Ιατροφιλοσοφίας το 1839. Στο δημοσίευμα του πρωτ. Γ. Μεταλληνού (ό.π., σελ. 115) αναφέρεται ότι ο Αλέξανδρος Πασπάτης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα. Το λάθος οφείλεται σε δική μου παρανάγνωση στα Κατάστιχα των Πτυχιούχων του A.S.P. (Raspati αντί 

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/168.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ιδρυτικά μέλη, όπως φαίνεται από τον αριθμό των ψήφων, δεν είναι παραπάνω από εννιά, αλλ' αυτό δεν σημαίνει και πολλά πράγματα, για την μετέπειτα αριθμητική δύναμη της Εταιρείας, και επειδή τέτοιες προσπάθειες ξεκινούν πάντα με λίγους και επειδή ο αριθμός των μελών μιας εταιρείας σαν αυτήν υπόκειται πάντα σε αυξομειώσεις, αφού κάθε χρόνο μερικοί φεύγουν από την Πίζα και άλλοι φτάνουν εκεί.

Σύμφωνα με το ίδιο ιδρυτικό, η Εταιρεία έχει σκοπό "την τε νοητικήν και λεκτικήν εξάσκησιν των εταίρων της Κοινωνίας διά διατριβών και αντιλεκτικού". Αναδεικνύεται μάλιστα με κλήρωση (εδώ οι διαδικασίες υπερβαίνουν ακόμα και την αρχή της πλειοψηφίας) επιτροπή για να υποβάλει σχέδιο λειτουργίας στην επόμενη συνέλευση. Η επιτροπή πάντως "επιτροπεύεται" από τον πρόεδρο της Εταιρείας. Στο ίδιο έγγραφο του αρχείου Ιακωβάτων επισυνάπτεται, σε άλλο φύλλο, το "Σύνταγμα" που φαίνεται (μολονότι δεν έχει ημερομηνία) ότι είναι το έργο της επιτροπής που αναδείχτηκε στην πρώτη "συνάθροιση". Ο τίτλος εδώ είναι "Φιλομαθής ελληνική εταιρεία" ή "Η εταιρεία Κοραής εις Πείσαις". Μάλλον συζητούσαν ακόμα για την ονομασία και ίσως τους απασχολούσε το ζήτημα αν έπρεπε να συμπεριλάβουν σ' αυτήν και μη σπουδαστές ή και πτυχιούχους, που, όπως θα δούμε1, συχνά παρέμεναν, για λίγο ή και για πάντα, στην Πίζα ή στο Λιβόρνο μετά την αποφοίτησή τους. Στο πρώτο άρθρο του "Συντάγματος" υπάρχουν αποσιωπητικά στη θέση της ονομασίας: "Η ομόψυχος συνδρομή των εν Πείσαις Ελλήνων μαθητών συσταίνει φιλολογικήν εταιρείαν ονομαζόμενην..." και, μετά τα αποσιωπητικά, "σκοπόν έχουσαν την αμοιβαίαν αυτών εκπαίδευσιν εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν".

Το "Σύνταγμα" της Εταιρείας ορίζει τους τρόπους, με τους οποίους θα εκπληρωνόταν ο σκοπός της: "Εις πάσαν συνεδρίασιν

——————————————

Paspati) και όχι στον συγγραφέα του άρθρου, στον οποίο έδωσα τις πληροφορίες πριν ολοκληρώσω την έρευνα .

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχέσεις με την παροικία".

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/169.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

θέλει αναγινώσκεσθαι μία διατριβή, η υπόθεσις της οποίας θέλει αναγγέλλεσθαι προ μιας εβδομάδος. Μετά την διατριβήν θέλει γίγνεσθαι και αντιλεκτικόν. Το αντιλεκτικόν θέλει περιστρέφεσθαι εις υπόθεσιν ακλεχθείσαν προ μιας εβδομάδος. Τα διαλεγόμενα μέλη θέλουν είσθαι τέσσαρα. Μετά την διαλεκτικήν των ειρημένων τεσσάρων μελών, έχουν την άδειαν και τα λοιπά μέλη να λαμβάνωσι μέρος εις το αυτό αντιλεκτικόν"1.

