Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 167-186 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/167.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία"

Το 1836 -είναι ακριβώς η δεκαετία της μεγαλύτερης συρροής Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα- οι δεσμοί μεταξύ των Ελλήνων επισημοποιούνται με την ίδρυση της "Ελληνικής φιλολογικής εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών"1. Κατά το ιδρυτικό έγγραφο της Εταιρείας, οι εκλογές για την ανάδειξη διοικητικού συμβουλίου έγιναν "εις τόπον επί τούτου διωρισμένον", που δεν κατονομάζεται για ευνοήτους λόγους. Πρόεδρος αναδείχθηκε ο Αλέξανδρος Πασπάτης από τη Χίο, Γραμματέας ο Χαράλαμπος Τυπάλδος από την Κεφαλονιά και αντιπρόεδρος ο Στέλιος Κοντογούρης από την Πάτρα2. Τα

——————————————

1. Τα σχετικά με την Εταιρεία έγγραφα βρέθηκαν στο Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων (αταξινόμητα), και δημοσιεύτηκαν από τον πρωτ. Γεώργιο Μεταλληνό: «Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία" της Πίζας», Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών, τόμος πέμπτος, 1987-1988, Τιμητικός τόμος Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, σ. 111-124.

2. Τον Δεκέμβριο του 1836 ο Χαράλαμπος Τυπάλδος Ιακωβάτος έχει ήδη πάρει το πτυχίο της Ιατρικής και διατρέχει το επιπλέον έτος για να πάρει το πτυχίο της Χειρουργίας. Για τη συμμετοχή του στα κοινά τίποτε δεν γράφει στην οικογένειά του. Αντίθετα, ο αδελφός του Κωνσταντίνος τού συνιστά να απέχει: "Κάμετε καλά τη δουλειά σας. Κοιτάζετε την υγεία σας. Πασχίζετε να γνωρίζεσθε με τους μεγάλους πεπαιδευμένους άνδρας του καιρού σας, όταν ημπορείτε. Ιδέτε να λάβετε φήμην και εις γράμματα και εις επιστήμας, φήμην, ως λέγομεν, ευρωπαϊκήν. Μακράν από πολιτικά ανακατώματα. Ολίγα λόγια, ή μάλλον αδιαφορείτε διόλου περί των εδώ κυβερνητικών υποθέσεων και προσώπων, διότι έχουν ή ημπορούν να έχουν και αυτού τους φίλους των, και των φρονίμων, έλεγε πάντοτε και λέγει η μάνα μας, και των φρονίμων ολίγα..." (Αρχείο Ιακωβάτων, ΚΙ 275, επιστολή με υπογραφή "ο αδελφός σας ο Παπάς" προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 24 Μαΐου 1837). Ο Στέλιος Κοντογούρης το 1836 διατρέχει το τελευταίο έτος της Νομικής. Ο Γεώργιος Αλέξανδρος Πασπάτης του Γεωργίου παίρνει πτυχίο Ιατροφιλοσοφίας το 1839. Στο δημοσίευμα του πρωτ. Γ. Μεταλληνού (ό.π., σελ. 115) αναφέρεται ότι ο Αλέξανδρος Πασπάτης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα. Το λάθος οφείλεται σε δική μου παρανάγνωση στα Κατάστιχα των Πτυχιούχων του A.S.P. (Raspati αντί 

Σελ. 167
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/168.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ιδρυτικά μέλη, όπως φαίνεται από τον αριθμό των ψήφων, δεν είναι παραπάνω από εννιά, αλλ' αυτό δεν σημαίνει και πολλά πράγματα, για την μετέπειτα αριθμητική δύναμη της Εταιρείας, και επειδή τέτοιες προσπάθειες ξεκινούν πάντα με λίγους και επειδή ο αριθμός των μελών μιας εταιρείας σαν αυτήν υπόκειται πάντα σε αυξομειώσεις, αφού κάθε χρόνο μερικοί φεύγουν από την Πίζα και άλλοι φτάνουν εκεί.

Σύμφωνα με το ίδιο ιδρυτικό, η Εταιρεία έχει σκοπό "την τε νοητικήν και λεκτικήν εξάσκησιν των εταίρων της Κοινωνίας διά διατριβών και αντιλεκτικού". Αναδεικνύεται μάλιστα με κλήρωση (εδώ οι διαδικασίες υπερβαίνουν ακόμα και την αρχή της πλειοψηφίας) επιτροπή για να υποβάλει σχέδιο λειτουργίας στην επόμενη συνέλευση. Η επιτροπή πάντως "επιτροπεύεται" από τον πρόεδρο της Εταιρείας. Στο ίδιο έγγραφο του αρχείου Ιακωβάτων επισυνάπτεται, σε άλλο φύλλο, το "Σύνταγμα" που φαίνεται (μολονότι δεν έχει ημερομηνία) ότι είναι το έργο της επιτροπής που αναδείχτηκε στην πρώτη "συνάθροιση". Ο τίτλος εδώ είναι "Φιλομαθής ελληνική εταιρεία" ή "Η εταιρεία Κοραής εις Πείσαις". Μάλλον συζητούσαν ακόμα για την ονομασία και ίσως τους απασχολούσε το ζήτημα αν έπρεπε να συμπεριλάβουν σ' αυτήν και μη σπουδαστές ή και πτυχιούχους, που, όπως θα δούμε1, συχνά παρέμεναν, για λίγο ή και για πάντα, στην Πίζα ή στο Λιβόρνο μετά την αποφοίτησή τους. Στο πρώτο άρθρο του "Συντάγματος" υπάρχουν αποσιωπητικά στη θέση της ονομασίας: "Η ομόψυχος συνδρομή των εν Πείσαις Ελλήνων μαθητών συσταίνει φιλολογικήν εταιρείαν ονομαζόμενην..." και, μετά τα αποσιωπητικά, "σκοπόν έχουσαν την αμοιβαίαν αυτών εκπαίδευσιν εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν".

Το "Σύνταγμα" της Εταιρείας ορίζει τους τρόπους, με τους οποίους θα εκπληρωνόταν ο σκοπός της: "Εις πάσαν συνεδρίασιν

——————————————

Paspati) και όχι στον συγγραφέα του άρθρου, στον οποίο έδωσα τις πληροφορίες πριν ολοκληρώσω την έρευνα .

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχέσεις με την παροικία".

Σελ. 168
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/169.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

θέλει αναγινώσκεσθαι μία διατριβή, η υπόθεσις της οποίας θέλει αναγγέλλεσθαι προ μιας εβδομάδος. Μετά την διατριβήν θέλει γίγνεσθαι και αντιλεκτικόν. Το αντιλεκτικόν θέλει περιστρέφεσθαι εις υπόθεσιν ακλεχθείσαν προ μιας εβδομάδος. Τα διαλεγόμενα μέλη θέλουν είσθαι τέσσαρα. Μετά την διαλεκτικήν των ειρημένων τεσσάρων μελών, έχουν την άδειαν και τα λοιπά μέλη να λαμβάνωσι μέρος εις το αυτό αντιλεκτικόν"1.

