Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 242-261 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/242.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

L'Educatore del Povero

Η Capurriana ιδρύθηκε στις αρχές του 1832. Δεν πέρασαν παρά μερικοί μήνες και η αστυνομία της Πίζας είχε κιόλας αρχίσει ν' ανησυχεί: ο νέος οίκος είχε εκδώσει τα δύο πρώτα τεύχη ενός, εκ πρώτης όψεως, αθώου έργου: του "Educatore del Povero"1. Η άδεια για την έκδοση δόθηκε από τη λογοκρισία χωρίς πολλές διατυπώσεις επειδή οι εκδότες την παρουσίασαν όχι ως έκδοση εφημερίδας (όπως φαίνεται ότι πραγματικά ήταν), αλλά ως βιβλίο, το οποίο, "για λόγους που αφορούσαν στο βιβλιεμπόριο, το χώρισαν για να το διανέμουν σε εβδομαδιαία, τεύχη". Ο πλήρης τίτλος του φύλλου ήταν "L'Educatore del povero-Volumi 2 l'anno, Dispense Settimanali-Articoli di Scienze Lettere Arti Mestieri Industria". Η συνδρομή ήταν τέσσαρες λίρες το χρόνο, η κυκλοφορία κάθε Σάββατο2. "Τα άρθρα, ήταν όλα

——————————————

1. Ο Roselli Nello (ό.π., σ. 123-125) γράφει ότι κυκλοφόρησε μόνο ένα. Μάλλον το δεύτερο δεν πρόλαβε να κυκλοφορήσει, πάντως τυπώθηκε: "... Ο καθηγητής Rossi [λογοκριτής] επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών..." (A.S.P., Governatore , affare 46).

2. Roberto Pertici, ό.π., schieda 30, σ. 104. Το πρώτο τεύχος του Educatore φυλάγεται στα Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea στο Μιλάνο και εκτέθηκε στην Πίζα στην "Mostra Documentaria", 16 Novembre/21 Dicembre 1985, που οργάνωσε το A.S.P. Πολύ σημαντικά στοιχεία για την ιστορική αυτή έκδοση περιέχονται στο βιβλίο του Francesco Pitocco, Utopia e riforma religiosa..., σ. 120 κ.ε. Ο Pitocco θεωρεί τον Educatore όργανο της Εταιρείας των Σενσιμονιστών της Πίζας που είχε διασυνδέσεις στη Φλωρεντία, όπου δρούσε τότε ο Centofanti, και στο Λιβόρνο. Όπως αποδείχτηκε αργότερα, η Εταιρεία είχε σκοπούς πολιτικούς και πολλά από τα μέλη της, μεταξύ των οποίων ο Montanelli, κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε μυστικές οργανώσεις (Giovine Italia, Carboneria, Congrega Settaria di Siena). Πάτρονας της έκδοσης ήταν, κατά τον Pitocco, ο Mayer, αλλά και ο Vieusseux που, ήδη από το 1830, είχε εξαγγείλει "μια λαϊκή εφημεριδούλα για τους καταστηματάρχες, τους βιοτέχνες, τους χωρικούς, τους εργάτες..." και είχε επίσης ετοιμάσει μια επαινετική ανακοίνωση για την έκδοση του Educatore που θα δημοσιευόταν στην Ανθολογία του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1832, αλλά, κόπηκε από τη

Σελ. 242
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/243.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ανώνυμα, αλλά έχουν αποδοθεί από τον Ersilio Michel στους εξής: «"Conosci te stesso" στον Λεονταράκη, "Il povero" στον Enrico Mayer, "Federico III e Pier Delle Vigne" στον Oreste Raggi, "Geografia" στον Ippolito Rosellini και "Dialogo" στην Matilde Calandrmi. Ο Carpi αντίθετα αποδίδει το "Conosci te stesso" στον Mayer, αλλά φαίνεται καθαρά από το περιεχόμενό του ότι το άρθρο πρέπει να αποδοθεί στον εκδότη του φύλλου δηλαδή στον Λεονταράκη»1.

Οι περισσότερες πηγές συμφωνούν ότι ο λογοκριτής Rossi μετάνιωσε για την άδεια που έδωσε και τελικά απαγόρεψε τη συνέχιση της έκδοσης επειδή εκ των υστέρων κατάλαβε πως επρόκειτο για εφημερίδα και όχι για βιβλίο σε φυλλάδια2. Από τα παραπάνω περιεχόμενα δεν θα ήταν και δύσκολο να το καταλάβει. Ασφαλώς όμως υπήρχαν και άλλοι λόγοι, σοβαρότεροι από το γεγονός ότι δεν είχαν τηρηθεί οι προδιαγραφές του νόμου για την έκδοση εφημερίδας: Ο Educatore del Povero ήταν σαφώς ενταγμένος σ' έναν τομέα εντονότατης πολιτικής δραστηριότητας που αφορούσε στη λαϊκή μόρφωση. Η φαινομενική αθωότητα των προδιαγραφών του δεν ήταν εύκολο να συγκαλύψει τις προθέσεις του. Ο μεγάλος Λιβορνέζος παιδαγωγός, θεωρητικός της τάσης αυτής, συνεργάζεται στον Educatore. Ο Rosellini, ο Raggi, ο Λεονταράκης είναι γνωστοί για τα φιλελεύθερα φρονήματά τους.

——————————————

λογοκρισία (A.S.F., Segreteria di Stato 1833, prot. 36, n. 16). Πρβ. επίσης De Rubertis, L'"Antologia" di Gian Pietro Vieusseux, Foligno, 1922, σ. 109.

1. στο ίδιο, σ. 101.

2. A.S.P., Governatore 96, a. 46 (αίτηση των Niccolò Capurro e comp., για την ανάκληση της απαγόρευσης) και "Uomini e cose", σ.101. Μόνο ο R. Nello (ό.π.), που δεν έχει δει τα αρχεία, δεν είναι βέβαιος για τους λόγους που προκάλεσαν τη διακοπή της έκδοσης: "Υπήρξαν διαφωνίες ανάμεσα στους συντάκτες ή ανάμεσα στους συντάκτες και τον εκδότη, υπήρξε η απροσδόκητη αναχώρηση του Mayer, ο οποίος ενδεχομένως την χρηματοδοτούσε, ή υπήρξε μια απαγόρευση λιγότερο ή περισσότερο επίσημη εκ μέρους της λογοκρισίας;"

Σελ. 243
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/244.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσο για την Matilde Calandrini, είναι η διάσημη Ελβετίδα παιδαγωγός που πρωτοστάτησε στην κίνηση για τη λαϊκή μόρφωση στο διάστημα της "τριακονταετίας της προετοιμασίας". Η κίνηση αυτή, που εκφραζόταν με παιδαγωγικές συζητήσεις στα περιοδικά της εποχής (Antologia, Giornale Agrario, Guida dell' Educatore), με ίδρυση σχολείων και βιβλιοθηκών και με έκδοση εκλαϊκευτικών βιβλίων και φυλλαδίων, αποτελούσε τότε ουσιώδες στοιχείο του πολιτικού αγώνα1. Η Matilde Calandrini, εκτός από την άλλη διαφωτιστική δράση της, είχε ιδρύσει στο Pugnano ένα σχολείο αλληλοδιδακτικής. Το σχολείο έκλεισε με κυβερνητική διαταγή το 1832 και η ίδια η Calandrini παρακολουθούνταν στενά από την αστυνομία, ώσπου τελικά απελάθηκε από την Τοσκάνη το 18462.