Ακόμα κι αν οι αναγραφόμενοι σκοποί δεν υποκρύπτουν άλλους, η Εταιρεία έχει ασφαλώς πολιτικό χαρακτήρα: οι ονομασίες "Φιλολογική", "Φιλομαθής", είναι γνωστό τι κάλυπταν σ' εκείνην και σε πρωιμότερες εποχές και τι σήμαιναν ειδικότερα για τους φοιτητές μιας πόλης που ήταν κάποτε σημαντικό κέντρο της Φιλομούσου, όπως ολοφάνερη είναι και η συμβολική σημασία της ονομασίας "Κοραής"2. Οι ίδιες οι διαδικασίες που ισχύουν στην Εταιρεία (μυστική ψηφοφορία, εκλογή με πλειοψηφία, κλήρωση, συγκρότηση επιτροπών, "αντιλεκτικά", συνελεύσεις) δεν είναι παρά έμπρακτη εκδήλωση πολιτικών αρχών και μάλιστα πρωτοποριακών, αφού φτάνουν στο σημείο να προβλέπουν ψηφοφορία για κάθε απόφαση της εταιρείας (άρθρο 6 του Συντάγματος). Η "εκπαίδευσις εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν", με τα γλωσσικά δεδομένα της εποχής και εν σχέσει με το περιεχόμενο της νεοελληνικής γραμματείας των πρώτων δεκαετιών του αιώνα, είναι έργο πολιτικής διαφώτισης. Η πρόβλεψη του άρθρου 3 του καταστατικού "όλαι αι πολιτικαί και επιστημονικαί διατριβαί και διαλέξεις εκβαίνουν από την σφαίραν της Εταιρείας" δεν αναιρεί την άποψη ότι η Εταιρεία είχε -έμμεσο έστω-

——————————————

1. Άρθρα 14, 15.

2. "Φιλολογική Εταιρεία" είχε ιδρυθεί στα 1810 και στο Βουκουρέστι με σκοπό τη διάδοση του Λόγιου Ερμή (βλ. Απ. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 62). Για τη συμβολική σημασία της λέξεως "φιλομαθής", βλ. Άννα Ταμπάκη, Ο Μολιέρος στή φαναριώτικη παιδεία. Τρεις χειρόγραφες μεταφράσεις, Τετράδια εργασίας, 14, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 1988, σ. 13-14.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/170.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πολιτικό προσανατολισμό, αν μάλιστα ληφθεί υπόψη η εποχή. Είναι ακριβώς η περίοδος, κατά την οποία οποιαδήποτε δραστηριότητα είναι διαποτισμένη -ακόμα και παρά τις εκφρασμένες προθέσεις των υποκινητών της- από τις φιλελεύθερες ιδεολογίες που κυριαρχούν στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Μόλις λίγα χρόνια έχουν περάσει από τα μεγάλα κινήματα στο παπικό κράτος που οδήγησαν στην Πίζα πλήθος πολιτικούς πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων και αρκετούς Έλληνες. Η Εταιρεία ιδρύεται το 1836 και, απ' όσα γνωρίζουμε, ως το 1835 τουλάχιστον, δρούσαν στην Πίζα οι κύκλοι Ιταλών και Ελλήνων που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τον Διονύσιο Λεονταράκη και την Capurriana1. Το άρθρο 3 του "Συντάγματος" είχε προφανώς σκοπό να αποκλείσει την εξ αρχής εμπλοκή της Εταιρείας στις πολιτικές διαμάχες (και οι επιστημονικές, ιδίως οι σχετικές με το δίκαιο, δεν ήταν λιγότερο πολιτικές) και να υποβοηθήσει τη στρατολόγηση μελών διαφορετικών αντιλήψεων. Οι ιδρυτές της Εταιρείας γνώριζαν επίσης πώς λειτουργούσε η αστυνομική παρακολούθηση στην Τοσκάνη και δεν ήθελαν να εκθέσουν σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξή της.