Ακόμα κι αν οι αναγραφόμενοι σκοποί δεν υποκρύπτουν άλλους, η Εταιρεία έχει ασφαλώς πολιτικό χαρακτήρα: οι ονομασίες "Φιλολογική", "Φιλομαθής", είναι γνωστό τι κάλυπταν σ' εκείνην και σε πρωιμότερες εποχές και τι σήμαιναν ειδικότερα για τους φοιτητές μιας πόλης που ήταν κάποτε σημαντικό κέντρο της Φιλομούσου, όπως ολοφάνερη είναι και η συμβολική σημασία της ονομασίας "Κοραής"2. Οι ίδιες οι διαδικασίες που ισχύουν στην Εταιρεία (μυστική ψηφοφορία, εκλογή με πλειοψηφία, κλήρωση, συγκρότηση επιτροπών, "αντιλεκτικά", συνελεύσεις) δεν είναι παρά έμπρακτη εκδήλωση πολιτικών αρχών και μάλιστα πρωτοποριακών, αφού φτάνουν στο σημείο να προβλέπουν ψηφοφορία για κάθε απόφαση της εταιρείας (άρθρο 6 του Συντάγματος). Η "εκπαίδευσις εις την απλοελληνικήν γλώσσαν και φιλολογίαν", με τα γλωσσικά δεδομένα της εποχής και εν σχέσει με το περιεχόμενο της νεοελληνικής γραμματείας των πρώτων δεκαετιών του αιώνα, είναι έργο πολιτικής διαφώτισης. Η πρόβλεψη του άρθρου 3 του καταστατικού "όλαι αι πολιτικαί και επιστημονικαί διατριβαί και διαλέξεις εκβαίνουν από την σφαίραν της Εταιρείας" δεν αναιρεί την άποψη ότι η Εταιρεία είχε -έμμεσο έστω-

——————————————

1. Άρθρα 14, 15.

2. "Φιλολογική Εταιρεία" είχε ιδρυθεί στα 1810 και στο Βουκουρέστι με σκοπό τη διάδοση του Λόγιου Ερμή (βλ. Απ. Δασκαλάκη, ό.π., σ. 62). Για τη συμβολική σημασία της λέξεως "φιλομαθής", βλ. Άννα Ταμπάκη, Ο Μολιέρος στή φαναριώτικη παιδεία. Τρεις χειρόγραφες μεταφράσεις, Τετράδια εργασίας, 14, Κέντρον Νεοελληνικών Ερευνών, Αθήνα 1988, σ. 13-14.

Σελ. 169
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/170.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

πολιτικό προσανατολισμό, αν μάλιστα ληφθεί υπόψη η εποχή. Είναι ακριβώς η περίοδος, κατά την οποία οποιαδήποτε δραστηριότητα είναι διαποτισμένη -ακόμα και παρά τις εκφρασμένες προθέσεις των υποκινητών της- από τις φιλελεύθερες ιδεολογίες που κυριαρχούν στην πανεπιστημιακή κοινότητα. Μόλις λίγα χρόνια έχουν περάσει από τα μεγάλα κινήματα στο παπικό κράτος που οδήγησαν στην Πίζα πλήθος πολιτικούς πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων και αρκετούς Έλληνες. Η Εταιρεία ιδρύεται το 1836 και, απ' όσα γνωρίζουμε, ως το 1835 τουλάχιστον, δρούσαν στην Πίζα οι κύκλοι Ιταλών και Ελλήνων που είχαν συγκεντρωθεί γύρω από τον Διονύσιο Λεονταράκη και την Capurriana1. Το άρθρο 3 του "Συντάγματος" είχε προφανώς σκοπό να αποκλείσει την εξ αρχής εμπλοκή της Εταιρείας στις πολιτικές διαμάχες (και οι επιστημονικές, ιδίως οι σχετικές με το δίκαιο, δεν ήταν λιγότερο πολιτικές) και να υποβοηθήσει τη στρατολόγηση μελών διαφορετικών αντιλήψεων. Οι ιδρυτές της Εταιρείας γνώριζαν επίσης πώς λειτουργούσε η αστυνομική παρακολούθηση στην Τοσκάνη και δεν ήθελαν να εκθέσουν σε κίνδυνο την ίδια την ύπαρξή της.

Ο πολιτικός χαρακτήρας της Εταιρείας όχι μόνο δεν αποκλείει, αλλά και συνεπάγεται την ύπαρξη αντιθέσεων μέσα στους κόλπους της. Χαρακτηριστική είναι η σύγκρουση μεταξύ Ανδρέα Λασκαράτου και Αντωνίου Τυπάλδου Χαριτάτου με αφορμή τις κακολογίες του Χαριτάτου για τη "Βιογραφία" του Λασκαράτου2. Κατά τον Αλ. Παπαγεωργίου, η σύγκρουση οφειλόταν

——————————————

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης".

2. Η "Βιογραφία" είναι η πρώτη μορφή του ποιήματος "Η γέννησή μου" (Στιχουργήματα διάφορα 1872) και πρωτοδημοσιεύτηκε στη Φλωρεντία το 1837 (Ανδρέα Λασκαράτου Άπαντα, τόμ. Β', σ. 471-477, και τόμ. Γ', σ. 550 και 564). Οι κακολογίες του Χαριτάτου, που για καιρό κυκλοφορούσαν σε φυλλάδια, κίνησαν τον Λασκαράτο να γράψει τους τέσσερις λιβέλους κατά Αντωνίου Χαριτάτου (ό.π., τόμ. Γ΄, σ. 445-449) καθώς και το σατιρικό ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου" (ό.π., τόμ, Γ', σ. 9-13, και 550, όπου αναφέρεται ότι το χειρόγραφο φέρει την ένδειξη

Σελ. 170
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/171.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επίσης στο γεγονός ότι ο Χαριτάτος "αρνιόταν να δεχθεί τη συμμετοχή στο Σύλλογο Ελλήνων Σπουδαστών της Πίζας ενός μη "χρυσοβιβλικού" συναδέλφου του. Αντίθετα ο Λασκ., με πολλή ελευθεροφροσύνη, υποστήριζε το αντίθετο"1. Άγνωστο από πού προέρχεται η πληροφορία. Το περιστατικό δεν αναφέρεται σε κανένα από τα σχετικά κείμενα του Λασκαράτου, εκτός αν θεωρηθεί ως νύξη γι' αυτό η κατηγορία για "φεουδαλικά φρονήματα"2 που εκφέρεται κατά του Χαριτάτου. Ελευθεροφροσύνη με τον τρόπο που εννοείται εδώ δεν υπάρχει ούτε σ' αυτά τα κείμενα ούτε πουθενά αλλού στον Λασκαράτο. Εξάλλου δεν προκύπτει από πουθενά ότι ήταν δυνατό έστω και να προταθεί στην Εταιρεία ένας τέτοιος αποκλεισμός: τα μέλη της δεν ήταν μόνο Επτανήσιοι και κανένας τέτοιου είδους περιορισμός δεν προβλέπεται από το καταστατικό της.

Όσο για τις κακολογίες του Χαριτάτου εναντίον του Λασκαράτου, δεν αναφέρεται από τον Αλ. Παπαγεωργίου πού πρωτοδιατυπώθηκαν. Υπάρχει ωστόσο η μαρτυρία του ίδιου του Λασκαράτου στο σατιρικό λιβελογράφημα "Manifesto d'associazione di un edizione di opere classiche" του 1839, όπου αναφέρεται έργο του Χαριτάτου με τίτλο "Libello famoso contre il sig. Lascarato. Bell'opera, con cui l'autore si è presentato

——————————————

"εις Πίζα 1837-38"). Λίβελοι κατά του Χαριτάτου είναι και τα μεταγενέστερα ποιήματα των σ. 3-5.

1. Ανδρέα Λασκαράτου Άπαντα, τόμ. Γ', σ. 564. Την ίδια πληροφορία επαναλαμβάνει ο Εμμ. Μοσχονάς (Ανδρέας Λασκαράτος - Τα ποιήματα, Οδυσσέας, Αθήνα 1981, σ. ία'), αλλ' αυτός τουλάχιστον αρνείται ότι η απέχθεια του Λασκαράτου για τον Χαριτάτο οφειλόταν σε φιλελευθερισμό. Ο Γ. Μεταλληνός εξάλλου (ό.π., σ. 120) γράφει ότι ο Λασκαράτος «φαίνεται ότι δεν ανήκε στην Εταιρεία και ήταν ακριβώς σε αντίθεση μαζί της, διότι μέλη της, όπως ο Χαριτάτος, ήταν ιδιαίτερα "χρυσοβιβλικοί"». Ας σημειωθεί ότι η γενική άποψη του Γ. Μεταλληνού είναι ότι η Εταιρεία δεν είχε πολιτικό χαρακτήρα.

