Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 327-346 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/327.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

του στις 3 Ιουνίου 1833 και το πιστοποιητικό έχει εκδοθεί στις 13 του ίδιου μηνός. Η διαφορά της ημερομηνίας οφείλεται μάλλον στη διαφορά του ημερολογίου. Μήπως ο Αγγελίδης δεν φοίτησε το 1832-33 και χρειάστηκε το πιστοποιητικό για να δώσει τις πτυχιακές εξετάσεις;

ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

Η καθημερινότητα της πανεπιστημιακής ζωής ορίζεται με κάθε λεπτομέρεια στους κανονισμούς. Η καμπάνα του Πανεπιστημίου, που ακούγεται σ' όλη την πόλη, σημαίνει στις οχτώ το πρωί την έναρξη των μαθημάτων. Όλα τα μαθήματα γίνονται στη Sapienza ή σε άλλους χώρους προορισμένους για πανεπιστημιακή διδασκαλία, εκτός από το μάθημα της Ελληνικής γλώσσας, που το διδάσκει ο καθηγητής στο σπίτι του. Το πρώτο μάθημα αρχίζει στις 8:30 και το τελευταίο τελειώνει στη 1:00. Κάθε μάθημα διαρκεί μιάμιση ώρα1. Ο καθηγητής μπαίνει, στην τάξη φορώντας την τήβεννο, αν διδάσκει στη Sapienza, και οπωσδήποτε κατάμαυρα, αν διδάσκει σε άλλο χώρο. Στην αρχή του μαθήματος υποβάλλει ερωτήσεις πάνω στο προηγούμενο μάθημα. Ύστερα ανεβαίνει στην έδρα και κάνει μια σύντομη εισαγωγή στο νέο μάθημα μιλώντας Λατινικά. Το υπόλοιπο μάθημα γίνεται στη γλώσσα της Τοσκάνης2.

Κάθε χρόνο, στις 11 Νοεμβρίου, γίνεται η επίσημη τελετή της ενάρξεως του Ακαδημαϊκού έτους με τους τύπους που είχαν

——————————————

1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni, e Circolari dal 1814-1815, No 2, Regolarmento per la I. e R. Università di Pisa, 1814, άρθρο VII, Lezioni.

2. στο ίδιο, Disposizioni Generali, άρθρα IV-VI.

Σελ. 327
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/328.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

καθιερωθεί πριν από τη γαλλική κατοχή1. Τα μαθήματα αρχίζουν στις 12 Νοεμβρίου και εξακολουθούν ως την 31η Μαΐου εκτός από τις ημέρες των διακοπών που είναι οι εξής:

Όλες οι εορτές που συνεπάγονται υποχρέωση για παρακολούθηση της θείας λειτουργίας.

Οι γιορτές της Αγίας Αικατερίνης και του Αγίου Νικολάου.

Η παραμονή των Χριστουγέννων.

Οι τελευταίες έξι μέρες της Αποκριάς.

Η Ημέρα των Νεκρών.

Οι τελευταίες τέσσερις μέρες της Μεγάλης Εβδομάδας.

Η ημέρα της ονομαστικής εορτής του βασιλεύοντος Ηγεμόνος2.

Το 1842 καθιερώνονται ως αργίες και οι ημέρες που προορίζονται για δηλώσεις παρουσίας (Rassegne), που μετατίθενται σε άλλες ημερομηνίες, και παρατείνονται οι διακοπές των Χριστουγέννων και του Πάσχα3.