Τα πρόσωπα εξάλλου που εμφανίστηκαν στα πρώτα τεύχη της εφημερίδας δεν είναι παρά ένα μέρος του κόσμου που είχε κινητοποιηθεί για την έκδοση και η αστυνομία δεν μπορεί παρά να είχε ενημερωθεί. Εκτός από τον Mayer και τον Rosellini, ο Rosselli Nello αναφέρει τον Tonti, τον Monzani, τον Corinaldi και κυρίως τον Montanelli, στον οποίο μάλιστα, ίσως κάπως διογκώνοντας το ρόλο του, αποδίδει και την πρωτοβουλία της έκδοσης: «Η εφημερίδα ίσως δεν ήταν άλλο από την πραγμάτωση ενός παλιού σχεδίου, που ήδη από μήνες υποστήριζε ο Montanelli και είναι αφιερωμένο στις "κατώτερες τάξεις", στις οποίες χρειάζεται να ενσταλάξουμε την πίστη στο καθήκον, στην πατρίδα,

——————————————

1. Πρβ. U. Carpi, Letteratura e Sociétà nella Toscana del Risorgimento. Gli intellettuali dell Antologia, Bari 1974.

2. Γενικά για το ζήτημα της λαϊκής μόρφωσης, βλ. Luigi F. Previti, "Educazione popolare, scuole di mutuo insegnamento e asili infantili di carità a Pisa" στο Una città..., ό.π., σ. 153-197. Επίσης Enrico Mayer, "Degli asili considereti come istituzione sociale", Guida dell' Educatore IV, 1839, a. 23, και A.S.P., Governatore 96, a. 46 (Nota του Auditore C. N. Lami για τους συντάκτες του Educatore del Povero).

Σελ. 244
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/245.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στην ηθική έξω από κάθε εκκλησιαστική επιρροή- κυρίως χρειάζεται να τις μάθουμε να σκέπτονται»1.

Δύο άρθρα του Tommaseo είχαν ήδη ετοιμαστεί για τον Educatore: "Αν έχεις κάτι έτοιμο, στείλε το και θα το δημοσιεύσουμε στα πρώτα τεύχη", είχε γράψει ο Montanelli στον Tommaseo. Και μερικές μέρες ύστερα: "Διάβασα και συλλογίστηκα το γράμμα σου. Εγώ δεν είμαι ούτε ο αρχηγός ούτε ο διευθυντής του εγχειρήματος, αλλά μπορώ παρόλ' αυτά να υποβάλλω πολλές καλές ιδέες στον νεαρό Λεονταράκη που είναι το κέντρο των πάντων [...] Το αρθράκι σου θα δημοσιευτεί στο τρίτο τεύχος. Εγώ γράφω έναν μικρό διάλογο για να βγάλω από το μυαλό του λαού την κοινή προκατάληψη ότι πρέπει να σεβόμαστε όλα όσα μας κληροδότησαν οι πρόγονοί μας"2.

Δεν χρειάζονταν περισσότερα για να αντιληφθούν οι αρχές

——————————————

1. R. Nello, ό.π., σ. 123-125. Ο Montanelli ήταν τότε φοιτητής στο Πανεπιστήμιο και βασικό στέλεχος μιας μικρής φοιτητικής "Εκκλησίας Σενσιμονιστών", πράγμα που εξηγεί και τις ιδέες του περί ηθικής, περί αποκηρύξεως του κλήρου κτλ. Με μεγαλύτερη ακρίβεια μιλάει για τη γέννηση του Educatore ο Enrico Mayer στο ημερολόγιό του: "Δεκέμβριος 1832. Στις αρχές του μηνός βρισκόμουν στη Πίζα και οι κύριοι Raggi (από την Carrara), Corinaldi (από την Πίζα) και Pompili (από το Foligno) μου έδωσαν την ιδέα να εκδώσουμε μια λαϊκή εφημερίδα [...] μου φάνηκε ότι η Πίζα θα ήταν πράγματι ο τόπος όπου αυτό θα ωφελούσε περισσότερο [...] Την ίδια μέρα ήμουν καλεσμένος σε γεύμα στο σπίτι του καθηγητή Rosellini και έκαμα λόγο για το σχέδιο μου. Αυτός και ο συνέταιρός του Λεονταράκης μου είπαν ότι ασχολούνταν ήδη με ένα τέτοιο έργο, ότι είχαν ήδη έτοιμη ύλη και ότι θα το εξέδιδαν στο τυπογραφείο τους που έχει την ονομασία Ν. Capurro e Co. Συμφώνησα με την πρότασή τους και συμφώνησαν επίσης οι άλλοι νέοι, στους οποίους προστέθηκαν οι κύριοι Montanelli (από το Fucecchio), Tonti και Tolomei (από την Pistoia)". (Arturo Linaker, ό.π., σ. 184-187, όπου αναδημοσιεύεται και ένα μέρος από το άρθρο του Mayer στο πρώτο τεύχος του Educatore del Povero).

2. R. Nello, ό.π. "Ο Λεονταράκης", εξηγεί ο R. Nello, "ήταν ένας νεαρός Έλληνας, φίλος του Montanelli, που τότε διηύθυνε το Τυπογραφείο Capurro. Πολύ σύντομα θα τον δούμε να παρακολουθείται από την αστυνομία ως ύποπτος εκδότης παράνομου πατριωτικού τύπου".

Σελ. 245
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/246.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

(που, σημειωτέον, άνοιγαν σχεδόν όλα τα γράμματα) ότι "εμφανής παρουσιάζεται η πρόθεσις του εκδότου της Capurriana να εισαγάγει εις την Τοσκάνην ένα νέον περιοδικόν..."1 Η διαταγή να σταματήσει η έκδοση και να διακοπεί η διανομή των δύο πρώτων τευχών ήταν φυσικό επακόλουθο.

Σκοπός το κέρδος

Προς τα τέλη Ιανουαρίου του 1833 (το έγγραφο δεν έχει ημερομηνία, αλλά διαβιβάζεται στον Governatore της Πίζας από την Presidenza del Β. Governo στις 2 Φεβρουαρίου), ο Λεονταράκης αποφασίζει να κάμει μια προσπάθεια διασώσεως του περιοδικού: "Οι Niccolò Capurro e Compagni, τυπογράφοι εν Πίζη, ταπεινότατοι δούλοι και υπήκοοι της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Εξοχότητος, προσπίπτοντες μετά βαθυτάτου σεβασμού προ του βασιλικού θρόνου αναφέρουν: -Ότι, με σκοπόν να βοηθήσουν την επιχείρησίν των, ανέλαβαν την έκδοσιν ενός Έργου μεγάλης ηθικής χρησιμότητος [...]- Ότι, επειδή έχουν ήδη εξασφαλίσει σημαντικόν αριθμόν συνδρομητών, οφείλουν να ανταποκριθούν πλήρως εις τας υποχρεώσεις τας αναληφθείσας με την αναγγελίαν της εκδόσεως [...] διά ταύτα καθικετεύουν την έμφυτον αγαθότητα και μεγαλοψυχίαν της Υμετέρας Υψηλοτάτης Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Εξοχότητος όπως αξιώση να παραχωρήση εις αυτούς την άδειαν να συνεχίσουν την ανειλημμένην εκδοτικήν δραστηριότητα, από την αναστολήν της οποίας θα προέκυπτε σοβαροτάτη ζημία εις τους αιτούντας"2.

