Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 213-232 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/213.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Αντί επιλόγου

Βιβλίον Ληξιαρχικών πράξεων και αποβιώσεων της εν Λιβόρνω Ανατολικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος, πράξις 417, 1840 6/18 Φεβρουαρίου, ο εκ της νήσου Τήνου Αναστάσιος υιός του εκ Κυδωνιών της Ασίας Αντονίου Σάλτα μαθητεύων εν πίζα, ων κατά την ηλικίαν χρόνων 19, απέθανεν κατά την 3/15 του αυτού και μετακομισθείς εις Λιβόρνον ετάφη εν τω κοινώ νεοοικοδομουμένω κοιμητηρίω του Γένους παρ' εμού Ευγενίου Καΐρη1.

Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ

Η αστυνομία της Πίζας έλπιζε ίσως ότι, μετά την υπόθεση της κηδείας του Σάλτα, τις ανακρίσεις, τον εγκλεισμό, τις απειλές, θα ησύχαζαν κάπως οι Έλληνες. Ήταν όμως κιόλας μέσα Μαρτίου και πλησίαζε η ημέρα της εθνικής εορτής. Οι φοιτητές της Πίζας τη γιόρταζαν πάντα με λαμπρότητα2 κι η αστυνομία έπαιρνε κάθε φορά διαταγή να παρακολουθεί τις εκδηλώσεις. Αλλά το 1840 τα πράγματα ήταν για την αστυνομία χειρότερα παρά ποτέ: ο εορτασμός της επετείου είχε τόση διάρκεια και πήρε 

——————————————

1. Το βιβλίο περιλαμβάνει τους θανάτους από το 1761-1900. Ένα μέρος του υπάρχει και σε γαλλική μετάφραση. Το συμβουλεύτηκα στο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας.

2. Βλ. Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Αυτοβιογραφία συντεθείσα..., ό.π., σ. 23-24: "Κατά την 25 Μαρτίου επανηγυρίζομεν όλοι οι φοιτηταί Έλληνες μετά πολλής λαμπρότητος και μετά μεγάλου ενθουσιασμού την ένδοξον μνήμην της εθνικής μας παλιγγενεσίας. Εν τω μέσω δε της εθνικής χαράς [...] τινές εξ ημών των Επτανησίων, αναμετρώντες την πολιτικήν μας κατάστασιν [...] υπεσχόμεθα συναλλήλοις ν' αγωνισθώμεν μετά την επάνοδόν μας προς την μετ' εκείνης ένωσίν μας". Κι αλήθεια, "τινές εξ αυτών" (κι όχι λίγοι) τήρησαν την υπόσχεσή τους.

Σελ. 213
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/214.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τέτοιες μορφές, ώστε απασχόλησε τις αρχές του Μ. Δουκάτου από τον Μάρτιο ως τον Οκτώβριο.

Ο εορτασμός του προηγούμενου χρόνου (1839) είχε τελειώσει χωρίς επεισόδια. Ο Governatore Humbourg θυμίζει στον Pr. del Buon Governo ότι έγινε μόνο ένα συμπόσιο "εις το οποίον προσέδωσε έτι μεγαλυτέραν ευθυμίαν η ορχήστρα". Δεν σημειώθηκε "καμιά απρέπεια". Τραγούδια μόνο πατριωτικά κι ένα μικρό κλαδάκι δάφνης στη μπουτονιέρα από το πρωί. Αυτό το χρόνο όμως έχει κάθε λόγο να ανησυχεί. Μαθαίνει ότι οι Έλληνες ετοιμάζουν τη γιορτή τους για τις 3 Απριλίου. Ίσως μαντεύει ότι η ημερομηνία αυτή συμπίπτει με την εκπνοή του κατ' οίκον περιορισμού των πρωταιτίων της εκφοράς και προνοεί: "θα επρότεινα" γράφει στον Πρόεδρο, "όπως μεριμνήσωμεν μέσω των αρμοδίων διαύλων ώστε να ειδοποιηθή ο Φωκάς, ο Καμπίσης1 και άλλοι δύο τρεις Νεαροί Έλληνες, οι οποίοι διαθέτουν επιρροήν και κύρος μεταξύ των συντρόφων των, ότι η Τοπική Κυβέρνησις εμπιστεύεται εις την σύννομον και εύτακτον συμπεριφοράν των και ότι, εις περίπτωσιν καταχρήσεως της εμπιστοσύνης αυτής, δεν θα ηδύναντο ειμή να καταλογίσουν εις εαυτούς τας ευθύνας διά τα παραδειγματικά μέτρα, τα οποία ανυπερθέτως θα ελαμβάνοντο εις βάρος των..." Πρέπει επίσης να απαγορευτεί ρητά η συμμετοχή Ιταλών στο γεύμα των Ελλήνων, και ιδίως του Rigoli και του Fallinucci, και για όλα αυτά χρειάζεται να επαγρυπνεί ο Auditore, ο Προϊστάμενος του Δικαστηρίου και η αστυνομία2.

Δύο μέρες μετά την αποστολή της αναφοράς του, ο 

——————————————

1. Είναι ο Γεράσιμος Καμπίσης του Ιωάννου από την Κεφαλονιά. Έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Ιούνιο του 1838 (D Ι 195, Registre per gli esami d'ammissione 1836-1845, No 317). Παρακολούθησε μαθήματα Δημοσίου Δικαίου τα ακ. έτη 1837-38 και 1838-39 (D Ι 72, Ruolo degli scolari..., No 965). Δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.

2. A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 162, a. 1840, fascicolo 286. Επιστολή του Governatore Humbourg στον Presidente Bologna, 24 Μαρτίου 1840.

Σελ. 214
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/215.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Governatore έχει λάβει την έγκριση των προτάσεών του και τις διαβιβάζει στον Auditore για τα περαιτέρω1.

Για όσα συνέβησαν σε κείνο το γεύμα έχουμε τρεις διαφορετικές εκδοχές-πραγματικό μάθημα για την αξιοπιστία των ντοκουμέντων. Η πρώτη σχετική μαρτυρία προέρχεται από τον αστυνομικό που είχε αναλάβει να παρακολουθεί έξω από την πόρτα ή και μέσα στην αίθουσα: "Το γεύμα των Ελλήνων, το προορισμένον διά τον επίσημον εορτασμόν της επετείου της απελευθερώσεώς των, ετερματίσθη κατά ώρα 8 1/4 χωρίς να επισυμβή, ως μου ανέφερε μόλις ο εντεταλμένος της Αστυνομίας, ουδέν επεισόδιον, το οποίον θα εκίνει επί τούτω την προσοχήν της Κυβερνήσεως. Μόνον δύο από τους ομοτραπέζους μετεφέρθησαν εις τας αντιστοίχους κατοικίας των επειδή τους εζάλισε το κρασί"2.