Ως παραπτώματα των φοιτητών που τιμωρούνται από τον Γενικό Προβλεπτή ή, κατά την κρίση του ίδιου, και από τις τοπικές αρχές αναφέρονται στις πρωιμότερες διαταγές οι αταξίες που αναγκάζουν τον καθηγητή να εγκαταλείψει την έδρα του,

——————————————

1. "Άθλια" χαρακτηρίζει την τελετή ο Mario Pieri, που παραβρέθηκε σ' αυτήν τον Νοέμβριο του 1821. "Καμιά συμμετοχή του κόσμου, καθόλου διακόσμηση. Οι Καθηγητές, με τις τηβέννους τους, καθισμένοι άλλος εδώ άλλος εκεί, χωρίς καμιά τάξη. Ο πρύτανης καθισμένος μαζί με τους άλλους πάνω σ' έναν πάγκο σκεπασμένον με μενεξεδί ύφασμα: αυτή ήταν όλη κι όλη η επισημότητα που ταίριαζε πολύ λίγο μ' εκείνη την τρομπέτα, υπό τον ήχο της οποίας οι Καθηγητές, περνώντας εν πομπή από το Lungarno, είχαν οδεύσει προς τη Sapienza..." (Della vita di Mario Pieri , ό.π., βιβλ. III, σ. 218-219).

2. A.S.Ρ , Università, A II 7, άρθρο VIII, Anno Accademico 3 στο ίδιο. No 20, Sovrano Motuproprio del 4 giugno 1840, Notificazione dalla Soprintendenza agli Studi li 25 gennaio 1842. Εκτός από τις παραπάνω αργίες υπήρχαν ασφαλώς και άλλες ευκαιρίες για να μη γίνονται μαθήματα (βλ. Ειρ. Ασώπιου "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 12:: "...άπειροι τότε εν Ιταλία αι Mezzefeste και αι της αργίας ημέραι"

Σελ. 328
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/329.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ο θόρυβος που τον εμποδίζει να ελέγξει τις παρουσίες με ονομαστικό κατάλογο και η υποκατάσταση ενός φοιτητή από άλλον που υπογράφει αντί γι' αυτόν στο βιβλίο παρουσιών. Οι διαταγές που προβλέπουν ποινές για πολιτικές εκδηλώσεις αρχίζουν την δεκαετία του '40 1.

ΔΙΔΑΚΤΡΑ

Οι νομικές προδιαγραφές

Από το 1815 ως το 1839 ισχύει ένα περίπλοκο σύστημα καταβολής των διδάκτρων. Από τα σχετικά διατάγματα μπορεί να συμπεράνει κανείς ότι δεν υπήρχε κρατική οικονομική πρόνοια, αλλά το Πανεπιστήμιο συντηρούνταν από τους φοιτητές. Στην ανάλυση του συνολικού ποσού (L. 116.6.8), που πλήρωναν οι φοιτητές μόνο για το πτυχίο, φαίνεται ότι αυτό "μοιραζόταν" στις πανεπιστημιακές αρχές, στον Κοσμήτορα, στους καθηγητές που τους δίδαξαν και στο διοικητικό προσωπικό του Πανεπιστημίου. Μέσα στο ποσό αυτό περιέχονται ειδικές εισφορές για να διανεμηθεί αναμνηστικό του διπλώματος σε όλους τους καθηγητές της Σχολής, για τα χρυσά γράμματα και για τη βασιλική σφραγίδα στην περγαμηνή του διπλώματος. Άλλες εισφορές (πάντα μέσα στο ίδιο ποσόν) προορίζονταν για τον Γραμματέα της Αρχιεπισκοπής, τον Γραμματέα του Πανεπιστημίου, τους δύο κλητήρες, τον καμπανοκρούστη, τους δύο πυροσβέστες και τους κηπουρούς του Βοτανικού Κήπου ή για το μοίρασμα της δάφνης2.

——————————————

1. Βλ. εδώ, κεφάλαια "Πολιτική δράση" και "Μερικές πτυχές ιδιωτικού βίου".

2. A.S.Ρ., Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni..., Regolarmento dell'

Σελ. 329
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/330.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Για τις εισαγωγικές εξετάσεις εξάλλου οι υποψήφιοι πλήρωναν εξέταστρα που μοιράζονταν στο ταμείο του Πανεπιστημίου, στους εξεταστές καθηγητές, στον γραμματέα και στους δύο κλητήρες. Το 1825, οπότε προστίθεται η εξέταση στην Αριθμητική και στη Γεωμετρία, το συνολικό ποσό των εξετάστρων φτάνει τις L. 13.6.8 1. Εκείνοι που γίνονται δεκτοί στο Πανεπιστήμιο χωρίς εισαγωγικές εξετάσεις πληρώνουν, πριν από την εγγραφή τους στους καταλόγους των φοιτητών, το ήμισυ των εισφορών που αντιστοιχούν στα έτη προηγούμενων σπουδών που τους αναγνωρίζονται2.

