Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 231-250 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/231.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΔΙΟΝΤΣΙΟΣ ΛΕΟΝΤΑΡΑΚΗΣ

Διά την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του

Γύρω στα 1830 το σώμα των Ελλήνων, που κυκλοφορούν μεταξύ Λιβόρνου και Πίζας προξενώντας αδιάκοπο πονοκέφαλο στον Κυβερνήτη και στους υφισταμένους του, πλουτίζεται με νέο αίμα: διάφοροι φοιτητές, που έχουν συμπληρώσει τον κύκλο της φοιτήσεως και τις προπαρασκευαστικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, έρχονται στην Πίζα για να πάρουν πτυχίο2 και άλλοι, σε διάφορα στάδια των σπουδών τους, φεύγουν από τη Μπολόνια για την Πίζα εξαιτίας των ταραχών στο παπικό κράτος. Ανάμεσα σ' αυτούς ο Διονύσιος Λεονταράκης από τη Ζάκυνθο που, σε συντομότατο χρονικό διάστημα, επρόκειτο να αναδειχθεί ως "ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του εκδοτικού κόσμου της Πίζας στη δεκαετία του '30"3.

——————————————

1. Το κεφάλαιο αυτό είναι μια ημιτελής βιογραφία. Μολονότι εν πολλοίς βασίζεται στα αρχεία της αστυνομίας, δεν κατατάχτηκε στην προηγούμενη ενότητα και εξαιτίας του περιεχομένου του και επειδή πολλά στοιχεία του προέρχονται από βοηθήματα ή δημοσιευμένες πηγές. Και είναι ημιτελής η βιογραφία επειδή το θέμα "Διονύσιος Λεονταράκης" είναι ένα puzzle, με το οποίο μπορεί να παίζει κανείς για χρόνια.

2. Στα πανεπιστήμια του παπικού κράτους χρειαζόταν ομολογία Καθολικής πίστεως για την απονομή πτυχίου, ενώ κάτι τέτοιο δεν ίσχυε στην Τοσκάνη. Βλ. εδώ, κεφ. "Η τελετή της απονομής".

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.

Σελ. 231
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/232.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Φαίνεται ότι ο Λεονταράκης έφτασε στην Πίζα στις αρχές του 1831. Μάλλον δεν υπέβαλε ποτέ γραπτή αίτηση διαμονής. Η άδεια του δίδεται με ένα έγγραφο της Προεδρίας προς τον Κυβερνήτη της Πίζας (ημερομηνία 21 Απριλίου 1831), με το οποίο παρέχεται "άδεια διαμονής εις την πόλιν αυτήν κατά το διάστημα των σπουδών των εις τους νεαρούς Μαρίνον Λοβέρδον, Χριστόδουλον Λουκίσσαν και Ανδρέαν Θεοδωράκην"1. Στο τέλος του εγγράφου υπάρχει ένα είδος συμπλήρωσης: "Επειδή ο Διονύσιος Λεονταράκης, επίσης Έλλην, δηλώνει ότι έχει ανάγκην να παραμείνει επί τι διάστημα εν Πίζη διά να εξασφαλίσει την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του, παρακαλώ την Εξοχότητά σας να παράσχει και εις αυτόν τον ξένον άδειαν παραμονής διά το χρονικόν διάστημα, το οποίον η Σωφροσύνη σας θα κρίνει ενδεδειγμένον"2.

Από το αιτιολογικό της αδείας φαίνεται ότι ο Λεονταράκης, μολονότι προέρχεται από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, δεν έρχεται τότε στην Πίζα ως φοιτητής3. Πολύ αργότερα (το 1838), θα αποταθεί, πάλι προφορικά, στο Πανεπιστήμιο της Πίζας "εκθέτοντας και αποδεικνύοντας ότι έχει λάβει το δίπλωμα Baccelliere, αφού έδωσε τις προβλεπόμενες από το Πανεπιστήμιο αυτό εξετάσεις", για να ζητήσει να δώσει εκεί τη δεύτερη προπαρασκευαστική και την τελευταία εξέταση4.

——————————————

1. Στους καταλόγους αναγράφονται: Λοβέρδος Μαρίνος του Ιωάννου-1831 (χωρίς πτυχίο), Λοβέρδος Μαρίνος του Σπυρίδωνος (πτυχίο 9 Ιουλίου 1831) και Λουκίσσας Χριστόδουλος του Φραγκίσκου (πτυχίο 9 Ιουλίου 1831), και οι τρεις από την Κεφαλονιά. Θεοδωράκης δεν υπάρχει πουθενά.

2. A.S.P., Governatore 88, affare 161.

3. Το πιθανότερο είναι ότι ο Λεονταράκης θέλει να αποκρύψει το παρελθόν του στη Μπολόνια. "Αν δήλωνε φοιτητής, θα έπρεπε να προσκομίσει πιστοποιητικό καλής διαγωγής από το πανεπιστήμιο, όπου είχε φοιτήσει (βλ. εδώ, κεφ. "Πιστοποιητικά για την εισδοχή).

4. A.S.P., Università, Β II 12, a. 1838, ρ. 60: Έγγραφο της 30 Απριλίου 1838 από τον Provveditore του Πανεπιστημίου προς την Segreteria di Stato. Η αίτηση του Λεονταράκη υποστηρίζεται από τον Provveditore ως "σύμφωνη με τις διατάξεις του κανονισμού".

Σελ. 232
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/233.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Δεν βρέθηκε καμιά μαρτυρία για την εξέλιξη της υγείας της κυρίας Λεονταράκη. Δεν είναι καν βέβαιο αν είναι υπαρκτό πρόσωπο γιατί δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού ούτε σε ελληνικές ούτε σε ιταλικές πηγές και εξάλλου ο Λεονταράκης ήταν 21 χρόνων όταν έφτασε στην Πίζα. Πάντως "η κυβέρνηση του Μεγάλου Δουκάτου, που αργότερα θα αναθυμόταν με πίκρα την απόφασή της εκείνη, επέτρεψε στον Έλληνα να εγκατασταθεί στην Πίζα, όπου πολύ σύντομα έγινε το κέντρο μιας ομάδας νέων, στην οποία συνδυάζονταν ιδέες εθνικής απελευθέρωσης και ελπίδες για κοινωνική αναμόρφωση: του Mayer, του Oreste Raggi, του Rosellini μα ακόμα και του Montanelli..."1

Η άδεια διαμονής που δόθηκε στον Λεονταράκη είναι σύμφωνη με την πάγια πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως, που πρόβλεπε ανοιχτά σύνορα και στενή παρακολούθηση των ξένων. Ίσως όμως οι αρχές να ενισχύθηκαν στην απόφασή τους από παρέμβαση του Άγγλου πρεσβευτή στη Φλωρεντία που προστάτευε τον Λεονταράκη2. Είναι εξάλλου πιθανό να μην γνώριζαν στη Φλωρεντία την πολιτική δράση του Λεονταράκη στη Μπολόνια. Ο Roberto Pertici, που φαίνεται να έχει κάμει σχολαστική έρευνα για την προσωπικότητα και τη δράση του Λεονταράκη (όχι όμως και στα αρχεία του Βατικανού), αναφέρει ότι αναγκάστηκε να μεταβεί στην Πίζα "ακολουθώντας και στο ζήτημα αυτό το δρόμο πολλών συμπατριωτών του που, μετά τη συμπλήρωση των σπουδών τους στη Μπολόνια, ζητούσαν από την κυβέρνηση της Τοσκάνης την άδεια να λάβουν το δίπλωμα στην Πίζα..."3

——————————————

1. Roberto Pertici, ό.π., σ. 86.

2. Π. Χιώτη, Ιστορικά Απομνημονεύματα Επτανήσου, τόμ. 7ος, Βιβλιοπωλείο Διονυσίου Νότη Καραβία, Αθήνα 1981, σ. 89.