Η δεύτερη μαρτυρία φαίνεται ότι επίσης είναι γραμμένη αμέσως μετά το γεύμα, αλλά διαβιβάζεται στον Πρόεδρο της Χρηστής Κυβερνήσεως τον Αύγουστο. Ο λόγος είναι ότι εκείνη τη στιγμή, όπως θα δούμε, οι αρχές έχουν λόγους ν' ανησυχούν σοβαρότερα για τη δράση των Ελλήνων. Η αναφορά είναι χαρακτηριστική του τρόπου, με τον οποίο "βλέπει" την εκδήλωση ο Ispettore της Αστυνομίας: «Επί τη επετείω της αναγεννήσεως της Ελλάδος έλαβε χώραν κατά την ημέραν της 6ης Απριλίου εις το Εστιατόριον Buon Gusto ένα λαμπρότατον γεύμα, εις το οποίον παρευρέθησαν οι ειρημένοι Έλληνες Σπουδασταί, ένθα εξετελέσθησαν ποικίλα μουσικά κομμάτια κατά το διάστημα του ως άνω γεύματος. Κατά την διάρκειαν του γεύματος αυτού εγένοντο υπό των Ελλήνων προπόσεις εις υγείαν του βασιλέως Όθωνος και της βασιλίσσης και εις υγείαν του Αρχιδουκός της Τοσκάνης, αλλά δεν υπήρξαν [δυσανάγνωστο] και επανειλημμέναι κραυγαί "Αμήν Αμήν", διά των οποίων ημπορεί να εικάση

——————————————

1. στο ίδιο. Επιστολή του Governatore προς τον Auditore της 26 Μαρτίου 1840.

2. στο ίδιο. Αναφορά ανυπόγραφη προς τον Auditore del Governo di Pisa της 6 Απριλίου 1840.

Σελ. 215
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/216.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κανείς ότι κατεφέροντο υβριστικώς εναντίον του Duglas1, του Λούζη2 και άλλων προσωπικοτήτων χωρίς να προκαλούν ούτε [δυσανάγνωστο] αλλά μερικοί Έλληνες πολίται ανήρχοντο επί των καθισμάτων με τας χείρας υψωμένας προς τον ουρανόν ως εάν εξέφερον αράς εναντίον των προειρημένων προσωπικοτήτων. Τερματισθέντος του γεύματος όλοι ανήλθον επί των καθισμάτων και επί της τραπέζης αμιλλώμενοι μεταξύ των ποίος θα παραλάβη την ελληνικήν σημαίαν, η οποία ήτο ανηρτημένη εις υψηλόν σημείον υπεράνω της τραπέζης [δυσανάγνωστο] και, κατά την εκτέλεσιν τούτου, έθραυσαν κατά την διαμάχην ένα κομμάτι του κρυσταλλίνου πολυελαίου, ο οποίος υπήρχε εις την αίθουσαν». Στο έγγραφο επισυνάπτεται ένας κατάλογος των Ελλήνων "που φοιτούν στην Πίζα τώρα", δηλαδή τη στιγμή που διαβιβάζεται η αναφορά στον Πρόεδρο: "Μάρκος Τσιμάρας, Γεώργιος Καβαδίας, Ιωάννης Φρυδάς, Αντώνιος Νομικός, Λουκάς Σακελαρίδης, Ανδρέας Αντωνόπουλος, Νικολάκης Κλαδάς, Ραφαήλ Στέλιος, Δημήτριος Κοντολέος, Σωτήριος Χρυσανθόπουλος, Ιωάννης Ιγγλέσης, Ricardo Stivens, Γεράσιμος Λιβαδάς και Γεράσιμος Φωκάς που είναι τώρα στα Bagni di S. Giuliano"3.

——————————————

1. H. Douglas. Ύπατος Αρμοστής των Ιονίων νήσων από το 1833 ως το 1841.

2. Νικόλαος Λούζης, πολιτευτής από την Κεφαλονιά (1812-1882).

3. A.S.P., ό.π., ανυπόγραφη απόρρητη αναφορά προς τον Pr. del B. Governo της 4 Αυγούστου 1840. Όλοι οι σπουδαστές της λίστας αυτής βρίσκονται στους καταλόγους είτε ως πτυχιούχοι είτε όχι, εκτός από τον Ricardo Stivens. Στο βιβλίο Αποβιώσεων της Αγίας Τριάδας του Λιβόρνου υπάρχουν πολλοί Stivens, άρα η οικογένεια ήταν της παροικίας. Τα Bagni di S. Giuliano είναι οικισμός σε ειδυλλιακό τοπίο πολύ κοντά στην Πίζα, στο δρόμο προς τη Λούκα, όπου βρίσκονταν στην αρχαιότητα περίφημες ρωμαϊκές θέρμες. Αντίγραφο της αναφοράς αυτής υπάρχει στο A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1840, filza 20, No 141. Επιγράφεται "Pisa, Rapporto dell'Ispettore di Polizia. Per il Governatore..." Την αναφορά του αστυνομικού έχει διαβιβάσει ο Governatore προς τον Πρόεδρο με τη διαβεβαίωση ότι θα επιτηρούνται αυστηρά και οι 14 Έλληνες σπουδαστές και όλοι οι άλλοι που θα έφθαναν στην πόλη για το επόμενο ακαδημαϊκό έτος.

Σελ. 216
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/217.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η τρίτη περιγραφή του γεύματος είναι γραμμένη ελληνικά, τυπώθηκε παράνομα, και κυκλοφόρησε με τη μορφή προκήρυξης. Είναι αυτή ακριβώς που προξένησε την αναζωπύρωση του κυβερνητικού ενδιαφέροντος και κίνησε μια ατελεύτητη σειρά από έρευνες για την ανακάλυψη των συντακτών της και του τυπογραφείου, όπου είχε τυπωθεί.

Προς τους Φιλέλληνας !

Λαμπρά τωόντι και πάντη χαρμόσυνος πρέπει να νομίζεται και να είναι εγχαραγμένη εις την ψυχήν εκάστου Έλληνος η μνήμη της ημέρας εκείνης εις την οποίαν οι Έλληνες κατετύναξαν τον τυραννικόν ζυγόν και επομένως ήρχησαν να αναπνέουν τον αέρα της ανεξαρτησίας, και ελευθερίας των. Η Ελλάς βέβαια, πλήρης ενθουσιασμού λαμπρώς εορτάζει την πολυθρήλλυτον εκείνην ημέραν του Ευαγγελισμού. Αν όμως τίς έστρεφε την προσοχήντου και εις ξένην γην, ήθελε θαυμάσει, ότι και οι σπουδασταί Έλληνες του Πανεπιστημίου της Πήζης όχι με ολιγότερον ενθουσιασμόν έφερον τας δάφνας προς ανάμνησιν εκείνης της τόσον επιθυμητής ημέρας, και τέλος πάντων προς τελείαν αναπλήρωσιν της εορτής επεθύμησαν να συγγευθούν και όλοι μαζύ.