Ο πολιτικός χαρακτήρας της Εταιρείας όχι μόνο δεν αποκλείει, αλλά και συνεπάγεται την ύπαρξη αντιθέσεων μέσα στους κόλπους της. Χαρακτηριστική είναι η σύγκρουση μεταξύ Ανδρέα Λασκαράτου και Αντωνίου Τυπάλδου Χαριτάτου με αφορμή τις κακολογίες του Χαριτάτου για τη "Βιογραφία" του Λασκαράτου2. Κατά τον Αλ. Παπαγεωργίου, η σύγκρουση οφειλόταν

——————————————

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης".

2. Η "Βιογραφία" είναι η πρώτη μορφή του ποιήματος "Η γέννησή μου" (Στιχουργήματα διάφορα 1872) και πρωτοδημοσιεύτηκε στη Φλωρεντία το 1837 (Ανδρέα Λασκαράτου Άπαντα, τόμ. Β', σ. 471-477, και τόμ. Γ', σ. 550 και 564). Οι κακολογίες του Χαριτάτου, που για καιρό κυκλοφορούσαν σε φυλλάδια, κίνησαν τον Λασκαράτο να γράψει τους τέσσερις λιβέλους κατά Αντωνίου Χαριτάτου (ό.π., τόμ. Γ΄, σ. 445-449) καθώς και το σατιρικό ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου" (ό.π., τόμ, Γ', σ. 9-13, και 550, όπου αναφέρεται ότι το χειρόγραφο φέρει την ένδειξη

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/171.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επίσης στο γεγονός ότι ο Χαριτάτος "αρνιόταν να δεχθεί τη συμμετοχή στο Σύλλογο Ελλήνων Σπουδαστών της Πίζας ενός μη "χρυσοβιβλικού" συναδέλφου του. Αντίθετα ο Λασκ., με πολλή ελευθεροφροσύνη, υποστήριζε το αντίθετο"1. Άγνωστο από πού προέρχεται η πληροφορία. Το περιστατικό δεν αναφέρεται σε κανένα από τα σχετικά κείμενα του Λασκαράτου, εκτός αν θεωρηθεί ως νύξη γι' αυτό η κατηγορία για "φεουδαλικά φρονήματα"2 που εκφέρεται κατά του Χαριτάτου. Ελευθεροφροσύνη με τον τρόπο που εννοείται εδώ δεν υπάρχει ούτε σ' αυτά τα κείμενα ούτε πουθενά αλλού στον Λασκαράτο. Εξάλλου δεν προκύπτει από πουθενά ότι ήταν δυνατό έστω και να προταθεί στην Εταιρεία ένας τέτοιος αποκλεισμός: τα μέλη της δεν ήταν μόνο Επτανήσιοι και κανένας τέτοιου είδους περιορισμός δεν προβλέπεται από το καταστατικό της.

Όσο για τις κακολογίες του Χαριτάτου εναντίον του Λασκαράτου, δεν αναφέρεται από τον Αλ. Παπαγεωργίου πού πρωτοδιατυπώθηκαν. Υπάρχει ωστόσο η μαρτυρία του ίδιου του Λασκαράτου στο σατιρικό λιβελογράφημα "Manifesto d'associazione di un edizione di opere classiche" του 1839, όπου αναφέρεται έργο του Χαριτάτου με τίτλο "Libello famoso contre il sig. Lascarato. Bell'opera, con cui l'autore si è presentato

——————————————

"εις Πίζα 1837-38"). Λίβελοι κατά του Χαριτάτου είναι και τα μεταγενέστερα ποιήματα των σ. 3-5.