2. "Φίλοι μου Έλληνες", Άπαντα, τόμ. Γ', σ. 445.

Σελ. 171
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/172.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

per la prima volta nella Sociétà"1. Επίσης στο ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου", στρ. 8, αναφέρεται κάποια "χτεσινή συνομιλία/ήτις έλαβε τόπον μεταξύ μας". Δεν αποκλείεται η "συνομιλία" αυτή να έγινε μέσα στα πλαίσια των συζητήσεων της Εταιρείας2.

Η σύγκρουση Χαριτάτου-Λασκαράτου, η οποία υποθέτω ότι εκδηλώθηκε και μέσα στους κόλπους της Εταιρείας, αλλά και ακολούθησε το δρόμο της λιβελογραφίας που ήταν τότε του συρμού, αποτελεί στοιχείο για τον πολιτικό-δημοκρατικό χαρακτήρα της "Φιλολογικής Εταιρείας" μόνο ως εκδήλωση αντιθέσεων -που κατά κανόνα εκδηλώνονται σε τέτοιου είδους σώματα- και όχι εξαιτίας του περιεχομένου της. Σημαντικότερο στοιχείο, αν μπορούσε να γίνει η ταύτιση, θα αποτελούσε η μαρτυρία του Gherardo Nerucci ότι, στη δεκαετία του '40, μια "φιλολογική, αλλά στην ουσία πολιτική εταιρεία" οργάνωνε συγκεντρώσεις στο σπίτι του3.

——————————————

1. Άπαντα, τόμ. Γ΄ σ. 449. "Ο Παπαγεωργίου και οι μετ' αυτόν, μη ταυτίζοντας το "Società", που στα Άπαντα μεταφράζεται "Κοινωνία", με το "Società Letteraia", αντιπαρέρχονται την πληροφορία.

2. Σαφέστερα ο Χαριτάτος παρουσιάζεται να "δημηγορεί ενώπιον της Φιλολογικής Εταιρείας της Πίζας με μόνο σκοπό να αμαυρώσει την υπόληψη ορισμένων νέων" στο "Manifesto d'associazione...", ό.π. Βλ. και Γ. Μεταλληνού, ό.π., σ. 120-121. Οποιαδήποτε πάντως πληροφορία του είδους αυτού πρέπει να γίνεται δεκτή με επιφύλαξη επειδή τα κείμενα του Λασκαράτου, ως σατιρικά-υβριστικά, δεν αποτελούν παρά μόνο ενδείξεις. Για το πλήρες ιστορικό της συγκρούσεως Λασκαράτου-Χαριτάτου, βλ. εδώ "Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου".

3. Ricordi storici, ό.π., σ. VII. Για τις στενότατες σχέσεις του Nerucci με τους Έλληνες συμφοιτητές του, βλ. εδώ, κεφ. "Πάλι για την ιταλική υπόθεση".

Σελ. 172
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/173.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πάλι για την ιταλική υπόθεση (1848)

Η συμπαράταξη Ιταλών και Ελλήνων σε κρίσιμες και μη φάσεις του ιταλικού ενωτικού απελευθερωτικού αγώνα είναι έκδηλη σε κάποια δημοσιεύματα: «Εκλαμπρότατε κύριε Διευθυντά της εφημερίδας L'Italia. Σας παρακαλώ θερμά να δημοσιεύσετε στην έγκριτη εφημερίδα σας την είδηση ότι η σημαία της Τοσκάνης, που έχει προσφερθεί στους Έλληνες στην αξιομνημόνευτη και ενδοξότατη ημέρα της 12 Σεπτεμβρίου του περασμένου έτους από το σεβαστό κομιτάτο της Πολιτοφυλακής Φλωρεντίας, ως αντίδωρο για την προσφορά δύο σημαιών -της Τοσκάνης και της Ελλάδος- από τους Έλληνες στην Πολιτοφυλακή Φλωρεντίας, έχει σταλεί από την Ελληνική Νεολαία που διαμένει στην Πίζα, συνοδευόμενη από ανάλογη επιστολή, στην Α.Ε. τον πρόεδρο της Ελληνικής Κυβερνήσεως, κύριο Στρατηγό Τζαβέλα, ο οποίος όχι μόνο την δέχτηκε με υπέρτατη ευχαρίστηση, αλλά και διέταξε να εναποτεθεί σε χώρο διακεκριμένο και άξιο να καταληφθεί από μια Ιταλική Σημαία, επαινώντας τη συμπεριφορά της Ελληνικής νεολαίας και μετέχοντας στα ζωηρά αισθήματα, τα οποία αυτή διεκήρυξε δημοσία την ημέρα εκείνη.

»Στο γεγονός αναφέρθηκαν τότε όλα τα ελληνικά φύλλα και χειροκρότησαν τον ιταλικό θρίαμβο εκφράζοντας τα θερμότερα αισθήματα αγάπης ειδικά για τους Τοσκάνους και ευχόμενα την μεγαλύτερη ευτυχία σε όλη την ωραία Χερσόνησο.

»Ας ευδοκήσει ο Θεός να είναι εκείνη πάντοτε ευτυχής, ελεύθερη, μεγάλη και ισχυρή και να συσφίγγονται και να στερεώνονται όλο και περισσότερο οι ισχυροί δεσμοί, οι οποίοι, από πολλά χρόνια, την συνδέουν με την αδελφή της Ελλάδα και ποτέ τα βήματά τους να μην απομακρυνθούν από τον ευθύ εκείνον δρόμο, στον οποίο η ελευθερία της σκέψεως οδηγεί τα Έθνη.

»Εν τω μεταξύ θεωρώ τον εαυτό μου ευτυχέστατο που μου δόθηκε η ευκαιρία αυτή για να εκφράσω τα θερμότατα αισθήματα ευγνωμοσύνης μου προς την Ιταλία και έχω την τιμή να

Σελ. 173
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/174.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

υπογράφομαι -της Εκλαμπρότητός σας, Κύριε Διευθυντά,- Αφοσιωμένος Φίλος και Δούλος. -Πίζα, τη 17η Ιανουαρίου 1848. Π. Τ.- Έλληνας φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας»1.

Δεν εκπληρώθηκαν ούτε για τη μια ούτε για την άλλη χώρα οι ευχές του ευγενικού φοιτητή Π.Τ. για αδιατάρακτη και αδιάκοπη πορεία στον ίσιο δρόμο της ελευθερίας. Δεν παύει ωστόσο εκείνη η ανταλλαγή σημαιών να αποτελεί έναν δείκτη του ανέμου που φυσούσε στην Ευρώπη το 1848. Και τέτοιοι άνεμοι δεν κινούν τη νεολαία μόνο σε εκδηλώσεις αβροφροσύνης.

Τι συνέβη όταν κηρύχτηκε ο πόλεμος και η Πανεπιστημιακή Φρουρά, που τώρα πια ονομάζεται Πανεπιστημιακή Φάλαγγα, ετοιμάστηκε να ξεκινήσει για τη μεγάλη εξόρμηση, το μαρτυρούν τρεις επιστολές:

Προς την ημερησία εφημερίδα La Patria της 15 Απριλίου 1848.