Το συμπόσιον (το οποίον καθ' έκαστον έτος, δίδεται από τους νέους έλληνας), εστάθη λαμπρότατον και πολυτελέστατον, άκρα ευταξία και αγαλλίασις υπήρχε μεταξύ των συμποτών: μόλις ήρχισε το συμπόσιον όλοι ομοφώνως έπιαν εις την υγίειαν και ευδαιμονίαν του Ώθονος και της Βασιλίσσης κατ' εξακολούθησιν δε με μέγα ενθουσιασμόν εις εκείνην των ζώντων Αρχιστρατήγων και Στρατηγών Ελλήνων, και προς ανάμνησιν των αποθανόντων διά την Ελευθερίαν της Ελλάδος.

Του Δουκός της Τοσκάνης, όλοι εφώναξαν το, ζήτω! Ακολούθως δε μόλις έπειτα από μίαν βαθείαν σιωπήν ηκούσθη εξ ενός νέου Έλληνος,

το "παντελής εξολόθρευσις του μεγάλου Αρμοστού της Επτανήσου Τυράννου Δούγλας" όλοι οι συμπώται σηκοθέντες από τας θέσεις των με τας χείρας προς τον ουρανόν υψωμένας εφώναξαν "Το Παντελής εξολόθρευσις του Τυράννου, εξολόθρευσις, Είθε! Είθε!

Άλλος τίς υψωθείς επροσκάλεσε τους νέους Έλλινας να επιθυμήσουν την εξολόθρευσιν της Βουλής, κατ' εξοχήν δε του Βουλευτού

Σελ. 217
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/218.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Κυρίου Γερασίμου Λούζη, και όλοι με παρόμοιον ενθουσιασμόν εφώναξαν Το "εξολόθρευσις, εξολόθρευσις.

Είθε! Είθε! Αδελφοί εφώναξεν άλλοςτις, να εισακουσθούν αι φωναί μας και διά την εξολόθρευσιν του Τυραννίσκου Κώμητος Δημητρίου Δελα Δέτζημα. και όλοι επανάλαβαν ομοφόνως το Είθε! Είθε! Των Αξίων δε πολιτών Κυρίου Ανδρέα Μουστοξίδου και Ιωάννου Αννίνου όλοι τους εφώναξαν το Ζήτω! Ζήτω!

Είθε! Λοιπόν φωνάζω και εγώ να εισακουσθούν αι κατάραι τας οποίας οι φίλοι μου επρόσφεραν εις τους Τυράννους και αναξίους πολίτας, κατάραι αίτινες δεν επήγαζον παρά από μόνον αίσθημα φιλοπατριωτισμού νέων Ελλήνων, oι οποίοι ηξεύρουν καλώς να ανταμοίβουν τας πράξεις των Τυράννων και των αναξίων πολιτών, και εξ άλλου μέρους, να προσφέρουν τας δάφνας των αξίων και ελευθέρων ανδρών.

Το συμπόσιον τέλος πάντων έπειτα από πολλά και διάφορα Ζήτω! Ζήτω! (Brindisi) ετελείωσε με το να ασπασθούν όλοι την ελληνικήν Σημαίαν, φωνάζοντες ομοφόνως, Ζήτω ελλάς, Ζήτω Ώθων, Ζήτω ελευθερία! η μουσική δε ψάλλουσα το "Καρτερείτε φίλοι και Αδελφοί.

Λιβούρνον τη 27 Μαρτίου 1840 1

——————————————

1. Archivio Stato Firenze, Buon Governo Segreto, a. 1840, filza 20, No 141. Στον ίδιο φάκελο υπάρχει μετάφραση της προκήρυξης στα ιταλικά (copia della lettera tradotta dal Greco). Για τον στίχο του τέλους υπάρχει στη μετάφραση υποσημείωση στα αγγλικά: "a celebrated old patriotic song". Τα ιταλικά της μετάφρασης είναι πολύ καλύτερα από τα ελληνικά του πρωτοτύπου, που είναι τόσο περίεργα, ώστε αδύνατο να έχουν γραφτεί από Έλληνα. Κανείς Έλληνας, εγγράμματος ή αγράμματος, δεν θα έλεγε "Ζήτω Ελλάς" ούτε είναι δυνατό οι φοιτητές στο γεύμα να φώναζαν "Εξολόθρευσις!" Φράσεις όπως "έφερον τας δάφνας", "να προσφέρουν τας δάφνας", "άλλος τις υψωθείς", "αίσθημα Φιλοπατριωτισμού", "εξ άλλου μέρους" κ.ά.π. δεν είναι ελληνικές, αλλά κακομεταφρασμένες ιταλικές. Δύο εκδοχές υπάρχουν: ή ότι το θεωρούμενο ως πρωτότυπο κείμενο πρωτογράφτηκε στα ιταλικά και μεταφράστηκε από κάποιον Ιταλό που ήξερε λίγα ελληνικά (βλ. και το "brindisi" σε παρένθεση, με το οποίο κακομεταφράζει το "Ζήτω") ή ότι γράφτηκε από Έλληνα της παροικίας, και μάλιστα νεαρόν, που οι γονείς του τον έχουν στείλει να ξανακερδίσει τα χαμένα ελληνικά του στο σχολείο της κοινότητας. Από όλο το κείμενο εξάλλου φαίνεται καθαρά ότι ο συντάκτης του δεν είναι ένας από τους ομοτράπεζους, αλλά

Σελ. 218
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/219.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Άγνωστο πώς έπεσε το κείμενο αυτό στα χέρια της αστυνομίας. Στον Presidente del Buon Governo το στέλνει το Υπουργείο Εξωτερικών κι αυτός το διαβιβάζει αμέσως, μαζί με τις σχετικές οδηγίες προς τους Governatori της Πίζας και του Λιβόρνου: "Διαβιβάζων εις τας αξιοσεβάστους χείρας της Υ.Ε. μίαν διακοίνωσιν (Nota) αφορώσαν πολιτικάς ραδιουργίας, εις τας οποίας επιδίδονται ειδικώς οι Έλληνες υπήκοοι, παρακαλώ την Ευγενίαν σας να διατάξη αρμοδίως όπως διεξαχθώσιν εις την πόλιν σας μετά πάσης προσοχής ανακρίσεις εν σχέσει με την ως άνω διακοίνωσιν..."1

Το κείμενο της διακοίνωσης γεννάει μια υποψία ότι η καταγγελία προέρχεται από τα Επτάνησα: "Πληροφορίαι προερχόμεναι εκ του Εξωτερικού, από διαφόρους πηγάς, παρέχουν βάσιμα στοιχεία όπως υποπτευθώμεν ότι, μεταξύ των σπουδαστών (ειδικότερα των ξένων), οι οποίοι φοιτούν εις το Πανεπιστήμιον της Πίζας, υπάρχουν ουκ ολίγοι οργανωμένοι εις μυστικάς εταιρείας και ότι μεθοδεύουν επαναστατικάς δημοσιεύσεις και άλλας ραδιουργίας. Ειδικότερον οι Έλληνες υπήκοοι φέρονται ως οργανωμένοι εις την μυστικήν εταιρείαν Giovine Italia και ως προτιθέμενοι να τυπώσουν λιβέλους και άρθρα εναντίον του ισχύοντος εις τας Ιονίους νήσους Κυβερνητικού συστήματος με σκοπόν να διεγείρουν την δυσαρέσκειαν εις τας ως άνω νήσους. Η συνημμένη επιστολή εις ελληνικήν γλώσσαν (της οποίας σας εσωκλείω

——————————————

κάποιος φίλος που τώρα, τη στιγμή που γράφει, ανακράζει κι αυτός "είθε!". Πρόβλημα τέλος είναι και η ημερομηνία της προκηρύξεως. "Λιβούρνον, τη 27 Μαρτίου..." Η αστυνομία κατέληξε αργότερα στο συμπέρασμα ότι η λέξη Λιβούρνον γράφτηκε για να παραπλανήσει τις αρχές. Όσο για τη διαφορά της ημερομηνίας (κατά τα έγγραφα της αστυνομίας το γεύμα έγινε στις 6 Απριλίου), οφείλεται στη διαφορά του παλαιού από το νέο ημερολόγιο.