1. Ανδρέα Λασκαράτου Άπαντα, τόμ. Γ', σ. 564. Την ίδια πληροφορία επαναλαμβάνει ο Εμμ. Μοσχονάς (Ανδρέας Λασκαράτος - Τα ποιήματα, Οδυσσέας, Αθήνα 1981, σ. ία'), αλλ' αυτός τουλάχιστον αρνείται ότι η απέχθεια του Λασκαράτου για τον Χαριτάτο οφειλόταν σε φιλελευθερισμό. Ο Γ. Μεταλληνός εξάλλου (ό.π., σ. 120) γράφει ότι ο Λασκαράτος «φαίνεται ότι δεν ανήκε στην Εταιρεία και ήταν ακριβώς σε αντίθεση μαζί της, διότι μέλη της, όπως ο Χαριτάτος, ήταν ιδιαίτερα "χρυσοβιβλικοί"». Ας σημειωθεί ότι η γενική άποψη του Γ. Μεταλληνού είναι ότι η Εταιρεία δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα.

2. "Φίλοι μου Έλληνες", Άπαντα, τόμ. Γ', σ. 445.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/172.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

per la prima volta nella Sociétà"1. Επίσης στο ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου", στρ. 8, αναφέρεται κάποια "χτεσινή συνομιλία/ήτις έλαβε τόπον μεταξύ μας". Δεν αποκλείεται η "συνομιλία" αυτή να έγινε μέσα στα πλαίσια των συζητήσεων της Εταιρείας2.

Η σύγκρουση Χαριτάτου-Λασκαράτου, η οποία υποθέτω ότι εκδηλώθηκε και μέσα στους κόλπους της Εταιρείας, αλλά και ακολούθησε το δρόμο της λιβελογραφίας που ήταν τότε του συρμού, αποτελεί στοιχείο για τον πολιτικό-δημοκρατικό χαρακτήρα της "Φιλολογικής Εταιρείας" μόνο ως εκδήλωση αντιθέσεων -που κατά κανόνα εκδηλώνονται σε τέτοιου είδους σώματα- και όχι εξαιτίας του περιεχομένου της. Σημαντικότερο στοιχείο, αν μπορούσε να γίνει η ταύτιση, θα αποτελούσε η μαρτυρία του Gherardo Nerucci ότι, στη δεκαετία του '40, μια "φιλολογική, αλλά στην ουσία πολιτική εταιρεία" οργάνωνε συγκεντρώσεις στο σπίτι του3.

——————————————

1. Άπαντα, τόμ. Γ΄ σ. 449. "Ο Παπαγεωργίου και οι μετ' αυτόν, μη ταυτίζοντας το "Società", που στα Άπαντα μεταφράζεται "Κοινωνία", με το "Società Letteraia", αντιπαρέρχονται την πληροφορία.

2. Σαφέστερα ο Χαριτάτος παρουσιάζεται να "δημηγορεί ενώπιον της Φιλολογικής Εταιρείας της Πίζας με μόνο σκοπό να αμαυρώσει την υπόληψη ορισμένων νέων" στο "Manifesto d'associazione...", ό.π. Βλ. και Γ. Μεταλληνού, ό.π., σ. 120-121. Οποιαδήποτε πάντως πληροφορία του είδους αυτού πρέπει να γίνεται δεκτή με επιφύλαξη επειδή τα κείμενα του Λασκαράτου, ως σατιρικά-υβριστικά, δεν αποτελούν παρά μόνο ενδείξεις. Για το πλήρες ιστορικό της συγκρούσεως Λασκαράτου-Χαριτάτου, βλ. εδώ "Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου".

3. Ricordi storici, ό.π., σ. VII. Για τις στενότατες σχέσεις του Nerucci με τους Έλληνες συμφοιτητές του, βλ. εδώ, κεφ. "Πάλι για την ιταλική υπόθεση".