Μου προξενεί βαθύτατη λύπη το γεγονός ότι δεν έχω δει στις εφημερίδες που κυκλοφορούν στην Τοσκάνη καμιά μνεία για τη γενναιοψυχία που επέδειξαν οι Έλληνες σπουδαστές της Πίζας, και στις παρούσες περιστάσεις, υπέρ της αδελφής τους Ιταλίας. Σας παρακαλώ λοιπόν, αξιότιμε κύριε Διευθυντή της εφημερίδας "La Patria", να δημοσιεύσετε σε ένα από τα προσεχή φύλλα της έγκριτης εφημερίδας σας, για να το πληροφορηθούν όλοι οι αναγνώστες της, ότι, το ίδιο ακριβώς βράδυ, κατά τα οποίο αποφασίστηκε να κινητοποιηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά, οι Έλληνες, που είναι περίπου 50 2, συγκεντρώθηκαν μέσα σε λίγα λεπτά και, γεμάτοι θάρρος, αψηφώντας και μέλλον και πατρίδα και γονείς, εμπνευσμένοι από το ευγενές αίσθημα της ελευθερίας που πάντα θερμαίνει τα ευγενικά τους στήθη, εξέλεξαν μια επιτροπή και την έστειλαν στον Ταγματάρχη της Πανεπιστημιακής Φρουράς κύριο Savi για να ζητήσει όπλα με σκοπό να ακολουθήσουν τους Ιταλούς συμφοιτητές τους και να μοιραστούν μαζί τους τους κινδύνους για την υπεράσπιση μιας κοινής υπόθεσης.

——————————————

1. L'Italia, Anno I, No 39, 22 Ιανουαρίου 1848.

2. Για τα ονόματα των 50 περίπου Ελλήνων, βλ. εδώ Παράρτημα, αρ. 35.

Σελ. 174
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/175.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ηταν ήδη εντελώς έτοιμοι και δεν περίμεναν παρά μόνο τα όπλα, αλλ' αυτά, μετά από πολλές διφορούμενες απαντήσεις, οι οποίες τους κρατούσαν σε εκκρεμότητα από το προηγούμενο βράδυ ως την επομένη σε ώρα ήδη προχωρημένη, τελικά δεν τους δόθηκαν και εκείνοι, απογοητευμένοι, δεν μπόρεσαν να κάμουν τίποτε άλλο παρά να συνοδέψουν τη γενναιόψυχη ιταλική νεολαία και να την ενισχύσουν με την κραυγή "Ζήτω η ελεύθερη και ενωμένη Ιταλία, ζήτω η αδελφή της Ελλάδας!! Έξω οι άπιστοι, οι βάρβαροι Αυστριακοί!!"

Ένας Έλληνας κάτοικος Φλωρεντίας

L'Italia, έτος 1°, No 77, 20 Απριλίου 1848

Αξιότιμε κύριε Διευθυντά.

Στο φύλλο 219 της εφημερίδας "La Patria" διαβάσαμε ένα σύντομο άρθρο που αναφέρεται στην προσφορά μας να συμπορευθούμε με τους Ιταλούς συμφοιτητές μας όταν αποφασίστηκε να κινηθεί η Πανεπιστημιακή Φρουρά για ένα σκοπό που είναι κοινός σε όλους τους πολιτισμένους λαούς.

Δεν υπάρχει τίποτε στο άρθρο αυτό που δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Επειδή όμως μερικοί κακόπιστοι παρερμήνευσαν σκόπιμα τη λέξη "απαντήσεις διφορούμενες" που περιλαμβάνει το παραπάνω άρθρο και έφτασαν στο σημείο να πουν ότι ο κύριος Savi, ως ταγματάρχης της παραπάνω φρουράς, εκ προθέσεως δεν θέλησε να μας παραχωρήσει τα όπλα που του ζητούσαμε, οφείλουμε να δηλώσουμε προς χάριν της αλήθειας ότι κανένα στοιχείο αλήθειας δεν υπάρχει σ' αυτό και ότι ο καθηγητής Savi όχι μόνο δεν ήταν απρόθυμος να μας δώσει τα όπλα, αλλά έκαμε παν το δυνατόν για να τα βρει και να μας τα δώσει, μα δεν το κατόρθωσε, επειδή πράγματι όπλα δεν υπήρχαν. Τελικά μας είπε ότι έκαμε προσπάθεια, αλλά δεν κατόρθωσε να τα βρει και δεν του απέμεναν παρά μόνο μερικές καραμπίνες που βρίσκονταν στην αποθήκη του Πανεπιστημίου και που αρνηθήκαμε να τις πάρουμε επειδή δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Και επιπλέον τόσο είναι αληθινό ότι δεν του βρίσκονταν όπλα, ώστε αυτός αναγκάστηκε να πάει το ίδιο βράδυ στο σταθμό της Πολιτοφυλακής για να ζητήσει 10 ή 12 τουφέκια που τα χρειαζόταν για την υπηρεσία του Πανεπιστημίου και παρακάλεσε εμάς να την αναλάβουμε επειδή όλοι οι άλλοι φοιτητές είχαν φύγει για την Πιετρασάντα.

Εκφράζουμε απέραντες ευχαριστίες στον συγγραφέα του 

Σελ. 175
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/176.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

άρθρου της "La Patria" επειδή αυτός, με το άρθρο εκείνο, διόρθωσε τη γνώμη που, από άγνοια των γεγονότων, πολλοί είχαν σχηματίσει εις βάρος μας, ότι δηλαδή από κακή προαίρεση δεν ακολουθήσαμε τους Ιταλούς συμφοιτητές μας εκεί όπου η τιμή και ο πατριωτισμός τούς καλούσε.

Κανείς δεν έφταιξε, ούτε εμείς, ούτε ο Ταγματάρχης κύριος Savi, μα η μεγάλη και αναπάντεχη ή μάλλον η εσπευσμένη διαδοχή των γεγονότων.

Πίζα, 14 Απριλίου 1848

Ν.Ν.

Έλληνας φοιτητής

L'Italia έτος 1ο, No 82, 2 Μαΐου 1848

Κύριε Διευθυντά

Αφ' ενός είμαι υποχρεωμένος να ευχαριστήσω τους Έλληνες φοιτητές για την ευγενική φροντίδα που έλαβαν να διαλύσουν, με την ειλικρινή εκείνη δήλωσή τους που δημοσιεύτηκε στο No 77 της έγκριτης εφημερίδας σας "L'Italia", οποιαδήποτε υποψία συσκότισης που θα μπορούσε να ανακύψει εξαιτίας του άρθρου που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "La Patria" No 210, και αφ' ετέρου επιβάλλεται σε μένα, ως χρέος ευγνωμοσύνης, να δηλώσω ότι όχι μόνο υπήρξε εντονότατη η επιθυμία τους να μπορέσουν να ενωθούν με την Πανεπιστημιακή Φάλαγγα σε έναν αριθμό όχι μικρότερο από πενήντα και να ακολουθήσουν τους άλλους γενναίους φοιτητές όταν έφυγαν για να κατακτήσουν την ανεξαρτησία της Ιταλίας, αλλά και ότι, αφού αναγνώρισαν ότι ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί η ευγενική αυτή συμμετοχή εξαιτίας της απόλυτης έλλειψης όπλων, αυτοί προσφέρθηκαν να μοιραστούν την υπηρεσία της Πανεπιστημιακής Φρουράς που έμεινε στην Πίζα, υπηρεσία που πράγματι πρόσφεραν, αμιλλώμενοι με τους άλλους σε επιμέλεια και πειθαρχία στο διάστημα όλων εκείνων των ημερών που το Πανεπιστήμιο παρέμεινε ανοιχτό.