1. A.S.F., Buon Governo Segreto, a. 1840, filza 20, No 141. "Άκρως απόρρητος" επιστολή του Presidente del Buon Governo προς τους Governatori di Livorno e Pisa της 1 Αυγούστου 1840. To ίδιο ακριβώς έγγραφο βρίσκεται στα A.S.P., Governatore, Affari Generali, No 167, a. 1840, n. 789, αλλά με ημερομηνία 3 Αυγούστου.

Σελ. 219
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/220.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

28.

Σελ. 220
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/221.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

29.

Σελ. 221
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/222.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

και την ιταλικήν μετάφρασιν) διαβεβαιώνει ότι έχει τυπωθεί εν Λιβόρνω [...] Το γεγονός αυτό [...] φαίνεται ότι είναι εύκολον να επαληθευθεί, επειδή δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν εν Λιβόρνω πολλά τυπογραφεία ικανά να τυπώσουν εις αυτό το ξένον ιδίωμα, θα είναι συνεπώς σκόπιμον να διεξαχθούν εν προκειμένω λεπτομερείς έρευναι [...] και να καθιερωθή ειδική παρακολούθησις των Νέων (ειδικά των ξένων), των διαμενόντων εν Πίζη διά λόγους σπουδών"1.

Στον φάκελο του A.S.F. δεν υπάρχουν έγγραφα που να μαρτυρούν τι απέδωσαν οι ανακρίσεις στην Πίζα. Υπάρχουν όμως δύο μακροσκελέστατες αναφορές από το Λιβόρνο, με τις οποίες οι κομισάριοι των δύο περιφερειών της πόλης προσπαθούν -και μάλλον κατορθώνουν- να πείσουν την Κυβέρνηση ότι η προκήρυξη δεν τυπώθηκε στην πόλη τους. Ο κομισάριος του San Marco δηλώνει ότι έκαμε όλες τις αναγκαίες ανακρίσεις και κινητοποίησε τους "εμπίστους του" για να συγκεντρώσουν πληροφορίες. "Κατά τας πληροφορίας του" λοιπόν μόνο δύο τυπογράφοι τυπώνουν ελληνικά στο Λιβόρνο: ο Giuglio Sardi και κάποιος νεαρός Proschiniti (Προσκυνητής;) από τα Επτάνησα, που έχει το παρατσούκλι Giabaltone ή Barbalta. Τον Sardi τον θεωρεί εκτός πάσης υποψίας2. Όσο για τον Προσκυνητή, "θα ηδύνατο να κινηθή η υποψία ότι ούτος προέβη εις την εκτύπωσιν εκείνου του κειμένου ή επειδή δεν εγνώριζε την σημασίαν της ενεργείας ή επειδή εγοητεύθη από χιμαιρικάς υποσχέσεις εκ μέρους των ομοεθνών του σπουδαστών του Πανεπιστημίου της Πίζης, εις το οποίον και ο ίδιος εφοίτησε..." Αλλά ο Προσκυνητής έλειπε από τον Απρίλιο στην Ancona. Για να γίνουν ανακρίσεις προς την κατεύθυνση αυτή, έπρεπε να τον περιμένουν να γυρίσει και, εξάλλου,

——————————————

1. A.S.F., ό.π., Έγγραφο Dal Dip/to degli Affari Esteri Li 30 Luglio 1840 και (το ίδιο έγγραφο) στο A.S.P., ό.π. Ασφαλώς ένα όμοιο θα βρίσκεται στα Κρατικά Αρχεία του Λιβόρνου.

2. Με υποτροφία Sardi στέλνεται για να σπουδάσει στην Πίζα ο Έκτωρ Γιαννέλης (βλ. εδώ κεφ. "Πιστοποιητικά για την εισδοχή)".

Σελ. 222
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/223.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αρμόδιος δεν ήταν αυτός, αλλά ο άλλος κομισάριος, γιατί ο Προσκυνητής δεν κατοικούσε στην περιφέρειά του...1

Ο άλλος κομισάριος δήλωνε με τη σειρά του ότι ο Προσκυνητής δεν είναι στη δικαιοδοσία του γιατί μετακόμισε τον Σεπτέμβριο του 1839 στην οδό Cappotai και ύστερα στην οδό Del Giardino και επομένως αρμόδιος για την έρευνα είναι ο κομισάριος του San Marco. Παρόλ' αυτά ο κομισάριος του S. Leopoldo έδειξε μεγάλη προθυμία και έκαμε εξονυχιστικές έρευνες, με τους "εμπίστους" του κι αυτός, και στο τέλος πείστηκε απολύτως ότι ο Προσκυνητής δεν ήταν ένοχος: "Ούτος είναι άνθρωπος μη νοήμων και ελαφρόμυαλος, πάμπτωχος και χωρίς κανένα εισόδημα. Τα πρώτα έτη, κατά τα οποία ούτος ενεφανίσθη εις την πόλιν μας, επρομηθεύθη, με την συνδρομήν μερικών ομοεθνών του, ένα πιεστήριον με στοιχεία ελληνικά και με αυτά ετύπωσε φυλλάδιον με τίτλον calendario perpetuo και εσχεδίαζε να τυπώση ένα άλλο έργον με τίτλον metodo d'imparare tutte le lingue [...] και ένα τρίτον διά του οποίου θα εδιδάσκοντο οι τρόποι του εμπορεύεσθαι χωρίς κίνδυνον ζημίας, χωρίς κεφάλαια και με βέβαιον κέρδος..." Αλλά το μόνο που μπόρεσε να εκδώσει ο Προσκυνητής ήταν κάποια διαφημιστικά φυλλάδια για τα έργα αυτά. Δεν είχε χρήματα ούτε για να ζήσει και αναγκάστηκε να δανειστεί 400 λίρες από κάποιον Carlo Pontonier που πουλούσε τυπογραφικά στοιχεία. Δεν μπόρεσε να εξοφλήσει το χρέος του κι ο Pontonier του κράτησε το πιεστήριο. "Εκτός από το αναμφισβήτητον γεγονός ότι ο Προσκυνητής, κατά την εποχήν κατά την οποίαν ετυπώθη η ρηθείσα επιστολή, δεν κατείχε ούτε το ιδικόν του ούτε άλλο πιεστήριον, υπάρχει και ένας άλλος λόγος που τον αποκλείει, ότι τα τυπογραφικά στοιχεία, τα οποία αυτός διέθετε δεν ήσαν

——————————————

1. A.S.F., ό.π., Αναφορά του Commissario di San Marco προς Sor Consiglier di Stato General Maggiore Governatore Civile e Militare di Livorno, Livorno 26 Αυγούστου 1840. Η αναφορά του κομισάριου αυτού, καθώς και εκείνου της περιφέρειας του S. Leopoldo, διαβιβάστηκαν στον Pr. di Buon Governo από τον Governatore του Λιβόρνου με απόρρητο Έγγραφο της 4 Οκτωβρίου 1840, στο οποίο συνοψίζεται το περιεχόμενό τους.