Το 1839 καταργούνται όλα τα παραπάνω και, "διά να έχουν οι Καθηγηταί και οι διάφοροι Αξιωματούχοι και Υπάλληλοι μίαν μεταχείρισιν ασφαλή και σταθεράν και να μην εξαρτώνται κατά περίστασιν από τας εισφοράς, αίτινες καταβάλλονται υπό των φοιτητών", ορίζονται τα εξής: Κάθε φοιτητής πληρώνει για κάθε ακ. έτος μια ετήσια εισφορά (tassa annua) και μια τελική (tassa finale) πριν από τις πτυχιακές του εξετάσεις. Γα τους φοιτητές της Νομικής ορίζεται η ετήσια εισφορά σε L. 140 και η τελική σε L. 130. Για τους φοιτητές της Ιατρικής, της Χειρουργικής και της Φυσικομαθηματικής η ετήσια Εισφορά είναι L. 126 και η τελική L. 124. Όσοι φοιτητές έρχονται στα Πανεπιστήμια της Τοσκάνης (πρόκειται για τα Πανεπιστήμια της Πίζας και της Σιένας) για να πάρουν πτυχίο χωρίς να φοιτήσουν καθόλου σ' αυτά, πληρώνουν το ήμισυ όλων των ετήσιων εισφορών και

——————————————

Ι. e R. Università, 1814, σ. 56-57, Tariffa. Ο Giovanni Sforza χαρακτηρίζει την ετήσια εισφορά "αρκετά χαμηλή" (piuttosto tenue). Ο ίδιος μαρτυρεί ότι τότε ορίστηκε για τους καθηγητές "σταθερός μισθός" (Annali Pisani, ό.π., σ. 352-53). Μια ετήσια συνδρομή στον Educatore del Povero το 1832 στοιχίζει 4 λίρες και ένα εισιτήριο για το θέατρο το 1847 1 λίρα. Βλ. επίσης εδώ, κεφ. "Η γη της επαγγελίας".

1. A.S.P., Α II 7, ό.π, σ. 55.

2. στο ίδιο, Notificazione dalla Soprintendenza agli Studi, 7 Μαρτίου 1845. Ο θεσμός για τα εξέταστρα ασφαλώς προϋπήρχε, όπως φαίνεται από τη διατύπωση της διαταγής: "Continueranno a pagare, come per lo passato..."

Σελ. 330
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/331.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

57. Απόδειξη πληρωμής του Χαραλάμπη Τυπάλδου Ιακωβάτου.

Σελ. 331
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/332.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ολόκληρη την τελική. Οι ετήσιες εισφορές καταβάλλονται πριν από κάθε προαγωγική εξέταση και η τελική πριν από την Τελευταία1.

Δίδακτρα δεν χαρίζονται

Σ' ένα κατάστιχο στα Κρατικά Αρχεία της Πίζας2, που χρησίμευε, καθώς φαίνεται, για την καταγραφή των εισφορών, παρουσιάζεται ανάγλυφα η εφαρμογή του διατάγματος του 1839: το όνομα του κάθε φοιτητή αναγράφεται σ' αυτό τόσες φορές, όσες αυτός έχει πληρώσει δίδακτρα. Από τη συναρμογή των διαφόρων αναγραφών, που απέχουν μεταξύ τους πάμπολλες σελίδες, προκύπτουν 152 ονόματα Ελλήνων που κατέβαλαν διάφορες εισφορές στο διάστημα της 10ετίας του '50. Απαλλαγή δεν αναφέρεται καμιά εκτός από ένα "abbuonamento" ετήσιας εισφοράς στον Κωνσταντίνο Τερογιόκα, που μάλλον του δόθηκε επειδή πρώτευσε στον διαγωνισμό μεταξύ των αριστούχων3. Πολλοί Έλληνες δεν καταβάλλουν τις εισφορές στις προβλεπόμενες από το διάταγμα περιόδους (αρχή και τέλος του ακαδημαϊκού έτους, οπότε ήταν