Δεχθείτε, σας παρακαλώ, κύριε Διευθυντά, να συμπεριλάβετε στην αξιότιμη εφημερίδα σας τις λίγες αυτές γραμμές, οι οποίες και χρησιμεύουν για την εκπλήρωση ενός ιερού καθήκοντος ευγνωμοσύνης, αλλά και μου δίνουν την ευκαιρία να ανταποδώσω τα αισθήματα 

Σελ. 176
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/177.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

φιλίας και συμπάθειας που τρέφουν οι γιοι της Ελλάδας προς εμάς τους Ιταλούς.

Και, θεωρώντας το μεγάλη μου τιμή, περνώ στην ευχαρίστηση να υπογράφομαι

Πίζα, 30 Απριλίου 1848

Ο πιο αφοσιωμένος δούλος σας

Paolo Savi1

Για τη δράση των Ελλήνων που απόμειναν "απογοητευμένοι" στην Πίζα, δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες από εκείνες που

——————————————

1. Στο γεγονός αναφέρονται και πολλοί από τους ιστοριογράφους του Risorgimento: Βλ. Ersilio Michel, ό.π., σ. 293 και Gherardo Nerucci, ό.π., σ. 13. Και οι δύο φαίνεται ότι αντλούν την πληροφορία από την εφ. L'Italia. Ο G. Nerucci προσθέτει: "κάποιος μου είπε προ ολίγου [γράφει το 1891] ότι οι Σπουδαστές που παρέμειναν στην Πίζα είχαν μείνει ως εφεδρεία για να χρησιμοποιηθούν στον κατάλληλο τόπο και χρόνο. Αλλ' αυτό το γεγονός δεν το θυμάμαι ούτε το έχω βρει σε κανένα χειρόγραφο ή έντυπη εφημερίδα εκείνων των ήμερων. Χωρίς αμφιβολία, κανείς φοιτητής του Πανεπιστημίου, απ' όσους έμειναν στην Πίζα ή στη Σιένα, δεν ακολούθησε μόνος του ή με ομάδα αυτούς που έφυγαν στις 22 και 24 Μαΐου". Δεν αληθεύει λοιπόν η πληροφορία του Κ. Καιροφύλλα ότι "μόλις ξέσπασε η επανάσταση του '48, το μεγαλύτερο μέρος αυτών των Ελλήνων [φοιτητών γενικώς] άφησαν τις σπουδές τους για να πάρουν τα όπλα εναντίον των Αυστριακών", όπως επίσης δεν αληθεύει, τουλάχιστον για τους φοιτητές της Πίζας (βλ. εδώ κατάλογο φοιτητών του 1848-49), ότι, "όταν απέτυχε η επανάσταση αυτή, οι Έλληνες νέοι, καταδιωκόμενοι από την αυστριακή κυβέρνηση, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Ιταλία για να σωθούν στην πατρίδα" (La Grecia e l'Italia, ό.π., σ. 21). Όσο για τον Διονύσιο Λεονταράκη, ο οποίος, κατά τον Καιροφύλλα, "πολέμησε ηρωικά" το 1848, είχε πεθάνει στη Ζάκυνθο το 1840 (βλ. Σπ. Δε Βιάζη, "Διονύσιος Λεονταράκης", περ. Ποιητικός Ανθών, έτος Α', αρ. 21, 1 Φεβρουαρίου 1887, σ. 319). Για τον εθελοντισμό ως παράδοση και ως στάση της νεολαίας του περασμένου αιώνα, βλ. Αντώνη Λιάκου, Η Ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα, ό.π., σ. 135 κ.ε. Για τον εθελοντισμό ως αντιστάθμισμα της παθητικότητας των λαϊκών μαζών, βλ. A. Gramsi, ό.π., σ. 264-265.

12

Σελ. 177
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/178.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

δίνει ο καθηγητής Savi. Η προσοχή του Τύπου της Τοσκάνης στην περίοδο από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο του 1848 είναι στραμμένη αποκλειστικά στον πόλεμο και οι στήλες του δεν έχουν περιθώρια για μικρότερα συμβάντα. Λίγο φως στο σκοτεινό αυτό σημείο ρίχνει η αλληλογραφία του G. Nerucci, φοιτητή τότε στην Πίζα. Τα παρακάτω αποσπάσματα είναι από γράμματα που έστειλε στην οικογένειά του και από άλλα που έλαβε στο διάστημα της πορείας της Battaglione Universitario προς το μέτωπο.

α) Επιστολή στη μητέρα του στην Πίζα από Pontremoli, 31 Μαρτίου 1848:

"... θα ήθελα επίσης να πείτε στον Πυλαρινό να ψάξει να βρει τα τετράδια των Πανδεκτών που έχει ο Νικολαΐδης και να τα φέρει ο ίδιος στο σπίτι καθώς και τα θέματα του 3ου έτους και του 2ου που έχουν ο Μαρίνος Τυπάλδος και ο Πέτρος Ξυδιάς· αυτά τα πράγματα τα θέλω στο σπίτι για να μη χαθούν..."1

β) Επιστολή του Τ. Πυλαρινού προς τον Gherardo Nerucci, Battaglione Universitario, από Πίζα, 4 Απριλίου 1848:

"Αγαπημένε μου φίλε. Ως τώρα έχω λάβει δύο γράμματά σου και δεν βρίσκω λόγια να σου πω πόσο χάρηκα που έμαθα ότι κι εσύ κι ο αδελφός σου είστε πολύ καλά... Όσο γι' αυτό που μου γράφεις, να περνώ κάπου-κάπου να βλέπω τη μητέρα σου, αυτό το θεωρώ καθήκον μου, ώστε να είσαι πλέον ή βέβαιος ότι δεν θα λείψω και θα την παρηγορώ με όλους τους τρόπους που διαθέτω· για να πω την αλήθεια, είναι πολύ λυπημένη εξαιτίας της απουσίας σας... Σε παρακαλώ, γράψε μου αμέσως για να μάθω νέα σου. Χαιρέτα μου τον αδελφό σου, τον καθηγητή Tigri, τον Γραμματικό και τους άλλους φίλους μας· δεν βλέπω την ώρα να σε σφίξω στην αγκαλιά μου, ο αφοσιωμένος φίλος σου"2.

γ) Επιστολή της Elisabetta Nerucci προς τον γιο της Gherardo της 2 Απριλίου 1848:

——————————————

1. Gherardo Nerucci, Ricordi storici, ό.π., σ. 108.

2. στο ίδιο, σ. 115-116.

Σελ. 178
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/179.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

"...Ο Πυλαρινός ήρθε χθες να με δει..."1

Ίσως δεν αποτελούν μαρτυρίες για πολιτική δράση των Ελλήνων τα γράμματα αυτά, αλλά για τις σχέσεις Ελλήνων-Ιταλών λένε πάρα πολλά.

Viva Italia! (Άνοιξη 1848)

Ας διακοπεί εδώ η συνολική εξιστόρηση για να φωτιστεί ένα πρόσωπο:

"Παξοί, τη 17 οκτομβρ. 1824. Α.Ε.

Πιστοποιώ ο υπογεγραμμένος Ευλαβής Παπά Δημήτριος φαναριώτης ποτέ Μηχαήλ Εφημέριος της Εκκλησίας της Χριστού αναλίψεος (δυσανάγνωστο) ότι εβάπτισα ένα πεδή αρσενικόν του Ευγενού Κυρ.ου Βηκεντίου Α;ου γραμματικού, γεγενιμένο μετά της νομίμου αυτού γυννής Κυρίας αντζολέτας, ήτον ανάδοχοι οι Κύριοι Σταμάτης Αλεξάνδρου μπογδάνου, και γεράσιμος Σ. Κάγκας και ονόμασαν το αυτό πεδίον, φραντζέσκο και θεμιστοκλε το οποίον εβαπτίσθη εις την άνω ημέραν, 17 οκτοβρ.ου 1824. -τας 14/26 Μαρτίου 1840. απαφίθει το παρόν εις τας αιτήσεις του άνω: Κυρ.ου φραντζεσκου και Θεμίστοκλε, διά να το χρισημευθή όπου και δη.- Δημήτριος, ιερεύς, φαναριώτης, εφημέριος..."2.