Σελ. 223
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/224.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

όμοια προς εκείνα διά των οποίων ετυπώθη η Επιστολή, σύμφωνα με όσα ηδυνήθην να διαπιστώσω με την κατάλληλον παραβολήν". Αλλά και οι άλλοι τυπογράφοι που τύπωναν ελληνικά στο Λιβόρνο, ο Pozzolini, ο Sardi και ο Ottolengi, είχαν όλοι τα ίδια τυπογραφικά στοιχεία, αγορασμένα από τον Portonier "και ως εκ τούτου απεκλείσθη ότι η εν λόγω εκτύπωσις εξήλθεν από τα πιεστήριά των".

Κατά καλή τύχη του κομισάριου βρέθηκε ένας Έλληνας "καλής πίστεως" που του έδωσε τη λύση του μυστηρίου: αυτή η επιστολή είναι πολύ καθαρά τυπωμένη και, αφού δεν βγήκε από το πιεστήριο του Rossini από την Πίζα (μήπως Rosini;), είναι βέβαιο ότι έχει τυπωθεί στην Αθήνα, "όπου υπάρχει ελευθεροτυπία και όπου εμφανίζονται ακόμα και πολιτικά φυλλάδια, επιδείξας εις εμέ εν προκειμένω εκείνο το οποίον εγώ θεωρώ σκόπιμον να εναποθέσω εις τας αξιότιμους χείρας της Υ.Ε. και το οποίον τιτλοφορείται Il regno del Progresso"1.

Ο Έλληνας δεν αναφέρεται ως fiducciario (= έμπιστος,

——————————————

1. Πράγματι το "εναπέθεσε" και ως τώρα βρίσκεται στο A.S.F., ό.π. Είναι ένα αντίτυπο του βιβλίου-φυλλαδίου Η βασιλεία της Προόδου (έκδοσις δευτέρα), Αρ. 1, έτος δ' της Προόδου (1839) τη 12 Αριστείδους (Ιανουαρ:) εν Αθήναις. Για το βιβλίο αυτό βλ. Κ. Λάππα, «Η "Πρόοδος" του Σοφιανόπουλου», Ερανιστής 16 (1980). Τα στοιχεία με τα οποία έχει τυπωθεί η σ. 82 του φυλλαδίου μοιάζουν με αυτά της επιστολής "Προς τους Φιλέλληνας", ενώ το κυρίως κείμενο είναι τυπωμένο με διαφορετικούς χαρακτήρες. Περιέργως όμως, ακριβώς στη σ. 82, είναι σημειωμένες με το χέρι οι λέξεις "Stamperia di Eugenio Pozzolini". Ίσως ο αστυνομικός, που προφανώς δεν διάβασε το βιβλίο αφού δεν καταλάβαινε τη γλώσσα, δεν πρόσεξε τη σημείωση. Είναι εξάλλου πιθανό η σημείωση να μην δηλώνει το τυπογραφείο, όπου στοιχειοθετήθηκε η σελίδα, αλλά το κατάστημα, στο οποίο πουλιόταν το βιβλιαράκι, αφού εκείνη την εποχή τα τυπογραφεία -τουλάχιστον της Πίζας- διέθεταν και βιβλιοπωλεία. Πρέπει πάντως να σημειωθεί ότι ο Pozzolini ακριβώς είναι ο τυπογράφος που τύπωσε μυστικά το πατριωτικό ποίημα του Ανδρέα Ρηγόπουλου (βλ. εδώ, σ. 106). Το τυπογραφείο του Rosini στην Πίζα, που αναφέρεται στην αναφορά, ήταν το καλύτερο της Τοσκάνης: ο Rosini (βλ. εδώ, σ. 39) είχε προμηθευτεί από το Παρίσι χαρακτήρες του Firmin Didot καιέκανε κομψές εκδόσεις σε στερεοτυπία.

Σελ. 224
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/225.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σπιούνος). Ενδεχομένως δεν ήταν παρά ένας πατριώτης που προσπάθησε να καλύψει τους σπουδαστές της Πίζας, ίσως και άλλους Λιβορνέζους πατριώτες. Και το κατόρθωσε, επειδή η πρόθεσή του συνέπιπτε με την πρόθεση των δύο κομισάριων και του Κυβερνήτη του Λιβόρνου, που επίσης ήθελαν να απομακρύνουν από την πόλη τους τις υποψίες για να απαλλαγούν και οι ίδιοι από τις ευθύνες: "Η υπόθεση αυτή [του Λιβορνέζου Έλληνα] μου φαίνεται εύλογη, εφόσον μάλιστα δεν υπάρχουν εν Λιβόρνω ελληνικαί οικογένειαι έχουσαι νεαρούς σπουδαστάς εν Πίζη και ο μόνος ο οποίος παρηκολούθησε Νομικάς σπουδάς εις το Πανεπιστήμιον εκείνο έως το παρελθόν έτος, ο Δόκτωρ Ευστάθιος Σούρμπης, ουδέποτε παρευρέθη εις το γεύμα, το οποίον πραγματοποιούν κατ' έτος οι συμπατριώται του την 25ην Μαρτίου. Ο αρχηγός και ο διευθύνων νους του εφετινού γεύματος εις το Εστιατόριον Del Buon Gusto εν Borgo υπήρξε κάποιος Φωκάς, σπουδαστής, ο οποίος ενδεχομένως έδωσε προς τύπωσιν την προμνημονευθείσαν επιστολήν. Ο νέος αυτός δεν έχει σχέσεις και γνωριμίας εν Λιβόρνω και μάλλον είναι δυνατόν να έχει παραγγείλει το υποδειχθέν έντυπον εις άλλην Χώραν..." Και ο κομισάριος τελειώνει την αναφορά του με μια προσπάθεια να αποσείσει και την τελευταία υποψία ότι η προκήρυξη τυπώθηκε στο Λιβόρνο κάτω από τη μύτη των αρχών: "Η ύπαρξις της ημερομηνίας εν Λιβόρνω δεν αποτελεί απόδειξιν ουδεμίαν [...] απεναντίας [...] χρησιμοποιούν ενδείξεις ικανάς να αποσπάσουν την προσοχήν από την πραγματικήν πηγην προελεύσεώς της..."1