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/173.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πάλι για την ιταλική υπόθεση (1848)

Η συμπαράταξη Ιταλών και Ελλήνων σε κρίσιμες και μη φάσεις του ιταλικού ενωτικού απελευθερωτικού αγώνα είναι έκδηλη σε κάποια δημοσιεύματα: «Εκλαμπρότατε κύριε Διευθυντά της εφημερίδας L'Italia. Σας παρακαλώ θερμά να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σας την είδηση ότι η σημαία της Τοσκάνης, που έχει προσφερθεί στους Έλληνες στην αξιομνημόνευτη και ενδοξότατη ημέρα της 12 Σεπτεμβρίου του περασμένου έτους από το σεβαστό κομιτάτο της Πολιτοφυλακής Φλωρεντίας, ως αντίδωρο για την προσφορά δύο σημαιών -της Τοσκάνης και της Ελλάδος- από τους Έλληνες στην Πολιτοφυλακή Φλωρεντίας, έχει σταλεί από την Ελληνική Νεολαία που διαμένει στην Πίζα, συνοδευόμενη από ανάλογη επιστολή, στην Α.Ε. τον πρόεδρο της Ελληνικής Κυβερνήσεως, κύριο Στρατηγό Τζαβέλα, ο οποίος όχι μόνο την δέχτηκε με υπέρτατη ευχαρίστηση, αλλά και διέταξε να εναποτεθεί σε χώρο διακεκριμένο και άξιο να καταληφθεί από μια Ιταλική Σημαία, επαινώντας τη συμπεριφορά της Ελληνικής νεολαίας και μετέχοντας στα ζωηρά αισθήματα, τα οποία αυτή διεκήρυξε δημοσία την ημέρα εκείνη.

»Στο γεγονός αναφέρθηκαν τότε όλα τα ελληνικά φύλλα και χειροκρότησαν τον ιταλικό θρίαμβο εκφράζοντας τα θερμότερα αισθήματα αγάπης ειδικά για τους Τοσκάνους και ευχόμενα την μεγαλύτερη ευτυχία σε όλη την ωραία Χερσόνησο.

»Ας ευδοκήσει ο Θεός να είναι εκείνη πάντοτε ευτυχής, ελεύθερη, μεγάλη και ισχυρή και να συσφίγγονται και να στερεώνονται όλο και περισσότερο οι ισχυροί δεσμοί, οι οποίοι, από πολλά χρόνια, την συνδέουν με την αδελφή της Ελλάδα και ποτέ τα βήματά τους να μην απομακρυνθούν από τον ευθύ εκείνον δρόμο, στον οποίο η ελευθερία της σκέψεως οδηγεί τα Έθνη.

»Εν τω μεταξύ θεωρώ τον εαυτό μου ευτυχέστατο που μου δόθηκε η ευκαιρία αυτή για να εκφράσω τα θερμότατα αισθήματα ευγνωμοσύνης μου προς την Ιταλία και έχω την τιμή να

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/174.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

υπογράφομαι -της Εκλαμπρότητός σας, Κύριε Διευθυντά,- Αφοσιωμένος Φίλος και Δούλος. -Πίζα, τη 17η Ιανουαρίου 1848. Π. Τ.- Έλληνας φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας»1.

Δεν εκπληρώθηκαν ούτε για τη μια ούτε για την άλλη χώρα οι ευχές του ευγενικού φοιτητή Π.Τ. για αδιατάρακτη και αδιάκοπη πορεία στον ίσιο δρόμο της ελευθερίας. Δεν παύει ωστόσο εκείνη η ανταλλαγή σημαιών να αποτελεί έναν δείκτη του ανέμου που φυσούσε στην Ευρώπη το 1848. Και τέτοιοι άνεμοι δεν κινούν τη νεολαία μόνο σε εκδηλώσεις αβροφροσύνης.

Τι συνέβη όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος και η Πανεπιστημιακή Φρουρά, που τώρα πια ονομάζεται Πανεπιστημιακή Φάλαγγα, ετοιμάστηκε να ξεκινήσει για τη μεγάλη εξόρμηση, το μαρτυρούν τρεις επιστολές:

Προς την ημερησία εφημερίδα La Patria της 15 Απριλίου 1848.