Ο Φραγκίσκος Θεμιστοκλής Γραμματικός αποφάσισε να "χρισημευθή" το παραπάνω πιστοποιητικό μετά πέντε χρόνια: το υπέβαλε, μαζί με μια βεβαίωση "αμέμπτου διαγωγής" από τον Prestantissimo Reggente dell'Isola di Paxò Νικόλαο Μακρή3,

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 111. Πρόκειται για τον Θεόδωρο Ευσταθίου Πυλαρινό από την Κεφαλονιά που πήρε πτυχίο Νομικής στις 22 Μαΐου 1848.

2. A.S.P., Università, D I, No 4, Documenti per l'Ammissione agli studi, Anno Scolastico 1845- 46, αρ. 82.

3. στο ίδιο.

Σελ. 179
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/180.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Το ταξίδι του από την Κέρκυρα ως την Τοσκάνη περιγράφεται από τον συνταξιδιώτη του Ειρηναίο Ασώπιο σ' ένα από τα λίγα ντοκουμέντα που έχουμε για τις ταλαιπωρίες και τη γοητεία των ταξιδιών αυτών.

"Περί τας αρχάς Οκτωβρίου 1845 επτά Έλληνες απεβιβάζοντο εις Αγκώνα της Ιταλίας, όπως εκείθεν μεταβώσιν εις Τοσκάνην, οι μεν έξ χάριν του εν Πίση Πανεπιστημίου ο δε τελευταίος ίνα επισκεφθή συγγενείς αυτού, από ετών εν Λιβόρνω εγκατεστημένους. Ήρχοντο δε ούτοι δύο μεν εξ Ελλάδος, οι δε λοιποί πέντε εξ Επτανήσου, πάντες όμως εκόμιζον μεθ' εαυτών βαρύ πατρικών ή συγγενικών ευχών και συμβουλών φορτίον, προς αντιστάθμισιν του βαλλαντίου, όπερ ήτο ελαφρόν. Αλλ' εν τω λιμένι προ του Αγκώνος νέος ορίζων ηνοίγετο εις την εύφλεκτον των Επτά εκείνων ελληνοπαίδων φαντασίαν -διότι οι πλείστοι ήσαν εν τω έαρι του βίου- και τα περί μελέτης, οικονομίας, φειδούς χρόνου και σωφροσύνης παραγγέλματα των γονέων ή συγγενών υπεχώρουν μικρόν κατά μικρόν ενώπιον των μαγευτικών ελπίδων και των χρυσών ονείρων..."1

Οι επτά συνταξιδιώτες ήταν ο Δημήτριος Τσερκεστιάνος από την Ήπειρο που πήγαινε να συνεχίσει, μετά το Οθώνειο, τις ιατρικές σπουδές του στην Πίζα και ήξερε ιταλικά "ως εκ της μακροχρονίου διαμονής του εν Πάτραις, ένθα κοινή τυγχάνει η ιταλική"2· ο Κωνσταντίνος Μελάς, επιχειρηματίας από την Ήπειρο που πήγαινε στο Λιβόρνο· ο Φίλιππος Σ..., "απόφοιτος του ημετέρου Πανεπιστημίου, υιός λογίου εξ Ιωαννίνων"3· ο Ιωάννης Βελλιανίτης, "τελειόφοιτος της Νομικής του εν Αθήναις Πανεπιστημίου Πάξιος [...] πολλάκις την νήσον αυτού εν τω

——————————————

1. Ειρηναίος Ασώπιος, "Το ταξίδιον των Επτά", Παλαιά και Νέα, Βιβλιοθήκη Μαρασλή, Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, Αθήνα 1903, σ. 1 κ.ε.

2. στο ίδιο, σ. 13. Δεν υπάρχει πουθενά ούτε ως πτυχιούχος ούτε ως φοιτητής.

3. στο ίδιο. Μέχρι στιγμής δεν έχει ταυτιστεί.

Σελ. 180
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/181.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ελληνικώ Κοινοβουλίω εντίμως και αξιοπρεπώς εκπροσωπήσας"1· ο «περιώνυμος Σπυρίδων Μ..., ο αΐδιον μνήμην εν τοις μαθητικοίς χρονικοίς της Πίσης, ως "Σπυριδιών", καταλιπών»2, και τέλος ο ξάδελφός του Φραγκίσκος Γ... Τα δύο ξαδέλφια, σε αντίθεση με τους σοφολογιότατους συνταξιδιώτες τους, "έφερον επί του στήθους πληθύν θαυματουργών φυλακτηρίων, αλλ' εν τω νω σμικροτάτην γνώσεων αποσκευήν..."

Καμμιά αμφιβολία ότι ο Φραγκίσκος Γ. είναι ο Γραμματικός. Δεν υπάρχει άλλος Φραγκίσκος Γ. που, "εις το πρώτον, κατά το 1848, της ιταλικής ανεξαρτησίας πολεμιστήριον σάλπισμα παρήτησε το Corpus Juris [...] και έδραμεν εις τα πεδία των μαχών της Λομβαρδίας ίνα τον καλόν αγώνα αγωνισθή". Αλλά ακόμα και χωρίς όνομα, ο Γραμματικός θα μπορούσε να ταυτιστεί μόνο από τα σωματικά του χαρακτηριστικά: "Νεανίας ευειδής, ρωμαλέος, σφριγών" κατά τον Ασώπιο" "με ψηλό και ρωμαλέο ανάστημα" κατά τον Ersilio Michel3, "αξιοπρόσεχτος για το γιγαντιαίο του ανάστημα" κατά τον G. Nerucci4.

Ο Γραμματικός αποτελεί εξαίρεση. Οι άλλοι Έλληνες της Πίζας δεν είχαν γραφτεί στην Πανεπιστημιακή Φρουρά. Οι ίδιοι "είχαν κάμει αίτηση να απαλλαγούν εξαιτίας των νόμων της πατρίδας τους που απαγόρευαν τη στρατιωτική υπηρεσία σε ξένη χώρα. Εξαιτίας της αίτησης αυτής η Segreteria di Stato, με διαταγή της της 3 Ιανουαρίου 1848, όρισε ότι όλοι οι ξένοι (δηλαδή μη Τοσκάνοι) ήταν ελεύθεροι να μετάσχουν η όχι στις Πανεπιστημιακές Φρουρές (της Πίζας και της Σιένας)"5. Την 

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 15. Στα κατάστιχα πτυχιούχων, Βελλιανίτης Ιωάννης του μ. Δημητρίου, Κέρκυρα, πτυχίο 1846.

2. στο ίδιο, σ. 16. Υποθέτω ότι είναι ο Σπ. Μακρής του Δημητρίου. Τα πιστοποιητικά του υποβλήθηκαν τον ίδιο χρόνο (A.S.P. DI 4, ό.π., No 79). Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.

3. ό.π., σ. 404.

4. "Ricordi storici...", ό.π., σ. 31.

5. στο ίδιο.

Σελ. 181
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/182.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αίτηση είχαν υπογράψει 47 Έλληνες φοιτητές. Ο Γραμματικός υπέγραψε όπως όλοι "για να μη δυσαρεστήσει τους ομοεθνείς του [...] αλλά ύστερα έσβησε την υπογραφή του"1, κατατάχτηκε από τους πρώτους και πήρε τα όπλα του2.