3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 86. Σε υποσημείωση της ίδιας σελίδας ο Pertici αναφέρει ότι στην Πίζα πήρε πτυχίο το 1830 άλλος ένας Λεονταράκης, ο Σπυρίδων του Ιωάννου, "συγγενής, ίσως και αδελφός, του Διονυσίου, ο οποίος, προερχόμενος από τη Μπολόνια, πήρε δίπλωμα μόνο στο Δημόσιο Δίκαιο και όχι στο Ποινικό, ως μη Καθολικός". Στο Λεξικόν Ζακύνθου δεν φαίνεται αν πρόκειται για την ίδια οικογένεια. Ο Ζώης αναφέρεται διά

Σελ. 233
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/234.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η πληροφορία για επαναστατική δράση του Λεονταράκη στη Μπολόνια προκύπτει από ελληνικές πηγές: "Μετέσχε του επαναστατικού της Βολωνίας κινήματος κατά του πάπα, το 1830, και καταδιωχθείς κατέφυγεν εις Τοσκάνην και εκείθεν επέστρεψεν εις την Ζάκυνθον"1. Διεξοδικότερα αναφέρεται στο ζήτημα αυτό ο Δε Βιάζης: "Πολλοί των εκεί [στο παπικό κράτος] διαμενόντων Ελλήνων σπουδαστών, πολλά εμόχθησαν καθ' όλον το διάστημα του αγώνος [...] Ο Λεονταράκης υπέρ των Φιλελευθέρων πολλά μοχθήσας εγένετο και διοικητής του Φανού..." Μετά την κατάπνιξη του κινήματος, "ο Λεονταράκης μετέβη εις Πίζαν ένθα εφοίτησεν εις το Πανεπιστήμιον εκ νέου..."2

——————————————

μακρών στον Διονύσιο Λεονταράκη και ύστερα, επίσης διά μακρών, στον Ιωάννη Λεονταράκη του Εμμανουήλ, τον αδελφό του Σολωμού, και σημειώνει ότι σπούδασε "εν Παδούη", ενώ είναι πτυχιούχος της Πίζας (βλ. εδώ Καταλόγους) προερχόμενος από το Πανεπιστήμιο της Μπολόνια (βλ. Ν. Τωμαδάκη, Βασική Βιβλιοθήκη 15, σ. νγ'). Στην Πίζα ο Ιωάννης πρωτοεμφανίζεται το ακ. έτος 1825-26 και παρακολουθεί κανονικά. Η στήλη του έτους 1824-25, όπου θα έπρεπε να αναγράφεται η προέλευσή του, είναι κενή. Κενές είναι και οι στήλες μετά το 1825-26, άρα έπαψε να παρακολουθεί στην Πίζα. Πτυχίο παίρνει μετά 7 χρόνια, το 1833 (A.S.P. Università, D1 10, No 1110). Μετά τον Διονύσιο και τον Ιωάννη του Εμμανουήλ, ο Ζώης συνεχίζει: "Ιωάννης Δημητρίου, ου τέσσερα τέκνα, εξ ων Διονύσιος και Σπυρίδων. Ο αυτός Ιωάνης απέθανεν 15 απρ. 1831. -Σπυρίδων του Ιωάννου θανόντος το 1831, σπουδάσας νομικά εν Ιταλία, διωρίσθη δικαστής εν Ναυπλίω το 1834". Να λοιπόν ο Σπυρίδων του Ιωάννου. Αλλά το ερώτημα παραμένει: ο αδελφός του ο Διονύσιος είναι ο Λεονταράκης της Πίζας; Και υπάρχει συγγένεια με τη διακλάδωση Εμμανουήλ με Αγγέλικα Νίκλη; Όσο για το ότι πήρε ο Σπυρίδων δίπλωμα μόνο Δημοσίου Δικαίου, το εμπόδιο δεν ήταν το δόγμα: ήταν προνόμιο των Ελλήνων να απαλλάσσονται από το Ποινικό Δίκαιο (βλ. κεφ. "Η διαδρομή των σπουδών").

1. Λ. Ζώη. Λεξικόν Ζακύνθου, ό.π., σ. 349. Επίσης Π. Χιώτη, ό.π., σ. 88. Για τη μαρτυρία του Καιροφύλλα, βλ. εδώ, κεφ. "Viva Italia".

2. Σπ. Δε Βιάζη, "Διονύσιος Λεονταράκης", περ. Ποιητικός Ανθών, Ζάκυνθος, έτος Α', Φεβρουάριος 1887, αρ. 21, σ. 318. Κατά το ίδιο άρθρο, το 1820 ο Λεονταράκης "εφοίτησεν εις το Πανεπιστήμιον της Παβίας και ύστερα εις εκείνο της Βονωνίας". Αν αληθεύει η πληροφορία του Ζώη

Σελ. 234
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/235.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στις ιταλικές πηγές αντίθετα υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για τη δράση του Λεονταράκη πριν από το 1830 στους κύκλους των γραμμάτων. "Ανήκει", γράφει ο R. Pertici, "σε κείνη την ομάδα των Επτανησίων διανοουμένων (θυμίζω τους πιο γνωστούς: Μάριος Πιέρης, Ανδρέας Μουστοξύδης, Αντώνιος Παπαδόπουλος, Αιμίλιος Τυπάλδος), όλοι -ποιος λίγο ποιος πολύ- με δράση στην Ιταλία την πρώτη πεντηκονταετία του '800, είτε ως μεταφραστές, κυρίως από τα αρχαία ελληνικά, είτε ως εκδότες και λόγιοι. Στα χρόνια της Παλινόρθωσης, ένα κέντρο, στο οποίο πολλοί από τους νεότερους συγκεντρώνονταν, ήταν η Μπολόνια, όπου συνδύαζαν τη φοίτηση στην ιδιωτική σχολή του φιλοσόφου Paolo Costa με τις σπουδές της Νομικής ή της Ιατρικής"1.

Στο περιβάλλον αυτό ο Ιταλός μελετητής εντοπίζει και τον Pier Lisandro Polidoros, "τον πλούσιο Έλληνα, στον οποίο ο Leopardi παρέδιδε μαθήματα Λατινικών στη Μπολόνια τον χειμώνα 1825-26, και τον κόμητα Ερμάνο Λούντζη"2.

——————————————

ότι γεννήθηκε το 1809, ο Δ. Λεονταράκης ήταν φοιτητής στην Παβία στα 11 χρόνια του! Όσο για τη χρονολογία θανάτου του, είναι 1848 στον Ζώη ("η ασθένεια τον έσυρεν εις τον τάφον εις το 39ον έτος της ηλικίας του") και 1849 στον Δε Βιάζη. Ο Δε Βιάζης ωστόσο, με την χαρακτηριστική του υπευθυνότητα, δεν αναφέρει χρονολογία γεννήσεως: "Εγεννήθη κατά τας αρχάς του παρόντος αιώνος..." Βλ. επίσης Αντ. Λιάκου, "Η διάθλαση των επαναστατικών ιδεών...", ό.π., σ. 122, σημ. 4.