Μου προξενεί βαθύτατη λύπη το γεγονός ότι δεν έχω δει στις εφημερίδες που κυκλοφορούν στην Τοσκάνη καμιά μνεία για τη γενναιοψυχία που επέδειξαν οι Έλληνες σπουδαστές της Πίζας, και στις παρούσες περιστάσεις, υπέρ της αδελφής τους Ιταλίας. Σας παρακαλώ λοιπόν, αξιότιμε κύριε Διευθυντή της εφημερίδας "La Patria", να δημοσιεύσετε σε ένα από τα προσεχή φύλλα της έγκριτης εφημερίδας σας, για να το πληροφορηθούν όλοι οι αναγνώστες της, ότι, το ίδιο ακριβώς βράδυ, κατά τα οποίο αποφασίστηκε να κινητοποιηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά, οι Έλληνες, που είναι περίπου 50 2, συγκεντρώθηκαν μέσα σε λίγα λεπτά και, γεμάτοι θάρρος, αψηφώντας και μέλλον και πατρίδα και γονείς, εμπνευσμένοι από το ευγενές αίσθημα της ελευθερίας που πάντα θερμαίνει τα ευγενικά τους στήθη, εξέλεξαν μια επιτροπή και την έστειλαν στον Ταγματάρχη της Πανεπιστημιακής Φρουράς κύριο Savi για να ζητήσει όπλα με σκοπό να ακολουθήσουν τους Ιταλούς συμφοιτητές τους και να μοιραστούν μαζί τους τους κινδύνους για την υπεράσπιση μιας κοινής υπόθεσης.

——————————————

1. L'Italia, Anno I, No 39, 22 Ιανουαρίου 1848.

2. Για τα ονόματα των 50 περίπου Ελλήνων, βλ. εδώ Παράρτημα, αρ. 35.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/175.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ηταν ήδη εντελώς έτοιμοι και δεν περίμεναν παρά μόνο τα όπλα, αλλ' αυτά, μετά από πολλές διφορούμενες απαντήσεις, οι οποίες τους κρατούσαν σε εκκρεμότητα από το προηγούμενο βράδυ ως την επομένη σε ώρα ήδη προχωρημένη, τελικά δεν τους δόθηκαν και εκείνοι, απογοητευμένοι, δεν μπόρεσαν να κάμουν τίποτε άλλο παρά να συνοδέψουν τη γενναιόψυχη ιταλική νεολαία και να την ενισχύσουν με την κραυγή "Ζήτω η ελεύθερη και ενωμένη Ιταλία, ζήτω η αδελφή της Ελλάδας!! Έξω οι άπιστοι, οι βάρβαροι Αυστριακοί!!"

Ένας Έλληνας κάτοικος Φλωρεντίας

L'Italia, έτος 1°, No 77, 20 Απριλίου 1848

Αξιότιμε κύριε Διευθυντά.

Στο φύλλο 219 της εφημερίδας "La Patria" διαβάσαμε ένα σύντομο άρθρο που αναφέρεται στην προσφορά μας να συμπορευθούμε με τους Ιταλούς συμφοιτητές μας όταν αποφασίστηκε να κινηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά για ένα σκοπό που είναι κοινός σε όλους τους πολιτισμένους λαούς.

Δεν υπάρχει τίποτε στο άρθρο αυτό που δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Επειδή όμως μερικοί κακόπιστοι παρερμήνευσαν σκόπιμα τη λέξη "απαντήσεις διφορούμενες" που περιλαμβάνει το παραπάνω άρθρο και έφτασαν στο σημείο να πουν ότι ο κύριος Savi, ως ταγματάρχης της παραπάνω φρουράς, εκ προθέσεως δεν θέλησε να μας παραχωρήσει τα όπλα που του ζητούσαμε, οφείλουμε να δηλώσουμε προς χάριν της αλήθειας ότι κανένα στοιχείο αλήθειας δεν υπάρχει σ' αυτό και ότι ο καθηγητής Savi όχι μόνο δεν ήταν απρόθυμος να μας δώσει τα όπλα, αλλά έκαμε παν το δυνατόν για να τα βρει και να μας τα δώσει, μα δεν το κατόρθωσε, επειδή πράγματι όπλα δεν υπήρχαν. Τελικά μας είπε ότι έκαμε προσπάθεια, αλλά δεν κατόρθωσε να τα βρει και δεν του απέμεναν παρά μόνο μερικές καραμπίνες που βρίσκονταν στην αποθήκη του Πανεπιστημίου και που αρνηθήκαμε να τις πάρουμε επειδή δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Και επιπλέον τόσο είναι αληθινό ότι δεν του βρίσκονταν όπλα, ώστε αυτός αναγκάστηκε να πάει το ίδιο βράδυ στο σταθμό της Πολιτοφυλακής για να ζητήσει 10 ή 12 τουφέκια που τα χρειαζόταν για την υπηρεσία του Πανεπιστημίου και παρακάλεσε εμάς να την αναλάβουμε επειδή όλοι οι άλλοι φοιτητές είχαν φύγει για την Πιετρασάντα.