Θα ξανασυναντήσουμε το όνομα του Γραμματικού στον 

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 13. Η διατύπωση του Nerucci στο απόσπασμα αυτό δημιουργεί την υπόνοια ότι ο Γραμματικός δεν ήταν ο μόνος Έλληνας που υπέγραψε "για να μη δυσαρεστήσει τους ομοεθνείς του": "Fu tra quelli, che, per non scontentare i suoi connazionali, si era firmato..." Ας σημειωθεί ότι οι Έλληνες της ελεύθερης Ελλάδας αποτελούσαν τότε μειοψηφία στο σύνολο των Ελλήνων της Πίζας. Για τι άλλο παρά από αλληλεγγύη υπέγραψαν οι Επτανήσιοι και οι άλλοι; Ας σημειωθεί επίσης ότι ο Nerucci ήταν φίλος στενός μερικών Ελλήνων και ήξερε τα πράγματα εκ των ένδον. Δεν μπορεί πάντως να αποκλεισθεί το ενδεχόμενο να επικράτησαν σε κάποια συγκέντρωση των Ελλήνων συντηρητικότερες απόψεις. Ο κανονισμός της Guardia Universitaria προέβλεπε (άρθρο 3) ότι μετέχουν σ' αυτήν "όλοι οι σπουδασταί που είναι γραμμένοι στους καταλόγους του Πανεπιστημίου" και ένας από τους σκοπούς της ήταν "να βοηθεί τις στρατιωτικές δυνάμεις του κράτους" (άρθρο 1). Δίστασαν μήπως οι Έλληνες όταν είδαν ότι τα πράγματα σοβαρεύουν; Και τι μεσολάβησε ανάμεσα στον Ιανουάριο και τον Απρίλιο του ίδιου ακαδημαϊκού έτους; Οι ελληνικοί νόμοι απαγόρευαν την υπηρεσία στη φρουρά και δεν απαγόρευαν την υπηρεσία στον πόλεμο; Μάλλον οι Έλληνες, μέσα στο πατριωτικό παραλήρημα που κυριάρχησε στο Πανεπιστήμιο και σ' ολόκληρη την πόλη τις στιγμές εκείνες, ξέχασαν και νόμους και δισταγμούς.

2. A.S.P., Carte riguardanti il Battaglione Universitario toscano, Appendice No II, fascicolo intitolato "Armi". Μέσα στον fascicolo υπάρχει ένας μικρότερος φάκελος που επιγράφεται Guardia Universitaria organizzata 30 Novembre 1847, ore 3 1/2. Είναι κατάλογος ονομάτων με ημερομηνία από 30 Νοεμβρίου και ύστερα (ασφαλώς δηλώσεις κατατάξεως και παραλαβής όπλων). Το όνομα του Γραμματικού αναγράφεται την πρώτη μέρα. Στο ίδιο κιβώτιο, που περιέχει πλήθος χαρτιά ανακατεμένα και προχειρογραμμένα, υπάρχει και ο fasc. VII, Cappoti presi dalla Civica Livornese, 9 Aprile 1848. Η πρώτη στη σειρά υπογραφή (πρόκειται για υπογραφή παραλαβής) είναι του Γραμματικού. Σ' έναν άλλο κατάλογο στρατιωτών, προχειρογραμμένο και χωρίς ημερομηνία (πάλι fasc. VII), αναγράφεται Grammaticò Francesco Greco.

Σελ. 182
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/183.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κατάλογο εκείνων που απάντησαν στο πρωινό προσκλητήριο της 29ης Μαΐου: "Grammaticò Francesco di Paxò (Isole Ionie). Δεκανέας"1. Αναγράφεται στην 1η compagnia. Από τους 83 στρατιώτες και υπαξιωματικούς της έλειπαν, μετά τη μάχη, 11: 5 νεκροί, 5 τραυματίες και 1 αιχμάλωτος. Είναι η compagnia που πλήρωσε ακριβότερα απ' όλες2. Στον κατάλογο των επιζησάντων διαβάζουμε ακόμα μια φορά "Grammaticò Francesco, Paxò, Isole Ionie. Grecia"3.

Αλλά η δράση του Γραμματικού δεν σταματάει εδώ: Το 1849, "όταν οι Αυστριακοί μπήκαν στο Λιβόρνο να κάμουν τον μπόγια για χάρη του Αρχιδούκα της Τοσκάνης [...] ο Γραμματικός βρέθηκε ανάμεσα στους υπερασπιστές της πόλης". Στην ίδια υπεράσπιση μάχονταν ο Tito Lucherrini, ο Gherardo Gherardi από το Λιβόρνο και ο Γάλλος Michel Leopoldo, που τον έπιασαν οι Αυστριακοί και τον τουφέκισαν επί τόπου4. Ο Γραμματικός "πολέμησε γενναία για την άμυνα του Λιβόρνου και μόνο προς το τέλος της αντίστασης, καταδιωκόμενος από τους Αυστριακούς, μόλις πρόλαβε να επιβιβασθεί σ' ένα πλοίο που έφευγε

——————————————

1. Gherardo Nerucci, Appendice ai Ricordi Storici del Β. U. Toscano edita a Prato nel 1891, Pisa, 1818. Στο βιβλίο αυτό ο Nerucci δίνει ακριβέστερους αριθμούς από τους αναφερόμενους στο Ricordi storici... και καταγράφει σχολαστικά αυτούς που ήταν στη μάχη τονίζοντας ότι, από τους 465 φοιτητές που ξεκίνησαν για τη Λομβαρδία από τα Πανεπιστήμια της Πίζας και της Σιένας, 158 είχαν εγκαταλείψει την Battaglione Universitario πριν από τις 29 Μαΐου. Στο προηγούμενο βιβλίο του ο Nerucci είχε αναφέρει τον Γραμματικό ως λοχία (Sergente, σ. 21). Στο ίδιο (σ. 50) παραθέτει διαταγή της Γραμματείας του Κράτους από 16 Νοεμβρίου 1847 που ορίζει οι υπαξιωματικοί "να εκλέγονται μεταξύ των πλέον αξίων σπουδαστών". Επίσης (στο ίδιο, σ. 56) γράφεται ότι οι δεκανείς (caporali) εκλέγονται με ψηφοφορία από τους φοιτητές της κομπανίας.

2. Σ' αυτήν ανήκε ο G. Nerucci και ο καθηγητής L. Pilla, που σκοτώθηκε.

3. Appendice..., ό.π., σ. 63.

4. Ricordi storici..., ό.π., σ. 32.

Σελ. 183
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/184.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για την Κωνσταντινούπολη"1. Με τόσα "θαυματουργά φυλακτήρια" δεν χάνεται κανείς...