1. R. Pertici, ό.π., σ. 83. Η φοίτηση στη σχολή του Costa, παράλληλα με τη σχολή της Νομικής στο Πανεπιστήμιο, κίνησε ίσως τον Ζώη να γράψει ότι ο Λεονταράκης "εσπούδασεν εν Βονωνία φιλοσοφίαν". Πρβ. και Lettere inedite di Paolo Costa, Firenze, per Ricordi e Compagno 1838, σ. 37, γράμμα του Costa προς τον Μαρκήσιο Luigi Biondi από Μπολόνια προς Ρώμη της 22 Αυγούστου 1833: "Ίδρυσα [Ιδιωτική σχολή], αλλά μόνο για τους Έλληνες. Η πόρτα του σπιτιού μου ήταν πάντα κλειστή για τους νέους του παπικού κράτους". Με τον Λεονταράκη ο Costa συνδέθηκε με στενή φιλία που διατηρήθηκε και μετά την αναχώρηση του νεαρού σπουδαστή για την Πίζα (βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφα αρ. 36, 37 και 38).

2. Ο Ερμάνος Λούντζης πήρε πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1827. Η στενή σχέση του με τον Διονύσιο Λεονταράκη φαίνεται, μεταξύ άλλων, από την "Necrologia" του Ερμάνου Λούντζη για τον Λεονταράκη και από

Σελ. 235
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/236.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ο Διονύσιος Λεονταράκης ήταν ακόμα στη Μπολόνια όταν τελείωσε τη γνωστή μετάφραση των Χαρακτήρων του Θεοφράστου. Ο πρόλογος του έργου και τα δύο πρώτα κεφάλαια δημοσιεύτηκαν σ' ένα περιοδικό της Μπολόνια το 1826 1. Το 1827 εκδόθηκε ένα μέρος του έργου, πάλι στη Μπολόνια, από την Τϊροgrafia Turchi, Veroli e Compagni2. Ένα άλλο μέρος του έργου δημοσιεύτηκε στο τεύχος που εκδόθηκε από τον οίκο Nobili e Comp. το 1829 με την ευκαιρία των γάμων της Maria Pallavicini και του Alessandro Rusconi3. Αλλά και η πρώτη

——————————————

το άρθρο του Λεονταράκη "Sulle poesie di Carlo Pepoli... Epistola al conte Ermano Lungi Zacinthio" (βλ. παρακάτω). Για τον κύκλο των Ελλήνων στη Μπολόνια και τη σχολή του Costa μιλάει ο ίδιος ο Ερμ. Λούντζης: "...Υπήρχε τότε εν Βονωνία εκλεκτός όμιλος γλαφυρών ποιητών και πεζογράφων τιμώντων εαυτούς και την πατρίδα [...] μεταξύ των ανδρών εκείνων ως αετός περιίπτατο ο διδάσκαλός μου..." (Ανέκδοτα κείμενα-Αυτοβιογραφία-Αλληλογραφία, εκδ. Σύλλογος προς διάδοσιν ωφελίμων βιβλίων, Αθήνα 1962, σ. 53).

1. Οι σελίδες με το κείμενο του Λεονταράκη βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας (Misc. Ferrucci 51.4). Υπάρχει η ημερομηνία 28 Φεβρουαρίου 1826 No 8, αλλά λείπει η ένδειξη για τον τίτλο του περιοδικού. Ένα ακόμα αντίτυπο, επίσης κολοβό, στα Misc. Ferrucci 97, op. 6. Στην πρώτη σελίδα υπάρχει η υποσημείωση: "Ο κύριος Λεονταράκης, Έλληνας, είναι φίλος μου. Η ψυχή του είναι ευγενής, το πνεύμα του οξύ: και τον θεωρώ ακαταπόνητο στην αναζήτηση του αληθούς. (Σημείωση του Ballanti)".

2. Ένα αντίτυπο της σπανιότατης αυτής έκδοσης βρίσκεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Αθήνας. (Ε.Φ. 12520). Επιγράφεται Caratteri di Teofrasto, volgarizzati da Dionigi Leondarakys dal Zante και έχει αφιέρωση Α. Demetrio Travassaris del Zante [...] coronatosi meritamente in Medicina nel Pisano Archigimnasio, l'amico suo Dionigi Leondarakys. Περιλαμβάνει, μεταφρασμένα σε γλαφυρότατα ιταλικά και ασχολίαστα, τον πρόλογο και τα κεφάλαια I-XVII. Άλλο αντίτυπο στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Misc. Ferrucci 97, op. 7.

3. Πρβ. Ζώη, ό.π., σ. 349: "Ο κόμις Παλαβιτσίνι προσέλαβε τον Λ. ως παιδαγωγόν των τέκνων του και διευθυντήν της βιβλιοθήκης του". Ένα αντίτυπο βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Misc. Ferrucci 97, op. 8, και επιγράφεται "Per le Faustissime Nozze dei Nobili

Σελ. 236
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/237.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

30.

ΕΙΚΟΝΑ

31.

ΕΙΚΟΝΑ

32.

Σελ. 237
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/238.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

33.

ΕΙΚΟΝΑ

34.

ΕΙΚΟΝΑ

35.

Σελ. 238
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/239.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σχολιασμένη έκδοση ολόκληρου του έργου έγινε επίσης στη Μπολόνια από τον ίδιο οίκο (Nobili e Comp.) το 1830, με αφιέρωση στον Paolo Costa, "ποιητή, ρήτορα φιλόσοφο, που επάξια κατατάσσεται ανάμεσα στις μεγάλες δόξες της Ιταλίας του δέκατου ένατου αιώνα". Είναι ακριβώς η έκδοση που απέσπασε τους επαίνους του Tommaseo στην Ανθολογία1.

Η έκδοση είναι γνωστή στην ελληνική βιβλιογραφία2. Εκείνο που ήταν άγνωστο είναι μια σύμπτωση που αναδεικνύει την κοινότητα των ενδιαφερόντων της ελληνικής και της ιταλικής νεολαίας την εποχή του πρώιμου Risorgimento. Η επισήμανση ανήκει στον R. Pertici: «... με τη μετάφραση των Χαρακτήρων ερωτοτροπούσε για καιρό ο Leopardi και μιλάει για το ζήτημα αυτό τον Δεκέμβριο του 1824 (επιστολή προς G. Melchiori, Roma, Recanati 22 dicembre 1824, in G. Leopardi, Lettere, a cura di F. Flora, Milano 1949, p. 504) [...] Στις 21 Οκτωβρίου (1825) ο Λεοπάρντι πρότεινε στον Stella την έκδοση "μιας συλλογής μικρών ηθικολογικών έργων διαφόρων Ελλήνων συγγραφέων, μεταφρασμένων στα καλύτερα ιταλικά που μπορώ εγώ να γράψω". Στη σειρά αυτή, που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, θα περιλαμβάνονταν οι Χαρακτήρες, από τους οποίους ο Leopardi είχε μεταφράσει τον πρόλογο και το πρώτο Κεφάλαιο [...] Είναι

——————————————

Signori La Contessa Maria Pallavicini ed il Marchese Alessandro Rusconi-Patrizi Bolognesi".