——————————————

1. στο ίδιο, Notificazione dalla Real Consulta, 7 Σεπτεμβρίου 1839. Εξαιρετικά διαφωτιστικά είναι δύο επίσημα έγγραφα του Πανεπιστημίου, όπου αναγράφονται, σε πλήρη ανάλυση, τα ποσά που πλήρωσε ο Χαράλαμπος Τυπάλδος για την Τελευταία εξέταση και για το πτυχίο του (Αρχείο Ιακωβάτων, XI).

2. A.S.P., Università, DI No 75, Elenco alfabetico di Studenti dell'Anno Accademico 1850/51-1859/60. Ο κατάλογος κάθε άλλο παρά αλφαβητικός είναι, οι αναγραφές είναι δυσανάγνωστες και δεν υπάρχει αρίθμηση ούτε ονομάτων ούτε σελίδων.

3. Η πλήρης αναγραφή είναι: "Terojocas Costantino di Tessaglia. Sola Medicina. Due tasse medie per gli studi all'Estero ed al medesimo abbuonata una intiera. Tassa annua per l'anno di diploma per il dottorato in medicina. Tassa finale 5 Nov. 1858". Πτυχίο παίρνει ο Τερογιόκας στις 9 Νοεμβρίου 1858.

Σελ. 332
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/333.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

και οι κανονικές περίοδοι των εξετάσεων), αλλά τον Δεκέμβριο, τον Ιανουάριο, τον Μάρτιο κτλ. κι αυτό ίσως συνδυάζεται, με τα ευεργετήματα που τους επέτρεπαν να δίνουν εξετάσεις στη διαδρομή του έτους. Άλλοι φαίνεται ότι καθυστερούν τα δίδακτρα ενός έτους και τα πληρώνουν στο τέλος του επομένου1. Άλλοι πληρώνουν τακτικότατα επί τέσσερα χρόνια στο τέλος του κάθε ακαδημαϊκού έτους2. Σε μερικές, ελάχιστες, αναγραφές αναφέρεται και εισφορά εισαγωγικών εξετάσεων (tassa d'ammissione), εκτός αν στην εισφορά αυτήν αναφέρεται και το "Ammesso" συν ημερομηνία, οπότε τα εξέταστρα έχουν καταβληθεί από περισσότερους.

Από το ίδιο κατάστιχο έχουν προκύψει τα στοιχεία για την περιήγηση των Ελλήνων "από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο" που αφορούν στη δεκαετία του 1840. Άλλοι απ' αυτούς πληρώνουν το ήμισυ μιας εισφοράς (una tassa media), άλλοι δύο, άλλοι τριών "για τις σπουδές που έχουν κάμει στο Εξωτερικό" και, φυσικά, κατατάσσονται αναλόγως στο δεύτερο, στο τρίτο έτος κτλ. Πιο συχνά αναγράφεται η περίπτωση εκείνων που πληρώνουν για τριών χρόνων σπουδές "στο Εξωτερικό". Αυτοί καταβάλλουν επιπλέον μια ετήσια εισφορά και την τελική και παίρνουν πτυχίο3.

——————————————

1. Ο Ιωάννης Δρακούλης καταβάλλει στις 6 Ιουνίου 1856 "δύο ακέραιες ετήσιες εισφορές" και, στις 28 του ίδιου μηνός, παίρνει το πτυχίο του.

2. Με τη συναρμογή των διαφόρων αναγραφών που αφορούν στον Γεώργιο Αποστολάκη, προκύπτει ότι πλήρωσε "Tassa Annua 26 Maggio 1848, 24 Aprile 1849, 10 Maggio 1850, 21 Maggio 1851, Tassa Finale 24 Maggio 1852". Όπως φαίνεται από το κατάστιχο των πτυχιούχων, ο Αποστολάκης πήρε το πτυχίο του στις 28 Ιουνίου 1852. Τέτοια παραδείγματα υπάρχουν αρκετά.