Η Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως διαβιβάζει το έγγραφο

——————————————

1. R. Pertici, ό.π., σ. 101, παράθεμα.

2. Governatore 96, affare 46, αίτηση της εταιρείας Ν. Capurro e comp. προς την Presidenza del Buon Governo.

Σελ. 246
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/247.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στον Κυβερνήτη της Πίζας με την εντολή "όπως μεριμνήση με ιδιαιτέραν προσοχήν διά την άκρως σχολαστικήν διερεύνησιν του σκοπού, εις τον οποίον δυνατόν να αποβλέπη η νέα αυτή εφημερίς [τα περί "Έργου" διανεμόμενου σε τεύχη καθόλου δεν έπεισαν τον Πρόεδρο] [...] ως επίσης και περί των συντακτών του φύλλου αυτού". Η "άκρως απόρρητος" απάντηση του κυβερνήτη είναι χαρακτηριστική για τις διαθέσεις της Χρηστής Κυβερνήσεως απέναντι στον ιταλικό διαφωτισμό: "...Από την στιγμήν κατά την οποίαν η Αυτού Εξοχότης ο καθηγητής Rossi επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών [...] ήμην πεπεισμένος περί του σκοπού, ο οποίος ίσως είχε προκαθορίσει το εγχείρημα αυτό και ο οποίος παρουσίαζε όχι μικρόν κίνδυνον υπό τας παρούσας περιστάσεις, επιπλέον του ότι επρόκειτο να καθιερώση μίαν μόνιμον σύγκρουσιν μεταξύ των εκδοτών, γνωστών διά τον τρόπον του σκέπτεσθαι, και της λογοκρισίας. Περί της αφθονίας των περιοδικών φρονώ ότι δεν θα ήτο πολύ μεγάλη απώλεια από απόψεως φιλολογικής και επιστημονικής εάν επρόκειτο να στερηθώμεν το περί ου ο λόγος, απεναντίας θα προέκυπτε κέρδος ηθικόν και πολιτικόν..."

Στην απάντησή του ο Governatore επισυνάπτει τη Nota του Auditore di Governo, στον οποίον είχε αναθέσει τη σχετική έρευνα: "Ο Εκδοτικός Οίκος Niccolò Capurro e Compagni [...] εκπροσωπείται από τον Διονύσιον Λεονταράκην εκ Ζακύνθου". Ως προς τους συντάκτες, ο Auditore υποθέτει ότι είναι ο ίδιος ο Λεονταράκης και οι συνεταίροι του καθώς και άλλα φιλικά τους πρόσωπα. Γνωρίζει όμως "μετά βεβαιότητας ότι το μικρόν άρθρον, το οποίον δημοσιεύεται εις την πρώτην σελίδα του δευτέρου τεύχους έχει γραφεί από εκείνην την κυρίαν Calandrini, Ελβετίδα, η οποία [δυσανάγνωστο] εις το αλληλοδιδακτικών σχολείον, του οποίου ανεστάλη η λειτουργία με κυβερνητικήν απαγόρευσιν". Φαίνεται ότι ο Auditore Lami ερεύνησε για το σκοπό της έκδοσης ρωτώντας τους ίδιους τους εκδότες. Πήρε την απάντηση ότι σκοπός είναι το κέρδος αλλά και η επιθυμία να προσφέρουν στα λαϊκά στρώματα χρήσιμες γνώσεις σε θέματα μηχανικής, ιστορίας,

Σελ. 247
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/248.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ηθικής κτλ. «Εκ των δύο αυτών σκοπών», σχολιάζει ο Auditore, «ο πρώτος είναι αρκετά εύλογος· ο δεύτερος θα ήτο πολύ αξιέπαινος και ωραίος υπό την προϋπόθεσιν ότι δεν θα υπέκρυπτε άλλους δευτερεύοντας σκοπούς· οφείλω όμως να παραδεχθώ ότι εγώ "φοβούμαι τους Δαναούς και δώρα φέροντας"»1. Η τελική πρόταση του Auditore Lami, με την οποία θα συμφωνήσει και ο Governatore, είναι "να εξαντληθή όλη η περίσκεψις και η σχολαστικότης των Βασιλικών-Λογοκριτών [...] και προς τον σκοπόν αυτόν [...] να ελεγχθή (το φύλλο) από αμφοτέρους τους λογοκριτάς". Φαίνεται ότι οι "βασιλικοί λογοκριτές" εξάντλησαν πράγματι όλη τη σχολαστικότητά τους -φοβούμενοι αυτή τη φορά και ο ένας τον άλλο- γιατί το τρίτο τεύχος δεν κυκλοφόρησε ποτέ.

Μόλις ένα μήνα μετά την αποτυχία της πρώτης προσπάθειας ο Λεονταράκης δοκιμάζει άλλον τρόπο να σώσει το περιοδικό. Με αίτησή του προς την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως, παρακαλεί να του επιτραπεί η έκδοση με αλλαγή του τίτλου: αντί για τον "υπεροπτικό" τίτλο Educatore del Povero προτείνεται ο "αβλαβής " τίτλος Manuale di Lettere. Η προεδρία διαβιβάζει την αίτηση προς τον κυβερνήτη της Πίζας θυμίζοντάς του πόση δυσπιστία ενέπνευσε στις αρχές η έκδοση του Educatore del Povero και αναθέτοντάς του να ανιχνεύσει το σκοπό της νέας αυτής έκδοσης2. "Ο νέος τίτλος του φύλλου αυτού", αποφαίνεται και πάλι ο Auditore Lami, "είναι υπεράνω υποψίας [...] Ο εκδότης διαβεβαιώνει ότι ο κύριος σκοπός της εκδόσεως είναι το κέρδος και ότι, διά να αποκτήση το φύλλον περισσοτέρους αναγνώστας, θέλουν να περιλάβουν εις αυτό άρθρα ποικίλης ύλης [...]. Επιμένει ότι, αν δεν του δοθή η άδεια, θα βρεθή εκτεθειμένος έναντι πολλών συνδρομητών, από τους οποίους έχει προεισπράξει την συνδρομήν [...] επαναλαμβάνω όμως ότι ο 

——————————————

1. "ma non posso negare che io non tema Danaos et dona ferentes".

2. A.S.P. Governatore 97, a. 215, έγγραφο από την Προεδρία της Χρ. Κυβερνήσεως προς Governatore της Πίζας, 21 Μαρτίου 1833.

Σελ. 248
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/249.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αυστηρός έλεγχος και η προσοχή της λογοκρισίας δεν απέφερε ποτέ ούτε κίνδυνον ούτε ζημίαν..."1 Αποτέλεσμα: για άλλη μια φορά δίδεται διαταγή να εξεταστεί η ύλη του περιοδικού και από τους δύο λογοκριτές2.

Η απάντηση των λογοκριτών δεν περιέχεται στον φάκελο, αλλά μια άλλη υπόθεση μας εξηγεί γιατί το Manuale di Lettere δεν κυκλοφόρησε ποτέ. Ο σχετικός φάκελος περιέχει μόνο μία σύντομη επιστολή από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως προς τον Governatore της Πίζας με ημερομηνία 13 Ιουνίου 1833: "Υποθέτω ότι το Διαμέρισμά σας έχει πληροφορηθεί ότι ο γνωστός Έλλην Λεονταράκης, τυπογράφος, είχε στείλει εις το παπικόν κράτος και εις την Βενετίαν Έλληνας πράκτορας και αποστόλους του συγχρόνου φιλελευθερισμού· επί της συμπεριφοράς συνεπώς του ατόμου αυτού εγώ δεν ημπορώ παρά να αποταθώ εις την Ευγενίαν σας και εις την δεδοκιμασμένην αφοσίωσίν σας προς την υπηρεσίαν με την παράκλησιν όπως ευαρεστηθήτε να εξετάσετε εις βάθος τας ως άνω πληροφορίας με όλα τα πρόσφορα μέσα διά να μου δώσετε εν συνεχεία σχετικήν αναφοράν"3.

Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η υπόθεση δεν τελειώνει εδώ. Έρευνα στα αρχεία της Φλωρεντίας, ίσως και της Βενετίας, πιθανότατα θα έδειχνε ότι, μέσα σε μια τόσο πολυτάραχη δεκαετία, όπως είναι η δεκαετία του '30 για την Ιταλία, ο προικισμένος νέος από την Ζάκυνθο δεν έχει μείνει ήσυχος...

——————————————

1. A.S.P., Governatore 101, α. 118, έγγραφο από τον Professore Lami προς την Προεδρία της Χρ. Κυβερνήσεως της 7 Ιουνίου 1833. Βλ. και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 8.

2. στο ίδιο, έγγραφο με υπογραφή δυσανάγνωστη και τον χαρακτηρισμό "απόρρητο" της 8 Ιουνίου 1833.

3. Governatore 97, affare 258..

Σελ. 249
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/250.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Και πάλι η μόρφωση των φτωχών

Ο Educatore del Povero δεν ήταν η μόνη προσπάθεια του Λεονταράκη να συμβάλει στη λαϊκή διαφώτιση. Τον ίδιο χρόνο που ναυάγησε ο Educatore (1833), από την "Capurriana" κυκλοφόρησαν τρία ακόμη έργα ταγμένα στον ίδιο σκοπό. Το ένα, Ammaestramenti a tutta la gioventù che usa nette scuole elementarie e primarie con desiderio di apprendere, είναι ένα απάνθισμα διδακτικών αποφθεγμάτων, στο οποίο όμως ξεπροβάλλουν τα ονόματα του Franklin και του Bentham"1. Το έργο αποδίδεται στον Λεονταράκη με βάση μια νύξη του Tommaseo στο ημερολόγιό του: "1η Αυγούστου (1833): Ο Vieusseux μού δίνει τη συλλογή αποφθεγμάτων του Condurakis· τη διαβάζω..."2 Τα αλλά δύο είναι το Che cosa sono le Scuole di reciproco

——————————————

1. Ο θαυμασμός του Λεονταράκη για τον Bentham προέρχεται από την επιρροή του Costa που τον συνιστούσε θερμά στους μαθητές του (Μ. Mingetti, Miei ricordi 1(1818-1848), L. R. e C. editori, Roma-Torino-Napoli, τόμ. Ι, σ. 57. Όσο για τον Franklin, αποτελούσε τότε το ευαγγέλιο των φιλελεύθερων διανοουμένων, ιδίως των νέων. Ήδη το 1830 ο Torri είχε εκδώσει στην Πίζα τα Saggi di Morale e d'Economia di B. Franklin. Η έκδοση, που πραγματοποιήθηκε τον καιρό της συνεργασίας του Torri με τον οίκο C. Nistri, σημειώνει ακριβώς τη στιγμή που ο ιστορικός αυτός οίκος κάνει τα πρώτα του ανοίγματα προς το πατριωτικό πνευματικό κίνημα. Για τη σχέση της ελληνικής πολιτικής σκέψης, και ιδιαίτερα του Κοραή, με τις απόψεις του J. Bentham, βλ. Π. Κιτρομηλίδη, "Ο Κοραής μελετητής του Bentham", Μνήμων 10 (1985), σ. 307-318, και του ίδιου, "Utilitarianism, Classicism and the Challenge of Political Action: Jeremy Bentham and Adamantios Korais", The Bentham Studies Newsletter, αρ. 9 (1985).

2. Ν. Tommaseo, Diario intima, ό.π., σ. 127. Ο R. Pertici (ό.π., σ. 86-87) αποδίδει το Condurakis αντί Leondarakis σε λάθος αναγνώσεως του Ciampini. Υπάρχει επίσης ένα γράμμα του Vieusseux προς τον Tommaseo (Carteggio inedito fra N. Tommaseo e G. P. Vieusseux a.c. di V. Missori, vol. I, Firenze 1981, σ. 397), από το οποίο αποδεικνύεται ότι τόσο ο Vieusseux όσο και ο Tommaseo γνώριζαν τον Λεονταράκη.

Σελ. 250
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/251.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

insegnamento του Benedetto Frettoni1 και το Rapporti sulla scuola di mutuo insegnamento των G. Pagliani και F. Rosellini.

Εκτός από τον Educatore, και άλλες προσπάθειες του Λεονταράκη ναυάγησαν εξαιτίας της λογοκρισίας. Ο διακαής πόθος του να επανεκδώσει τα Trattati di Legislazione penale e Civile του Bentham2 (στη μετάφραση από τα γαλλικά του Michele Azzariti που είχε κυκλοφορήσει σε τρεις τόμους στη Νάπολη το 1818) δεν εκπληρώθηκε ποτέ. Άδικα ο νεαρός εκδότης επέμενε ότι επρόκειτο για καθαρά εμπορική έκδοση προορισμένη να διατεθεί σε πολλά αντίτυπα στους σπουδαστές του Πανεπιστημίου3· άδικα διαβεβαίωνε ότι, οπουδήποτε υπήρχαν "λάθη" στο έργο, θα παρέθετε σε υποσημειώσεις τα σχετικά εδάφια του Carmignani, του Paoletti και άλλων νομομαθών· άδικα πρότεινε ότι, αν δεν συμφωνούσε η κυβέρνηση να κυκλοφορήσει το βιβλίο με τόπο εκδόσεως την Πίζα, θα μπορούσε να παρουσιαστεί ως τυπωμένο στο Λονδίνο ή "στην Ιταλία" αν το προτιμούσαν οι αρχές4. Η απάντηση είναι αρνητική σε όλα τα σημεία: "Αι ατέλειαι του βιβλίου βρίσκονται ακριβώς εις τας θεμελιώδεις αρχάς, από τας οποίας διαπνέεται το σύνολον του έργου και δεν θα ήτο δυνατόν

——————————————

1. Η άδεια για την έκδοση αυτή δόθηκε με μεγάλη δυσκολία. Ο λογοκριτής Cantini παρέπεμψε το ζήτημα στον Governatore "όχι μόνο εξαιτίας κάποιων εκφράσεων, αλλά και λόγω του λεπτότατου θέματός του". Η τελική απόφαση ήταν να επιτραπεί η έκδοση υπό τον όρο ότι ο Δωρ Frettoni θα δεχόταν να παραλειφθούν από το κείμενό του όλα τα εδάφια που η Βασιλική λογοκρισία "υπεδείκνυε με μολύβι και όσα τυχόν θα υπεδείκνυε ο τοπικός λογοκριτής" (A.S.P. Governatore 101, α. 118, έγγραφα της 9 Απριλίου και της 25 Ιουλίου 1833). Σημειωτέον ότι ο Frettoni ήταν γνωστός Καρμπονάρος (R. Pertici, ό.π., σ. 87).

2. "del suo Bentham", λέει χαρακτηριστικά ο R. Pertici (ό.π. σ. 87).

3. Πολύ συχνά ο καθηγητής Carmignani αναφερόταν επικριτικά στις θεωρίες του Bentham.

4. A.S.P., Governatore 101, doc. 118, επιστολή του λογοκριτη Cantini προς τον Governatore της 16 Σεπτεμβρίου 1833, όπου εκτίθενται όσα υποστήριξε προφορικά ο εκδότης.