——————————————

1. A.S.F., ό.π., Αναφορά Dal commissariato di S. Leopoldo di Livorno al Sig. Cons. di Stato General Maggiore Governatore della Città e Porto di Livorno της 3 Οκτωβρίου 1840. Ο Φωκάς που αναφέρεται σε πολλά έγγραφα της υποθέσεως αυτής είναι ο Γεράσιμος του Νικολάου από την Κεφαλονιά. Έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Ιούνιο του 1838 δυνάμει επιστολής της Γεν. Γραμματείας του Κράτους της 8 Ιουνίου 1838. Έλαβε το προνόμιο να υποβληθεί στην τελευταία εξέταση στο τέλος του τρίτου έτους των σπουδών του (A.S.P., Università, DI 195, Registre per gli esami d'ammissione 1836-1845, No 301, και DI 72, Ruolo degli

15

Σελ. 225
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/226.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στο σημείο αυτό τελειώνουν τα έγγραφα του φακέλου και πιθανότατα, τελειώνει και η υπόθεση. Ο Πρόεδρος της Χρηστής Κυβερνήσεως θα έστειλε μάλλον κι αυτός την αναφορά του στο Υπουργείο Εξωτερικών και το ζήτημα εθεωρήθη λήξαν.

ΣΧΟΛΙΟ

Το πρώτο που προσάγουν οι τρεις περιπέτειες που εκτέθηκαν εδώ είναι μια κινηματογράφηση του αστυνομικού μηχανισμού της Τοσκάνης εν πλήρει δράσει. Πρόκειται σαφώς για έναν μηχανισμό

——————————————

Scolari ammessi agli studi..., No 977). Εισαγωγικές εξετάσεις έδωσε "in lingua greca", Άρα δεν ήταν τόσο ανελλήνιστος ώστε να έχει γράψει το κείμενο της επιστολής. Πήρε πτυχίο Δημοσίου Δικαίου στις 6 Ιουνίου 1840 (Università, D II, 10, No 766). Είναι το ίδιο πρόσωπο που πρωτοστατεί στην υπόθεση της εκφοράς (εκεί Ιωάννης Γεράσιμος Φωκάς) και τελικά καταδικάζεται σε κατ' οίκον περιορισμό. Όσο για τις σχέσεις του με την παροικία, υπήρχαν και μάλιστα ήταν πολύ στενές: Το 1845 βαφτίζεται στο Λιβόρνο ο γιος του Γεράσιμου Φωκά από την Κεφαλονιά "και της νομίμου Συζύγου αυτού κυρίας Άννης Καστάλη, καθολικής εκ Πείσης και ωνομάσθη Νικολάκης, Αλέξανδρος και Ιωάννης..." (Κ. Τριαντάφυλλου, ό.π., πράξη 261). Άραγε ο Γεράσιμος γνώρισε την Άννα (Castalli ασφαλώς) μετά την αποφοίτησή του ή ήταν μαζί της στα Bagni di S. Giuglano; Πατέρας του Γεράσιμου είναι ο Νικόλαος Φωκάς Ρεπούμπλικας που "αναστάτωσε τη Χώρα" στην επανάσταση του 1849 στην Κεφαλονιά (Σπ. Μυλωνά, Ηλίας Ζερβός, Επτανησιακός ριζοσπαστισμός, Αθήνα 1969, σ. 19) και υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Δημοτικού Καταστήματος το 1847 (Ντ. Κονόμου, Ηλίας Ζέρβας Ιακωβάτος και η Ένωση της Επτανήσου, Αθήνα 1964, σ. 29). Ο άλλος Έλληνας που αναφέρεται στο έγγραφο είναι ο Ευστάθιος Σούρμπης του Μάρκου από τη Λευκάδα. Έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Ιούνιο του 1837 (A.S.P. Università, DI 195, ό.π., No 157), έλαβε το προνόμιο να δώσει την τελευταία εξέταση στο τέλος του Γ' έτους των σπουδών του (Università DI 72, No 797) και πήρε πτυχίο Δημοσίου Δικαίου στις 6 Ιουνίου 1839 (Università D ΙΙ, 10, No 586).

Σελ. 226
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/227.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

φλύαρο, προσηλωμένο στους τύπους, πομπώδη στις εκφράσεις του, αλλά όχι αναποτελεσματικό. Τα όργανά του καταναλίσκουν πολύν χρόνο στο γράψιμο, αλλ' αυτό συνεπάγεται τη λεπτομερή διαβίβαση των πληροφοριών από τα κατώτερα προς τα ανώτερα κλιμάκια -απαραίτητο γνώρισμα ένας συγκεντρωτικού κράτους- καθώς και την άμεση και πιστή εκτέλεση των διαταγών. Από το ύφος των εγγράφων συνάγεται ότι οι αξιωματούχοι οποιασδήποτε βαθμίδας δεν επιζητούν άλλο παρά να αποδείξουν με έργα και με λόγια, κάποτε στο έπακρο στομφώδη, την αφοσίωσή τους προς τον Αρχιδούκα και το ζήλο τους για το καθήκον. Οσάκις ο ζήλος αυτός τείνει να γίνει υπερβάλλων, η Προεδρία τους ανακαλεί στην τάξη.

Ένα δίκτυο εμπίστων πληροφοριοδοτών εξασφαλίζει στην αστυνομία, και μέσω αυτής, στον Πρόεδρο, την πλήρη ενημέρωση για οτιδήποτε συμβαίνει, ακόμα και στους πιο ιδιωτικούς χώρους. Εκτός από τους μόνιμους πληροφοριοδότες, μερικοί φιλήσυχοι πολίτες της Πίζας -σε στιγμές που αισθάνονται ότι απειλείται η ησυχία τους- δεν φαίνονται απρόθυμοι να βοηθήσουν το έργο των αρχών. Την παρακολούθηση, που ώρες-ώρες φαίνεται να καταντάει αυτοσκοπός, διευκολύνει το στενό, σχεδόν οικογενειακό, περιβάλλον της Πίζας. Πράγματι "αναπνέει κανείς έναν αέρα ιταλικής επαρχίας": γεγονότα ασήμαντα με τα σημερινά κριτήρια, συγκλονίζουν την πόλη και κινητοποιούν πλήθος υπαλλήλους. Οι σημασίες είναι άλλες και ο χρόνος μοιάζει ανεξάντλητος. Το λεκτικό των εγγράφων αναδεικνύει τη δουλοπρέπεια ως κύριο χαρακτηριστικό της στάσης των διαφόρων υπαλλήλων, χωρίς να εξαιρούνται οι δικαστές που δέχονται κι αυτοί με προθυμία τις "υποδείξεις" του Προέδρου. Όσο για τα έγγραφα της Προεδρίας, ακόμα κι αν δεν υπήρχαν άλλες μαρτυρίες, θα αρκούσαν για να καταδείξουν το είδος της πατρικότητας της Χρηστής Κυβερνήσεως.