1. No 142, Οκτώβριος 1832, σ. 117. Αντίτυπο βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας, Misc. Ferrucci 21, op. 3. Στη σελίδα του τίτλου υπάρχει χειρόγραφη αφιέρωση, όπου διαβάζεται με δυσκολία "All'Egregia Signera, Cateri.a Frances: Ferrucci in segno di stima- L'autore".

2. Βλ. Α. Ζώη, ό.π., Π. Χιώτη, ό.π. Η έκδοση των Χαρακτήρων από τους Turchi, Veroli e Comp. το 1827, καθώς και η έκδοσή τους στην Πίζα το 1834, αναφέρονται από τον Émile Legrand, ό.π., τόμ. Ι, αρ. 1097 και 1209 αντίστοιχα. Η έκδοση από τους Nobili e Comp. του 18 αναφέρεται στο Nakis Pierris, Bibliographie Ionienne, suppléments à la prescription raisonnée des ouvrages publiés par les Grecs de Sept-Iles par Émile Legrand, Athènes 1966.

Σελ. 239
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/240.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μήπως μια σύμπτωση ότι ο Leopardi και ο Λεονταράκης είχαν δουλέψει στο ίδιο κείμενο, τους ίδιους μήνες, στην ίδια πόλη, στην οποία -μεταξύ άλλων- σύχναζαν στο ίδιο περιβάλλον; Είναι γνωστή η οικειότητα του Leopardi με τη σχολή του Costa [...] η φιλία του με τον Παπαδόπουλο κτλ. Δεν προκύπτει παρόλ' αυτά ότι ο Leopardi θυμάται ποτέ την μετάφραση των Χαρακτήρων που έγινε από τον νεαρό Έλληνα: "Σ' όλη τη Μπολόνια, μια πόλη με 70.000 ψυχές, μετριώνται τρία πρόσωπα που ξέρουν ελληνικά [εννοείται αρχαία] κι ο θεός ξέρει πώς", έγραφε ο Leopardi [...] Είναι μήπως ο Λεονταράκης ένας από τους τρεις;»1.

Αν δεν είχαν προηγηθεί όλ' αυτά, θα ήταν ακατανόητο το γεγονός ότι ο Λεονταράκης, σχεδόν αμέσως μόλις έφτασε στην Τοσκάνη, έγινε το σημαντικότερο μέλος της εταιρείας που ανέλαβε να συνεχίσει το έργο του πιο διάσημου εκδότη της Πίζας: του Giovanni Rosini2. Τα μέλη της εταιρείας, στην οποία

——————————————

1. Roberto Pertici, ό.π., schieda 29, σ. 100. Αν πιστέψουμε τη χρονολογία γεννήσεως που μας δίνει ο Ζώης, ο Λεονταράκης μεταφράζει Θεόφραστο στα 17 του. Ο Leopardi στα 16 του είχε μεταφράσει τον Ησύχιο και στα 19 του άρχιζε τη μετάφραση της Οδύσσειας. Η φιλία του Antonio Papadopoli με τον Leopardi φαίνεται καθαρά στα γράμματα του Παπαδόπουλου προς τον Gian Pietro Vieusseux από Βενετία προς Φλωρεντία της περιόδου 1824-1831 (Carteggio Vieusseux 78, 79-110, Firenze, Biblioteca Nazionale). Στα ίδια γράμματα είναι συχνότατες οι αναφορές στον Μουστοξύδη και στον Pieri.

2. Ο Rosini είχε αρχίσει την εκδοτική σταδιοδρομία του στα χρόνια της Γαλλοκρατίας και αναδείχθηκε σε μεγάλο εκδότη με μια λαμπρή έκδοση του Ναπολεόντειου Κώδικα. Σύντομα έγινε ο μοναδικός Πιζάνος εκδότης που απόχτησε φήμη σ' όλη την Ιταλία. Συγγραφέας ο ίδιος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας από το 1804, τεχνοκρίτης και κριτικός της λογοτεχνίας, ποιητής και συγχρόνως τυπογράφος και βιβλιοπώλης, είναι μια από τις θρυλικές φυσιογνωμίες της εποχής. Στην περιπετειώδη και μακρότατη εκδοτική σταδιοδρομία του (ο οίκος ιδρύθηκε το 1798 και παραδόθηκε στα χέρια του Λεονταράκη το 1832) ο Rosini κατέφυγε συχνά στην ίδρυση εταιρειών, κυρίως για να αντιμετωπίσει οικονομικές δυσχέρειες. Η πρώτη εκδοτική εταιρεία, σε συνεργασία με τον Antonio Peverata από το Λιβόρνο, ιδρύθηκε το 1798 με την επωνυμία "Nuova Tipografia" και από τα πρώτα

Σελ. 240
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/241.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ουσιαστικά παραχώρησε τον εκδοτικό οίκο του ο Rosini, ήταν, εκτός από τον ίδιο, ο Ippolito Rosellini, ο Carlo du Tremoul και ο Διονύσιος Λεονταράκης. Οι όροι της παραχώρησης δεν είναι γνωστοί, είναι όμως πιθανό ότι ο Rosini κράτησε το εμπόριο των βιβλίων που είχαν εκδοθεί πριν και παρέδωσε το τυπογραφείο στη νέα εταιρεία, που πήρε το όνομα "Capurriana" η "Niccolò Capurro e eompagni" στη μνήμη του πιστού συνεργάτη του Rosini που κράτησε για χρόνια πολλά το ιστορικό βιβλιοπωλείο στο Lungarno.

Από τους τρεις νεαρούς εταίρους ο Du Tremoul, που ήταν εισοδηματίας, φαίνεται ότι μπήκε στην εταιρεία για το κέρδος, ο Rosellini, πολύ γνωστός αιγυπτιολόγος1, ενδιαφερόταν μόνο για την έκδοση του δικού του έργου κι έτσι «όλο το βάρος της "Capurriana" έπεσε στους νεανικούς ώμους του Διονυσίου Λεονταράκη»2.

——————————————

έργα που εξέδωσε ήταν τα Άπαντα του Cesarotti, που έφτασαν το 1813 τους 40 τόμους. Υποκινητής του εγχειρήματος ήταν ο Σπυρίδων Νεράντζης, φίλος του Cesarotti, που είχε υποσχεθεί μια συμβολή από 400 τσεκίνια και δεν τήρησε την υπόσχεσή του. Από την ίδια εταιρεία εκδόθηκε η μελέτη της Ισαβέλλας Θεοτόκη Albrizzi για το έργο του Canova. Φαίνεται ότι η Ισαβέλλα Θεοτόκη συνδεόταν στενά με τον Rosini και τον ενίσχυε οικονομικά (βλ. Lettere d'Illustri Italiani a Mario Pierri, Firenze 1863). Tο 1810 ο Rosini ίδρυσε τον οίκο "Società Letteraia" μαζί με τον Niccolò Capurro, που στάθηκε μόνιμος συνεργάτης του οίκου ως το θάνατ;o του. Από τους διάφορους κατά καιρούς συνεταίρους του καθηγητή-εκδότη εκείνος που έδωσε στον οίκο του τον ριζοσπαστικό χαρακτήρα, τον οποίο κληρονόμησε και εξέλιξε ο Δ. Λεονταράκης, ήταν ο Alessandro Torri από τη Βερόνα. Αντιπροσωπευτικός τύπος αντιστασιακού διανοούμενου, περίφημος μελετητής του Dante, πολιτικός πρόσφυγας στην Τοσκάνη από το 1822, συνεργάζεται με τον Rosini από το 1826 ως το 1830.