3. Για τον Σπυρίδωνα Παπαδάκη, για παράδειγμα, αναγράφεται: "3 Tasse medie per gli studi all'Estero 10 Nov. 1854. Una intiera per l'Anno passato in Pisa 10 Nov. 1854. T.F. 10 Nov. 1854". Πτυχίο πήρε ο Παπαδάκης στις 17 Νοεμβρίου 1854. Σημειώνεται και πάλι ότι "all'Estero" είναι όλα τα πανεπιστήμια εκτός από της Πίζας και της Σιένας.

Σελ. 333
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/334.gif&w=600&h=39321. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

58. Τρεις σελίδες από το κεφάλαιο "Δίδακτρα" του Κανονισμού

Σελ. 334
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/335.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Μακρότατη διαδρομή σπουδών φαίνεται πως έκαμε ο Γεώργιος Θρόνος από τη Λεβαδιά: πληρώνει τον Δεκέμβριο του 1852 το ήμισυ τριών ετήσιων εισφορών, πράγμα που σημαίνει ότι του αναγνωρίζονται τρία χρόνια προηγούμενων σπουδών, πληρώνει, στο τέλος του ίδιου ακ. έτους, μια ετήσια εισφορά και την τελική, αλλά, όπως φαίνεται, δεν παίρνει πτυχίο· ξαναπληρώνει την τελική εισφορά τον Μάρτιο του 1857 και, πάλι, τον Φεβρουάριο του 1858, οπότε και παίρνει το πτυχίο του. Ο Νικόλαος Μαράτος εξάλλου πληρώνει επίσης "τρεις μισές εισφορές για τις σπουδές που έκαμε στο Εξωτερικό" τον Νοέμβριο του 1854, ξαναπαρουσιάζεται για να πληρώσει μια ετήσια εισφορά τον Νοέμβριο του 1857 και παίρνει πτυχίο το 1860. Τι έκαμε στα ενδιάμεσα, άγνωστο. Επί πέντε χρόνια συνεχώς, αλλά τακτικότατα, πληρώνει ο Ιωάννης Φερνάνδης. Στο τέλος του τέταρτου έτους (1856) πληρώνει την τελική εισφορά και παίρνει πτυχίο Ιατρικής, στο τέλος του 5ου (1857), δεύτερη τελική εισφορά και παίρνει πτυχίο Χειρουργικής.

Συνηθέστατη είναι η περίπτωση Ελλήνων που καταβάλλουν όλες τις εισφορές συγχρόνως: είναι ασφαλώς εκείνοι που πηγαίνουν στην Πίζα μόνο για πτυχίο. Από αυτούς οι περισσότεροι

——————————————

Δύο από τους Έλληνες, στους οποίους αναγνωρίζονται 3 χρόνια προηγούμενων σπουδών, προέρχονται από το Οθώνειο. Στη σχετική αναγραφή διαβάζεται: "Am. al 4° Anno grazia degli studi fatti alia Università Ottone, Due tasse medie" κτλ. Πρόκειται για τον Ανδρέα Μουζάκη, που πήρε πτυχίο Ιατροχειρουργικής μετά από δύο χρόνια σπουδές στην Πίζα (Μάρτιος 1861), και τον Ιωάννη Σικούρο Δεσύλλα, που δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα. Το πανεπιστήμιο προελεύσεως στις περιπτώσεις αυτές κατονομάζεται. Κατονομάζεται επίσης και το Πανεπιστήμιο της Σιένας στην περίπτωση του Ρωμύλου Μπολιάκου, ίσως για διάκριση από το γενικόλογο "all'Estero". Το όνομα του Μπολιάκου αναγράφεται και στο κατάστιχο DI No 76, Ruolo degli studenti della Università di Siena che possono andare a compiere i loro studi alla Università di Pisa (1859). Πλάι στο όνομα έχει σημειωθεί "1 Giug. 1859, 4ο anno, Una tassa annua". Ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει 311 φοιτητές της Θεολογίας, 20 της Giurisprudenza Minore (;) και έναν μόνο της Ιατροχειρουργικής, τον Bogliaco Romolo di Adrianopoli.