Σελ. 251
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/252.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

να αποκατασταθούν με επιμέρους διορθώσεις· οπωσδήποτε δεν είναι φρόνιμον να παρουσιασθή το έργον ως έκδοσις του Λονδίνου ή της Ιταλίας διότι μία τοιαύτη έγκρισις [...] θα ήτο επικίνδυνον παράδειγμα διά τους άλλους έκδότας..." Η έκδοση εξάλλου είχε ήδη απαγορευθεί το 1831, όταν ο τυπογράφος Masi του Λιβόρνου ζήτησε να τυπώσει το ίδιο έργο, και γενικά, με μια τέτοια άδεια, "η αρμοδία διεύθυνσις θα παρέβαινε τον σκοπόν της να μην υποβοηθύ, όσον της είναι δυνατόν, την διάδοσιν έργων τοιούτου είδους"1.

Με παρόμοια αιτιολογία η λογοκρισία απέρριψε την αίτηση του Λεονταράκη (1834) να εκδώσει μέρος του έργου του Ρ. Costa. Το αιτιολογικό είναι ότι, μόλις λίγους μήνες πριν, η λογοκρισία της Φλωρεντίας είχε απορρίψει την αίτηση του Φλωρεντινού εκδότη Magheri να ανατυπώσει στην Τοσκάνη το μεγάλο έργο του Costa Del modo di comporre le idee, e di contrassegnarle contrassegnarle con vocabili precisi, per potere scomporle regolarmente a fine di ben ragionare; e delle forze e dei limiti dell'umano intelletto2.

Αντίθετα, η λογοκρισία δεν έφερε αντίρρηση στην έκδοση των Δοκιμίων του Montaigne. Έτσι το 1833 είδε το φως ο πρώτος

——————————————

1. στο ίδιο, affare 142, έγγραφο από την Segreteria di Stato προς τον Governatore di Pisa της 19 Σεπτεμβρίου 1833. Για την επίδραση του Bentham στην ιταλική και γενικότερα στην ευρωπαϊκή οικονομική και πολιτική σκέψη, πρβ. Gli Italiani e Bentham, a.c. di R. Faucci, τόμος 2, Μιλάνο 1982, και R. Vivarelli, "Salvemini e Mazzini" στη Rivista storica, italiana, 1985, σ. 42-68.

2. R. Pertici, ό.π., σ. 84, όπου και παραπομπή στο A.S.P., Governatore 101, α. 142, και Governatore 104, α. 122. Το σχέδιο να ανατυπώσει τα μικρά έργα του Costa ο Λεονταράκης το είχε ανακοινώσει στον μεγάλο του δάσκαλο. Βλ. γράμμα του Costa προς τον Λεονταράκη της 22 Αυγούστου 1834 (Lettere inedite di Paolo Costa..., ό.π., και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 37, όπου αναφέρεται ότι ο D. Borgaghi και ο Δ. Λεονταράκης είχαν αρχίσει μια έκδοση των έργων του Costa, από την οποία είδαν το φως μόνο οι δύο πρώτοι τόμοι).

Σελ. 252
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/253.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τόμος του μεγάλου φιλολογικού έργου του Λεονταράκη: Saggi di Michele di Montaigne con note di tutti i commentatori-Traduzione di D. L., Pisa, presso Niccolò Capurro e comp. Οι λογοκριτές φαίνεται ότι προσπέρασαν τις υποσημειώσεις, στις οποίες ο Λεονταράκης εκθέτει τις αντιστοιχίες ανάμεσα στις θεωρίες του Bentham και σ' εκείνες του Montaigne...1 Η μετάφραση του Λεονταράκη σταμάτησε μετά την έκδοση του πέμπτου τόμου, στο δοκίμιο "Apologia di Raimondo di Sebonde"2.

——————————————

1. Χαρακτηριστική για τη σχέση του Λεονταράκη με τον ωφελιμισμό και τον Bentham είναι η υποσημείωση της σ. 100 του πρώτου τόμου: "Πόση ομοιότητα ανάμεσα στις θεωρίες του Montaigne και στις θεωρίες του Bentham που αναφέρονται στη χρησιμότητα και στην ηδονή!" Και στον 4ο τόμο, σ. 180, άλλη υποσημείωση σχετική με την αρχή του ωφελισμού: "Ο Άγγλος συγγραφέας [...] την ανέδειξε πρώτος εφαρμόσιμη σε όλα τα επιμέρους σημεία, άξια σεβασμού και επαίνων [...] και, ως τη στιγμή που οι θεωρίες αυτές θα αποτελέσουν τη βάση της ηθικής και της νομοθεσίας, τα σημαντικά αυτά θέματα θα εξακολουθήσουν να είναι νεφελώδη και πλήρη κινδύνων". Πρβ. Π. Κιτρομηλίδη, ό.π., σελ. 309: "Το ενδιαφέρον του Χιώτη νομικού [Κωνσταντίνου Πιτσιπιού] για το έργο του Bentham απηχεί κατά κάποιον τρόπο ιδεολογικούς προσανατολισμούς οικείους στον πνευματικό κόσμο των νεότερων οπαδών του Κοραή..." Μολονότι για τον Λεονταράκη ο κύριος πομπός είναι ο P. Costa, ας σημειωθεί εδώ μια "διάθλαση επαναστατικών ιδεών" που εξακτινώνεται σε πολλά κέντρα: Μπολόνια, Πίζα, Παρίσι, Χίο και Κέρκυρα, όπου ο P. Costa έγραψε και δημοσίευσε το Del modo di comporre le idee... Ας σημειωθεί επίσης ότι ο Λεονταράκης, στη μετάφραση των Χαρακτήρων, είχε υπόψη του την έκδοση του Κοραή, πράγμα που αποτελεί μια επιπλέον ένδειξη της σχέσης του με το έργο του Έλληνα στοχαστή.

2. Επαινετικότατα μιλάει για τη μετάφραση του Λεονταράκη ο Paolo Costa: "Έξοχη η μάλλον κλασική εργασία, άξια να επιδειχθεί σε όλη την Ιταλία για να ντραπεί επιτέλους για τις τόσες μεταφράσεις από τα γαλλικά, που αποτελούν όνειδος για τη γλώσσα μας..." (Lettere inedite di Paolo Costa, ό.π., σ. 122, γράμμα του Costa προς τον Λεονταράκη από Alli προς Πίζα, της 24 Σεπτεμβρίου 1833). Με το ίδιο πνεύμα γράφει ο Costa στον Καθηγητή Salvatore Betti από τη Μπολόνια στη Ρώμη στις 26 Σεπτεμβρίου 1833: "Εκδόθηκε στην Πίζα μια μετάφραση των Δοκιμίων του Montaigne. Είναι έργο ωραίας τέχνης και δεν φαίνεται σαν αντίγραφο

Σελ. 253
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/254.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

36.

ΕΙΚΟΝΑ

37.

ΕΙΚΟΝΑ

38.

Σελ. 254
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/255.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Το 1834, και ενώ συνεχιζόταν η έκδοση του Montaigne, έφτασε η στιγμή να επανεκδοθεί, εμπλουτισμένο με νέες σημειώσεις, το πρώτο μεγάλο έργο του Λεονταράκη: Caratteri di Teofrasto volgarizzati da Dionigi Leondarakys dal Zante, Pisa dalla Capurriana, 1834. Ένα αντίτυπο του βιβλίου βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Πίζας. Πρόκειται για ένα από τα λαμπρότερα δείγματα της ευρυμάθειας και της επιστημονικής υπευθυνότητας που χαρακτήριζε ορισμένους εκλεκτούς εκπροσώπους της νεολαίας στη χρυσή εκείνη εποχή της επτανησιακής ιστορίας1.