1. Πρβ. Evaristo Breccia, "Ippolito Rosellini e la cattedra di Storia nell'Università di Pisa", Bollettino Storico Pisano 1942-44, Pisa, Giardini 1945.

2. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.

16

Σελ. 241
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/242.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

L'Educatore del Povero

Η Capurriana ιδρύθηκε στις αρχές του 1832. Δεν πέρασαν παρά μερικοί μήνες και η αστυνομία της Πίζας είχε κιόλας αρχίσει ν' ανησυχεί: ο νέος οίκος είχε εκδώσει τα δύο πρώτα τεύχη ενός, εκ πρώτης όψεως, αθώου έργου: του "Educatore del Povero"1. Η άδεια για την έκδοση δόθηκε από τη λογοκρισία χωρίς πολλές διατυπώσεις επειδή οι εκδότες την παρουσίασαν όχι ως έκδοση εφημερίδας (όπως φαίνεται ότι πραγματικά ήταν), αλλά ως βιβλίο, το οποίο, "για λόγους που αφορούσαν στο βιβλιεμπόριο, το χώρισαν για να το διανέμουν σε εβδομαδιαία, τεύχη". Ο πλήρης τίτλος του φύλλου ήταν "L'Educatore del povero-Volumi 2 l'anno, Dispense Settimanali-Articoli di Scienze Lettere Arti Mestieri Industria". Η συνδρομή ήταν τέσσαρες λίρες το χρόνο, η κυκλοφορία κάθε Σάββατο2. "Τα άρθρα, ήταν όλα

——————————————

1. Ο Roselli Nello (ό.π., σ. 123-125) γράφει ότι κυκλοφόρησε μόνο ένα. Μάλλον το δεύτερο δεν πρόλαβε να κυκλοφορήσει, πάντως τυπώθηκε: "... Ο καθηγητής Rossi [λογοκριτής] επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών..." (A.S.P., Governatore , affare 46).

2. Roberto Pertici, ό.π., schieda 30, σ. 104. Το πρώτο τεύχος του Educatore φυλάγεται στα Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea στο Μιλάνο και εκτέθηκε στην Πίζα στην "Mostra Documentaria", 16 Novembre/21 Dicembre 1985, που οργάνωσε το A.S.P. Πολύ σημαντικά στοιχεία για την ιστορική αυτή έκδοση περιέχονται στο βιβλίο του Francesco Pitocco, Utopia e riforma religiosa..., σ. 120 κ.ε. Ο Pitocco θεωρεί τον Educatore όργανο της Εταιρείας των Σενσιμονιστών της Πίζας που είχε διασυνδέσεις στη Φλωρεντία, όπου δρούσε τότε ο Centofanti, και στο Λιβόρνο. Όπως αποδείχτηκε αργότερα, η Εταιρεία είχε σκοπούς πολιτικούς και πολλά από τα μέλη της, μεταξύ των οποίων ο Montanelli, κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε μυστικές οργανώσεις (Giovine Italia, Carboneria, Congrega Settaria di Siena). Πάτρονας της έκδοσης ήταν, κατά τον Pitocco, ο Mayer, αλλά και ο Vieusseux που, ήδη από το 1830, είχε εξαγγείλει "μια λαϊκή εφημεριδούλα για τους καταστηματάρχες, τους βιοτέχνες, τους χωρικούς, τους εργάτες..." και είχε επίσης ετοιμάσει μια επαινετική ανακοίνωση για την έκδοση του Educatore που θα δημοσιευόταν στην Ανθολογία του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1832, αλλά, κόπηκε από τη

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/243.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ανώνυμα, αλλά έχουν αποδοθεί από τον Ersilio Michel στους εξής: «"Conosci te stesso" στον Λεονταράκη, "Il povero" στον Enrico Mayer, "Federico III e Pier Delle Vigne" στον Oreste Raggi, "Geografia" στον Ippolito Rosellini και "Dialogo" στην Matilde Calandrmi. Ο Carpi αντίθετα αποδίδει το "Conosci te stesso" στον Mayer, αλλά φαίνεται καθαρά από το περιεχόμενό του ότι το άρθρο πρέπει να αποδοθεί στον εκδότη του φύλλου δηλαδή στον Λεονταράκη»1.

Οι περισσότερες πηγές συμφωνούν ότι ο λογοκριτής Rossi μετάνιωσε για την άδεια που έδωσε και τελικά απαγόρεψε τη συνέχιση της έκδοσης επειδή εκ των υστέρων κατάλαβε πως επρόκειτο για εφημερίδα και όχι για βιβλίο σε φυλλάδια2. Από τα παραπάνω περιεχόμενα δεν θα ήταν και δύσκολο να το καταλάβει. Ασφαλώς όμως υπήρχαν και άλλοι λόγοι, σοβαρότεροι από το γεγονός ότι δεν είχαν τηρηθεί οι προδιαγραφές του νόμου για την έκδοση εφημερίδας: Ο Educatore del Povero ήταν σαφώς ενταγμένος σ' έναν τομέα εντονότατης πολιτικής δραστηριότητας που αφορούσε στη λαϊκή μόρφωση. Η φαινομενική αθωότητα των προδιαγραφών του δεν ήταν εύκολο να συγκαλύψει τις προθέσεις του. Ο μεγάλος Λιβορνέζος παιδαγωγός, θεωρητικός της τάσης αυτής, συνεργάζεται στον Educatore. Ο Rosellini, ο Raggi, ο Λεονταράκης είναι γνωστοί για τα φιλελεύθερα φρονήματά τους.

——————————————

λογοκρισία (A.S.F., Segreteria di Stato 1833, prot. 36, n. 16). Πρβ. επίσης De Rubertis, L'"Antologia" di Gian Pietro Vieusseux, Foligno, 1922, σ. 109.

1. στο ίδιο, σ. 101.

2. A.S.P., Governatore 96, a. 46 (αίτηση των Niccolò Capurro e comp., για την ανάκληση της απαγόρευσης) και "Uomini e cose", σ.101. Μόνο ο R. Nello (ό.π.), που δεν έχει δει τα αρχεία, δεν είναι βέβαιος για τους λόγους που προκάλεσαν τη διακοπή της έκδοσης: "Υπήρξαν διαφωνίες ανάμεσα στους συντάκτες ή ανάμεσα στους συντάκτες και τον εκδότη, υπήρξε η απροσδόκητη αναχώρηση του Mayer, ο οποίος ενδεχομένως την χρηματοδοτούσε, ή υπήρξε μια απαγόρευση λιγότερο ή περισσότερο επίσημη εκ μέρους της λογοκρισίας;"

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/244.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσο για την Matilde Calandrini, είναι η διάσημη Ελβετίδα παιδαγωγός που πρωτοστάτησε στην κίνηση για τη λαϊκή μόρφωση στο διάστημα της "τριακονταετίας της προετοιμασίας". Η κίνηση αυτή, που εκφραζόταν με παιδαγωγικές συζητήσεις στα περιοδικά της εποχής (Antologia, Giornale Agrario, Guida dell' Educatore), με ίδρυση σχολείων και βιβλιοθηκών και με έκδοση εκλαϊκευτικών βιβλίων και φυλλαδίων, αποτελούσε τότε ουσιώδες στοιχείο του πολιτικού αγώνα1. Η Matilde Calandrini, εκτός από την άλλη διαφωτιστική δράση της, είχε ιδρύσει στο Pugnano ένα σχολείο αλληλοδιδακτικής. Το σχολείο έκλεισε με κυβερνητική διαταγή το 1832 και η ίδια η Calandrini παρακολουθούνταν στενά από την αστυνομία, ώσπου τελικά απελάθηκε από την Τοσκάνη το 18462.