Σελ. 335
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/336.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

παίρνουν το πτυχίο τους λίγες μέρες μετά την καταβολή των εισφορών1. Άλλοι, ελάχιστοι, φαίνεται ότι δεν τα καταφέρνουν2. Δεν λείπουν τέλος κι εκείνοι που πληρώνουν μόνο ένα ακαδημαϊκό έτος και δεν ξαναφαίνονται: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου Μαρκορά: "Marcoras Gerasimo di Corfù. Legge. T. A. dicem. 1850, 30 maggio 1851".

Η ΤΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΠΟΝΟΜΗΣ

Στον κώδικα όπου καταγράφονται οι προαγωγικές εξετάσεις και η Τελευταία, υπάρχουν ειδικά φύλλα που αφορούν στις τελετές της απονομής3. Σ' αυτά αναγράφονται οι υποψήφιοι για το δίπλωμα κατά ομάδες είτε μόνο από Καθολικούς είτε μόνο από Έλληνες, κάποτε μαζί με κάποιον Εβραίο. Αναφέρεται ο χώρος, όπου γίνεται η τελετή ("in Scuola Magna", προκειμένου για τους Έλληνες)4, το όνομα του καθηγητή που προΐσταται στην τελετή (laureante), τα ονόματα των παρισταμένων καθηγητών

——————————————

1. Ο Γεώργιος Πούμπουρας, για παράδειγμα, φαίνεται πως έκαμε μόνο ένα σύντομο ταξίδι στην Πίζα: "Quattro tasse medie per gli studi fatti all' Estero 3 Nov. 1856. Tassa finale 3 Nov. 1856". Στις 10 Νοεμβρίου ο Πούμπουρας πήρε πτυχίο.

2. Για παράδειγμα παραθέτω την αναγραφή του Επαμεινώνδα Μεταξά: "Metaxà Epaminonda di Paros Sola Medic. 4 Tasse medie 15 Giugno 1852. T. F. 15 Giugno 1852". Στο κατάστιχο των πτυχιούχων δεν υπάρχει Επαμεινώνδας Μεταξάς. Ποσοστά πτυχιούχων και μη δεν εξάγονται από την περίοδο αυτήν γιατί μερικοί ενδέχεται να πήραν πτυχίο μετά το 1861, που είναι το όριο της έρευνας.

3. A.S.P , Università, DI No 167, Processi verbali degli esami e delle lauree...

4. Πρόκειται για την περίφημη "Sala della Divina Sapienza" που έχτισε ο Angelo Franceschi, πρώτα σπουδαστής της Θεολογίας και του Δικαίου και ύστερα Γραμματέας (Cancelliere) στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (βλ. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 220).

Σελ. 336
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/337.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

(κάποτε γράφεται μόνο "παρουσία όλου του Ακ. σώματος της Σχολής"), το όνομα του καθηγητή που τους "ανεκήρυξε δόκτορας με την καθιερωμένην απόφασιν της A.M. του Αρχιδούκα", το όνομα του καθηγητή που εξεφώνησε τον επαινετικό λόγο και εκείνου που επέδωσε την τήβεννο καθώς και του καθηγητή που συνέταξε την πράξη.

Η τελετή της απονομής των πτυχίων, προκειμένου για τους Καθολικούς, γίνεται στο μέγαρο της Αρχιεπισκοπής και αρχίζει με την ομολογία Καθολικής πίστεως· ο τίτλος απονέμεται σ' αυτούς από τον αρχιγραμματέα του Πανεπιστημίου (Gran Cancelliere), που είναι ο Αρχιεπίσκοπος. Για τους μη Καθολικούς, η τελετή γίνεται στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου και το πτυχίο τους απονέμεται από τον πρύτανη της Σχολής εν ονόματι της Αυτού Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μεγαλειότητος. Αντί για ομολογία πίστεως, οι μη Καθολικοί δίνουν ενώπιον του πρυτάνεως "τον καθιερωμένο όρκο"1. Όλοι οι υποψήφιοι για την απονομή του πτυχίου κάθε σχολής αναγορεύονται πτυχιούχοι με μία και την αυτή ανακήρυξη2 και κατόπιν ένας από τους καθηγητές της σχολής εκφωνεί ένα σύντομο επαινετικό λόγο στα λατινικά3.