Δημοσιεύματα

Πόσο πολύπλευρη ήταν η παιδεία του Λεονταράκη και ποιες ήταν οι φιλοσοφικές και αισθητικές απόψεις του, φαίνεται και από τα δημοσιεύματά του. Στο άρθρο του για τον Romagnosi2

——————————————

του γαλλικού, πράγμα σπανιότατο στην Ιταλία, όπου τόσοι μεταφράζουν βαρβαριστί..." (στο ίδιο, σ. 95). Βλ. και εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 39. Πρβ. επίσης Ferdinando Neri, «Sulla fortuna degli "Essais"», Rivista d'Italia XIX (1916), τόμ. Ι, σ. 289, όπου αναφέρονται όλες οι εκδόσεις των Δοκιμίων με επαινετικό σχόλιο για την έκδοση της Capurriana.

1. Το ελληνικά κείμενο που ακολούθησε ως επί το πλείστον ο Λ. είναι της έκδοσης του Κοραή Les Carattères de Teofraste, Paris 1799, αλλά έχει επίσης υπόψη του και τη μετάφραση του La Bruyère και τις σημειώσεις του Isaac Casaubon. Στο αντίτυπο της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου της Πίζας (Misc. 1012, op. 4) ο Λεονταράκης αφιερώνει το έργο του "Alla Nobil Donna la Signora Contessa Elena Mastiani, nata Amati, Dama dell'insigne ordine della Crociera e di Malta, e Dama dell'I. e R. Corte di Toscana", στην οποία και απευθύνει τιμητική επιστολή. Φαίνεται ωστόσο ότι το δίφυλλο με την αφιέρωση και την επιστολή προστέθηκε εκ των υστέρων γιατί η επιστολή έχει ημερομηνία Pisa, il Febbraio del 1835, ενώ η έκδοση είναι του 1834.

2. "Gian Domenico Romagnosi" στο Nuovo Giornale de'letterati, No 83 (Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1835), σ. 154-156 (Νεκρολογία). Για το

Σελ. 255
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/256.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

γίνεται φανερό ότι παρακολουθεί τις εντονότατες φιλοσοφικές συζητήσεις για την ιστορία του Δικαίου που γέμιζαν εκείνον τον καιρό τις στήλες των περιοδικών και χώριζαν σε αντιμαχόμενες παρατάξεις τους καθηγητές και τους φοιτητές της Νομικής στην Πίζα κι έγιναν λίγο αργότερα αφορμή να ψυχρανθούν οι σχέσεις του Carmignani με τον άλλοτε ευνοούμενο μαθητή του Montanelli. Από το κείμενό του για τον Romagnosi, αλλά και από άλλα σχόλιά του, φαίνεται ότι ο Λεονταράκης υιοθετεί τις απόψεις των αισθησιοκρατών. "Γι' αυτόν ήταν μια ευθεία που ξεκινούσε από τον Αριστοτέλη των Φυσικών, προχωρούσε στον Γαλιλαίο, στον Locke, στον Beccaria, στον Bentham και -στην Ιταλία- στον Costa και στον Romagnosi"1.

Εξαιρετικά ενδιαφέρον για τις κλασικιστικές τάσεις του Λεονταράκη είναι το άρθρο του για την ποίηση του Carlo Pepoli2. Το κείμενο, όπου μνημονεύονται με σεβασμό μεγάλοι φιλόλογοι ελληνιστές και λατινιστές, είναι διαποτισμένο από έναν 

——————————————

φύλλο αυτό, βλ. εδώ, κεφ. "Πνευματική κίνηση". Ο Romagnosi, διαπρεπής φιλόλογος και μελετητής του Δικαίου, πέθανε στο Μιλάνο τον Ιούνιο του 1835. Στις δικές του αρχές βασίστηκε η οργάνωση της δικαστικής και διοικητικής εξουσίας στο Βασίλειο της Ιταλίας. Το κείμενο του Λεονταράκη είναι υπόδειγμα ύφους, αλλά και καρπός πολλής μελέτης.

1. P. Pertici, ό.π., σ. 85.

2. "Sulle poesie di Carlo Pepoli (Ginevra 1833) -Epistola al conte Ermano Lungi Zacinthio", Nuovo Giornale de' Letterati, No 82 (Ιούλιος-Αύγουστος 1835), σ. 14-32. To μελέτημα έχει τον τύπο επιστολής, πράγμα που συνηθιζόταν τότε από τους Ιταλούς λογίους. Ο Λεονταράκης διακόπτει κατά διαστήματα την παρουσίαση της ποίησης του Pepoli για να απευθυνθεί στον Ερμάνο Λούντζη και να του θυμίσει τις ωραίες μέρες που μελετούσαν μαζί στη Μπολόνια και άκουγαν τον Costa και τους άλλους μεγάλους δασκάλους. Στο τέλος του δοκιμίου απευθύνει θερμή έκκληση στον Λούντζη να αναλάβει τη συγγραφή ενός μεγάλου έργου με θέμα την ιστορία της Επτανήσου και την προσφορά των Επτανησίων στα γράμματα. "Μακάριος εγώ", καταλήγει, "αν τα λόγια μου αποδώσουν ως καρπό δόξα για τους νέους μας, χαρά και σιγουριά για τις οικογένειές τους, υπερηφάνεια και δικαιολογημένη τόλμη για την πατρίδα μας".

Σελ. 256
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/257.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ιδιότυπο κλασικισμό, ένα είδος νεοανθρωπισμού, που όμως, για τους Ιταλούς και για τους Έλληνες του διαφωτισμού, συνδέεται με τον πατριωτισμό, την ενίσχυση της ιστορικής μνήμης, την αναζήτηση της εθνικής φυσιογνωμίας, την τόνωση της εθνικής υπερηφάνειας, τη διεκδίκηση της εθνικής χειραφέτησης.

Ένας εκδότης στρατευμένος στην λαϊκή διαφώτιση δεν μπορούσε παρά να ενδιαφέρεται για το εύρος της περιοχής, στην οποία διακινούνται τα βιβλία, για τον αριθμό των αναγνωστών, για τη δραστηριότητα άλλων εκδοτών. Ακριβώς το ενδιαφέρον αυτό διέκρινε τον Λεονταράκη από τον Rosini, που στηριζόταν περισσότερο στη γενναιοδωρία των πριγκήπων ή των μαικήνων και που απευθυνόταν μόνο σ' έναν στενό κύκλο διανοουμένων1. Από την τάση αυτή κινούμενος ο Λεονταράκης ξεκίνησε μια έρευνα στέλνοντας ερωτηματολόγια σε διάφορες επαρχίες, σε εκδότες και βιβλιοπώλες. Η έρευνα δεν τελείωσε ποτέ. Σύντομα ο Λεονταράκης πείστηκε ότι ήταν μάταιο να περιμένει απαντήσεις από τους εκδότες άλλων κρατών και περιόρισε το εύρος της μελέτης του. Αλλά ούτε και από τους εκδότες της Πίζας δεν έλαβε τις απαντήσεις που του χρειάζονταν. Είχε όμως την τύχη να βρει σ' ένα βιβλίο πολλά από αυτά που είχε ελπίσει να ανακαλύψει με την έρευνά του. Το βιβλιαράκι ήταν του Carlo Mele και είχε θέμα την ελεύθερη διακίνηση των βιβλίων σ' όλη την Ιταλία2, ζητήματα πνευματικής ιδιοκτησίας κτλ. Ο Λεονταράκης ενθουσιάστηκε. Η παρουσίαση που έγραψε για το βιβλίο του Mele

——————————————

1. Η διαφορά αυτή πάντως δεν έχει να κάνει μόνο με την ιδιοσυγκρασία και τον πολιτικό προσανατολισμό των προσώπων. Βρισκόμαστε σε εποχή γενικότερης ρήξης με το παρελθόν που συμπεριλαμβάνει και την αλλαγή στους τρόπους παραγωγής και κατανάλωσης των πολιτισμικών αγαθών. Αν η αλλαγή αυτή άργησε κάπως, αυτό οφείλεται στην ανθεκτικότητα μιας παράδοσης βαθιά ριζωμένης στην Ιταλία από την εποχή της Αναγέννησης. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι η μετάβαση αυτή, στην Τοσκάνη τουλάχιστον, συνδέεται με το όνομα ενός μη Ιταλού.