Εκφράζουμε απέραντες ευχαριστίες στον συγγραφέα του 

Σελ. 175
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 156
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Στη μεγάλη ιδεολογική διαμάχη των Ελλήνων

    Την άνοιξη του 1817 ένα δημοσίευμα έρχεται να σηματοδοτήσει το κύρος που είχε αποκτήσει η Πίζα στους κύκλους της ελληνικής λογιοσύνης. Επιγράφεται "Απολογία των εν Πίζη Ελλήνων υπέρ Κοδρικά. Προς τους οικείους" και υπογράφεται "Οι Έλληνες εις Πίζαν 18 Απριλίου 1817"1.

    Η εντύπωση που αποκομίζει κανείς από το φυλλάδιο σε πρώτη ανάγνωση είναι ότι πρόκειται απλώς για λίβελο κατά των εκδοτών του Λογίου Ερμή Θ. Φαρμακίδη και Κ. Κοκκινάκη και κατά του Κοραή. Οι εκδότες του περιοδικού χαρακτηρίζονται σ' αυτό "μισθωτοί κράκται διωρισμένοι εις το να υβρίζουν", "άθλιοι τω ήθει και τω τρόπω", "σκώληκες εις τον βόρβορον της οχλαγωγικής βωμολοχίας κυλιόμενοι", που ο συντάκτης "προσωπικώς μήτε τους γνωρίζει, μήτε, χυδαϊκώτερον ειπείν, ξεύρει από τι μαλλί κρατάει η σκούφια των". Ο Κοραής χαρακτηρίζεται ξόανο άφωνο που χρησμοδοτεί κρυφά με αποτέλεσμα "να σπείρη ζιζάνια, έριδας και διχοστασίας, και να εμπνεύση μανίαν, διά να συστήση, με γλωσσονομικήν καινοτομίαν, μίαν νέαν Αίρεσιν..." Στους Κοραϊστές γενικά αποδίδονται "βαρβαρικώς εξελληνισμέναι χυδαιολογίαι", "μαγειρικαί λέξεις, δυσώδης βωμολοχία και βωμολοχική κακολογία", "εκτρωματικαί νεολογίαι", "ιδιωματισμοί μελίρρυτοι", "λογοδιάρροια"...

    Σε δεύτερη ανάγνωση, όταν κοπάσει ο θόρυβος των φορτισμένων

    ——————————————

    1. Το "Προς τους οικείους", στην πρώτη του έκδοση, είναι φυλλάδιο 29 σελίδων μικρού σχήματος και εκδόθηκε στο Παρίσι. Τα χειρόγραφα βρίσκονται στο Παρίσι, Αρχείο Κοδρικά, III, 68, 69. Βλ. Αικατερίνης Κουμαριανού-Δ. Αγγελάτου, "Αρχείο Π. Κοδρικά", Τετράδια εργασίας, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, αρ. 11, Αθήνα 1987, σ. 60. Επίσης Απ. Δασκαλάκη, Κοραής και Κοδρικάς. Η μεγάλη φιλολογική διαμάχη των Ελλήνων 1815-1821, Αθήνα 1966, σ. 61 κ.ε. Ολόκληρο το κείμενο περιλαμβάνεται και στη Βασική Βιβλιοθήκη, τομ. 9, Αδαμάντιος Κοραής και η εποχή του, επιμέλεια Κ. Θ. Δημαράς, εκδ. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1958.