——————————————

1. Οι γιατροί δίνουν τον όρκο του Ιπποκράτους (A.S.P., Università, D I No 167, πρακτικά των εξετάσεων και των τελετών απονομής 1814-1825).

2. Βλ στο Παράρτημα τον τύπο της κοινής αναγόρευσης.

3. A.S P., Università, D II 7, ό.π., άρθρο XVII, Dottorato. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζονται δύο έπαινοι: "Acroasis Habita Pisis, VI Idus Aprilis An. MDCCXXXVI ab Josepho Gantinio, Equite Gregoriano et SS. Canonum Interprete -In Pisano Athenaeo- Cum Doctoratus Lauream Probatis Adolescentibus Traderet". M' αυτήν εγκωμιάζεται "ο Νικόλαος, υιός του Πέτρου εκ των κομήτων Λογοθέτη, των οποίων πατρίς είναι η γλυκυτάτη Ζάκυνθος", και ο Νικόλαος Τυπάλδος. Του Λογοθέτη ο έπαινος είναι μακρότατος: αναφέρεται στη δόξα των Λογοθετών, ξεκινώντας από τον ιδρυτή του οίκου, και στα εξαίρετα προσόντα του νεαρού Νικολάου. Του Τυπάλδου ο έπαινος είναι σύντομος επειδή "ο ίδιος με θερμάς παρακλήσεις καθικέτευσε να μην ειπωθή ούτε λέξις διά τους ιδικούς του και των προγόνων του τους επαίνους" Ο δεύτερος έπαινος (στο ίδιο, Γ2,

22

Σελ. 337
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/338.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Κάποτε διαβάζονται εγκωμιαστικά ποιήματα, γραμμένα επί τούτω από καθηγητές ή φίλους των αναγορευομένων1, και η τελετή κλείνει με την επίδοση των ατομικών τίτλων2.

Ο τύπος του πτυχίου "παρέμεινε αναλλοίωτος ως το 1860, όπως αναλλοίωτη έμεινε και η τελετή της απονομής, ωραιότατη, γεμάτη από ιστορικές αναμνήσεις"3. Κι όμως: ο τύπος του πτυχίου που δινόταν στους Έλληνες άλλαξε το 1842· αντί για τον μεγαλοπρεπή τίτλο σπουδών με τη σχολαστική αναγραφή όλων των παραγόντων της τελετής, τους δινόταν πια ένα "απλό πιστοποιητικό" κι αυτό προκάλεσε εντονότατη διαμαρτυρία τους στον γενικό προβλεπτή του Πανεπιστημίου Giuglio Boninsegni: "Εκλαμπρότατε και Σεβασμιότατε Monsignore: Αφ' ότου ιδρύθηκε το τρισένδοξο Πανεπιστήμιο της Πίζας, οι Έλληνες, μνήμονες της δόξας και των συμφορών που είναι κοινές στην πατρίδα τους και σ' αυτήν την κλασική γη, και των φώτων, τα οποία η μητέρα των επιστημών εμπιστεύθηκε στην πρωτότοκη κόρη της

——————————————

"Acroasis habita Pisis, an. DCCCXXXVII Ab. Josepho Cantinio...") είναι του Γεωργίου Τυπάλδου. Σ' αυτόν αναφέρεται η δόξα της οικογένειας, όλοι οι τομείς στους οποίους αυτή διακρίθηκε, το πλήθος των μελών της, που σπούδασε στην Πίζα, ο Νικόλαος που πήρε πτυχίο το προηγούμενο έτος και οι λαμπρές σπουδές του Γεωργίου στην Ιόνιο Ακαδημία, στο Παρίσι και στην Πίζα. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 2.