2. Την εποχή εκείνη υπήρχαν φραγμοί που εγκαθιδρύθηκαν κυρίως στην Ν. Ιταλία μετά το '22.

17

Σελ. 257
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/258.gif&w=600&h=393 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

39. Πίζα: γενική άποψη

Σελ. 258
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/259.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

είναι μάλλον ένα δοκίμιο, στο οποίο εκτίθεται η ιδεολογία του Λεονταράκη ως εκδότη: Σ' έναν κόσμο, στον οποίο η γνώση απλώνεται σε νέα κοινωνικά στρώματα, στις γυναίκες κτλ., ο βιβλιοπώλης και ο τυπογράφος έχουν διαφορετική αποστολή από εκείνην που είχαν πριν από μερικές δεκαετίες. Η κυκλοφορία των βιβλίων από το ένα κράτος στο άλλο διευκολύνει τη διακίνηση της γνώσης και βελτιώνει με τον ανταγωνισμό το επίπεδο των εκδόσεων. Η πνευματική εργασία δεν είναι μη παραγωγική, δεν προσφέρει μόνο απόλαυση συνοδευόμενη κάποτε από μια ισχνή και ανάλαφρη ηθική χρησιμότητα· στον σύγχρονο κόσμο το βιβλίο μπορεί να γίνει ζωντανή πηγή κέρδους και πλούτου για τους βιβλιοπώλες, τους τυπογράφους, τους συγγραφείς, αλλ' ακόμα και για τον ίδιο τον τόπο, εφόσον ο εκπολιτισμός τον καθιστά ικανό να δέχεται τα πολιτισμικά προϊόντα, ακόμα και τα πιο υψηλά, σε όλη τη σημασία τους1. "Ήταν", σχολιάζει ο R. Pertici, "μόνο πρόχειρες ιδέες, αλλά πολύ ενδιαφέρουσες και αρκετά πρωτοποριακές για το περιβάλλον της Πίζας [...] Με λίγα λόγια, ο

——————————————

1. Leondarakys, "Recensione a Degli odierni ufficii della Tipografia e de'Libri. Discorso pratico ed economico di Carlo Melle, Napoli, dalla Stamperia del Fibreno 1834" στο Nuovo giornale de'letterati, n.n. 81 και 82, Μάιος-Ιούνιος και Ιούλιος-Αύγουστος 1835, σ. 187-198 και 33-47 αντίστοιχα. Το κείμενο του Λεονταράκη φαίνεται ότι ξέφυγε από τη λογοκρισία επειδή είναι πολύ προσεκτικά γραμμένο. Δεν συνέβη το ίδιο με την αίτηση του ίδιου περιοδικού να δημοσιεύσει απόσπασμα από το βιβλίο του Mele. Η λογοκρισία απαίτησε να απαλειφθεί το κομμάτι που αναφερόταν στους τεράστιους δασμούς που είχαν άλλοτε επιβληθεί στο εμπόριο των βιβλίων από την Κυβέρνηση της Νάπολης καθώς και το finale "...έτσι ώστε οι κόποι μου να συντελέσουν εν μέρει στην ωφέλεια και στη δόξα της ωραίας και ευγενούς πατρίδας μου" (A.S.P. Governatore 113, doc. 176 και 229, έγγραφα από την Segreteria di Stato προς Governatore di Pisa της 1ης Σεπτεμβρίου 1835 και της 7 Νοεμβρίου 1835). Είναι ακριβώς τα λόγια του Mele, με τα οποία κλείνει το δοκίμιό του ο Λεονταράκης. Στο ίδιο τεύχος (No 82) του Nuovo Giornale de'Letterati δημοσιεύεται, με την υπογραφή Leondarakys, η παρουσίαση μιας έκδοσης της Capurriana με τίτλο "Nuove rime d'un vecchio poeta".

Σελ. 259
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/260.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Λεονταράκης προσπάθησε να εισαγάγει στον μικρό κόσμο της εκδοτικής δραστηριότητας στην Πίζα έναν εφήμερο άνεμο ανανέωσης..."1

Επίλογος

Η εταιρεία "Niccolò Capurro e Compagni", που δεν ήταν άλλο από τον εκδοτικό οίκο του Διονυσίου Λεονταράκη από τη

——————————————

1. " Uomini e cose...", ό.π., σ. 89. Από τους Έλληνες βιογράφους του εκτενέστερα αναφέρεται στο συγγραφικό έργο του Λεονταράκη ο Σπ. Δε Βιάζης ("Διονύσιος Λεονταράκης", Ποιητικός Ανθών, ό.π., σελ. 319-320). Για τη μετάφραση των Χαρακτήρων λέει ότι "ανετυπώθη πεντάκις". Για την μετάφραση του Montaigne λέει ότι "η τύπωσις ήρξατο εν Πίση το 1837". Αναφέρει επίσης ότι "ήτο είς των συντακτών του Indicatore Pisano". Πρόκειται για φύλλο εβδομαδιαίο χωρίς μεγάλο κύρος όπου, κατά τον Vieusseux, "ασκούνταν οι νέοι συγγραφείς" (Carteggio inedito, ό.π., σελ. 288). Ενδιαφέρουσα είναι η πληροφορία ότι «εφιλοπόνησε το "Lamentazione sul soggiorno cittadinesco" κατά μίμησιν του Young», αλλά δεν δίνει άλλη ένδειξη. Για τα ανέκδοτα έργα του Λεονταράκη παραθέτω, όσα γράφει ο Δε Βιάζης: "Σειρά μαθημάτων καλολογίας, Ρητορική, Σχόλια και παρατηρήσεις εις την θείαν Κωμωδίαν του Δάντου και εις τους Τάφους του Φωσκόλου, Παιδική Χρηστομάθεια, Ιταλική Παιδαγωγία, Σημειώσεις περί της νηπιότητος του Φωσκόλου (3) και το Μυθιστόρημα Ούγος ή η καρδία μου. Το μυθιστόρημα τούτο αποθνήσκων διέταξε να συνταφή μετά του σώματός του. Ο Ερμάνος Λούντζης, ανήρ πολυμαθής, φοβούμενος μήπως είπωσιν οι μεταγενέστεροι ότι απωλέσθη έν αριστούργημα, ενήργησε να μη συνταφή το μυθιστόρημα. Ο Νικόλαος Βολτέρας, ανήρ λόγιος, ενεργήσας επίσης και λαβών την άδειαν, εμπόδισε την εξαφάνισιν. Τεμάχια τούτου εδημοσιεύθησαν τω 1846, εν τω Fiorileggio Ionio, περιοδικώ Κερκύρας. Μη ευτυχήσαντες ν' αναγνώσωμεν ολόκληρον το μυθιστόρημα δεν δυνάμεθα να επιφέρωμεν τας κρίσεις μας. Υπάρχουν ανέκδοτοι καί τινες μεταφράσεις, εξ ων διακρίνονται η μετάφρασις νομικών τινων έργων του Dupin και η της Ιστορίας της νεοελληνικής γραμματολογίας του Ιακώβου Ρίζου Νερουλού, μετά σημειώσεων και βιογραφίας του συγγραφέως". Η "Παιδική Χρηστομάθεια" είναι ίσως τα Ammaestramenti που αναφέρθηκαν παραπάνω. Στα έργα αυτά ο Ζώης προσθέτει τη δημοσίευση το 1838 στην Πίζα