Τα ίχνη του Γραμματικού θα ξαναβρεί μετά 43 χρόνια πάλι ο ακούραστος G. Nerucci: "Μέσω του Δημάρχου Κερκύρας έλαβα από τους Παξούς την εξής πληροφορία, που την μεταφράζω από την καθομιλουμένη ελληνική: Στο ορεινό χωρίο Γραμματικέικα της νήσου Παξοί ζει ακόμα (Ιούλιος 1890), σε ηλικία 70 χρόνων, ο γενναίος Γραμματικός Φραγκίσκος του μακαρίτη Βικέντιου, που ξεχωρίζει για το γιγάντιο ανάστημά του και τη μακριά, πυκνή και κατάλευκη γενειάδα του, θαυμαζόμενος από τους συγχωριανούς του για το ανδρείο του φρόνημα, την άφοβη καρδιά και το ιστορικό παρελθόν του. Κατάγεται από αριστοκρατική, πλούσια και παλιά οικογένεια των Παξών, η οποία κατείχε πάντα υψηλά αξιώματα στη διοίκηση. Ο Φραγκίσκος είχε σταλεί από τον πατέρα του στην Ιταλία για να γραφτεί ως φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Το ρωμαλέο και ψηλό ανάστημά του, μαζί με το ιδιαίτερο χάρισμα μιας φιλελεύθερη ψυχής, τον έκαμε αγαπητό στους συμφοιτητές του, που τον ονόμαζαν il forte Greco. Όταν η Ιταλία, το 1848, εξεγέρθηκε εναντίον των Αυστριακών, ο Γραμματικός, που είχε μέσα στη φύση του την αγάπη για την ελευθερία των λαών, γράφτηκε εθελοντής στη Φάλαγγα των Φοιτητών, και διακρίθηκε στο πεδίον της μάχης μεταξύ των άλλων συστρατιωτών του για την ορμή και την τόλμη του. Ως τώρα φέρει την ουλή του τραύματός του, σημάδι της αξίας του..." Ακολουθεί η διήγηση των γεγονότων του Λιβόρνου κι ύστερα ο δήμαρχος μας μεταφέρει στους Παξούς, όπου γύρισε (μέσω Κωνσταντινουπόλεως) ο Γραμματικός: "Κι εκεί επίσης διακρίθηκε και οι συμπολίτες του πολλές φορές του εμπιστεύτηκαν το αξίωμα του Κοινοτικού συμβούλου [...] Δυστυχώς η οικογένεια του Γραμματικού ξέπεσε από διάφορες κακοτυχίες και ο Φραγκίσκος αναγκάστηκε να ζήσει, αυτός και τα παιδιά του, μέσα στη 

——————————————

1. Ersilio Michel, ό.π., σ. 404.

Σελ. 184
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/185.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στενοχώρια και στην ανέχεια με τον ισχνό μισθό του Κοινοτικού Συμβούλου· τώρα πια δεν έχει ούτε αυτό το εισόδημα και ο γενναίος πολεμιστής της Τοσκάνης ζει χωρίς παράπονο μέσα στην αθλιότητα και την ξεχνάει μάλιστα όταν αναλογίζεται ότι η Ιταλία, για την οποία τόσο αγωνίστηκε, είναι σήμερα μεγάλη κι ευτυχισμένη"1.

Υπάρχει ένας ακόμα Έλληνας πολεμιστής στη Λομβαρδία, μόνο που αυτός είναι από το Πανεπιστήμιο της Σιένας. Ανήκει στην Battaglione Pisanosenese, που πήρε διαταγή να ορμήσει στη μάχη όταν όλα σχεδόν είχαν χαθεί και ηχούσαν οι τυμπανοκρουσίες των Αυστριακών για την τελική έφοδο, στο στρατόπεδο πια. Τα κανόνια είχαν σωπάσει και οι νέοι της Πανεπιστημιακής Φάλαγγας όρμησαν στη μάχη τραγουδώντας. "Και θυμάμαι", διηγείται ένας από αυτούς στον Nerucci, "ότι ο λοχίας μας Biagiotti Giovacchino, μαζί με τον Μιχαήλ Μαλσινιώτη, Έλληνα, φωνάζοντας μ' όλη τους τη δύναμη Viva Italia!, ανέβαιναν με εφ' όπλου λόγχη προς το λόφο [...] Θυμάμαι ακόμα ότι ο Biagiotti έχασε τη ζωή του από μια σφαίρα, που του μπήκε στο στόμα"2. Ο Μαλσινιώτης όμως έζησε και πρόκοψε: ο Nerucci τον ξαναβρίσκει το 1891 και μας δίνει το στίγμα του: "Μαλσινιώτης Μιχαήλ, γιατρός και εμπορευόμενος, Σίντνεϋ Αυστραλίας"3.

——————————————

1. Ricordi storici..., ό.π., σ. 31-32. Σε υποσημείωση ο Nerucci παρατηρεί ότι ο Γραμματικός δεν τραυματίστηκε: "Έφτασε γρήγορα ως το ανάχωμα του στρατοπέδου, το ανέβηκε όρθιος κι ύστερα πήδηξε από την άλλη μεριά για να σπεύσει εναντίον του εχθρού που εισέβαλλε".

2. στο ίδιο, σ. 484.

3. στο ίδιο, σ. 509.

Σελ. 185
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/186.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 186
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 167
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία"

    Το 1836 -είναι ακριβώς η δεκαετία της μεγαλύτερης συρροής Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα- οι δεσμοί μεταξύ των Ελλήνων επισημοποιούνται με την ίδρυση της "Ελληνικής φιλολογικής εταιρείας των εν Πείσαις διατριβόντων Ελλήνων Σπουδαστών"1. Κατά το ιδρυτικό έγγραφο της Εταιρείας, οι εκλογές για την ανάδειξη διοικητικού συμβουλίου έγιναν "εις τόπον επί τούτου διωρισμένον", που δεν κατονομάζεται για ευνοήτους λόγους. Πρόεδρος αναδείχθηκε ο Αλέξανδρος Πασπάτης από τη Χίο, Γραμματέας ο Χαράλαμπος Τυπάλδος από την Κεφαλονιά και αντιπρόεδρος ο Στέλιος Κοντογούρης από την Πάτρα2. Τα

    ——————————————

    1. Τα σχετικά με την Εταιρεία έγγραφα βρέθηκαν στο Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων (αταξινόμητα), και δημοσιεύτηκαν από τον πρωτ. Γεώργιο Μεταλληνό: «Η "Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία" της Πίζας», Επετηρίς Ιδρύματος Νεοελληνικών Σπουδών, τόμος πέμπτος, 1987-1988, Τιμητικός τόμος Φαίδωνος Κ. Μπουμπουλίδου, σ. 111-124.

    2. Τον Δεκέμβριο του 1836 ο Χαράλαμπος Τυπάλδος Ιακωβάτος έχει ήδη πάρει το πτυχίο της Ιατρικής και διατρέχει το επιπλέον έτος για να πάρει το πτυχίο της Χειρουργίας. Για τη συμμετοχή του στα κοινά τίποτε δεν γράφει στην οικογένειά του. Αντίθετα, ο αδελφός του Κωνσταντίνος τού συνιστά να απέχει: "Κάμετε καλά τη δουλειά σας. Κοιτάζετε την υγεία σας. Πασχίζετε να γνωρίζεσθε με τους μεγάλους πεπαιδευμένους άνδρας του καιρού σας, όταν ημπορείτε. Ιδέτε να λάβετε φήμην και εις γράμματα και εις επιστήμας, φήμην, ως λέγομεν, ευρωπαϊκήν. Μακράν από πολιτικά ανακατώματα. Ολίγα λόγια, ή μάλλον αδιαφορείτε διόλου περί των εδώ κυβερνητικών υποθέσεων και προσώπων, διότι έχουν ή ημπορούν να έχουν και αυτού τους φίλους των, και των φρονίμων, έλεγε πάντοτε και λέγει η μάνα μας, και των φρονίμων ολίγα..." (Αρχείο Ιακωβάτων, ΚΙ 275, επιστολή με υπογραφή "ο αδελφός σας ο Παπάς" προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 24 Μαΐου 1837). Ο Στέλιος Κοντογούρης το 1836 διατρέχει το τελευταίο έτος της Νομικής. Ο Γεώργιος Αλέξανδρος Πασπάτης του Γεωργίου παίρνει πτυχίο Ιατροφιλοσοφίας το 1839. Στο δημοσίευμα του πρωτ. Γ. Μεταλληνού (ό.π., σελ. 115) αναφέρεται ότι ο Αλέξανδρος Πασπάτης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα. Το λάθος οφείλεται σε δική μου παρανάγνωση στα Κατάστιχα των Πτυχιούχων του A.S.P. (Raspati αντί