Τα πρόσωπα εξάλλου που εμφανίστηκαν στα πρώτα τεύχη της εφημερίδας δεν είναι παρά ένα μέρος του κόσμου που είχε κινητοποιηθεί για την έκδοση και η αστυνομία δεν μπορεί παρά να είχε ενημερωθεί. Εκτός από τον Mayer και τον Rosellini, ο Rosselli Nello αναφέρει τον Tonti, τον Monzani, τον Corinaldi και κυρίως τον Montanelli, στον οποίο μάλιστα, ίσως κάπως διογκώνοντας το ρόλο του, αποδίδει και την πρωτοβουλία της έκδοσης: «Η εφημερίδα ίσως δεν ήταν άλλο από την πραγμάτωση ενός παλιού σχεδίου, που ήδη από μήνες υποστήριζε ο Montanelli και είναι αφιερωμένο στις "κατώτερες τάξεις", στις οποίες χρειάζεται να ενσταλάξουμε την πίστη στο καθήκον, στην πατρίδα,

——————————————

1. Πρβ. U. Carpi, Letteratura e Sociétà nella Toscana del Risorgimento. Gli intellettuali dell Antologia, Bari 1974.

2. Γενικά για το ζήτημα της λαϊκής μόρφωσης, βλ. Luigi F. Previti, "Educazione popolare, scuole di mutuo insegnamento e asili infantili di carità a Pisa" στο Una città..., ό.π., σ. 153-197. Επίσης Enrico Mayer, "Degli asili considereti come istituzione sociale", Guida dell' Educatore IV, 1839, a. 23, και A.S.P., Governatore 96, a. 46 (Nota του Auditore C. N. Lami για τους συντάκτες του Educatore del Povero).

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/245.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στην ηθική έξω από κάθε εκκλησιαστική επιρροή- κυρίως χρειάζεται να τις μάθουμε να σκέπτονται»1.

Δύο άρθρα του Tommaseo είχαν ήδη ετοιμαστεί για τον Educatore: "Αν έχεις κάτι έτοιμο, στείλε το και θα το δημοσιεύσουμε στα πρώτα τεύχη", είχε γράψει ο Montanelli στον Tommaseo. Και μερικές μέρες ύστερα: "Διάβασα και συλλογίστηκα το γράμμα σου. Εγώ δεν είμαι ούτε ο αρχηγός ούτε ο διευθυντής του εγχειρήματος, αλλά μπορώ παρόλ' αυτά να υποβάλλω πολλές καλές ιδέες στον νεαρό Λεονταράκη που είναι το κέντρο των πάντων [...] Το αρθράκι σου θα δημοσιευτεί στο τρίτο τεύχος. Εγώ γράφω έναν μικρό διάλογο για να βγάλω από το μυαλό του λαού την κοινή προκατάληψη ότι πρέπει να σεβόμαστε όλα όσα μας κληροδότησαν οι πρόγονοί μας"2.

Δεν χρειάζονταν περισσότερα για να αντιληφθούν οι αρχές

——————————————

1. R. Nello, ό.π., σ. 123-125. Ο Montanelli ήταν τότε φοιτητής στο Πανεπιστήμιο και βασικό στέλεχος μιας μικρής φοιτητικής "Εκκλησίας Σενσιμονιστών", πράγμα που εξηγεί και τις ιδέες του περί ηθικής, περί αποκηρύξεως του κλήρου κτλ. Με μεγαλύτερη ακρίβεια μιλάει για τη γέννηση του Educatore ο Enrico Mayer στο ημερολόγιό του: "Δεκέμβριος 1832. Στις αρχές του μηνός βρισκόμουν στη Πίζα και οι κύριοι Raggi (από την Carrara), Corinaldi (από την Πίζα) και Pompili (από το Foligno) μου έδωσαν την ιδέα να εκδώσουμε μια λαϊκή εφημερίδα [...] μου φάνηκε ότι η Πίζα θα ήταν πράγματι ο τόπος όπου αυτό θα ωφελούσε περισσότερο [...] Την ίδια μέρα ήμουν καλεσμένος σε γεύμα στο σπίτι του καθηγητή Rosellini και έκαμα λόγο για το σχέδιο μου. Αυτός και ο συνέταιρός του Λεονταράκης μου είπαν ότι ασχολούνταν ήδη με ένα τέτοιο έργο, ότι είχαν ήδη έτοιμη ύλη και ότι θα το εξέδιδαν στο τυπογραφείο τους που έχει την ονομασία Ν. Capurro e Co. Συμφώνησα με την πρότασή τους και συμφώνησαν επίσης οι άλλοι νέοι, στους οποίους προστέθηκαν οι κύριοι Montanelli (από το Fucecchio), Tonti και Tolomei (από την Pistoia)". (Arturo Linaker, ό.π., σ. 184-187, όπου αναδημοσιεύεται και ένα μέρος από το άρθρο του Mayer στο πρώτο τεύχος του Educatore del Povero).

2. R. Nello, ό.π. "Ο Λεονταράκης", εξηγεί ο R. Nello, "ήταν ένας νεαρός Έλληνας, φίλος του Montanelli, που τότε διηύθυνε το Τυπογραφείο Capurro. Πολύ σύντομα θα τον δούμε να παρακολουθείται από την αστυνομία ως ύποπτος εκδότης παράνομου πατριωτικού τύπου".

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/246.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

(που, σημειωτέον, άνοιγαν σχεδόν όλα τα γράμματα) ότι "εμφανής παρουσιάζεται η πρόθεσις του εκδότου της Capurriana να εισαγάγει εις την Τοσκάνην ένα νέον περιοδικόν..."1 Η διαταγή να σταματήσει η έκδοση και να διακοπεί η διανομή των δύο πρώτων τευχών ήταν φυσικό επακόλουθο.

Σκοπός το κέρδος

Προς τα τέλη Ιανουαρίου του 1833 (το έγγραφο δεν έχει ημερομηνία, αλλά διαβιβάζεται στον Governatore της Πίζας από την Presidenza del Β. Governo στις 2 Φεβρουαρίου), ο Λεονταράκης αποφασίζει να κάμει μια προσπάθεια διασώσεως του περιοδικού: "Οι Niccolò Capurro e Compagni, τυπογράφοι εν Πίζη, ταπεινότατοι δούλοι και υπήκοοι της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Εξοχότητος, προσπίπτοντες μετά βαθυτάτου σεβασμού προ του βασιλικού θρόνου αναφέρουν: -Ότι, με σκοπόν να βοηθήσουν την επιχείρησίν των, ανέλαβαν την έκδοσιν ενός Έργου μεγάλης ηθικής χρησιμότητος [...]- Ότι, επειδή έχουν ήδη εξασφαλίσει σημαντικόν αριθμόν συνδρομητών, οφείλουν να ανταποκριθούν πλήρως εις τας υποχρεώσεις τας αναληφθείσας με την αναγγελίαν της εκδόσεως [...] διά ταύτα καθικετεύουν την έμφυτον αγαθότητα και μεγαλοψυχίαν της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Εξοχότητος όπως αξιώση να παραχωρήση εις αυτούς την άδειαν να συνεχίσουν την ανειλημμένην εκδοτικήν δραστηριότητα, από την αναστολήν της οποίας θα προέκυπτε σοβαροτάτη ζημία εις τους αιτούντας"2.