Σελ. 260
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/261.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ζάκυνθο, διαλύθηκε μάλλον στο τέλος του 1835. Είναι άγνωστο τι έκανε ο Λεονταράκης στο διάστημα που μεσολάβησε από τη διάλυση της εταιρείας ως τη στιγμή που υπέβαλε αίτηση για να δώσει πτυχιακές εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο της Πίζας1. Το μόνο που μπορεί να προστεθεί στο σημείο αυτό είναι μια αναγραφή στο Libro di Dottorati: "No 428, 3 maggio 1838. Il Nobile Sig. Dionisio del [λείπει] Leondarakys del Zante si dottorò in Diritto Civile"2.

Ύστερα "επέστρεψεν εις Ζάκυνθον και εδίδασκε φιλολογίαν καίτοι είχε προσβληθεί υπό βαρείας ασθενείας. Επρόκειτο να τελειώσει νέον έργον υπό τίτλον: Ούγος ή Η καρδία μου, αλλ' η ασθένεια τον έσυρεν εις τον τάφον εις το 39ον έτος της ηλικίας του. Ενεκρολόγησεν ο Ερμάνος Λούντζης"3.

——————————————

μιας οκτασέλιδης επιστολής με τίτλο "Sulle cose archeologiche della rigenerata ellenica epistola" {;), ediz. II.

1. Οι ελληνικές πηγές συμφωνούν ότι ζούσε παραδίδοντας μαθήματα στους Έλληνες της Πίζας, επειδή αγνοούν τελείως την εκδοτική του δραστηριότητα.

2. A.S.P., Università, D II 10. Πρβ. επίσης γράμμα του Vieusseux προς τον Tommaseo με ημερομηνία 4 Νοεμβρίου 1838, όπου αναφέρεται αποστολή ενός πακέτου με διάφορα κείμενα- ανάμεσα σ' αυτά και "prosa del Leondarakis" (Carteggio inedito..., ό.π., σ. 397).

3. Λ. Ζώης, ό.π., σ. 349. Υπάρχουν και γράμματα προς τον Francesco Bonaini, όπου φαίνεται ότι ο Λεονταράκης παρέδιδε το 1839 στη Ζάκυνθο μαθήματα αισθητικής (A.S.F. Bonaini 4, lettere a F. Bonaini-Pisa da Zante). Πολύ αργότερα ο Oreste Raggi αναφέρεται με συγκίνηση στον Λεονταράκη: "Στην Πίζα γνώρισε τον Enrico Mayer, τον Rosellini και, στο σπίτι του Rosellini, τον Διονύσιο Λεονταράκη, από τη Ζάκυνθο, έναν συγγραφέα που έχει γράψει ιταλικά κομψότερα από πολλούς Ιταλούς [...] Ο Λεονταράκης πέθανε πρόωρα και μας άφησε μια έξοχη μετάφραση των Χαρακτήρων του Θεοφράστου και ενός μέρους των Δοκιμίων του Montaigne. Ο Raggi θυμάται με στοργή τον φίλο του αυτόν που τον ενθάρρυνε και τον συμβούλεψε στα πρώτα του φιλολογικά βήματα" ("Autobiografia", στο La Scuola Romana, a III, No 4, Φεβρουάριος 1885, σ. 84).

Σελ. 261
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 242
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    L'Educatore del Povero

    Η Capurriana ιδρύθηκε στις αρχές του 1832. Δεν πέρασαν παρά μερικοί μήνες και η αστυνομία της Πίζας είχε κιόλας αρχίσει ν' ανησυχεί: ο νέος οίκος είχε εκδώσει τα δύο πρώτα τεύχη ενός, εκ πρώτης όψεως, αθώου έργου: του "Educatore del Povero"1. Η άδεια για την έκδοση δόθηκε από τη λογοκρισία χωρίς πολλές διατυπώσεις επειδή οι εκδότες την παρουσίασαν όχι ως έκδοση εφημερίδας (όπως φαίνεται ότι πραγματικά ήταν), αλλά ως βιβλίο, το οποίο, "για λόγους που αφορούσαν στο βιβλιεμπόριο, το χώρισαν για να το διανέμουν σε εβδομαδιαία, τεύχη". Ο πλήρης τίτλος του φύλλου ήταν "L'Educatore del povero-Volumi 2 l'anno, Dispense Settimanali-Articoli di Scienze Lettere Arti Mestieri Industria". Η συνδρομή ήταν τέσσαρες λίρες το χρόνο, η κυκλοφορία κάθε Σάββατο2. "Τα άρθρα, ήταν όλα

    ——————————————

    1. Ο Roselli Nello (ό.π., σ. 123-125) γράφει ότι κυκλοφόρησε μόνο ένα. Μάλλον το δεύτερο δεν πρόλαβε να κυκλοφορήσει, πάντως τυπώθηκε: "... Ο καθηγητής Rossi [λογοκριτής] επέτρεψε την εκτύπωσιν των δύο πρώτων τευχών..." (A.S.P., Governatore , affare 46).

    2. Roberto Pertici, ό.π., schieda 30, σ. 104. Το πρώτο τεύχος του Educatore φυλάγεται στα Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea στο Μιλάνο και εκτέθηκε στην Πίζα στην "Mostra Documentaria", 16 Novembre/21 Dicembre 1985, που οργάνωσε το A.S.P. Πολύ σημαντικά στοιχεία για την ιστορική αυτή έκδοση περιέχονται στο βιβλίο του Francesco Pitocco, Utopia e riforma religiosa..., σ. 120 κ.ε. Ο Pitocco θεωρεί τον Educatore όργανο της Εταιρείας των Σενσιμονιστών της Πίζας που είχε διασυνδέσεις στη Φλωρεντία, όπου δρούσε τότε ο Centofanti, και στο Λιβόρνο. Όπως αποδείχτηκε αργότερα, η Εταιρεία είχε σκοπούς πολιτικούς και πολλά από τα μέλη της, μεταξύ των οποίων ο Montanelli, κατηγορήθηκαν για συμμετοχή σε μυστικές οργανώσεις (Giovine Italia, Carboneria, Congrega Settaria di Siena). Πάτρονας της έκδοσης ήταν, κατά τον Pitocco, ο Mayer, αλλά και ο Vieusseux που, ήδη από το 1830, είχε εξαγγείλει "μια λαϊκή εφημεριδούλα για τους καταστηματάρχες, τους βιοτέχνες, τους χωρικούς, τους εργάτες..." και είχε επίσης ετοιμάσει μια επαινετική ανακοίνωση για την έκδοση του Educatore που θα δημοσιευόταν στην Ανθολογία του Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου 1832, αλλά, κόπηκε από τη