Το δεύτερο στοιχείο που διαγράφεται και στις τρεις υποθέσεις είναι η ευαισθησία του φοιτητικού κόσμου της Πίζας στα πολιτικά μηνύματα. Αρκεί ένα έναυσμα να τροφοδοτήσει τις φιλελεύθερες ιδεολογίες για να κινητοποιηθεί ο ενθουσιασμός και να 

Σελ. 227
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/228.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εκδηλωθούν ριψοκίνδυνες συμπεριφορές που δημιουργούν μικρά μέτωπα εναντίον της εξουσίας. Καθώς οι πληροφοριοδότες μάς εισάγουν στις ιδιαίτερες συνομιλίες τους, διακρίνουμε στη στάση των φοιτητών τη γνωστή "ελευθερία" που επιτρέπει στη φοιτητική νεολαία ο χαρακτήρας της ως "μεταβατικής ομάδας". Στη συγκεκριμένη πάντως περίπτωση και υπό την επίδραση της ειδικής συγκυρίας, η γενική αυτή συνθήκη οδηγεί σε συμπεριφορές "ηρωικές" υπαγορευόμενες από φιλελεύθερες ρομαντικές ιδεολογίες.

Ειδικότερα για τους Έλληνες που πρωταγωνιστούν και στις τρεις υποθέσεις η συγκυρία λειτουργεί διπλά: ανήκουν σ' ένα έθνος που μόλις έχει βγει από τον πολυαίμακτο αγώνα του 1821-27 και συμπίπτει να βρίσκονται σε μια χώρα που πορεύεται, την ίδια ακριβώς εποχή, σε παράλληλους δρόμους. Η συνταύτιση της στάσης τους με των Ιταλών συναδέλφων τους είναι φυσικό επακόλουθο.

Τη συμπαράταξη Ιταλών και Ελλήνων σε μια υπόθεση που αφορά στον ιταλικό αγώνα καταδεικνύει η υπόθεση της μικρής εξέγερσης του 1830. Η υπόθεση της εκφοράς του Αναστασίου Σάλτα είναι ακόμα πιο χαρακτηριστική του είδους της αλληλεγγύης που μπορεί να αναπτυχθεί μεταξύ ετεροεθνών και ετεροδόξων σε ορισμένες ιστορικές περιστάσεις. Πρόκειται για μια προσπάθεια να τηρηθούν εκείνα ακριβώς τα έθιμα που προσιδιάζουν στους Έλληνες και στους Ορθοδόξους. Σ' αυτήν ακριβώς την προσπάθεια οι Ιταλοί Καθολικοί πρωτοστατούν μαζί με τους Έλληνες συμμεριζόμενοι τους κινδύνους του εγχειρήματος.

Αλλά και το είδος της σχέσης μεταξύ των Ελλήνων αναδεικνύεται από την υπόθεση αυτή. Η προθυμία των συμφοιτητών του Σάλτα να φροντίσουν ώστε να του αποδοθούν οι μεταθανάτιες τιμές και ο τρόπος, με τον οποίο ενέργησαν προς τις αρχές, αποκαλύπτουν τους στενούς μεταξύ τους δεσμούς. Ακόμα κι αν η συμπεριφορά τους σ' όλο το διάστημα της περιπέτειας είχε χαρακτήρα συμβολικό, δεν παύει να εκφράζει μια νοοτροπία διαποτισμένη από το ηρωικό πνεύμα και τον ρομαντισμό της εποχής.

Σελ. 228
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/229.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ίσως δεν ήταν εξ αντικειμένου μεγάλος ο κίνδυνος στον οποίο εκτέθηκαν αρνούμενοι να δηλώσουν μετάνοια "δια να μην αμαυρώσουν το όνομά των" -όπως εξάλλου απέδειξαν τα πράγματα-, αλλά το βάρος των πραγμάτων δεν μετριέται πάντα με τα ίδια σταθμά. Στην ίδια τέλος υπόθεση γίνονται νύξεις για τη συμμετοχή των Ελλήνων στη Giovane Italia, ένα θέμα πολύ σημαντικό, που μένει ακόμα αδιερεύνητο.

Τη δυναμική της ομάδας των Ελλήνων αποκαλύπτει περισσότερο ο εορτασμός της επετείου. Υπάρχουν κάποιοι που "διαθέτουν κύρος και επιρροήν μεταξύ των ομοεθνών των". Δεν φαίνεται από πουθενά ότι έχουν αναδειχθεί με οποιονδήποτε τυπικό τρόπο. Είναι τα πρόσωπα εκείνα που η δυναμική των ομάδων αναδεικνύει για να αποδέχονται τις ευθύνες. Όπως αποδεικνύει η υπόθεση της εκφοράς, αυτοί και πληρώνουν. Αναδεικνύονται εξάλλου μόνο και μόνο γιατί εκφράζουν τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά της ομάδας. Κάποια στιγμή, με την ίδρυση του "Φιλολογικού συλλόγου", μερικά τέτοια πρόσωπα παίρνουν το χρίσμα και με εκλογές.

Η προκήρυξη που κυκλοφόρησε μετά το γεύμα της επετείου δεν είναι μια πράξη συμβολική. Ο εορτασμός δεν ήταν τότε προσπάθεια συντηρήσεως της ιστορικής μνήμης, αλλά εξ αποστάσεως συμμετοχή στον αγώνα της Επτανήσου και, όπως φαίνεται στον κατάλογο, δεν πήραν μέρος σ' αυτόν μόνο Επτανήσιοι. Αλλά και το ίδιο το γεύμα, που τα έγγραφα μας επέτρεψαν να παρακολουθήσουμε σαν να ήμαστε καλεσμένοι, είναι ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο συνδυάζονται, σε ανάλογες στιγμές, ο αγωνιστικός παλμός και το κρασί.

Σελ. 229
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/230.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 230
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/231.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΔΙΟΝΤΣΙΟΣ ΛΕΟΝΤΑΡΑΚΗΣ

Διά την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του

Γύρω στα 1830 το σώμα των Ελλήνων, που κυκλοφορούν μεταξύ Λιβόρνου και Πίζας προξενώντας αδιάκοπο πονοκέφαλο στον Κυβερνήτη και στους υφισταμένους του, πλουτίζεται με νέο αίμα: διάφοροι φοιτητές, που έχουν συμπληρώσει τον κύκλο της φοιτήσεως και τις προπαρασκευαστικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, έρχονται στην Πίζα για να πάρουν πτυχίο2 και άλλοι, σε διάφορα στάδια των σπουδών τους, φεύγουν από τη Μπολόνια για την Πίζα εξαιτίας των ταραχών στο παπικό κράτος. Ανάμεσα σ' αυτούς ο Διονύσιος Λεονταράκης από τη Ζάκυνθο που, σε συντομότατο χρονικό διάστημα, επρόκειτο να αναδειχθεί ως "ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του εκδοτικού κόσμου της Πίζας στη δεκαετία του '30"3.