Η Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως διαβιβάζει το έγγραφο

——————————————

1. R. Pertici, ό.π., σ. 101, παράθεμα.

2. Governatore 96, affare 46, αίτηση της εταιρείας Ν. Capurro e comp. προς την Presidenza del Buon Governo.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/247.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στον Κυβερνήτη της Πίζας με την εντολή "όπως μεριμνήση με ιδιαιτέραν προσοχήν διά την άκρως σχολαστικήν διερεύνησιν του σκοπού, εις τον οποίον δυνατόν να αποβλέπη η νέα αυτή εφημερίς [τα περί "Έργου" διανεμόμενου σε τεύχη καθόλου δεν έπεισαν τον Πρόεδρο] [...] ως επίσης και περί των συντακτών του φύλλου αυτού". Η "άκρως απόρρητος" απάντηση του κυβερνήτη είναι χαρακτηριστική για τις διαθέσεις της Χρηστής Κυβερνήσεως απέναντι στον ιταλικό διαφωτισμό: "...Από την στιγμήν κατά την οποίαν η Αυτού Εξοχότης ο καθηγητής Rossi επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών [...] ήμην πεπεισμένος περί του σκοπού, ο οποίος ίσως είχε προκαθορίσει το εγχείρημα αυτό και ο οποίος παρουσίαζε όχι μικρόν κίνδυνον υπό τας παρούσας περιστάσεις, επιπλέον του ότι επρόκειτο να καθιερώση μίαν μόνιμον σύγκρουσιν μεταξύ των εκδοτών, γνωστών διά τον τρόπον του σκέπτεσθαι, και της λογοκρισίας. Περί της αφθονίας των περιοδικών φρονώ ότι δεν θα ήτο πολύ μεγάλη απώλεια από απόψεως φιλολογικής και επιστημονικής εάν επρόκειτο να στερηθώμεν το περί ου ο λόγος, απεναντίας θα προέκυπτε κέρδος ηθικόν και πολιτικόν..."

Στην απάντησή του ο Governatore επισυνάπτει τη Nota του Auditore di Governo, στον οποίον είχε αναθέσει τη σχετική έρευνα: "Ο Εκδοτικός Οίκος Niccolò Capurro e Compagni [...] εκπροσωπείται από τον Διονύσιον Λεονταράκην εκ Ζακύνθου". Ως προς τους συντάκτες, ο Auditore υποθέτει ότι είναι ο ίδιος ο Λεονταράκης και οι συνεταίροι του καθώς και άλλα φιλικά τους πρόσωπα. Γνωρίζει όμως "μετά βεβαιότητας ότι το μικρόν άρθρον, το οποίον δημοσιεύεται εις την πρώτην σελίδα του δευτέρου τεύχους έχει γραφεί από εκείνην την κυρίαν Calandrini, Ελβετίδα, η οποία [δυσανάγνωστο] εις το αλληλοδιδακτικών σχολείον, του οποίου ανεστάλη η λειτουργία με κυβερνητικήν απαγόρευσιν". Φαίνεται ότι ο Auditore Lami ερεύνησε για το σκοπό της έκδοσης ρωτώντας τους ίδιους τους εκδότες. Πήρε την απάντηση ότι σκοπός είναι το κέρδος αλλά και η επιθυμία να προσφέρουν στα λαϊκά στρώματα χρήσιμες γνώσεις σε θέματα μηχανικής, ιστορίας,

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/248.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ηθικής κτλ. «Εκ των δύο αυτών σκοπών», σχολιάζει ο Auditore, «ο πρώτος είναι αρκετά εύλογος· ο δεύτερος θα ήτο πολύ αξιέπαινος και ωραίος υπό την προϋπόθεσιν ότι δεν θα υπέκρυπτε άλλους δευτερεύοντας σκοπούς· οφείλω όμως να παραδεχθώ ότι εγώ "φοβούμαι τους Δαναούς και δώρα φέροντας"»1. Η τελική πρόταση του Auditore Lami, με την οποία θα συμφωνήσει και ο Governatore, είναι "να εξαντληθή όλη η περίσκεψις και η σχολαστικότης των Βασιλικών-Λογοκριτών [...] και προς τον σκοπόν αυτόν [...] να ελεγχθή (το φύλλο) από αμφοτέρους τους λογοκριτάς". Φαίνεται ότι οι "βασιλικοί λογοκριτές" εξάντλησαν πράγματι όλη τη σχολαστικότητά τους -φοβούμενοι αυτή τη φορά και ο ένας τον άλλο- γιατί το τρίτο τεύχος δεν κυκλοφόρησε ποτέ.

Μόλις ένα μήνα μετά την αποτυχία της πρώτης προσπάθειας ο Λεονταράκης δοκιμάζει άλλον τρόπο να σώσει το περιοδικό. Με αίτησή του προς την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως, παρακαλεί να του επιτραπεί η έκδοση με αλλαγή του τίτλου: αντί για τον "υπεροπτικό" τίτλο Educatore del Povero προτείνεται ο "αβλαβής " τίτλος Manuale di Lettere. Η προεδρία διαβιβάζει την αίτηση προς τον κυβερνήτη της Πίζας θυμίζοντάς του πόση δυσπιστία ενέπνευσε στις αρχές η έκδοση του Educatore del Povero και αναθέτοντάς του να ανιχνεύσει το σκοπό της νέας αυτής έκδοσης2. "Ο νέος τίτλος του φύλλου αυτού", αποφαίνεται και πάλι ο Auditore Lami, "είναι υπεράνω υποψίας [...] Ο εκδότης διαβεβαιώνει ότι ο κύριος σκοπός της εκδόσεως είναι το κέρδος και ότι, διά να αποκτήση το φύλλον περισσοτέρους αναγνώστας, θέλουν να περιλάβουν εις αυτό άρθρα ποικίλης ύλης [...]. Επιμένει ότι, αν δεν του δοθή η άδεια, θα βρεθή εκτεθειμένος έναντι πολλών συνδρομητών, από τους οποίους έχει προεισπράξει την συνδρομήν [...] επαναλαμβάνω όμως ότι ο 

——————————————

1. "ma non posso negare che io non tema Danaos et dona ferentes".

2. A.S.P. Governatore 97, a. 215, έγγραφο από την Προεδρία της Χρ. Κυβερνήσεως προς Governatore της Πίζας, 21 Μαρτίου 1833.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/249.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αυστηρός έλεγχος και η προσοχή της λογοκρισίας δεν απέφερε ποτέ ούτε κίνδυνον ούτε ζημίαν..."1 Αποτέλεσμα: για άλλη μια φορά δίδεται διαταγή να εξεταστεί η ύλη του περιοδικού και από τους δύο λογοκριτές2.