——————————————

1. Το κεφάλαιο αυτό είναι μια ημιτελής βιογραφία. Μολονότι εν πολλοίς βασίζεται στα αρχεία της αστυνομίας, δεν κατατάχτηκε στην προηγούμενη ενότητα και εξαιτίας του περιεχομένου του και επειδή πολλά στοιχεία του προέρχονται από βοηθήματα ή δημοσιευμένες πηγές. Και είναι ημιτελής η βιογραφία επειδή το θέμα "Διονύσιος Λεονταράκης" είναι ένα puzzle, με το οποίο μπορεί να παίζει κανείς για χρόνια.

2. Στα πανεπιστήμια του παπικού κράτους χρειαζόταν ομολογία Καθολικής πίστεως για την απονομή πτυχίου, ενώ κάτι τέτοιο δεν ίσχυε στην Τοσκάνη. Βλ. εδώ, κεφ. "Η τελετή της απονομής".

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/232.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Φαίνεται ότι ο Λεονταράκης έφτασε στην Πίζα στις αρχές του 1831. Μάλλον δεν υπέβαλε ποτέ γραπτή αίτηση διαμονής. Η άδεια του δίδεται με ένα έγγραφο της Προεδρίας προς τον Κυβερνήτη της Πίζας (ημερομηνία 21 Απριλίου 1831), με το οποίο παρέχεται "άδεια διαμονής εις την πόλιν αυτήν κατά το διάστημα των σπουδών των εις τους νεαρούς Μαρίνον Λοβέρδον, Χριστόδουλον Λουκίσσαν και Ανδρέαν Θεοδωράκην"1. Στο τέλος του εγγράφου υπάρχει ένα είδος συμπλήρωσης: "Επειδή ο Διονύσιος Λεονταράκης, επίσης Έλλην, δηλώνει ότι έχει ανάγκην να παραμείνει επί τι διάστημα εν Πίζη διά να εξασφαλίσει την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του, παρακαλώ την Εξοχότητά σας να παράσχει και εις αυτόν τον ξένον άδειαν παραμονής διά το χρονικόν διάστημα, το οποίον η Σωφροσύνη σας θα κρίνει ενδεδειγμένον"2.

Από το αιτιολογικό της αδείας φαίνεται ότι ο Λεονταράκης, μολονότι προέρχεται από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, δεν έρχεται τότε στην Πίζα ως φοιτητής3. Πολύ αργότερα (το 1838), θα αποταθεί, πάλι προφορικά, στο Πανεπιστήμιο της Πίζας "εκθέτοντας και αποδεικνύοντας ότι έχει λάβει το δίπλωμα Baccelliere, αφού έδωσε τις προβλεπόμενες από το Πανεπιστήμιο αυτό εξετάσεις", για να ζητήσει να δώσει εκεί τη δεύτερη προπαρασκευαστική και την τελευταία εξέταση4.

——————————————

1. Στους καταλόγους αναγράφονται: Λοβέρδος Μαρίνος του Ιωάννου-1831 (χωρίς πτυχίο), Λοβέρδος Μαρίνος του Σπυρίδωνος (πτυχίο 9 Ιουλίου 1831) και Λουκίσσας Χριστόδουλος του Φραγκίσκου (πτυχίο 9 Ιουλίου 1831), και οι τρεις από την Κεφαλονιά. Θεοδωράκης δεν υπάρχει πουθενά.

2. A.S.P., Governatore 88, affare 161.

3. Το πιθανότερο είναι ότι ο Λεονταράκης θέλει να αποκρύψει το παρελθόν του στη Μπολόνια. "Αν δήλωνε φοιτητής, θα έπρεπε να προσκομίσει πιστοποιητικό καλής διαγωγής από το πανεπιστήμιο, όπου είχε φοιτήσει (βλ. εδώ, κεφ. "Πιστοποιητικά για την εισδοχή).

4. A.S.P., Università, Β II 12, a. 1838, ρ. 60: Έγγραφο της 30 Απριλίου 1838 από τον Provveditore του Πανεπιστημίου προς την Segreteria di Stato. Η αίτηση του Λεονταράκη υποστηρίζεται από τον Provveditore ως "σύμφωνη με τις διατάξεις του κανονισμού".

Σελ. 232
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 213
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    Αντί επιλόγου

    Βιβλίον Ληξιαρχικών πράξεων και αποβιώσεων της εν Λιβόρνω Ανατολικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος, πράξις 417, 1840 6/18 Φεβρουαρίου, ο εκ της νήσου Τήνου Αναστάσιος υιός του εκ Κυδωνιών της Ασίας Αντονίου Σάλτα μαθητεύων εν πίζα, ων κατά την ηλικίαν χρόνων 19, απέθανεν κατά την 3/15 του αυτού και μετακομισθείς εις Λιβόρνον ετάφη εν τω κοινώ νεοοικοδομουμένω κοιμητηρίω του Γένους παρ' εμού Ευγενίου Καΐρη1.

    Η ΕΠΕΤΕΙΟΣ

    Η αστυνομία της Πίζας έλπιζε ίσως ότι, μετά την υπόθεση της κηδείας του Σάλτα, τις ανακρίσεις, τον εγκλεισμό, τις απειλές, θα ησύχαζαν κάπως οι Έλληνες. Ήταν όμως κιόλας μέσα Μαρτίου και πλησίαζε η ημέρα της εθνικής εορτής. Οι φοιτητές της Πίζας τη γιόρταζαν πάντα με λαμπρότητα2 κι η αστυνομία έπαιρνε κάθε φορά διαταγή να παρακολουθεί τις εκδηλώσεις. Αλλά το 1840 τα πράγματα ήταν για την αστυνομία χειρότερα παρά ποτέ: ο εορτασμός της επετείου είχε τόση διάρκεια και πήρε 

    ——————————————

    1. Το βιβλίο περιλαμβάνει τους θανάτους από το 1761-1900. Ένα μέρος του υπάρχει και σε γαλλική μετάφραση. Το συμβουλεύτηκα στο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας.

    2. Βλ. Ηλίας Ζερβός Ιακωβάτος, Αυτοβιογραφία συντεθείσα..., ό.π., σ. 23-24: "Κατά την 25 Μαρτίου επανηγυρίζομεν όλοι οι φοιτηταί Έλληνες μετά πολλής λαμπρότητος και μετά μεγάλου ενθουσιασμού την ένδοξον μνήμην της εθνικής μας παλιγγενεσίας. Εν τω μέσω δε της εθνικής χαράς [...] τινές εξ ημών των Επτανησίων, αναμετρώντες την πολιτικήν μας κατάστασιν [...] υπεσχόμεθα συναλλήλοις ν' αγωνισθώμεν μετά την επάνοδόν μας προς την μετ' εκείνης ένωσίν μας". Κι αλήθεια, "τινές εξ αυτών" (κι όχι λίγοι) τήρησαν την υπόσχεσή τους.