Η απάντηση των λογοκριτών δεν περιέχεται στον φάκελο, αλλά μια άλλη υπόθεση μας εξηγεί γιατί το Manuale di Lettere δεν κυκλοφόρησε ποτέ. Ο σχετικός φάκελος περιέχει μόνο μία σύντομη επιστολή από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως προς τον Governatore της Πίζας με ημερομηνία 13 Ιουνίου 1833: "Υποθέτω ότι το Διαμέρισμά σας έχει πληροφορηθεί ότι ο γνωστός Έλλην Λεονταράκης, τυπογράφος, είχε στείλει εις το παπικόν κράτος και εις την Βενετίαν Έλληνας πράκτορας και αποστόλους του συγχρόνου φιλελευθερισμού· επί της συμπεριφοράς συνεπώς του ατόμου αυτού εγώ δεν ημπορώ παρά να αποταθώ εις την Ευγενίαν σας και εις την δεδοκιμασμένην αφοσίωσίν σας προς την υπηρεσίαν με την παράκλησιν όπως ευαρεστηθήτε να εξετάσετε εις βάθος τας ως άνω πληροφορίας με όλα τα πρόσφορα μέσα διά να μου δώσετε εν συνεχεία σχετικήν αναφοράν"3.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η υπόθεση δεν τελειώνει εδώ. Έρευνα στα αρχεία της Φλωρεντίας, ίσως και της Βενετίας, πιθανότατα θα έδειχνε ότι, μέσα σε μια τόσο πολυτάραχη δεκαετία, όπως είναι η δεκαετία του '30 για την Ιταλία, ο προικισμένος νέος από την Ζάκυνθο δεν έχει μείνει ήσυχος...

——————————————

1. A.S.P., Governatore 101, α. 118, έγγραφο από τον Professore Lami προς την Προεδρία της Χρ. Κυβερνήσεως της 7 Ιουνίου 1833. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 8.

2. στο ίδιο, έγγραφο με υπογραφή δυσανάγνωστη και τον χαρακτηρισμό "απόρρητο" της 8 Ιουνίου 1833.

3. Governatore 97, affare 258..

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/250.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Και πάλι η μόρφωση των φτωχών

Ο Educatore del Povero δεν ήταν η μόνη προσπάθεια του Λεονταράκη να συμβάλει στη λαϊκή διαφώτιση. Τον ίδιο χρόνο που ναυάγησε ο Educatore (1833), από την "Capurriana" κυκλοφόρησαν τρία ακόμη έργα ταγμένα στον ίδιο σκοπό. Το ένα, Ammaestramenti a tutta la gioventù che usa nette scuole elementarie e primarie con desiderio di apprendere, είναι ένα απάνθισμα διδακτικών αποφθεγμάτων, στο οποίο όμως ξεπροβάλλουν τα ονόματα του Franklin και του Bentham"1. Το έργο αποδίδεται στον Λεονταράκη με βάση μια νύξη του Tommaseo στο ημερολόγιό του: "1η Αυγούστου (1833): Ο Vieusseux μού δίνει τη συλλογή αποφθεγμάτων του Condurakis· τη διαβάζω..."2 Τα αλλά δύο είναι το Che cosa sono le Scuole di reciproco

——————————————

1. Ο θαυμασμός του Λεονταράκη για τον Bentham προέρχεται από την επιρροή του Costa που τον συνιστούσε θερμά στους μαθητές του (Μ. Mingetti, Miei ricordi 1(1818-1848), L. R. e C. editori, Roma-Torino-Napoli, τόμ. Ι, σ. 57. Όσο για τον Franklin, αποτελούσε τότε το ευαγγέλιο των φιλελεύθερων διανοουμένων, ιδίως των νέων. Ήδη το 1830 ο Torri είχε εκδώσει στην Πίζα τα Saggi di Morale e d'Economia di B. Franklin. Η έκδοση, που πραγματοποιήθηκε τον καιρό της συνεργασίας του Torri με τον οίκο C. Nistri, σημειώνει ακριβώς τη στιγμή που ο ιστορικός αυτός οίκος κάνει τα πρώτα του ανοίγματα προς το πατριωτικό πνευματικό κίνημα. Για τη σχέση της ελληνικής πολιτικής σκέψης, και ιδιαίτερα του Κοραή, με τις απόψεις του J. Bentham, βλ. Π. Κιτρομηλίδη, "Ο Κοραής μελετητής του Bentham", Μνήμων 10 (1985), σ. 307-318, και του ίδιου, "Utilitarianism, Classicism and the Challenge of Political Action: Jeremy Bentham and Adamantios Korais", The Bentham Studies Newsletter, αρ. 9 (1985).

2. Ν. Tommaseo, Diario intima, ό.π., σ. 127. Ο R. Pertici (ό.π., σ. 86-87) αποδίδει το Condurakis αντί Leondarakis σε λάθος αναγνώσεως του Ciampini. Υπάρχει επίσης ένα γράμμα του Vieusseux προς τον Tommaseo (Carteggio inedito fra N. Tommaseo e G. P. Vieusseux a.c. di V. Missori, vol. I, Firenze 1981, σ. 397), από το οποίο αποδεικνύεται ότι τόσο ο Vieusseux όσο και ο Tommaseo γνώριζαν τον Λεονταράκη.

Σελ. 250
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 231
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    ΔΙΟΝΤΣΙΟΣ ΛΕΟΝΤΑΡΑΚΗΣ

    Διά την αποκατάστασιν της υγείας της συζύγου του

    Γύρω στα 1830 το σώμα των Ελλήνων, που κυκλοφορούν μεταξύ Λιβόρνου και Πίζας προξενώντας αδιάκοπο πονοκέφαλο στον Κυβερνήτη και στους υφισταμένους του, πλουτίζεται με νέο αίμα: διάφοροι φοιτητές, που έχουν συμπληρώσει τον κύκλο της φοιτήσεως και τις προπαρασκευαστικές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο της Μπολόνια, έρχονται στην Πίζα για να πάρουν πτυχίο2 και άλλοι, σε διάφορα στάδια των σπουδών τους, φεύγουν από τη Μπολόνια για την Πίζα εξαιτίας των ταραχών στο παπικό κράτος. Ανάμεσα σ' αυτούς ο Διονύσιος Λεονταράκης από τη Ζάκυνθο που, σε συντομότατο χρονικό διάστημα, επρόκειτο να αναδειχθεί ως "ο πιο σημαντικός εκπρόσωπος του εκδοτικού κόσμου της Πίζας στη δεκαετία του '30"3.

    ——————————————

    1. Το κεφάλαιο αυτό είναι μια ημιτελής βιογραφία. Μολονότι εν πολλοίς βασίζεται στα αρχεία της αστυνομίας, δεν κατατάχτηκε στην προηγούμενη ενότητα και εξαιτίας του περιεχομένου του και επειδή πολλά στοιχεία του προέρχονται από βοηθήματα ή δημοσιευμένες πηγές. Και είναι ημιτελής η βιογραφία επειδή το θέμα "Διονύσιος Λεονταράκης" είναι ένα puzzle, με το οποίο μπορεί να παίζει κανείς για χρόνια.

    2. Στα πανεπιστήμια του παπικού κράτους χρειαζόταν ομολογία Καθολικής πίστεως για την απονομή πτυχίου, ενώ κάτι τέτοιο δεν ίσχυε στην Τοσκάνη. Βλ. εδώ, κεφ. "Η τελετή της απονομής".

    3. Roberto Pertici, ό.π., σ. 83.