1. Πρβ. Ειρ. Ασωπίου, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 10: «Εν εκάστη Έλληνος σπουδαστού Laurea ή διδακτορική αναγορεύσει [...] ο αείμνηστος Κάρολος Ορλανδίνης δεν παρημέλει να υπενθυμίζη τω αναγορευομένω προσφέρων αυτώ σονέττον [ ..] ότι "Πέλοπος κτίσμα η Πίσα"». Ένα εγκωμιαστικό ποίημα, με επικεφαλίδα "Della faustissima circostanza che il nobil Signor Niccolò Tipaldo presa la laurea in legge nell'I. e R Università di Pisa nell'anno 1836" και υπογραφή Niccolò Caludi Corfuense, σώζεται στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1. Βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 3.

2. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζεται το δίπλωμα του Νικολάου Τυπάλδου που επιδόθηκε από τον Giovanni Rosini. Το κείμενο είναι μακρότατο με πλήθος υπογραφές και τελευταία του M. Fossombroni. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.

3. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224.

Σελ. 338
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/339.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

59. Η τελετή της απονομής: επικεφαλίδες εγκωμίων

Σελ. 339
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/340.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για να τα διαφυλάξει, προσέτρεχαν πολυπληθείς σ' αυτό για να μεταφέρουν τον σπόρο του ζωοποιού εκείνου φυτού, το οποίο η βαρβαρότητα είχε εξ ολοκλήρου εξαλείψει [...] Εδώ στην Πίζα, τόσο από άλλες απόψεις όσο και στις σπουδές μας, εύλογα θεωρηθήκαμε ίσοι με τους εντοπίους, και, τόσο στα πρώτα έτη όσο και στο τελευταίο, οι κανόνες των εξετάσεων και η διατύπωση του πτυχίου μας ήταν όμοιες με εκείνες των Ιταλών, με μερικές μόνο τροποποιήσεις, που αφορούσαν στη διαφορά του δόγματος. Τώρα όμως, βλέποντας ότι σχεδόν υποβιβαζόμαστε και ότι ο τύπος του διπλώματος έχει ολωσδιόλου μεταβληθεί ειδικά για μας, βλέποντάς το να στερείται, εκτός από τις άλλες εκφράσεις που είναι αναγκαίες για το κύρος ενός διπλώματος, ακόμα και τα πανσέβαστα ονόματα των ενδόξων καθηγητών μας και σχεδόν να περιορίζεται στην απλότητα ενός πιστοποιητικού, δεν μπορούμε παρά να μην το δεχθούμε και να σας παρακαλέσουμε να μας χορηγήσετε διπλώματα διατυπωμένα με τον παλαιό τρόπο, εφόσον μάλιστα εμείς έχουμε διατρέξει τις σπουδές μας και έχουμε υποστεί τις εξετάσεις κατά τον παλαιό κανονισμό, αλλά και επειδή η διαφορά του πτυχίου και η λακωνικότητα αυτή εν σχέσει με την διατύπωση που διαθέτουν οι παλαιότεροι από εμάς πτυχιούχοι θα μπορούσε να μας προξενήσει ζημία στις πατρίδες μας, αφού εκεί δεν είναι δυνατόν να είναι γνωστοί ούτε οι νέοι κανονισμοί ούτε η στάθμη που εμείς διατηρήσαμε στις σπουδές μας.

Πίζα, 13 Ιουλίου 1842

Δωρ. Ιωάννης Καλλίας, Δωρ. Δημήτριος Μπαχώμης, Δωρ. Ιωάννης Φρυδάς, Δωρ. Ανδρέας Καρούζος, Δωρ. Δημήτριος Κολέας του Αγγέλου, Δωρ. Ευάγγελος Ι. Κλαδάς, Δωρ. (Γεώργιος) Κουπέτσογλου, Δωρ. Σπυρίδων Παδοβάνης, Δωρ. Ιάκωβος Πολυκαλάς"1.

——————————————

1. Michele Luppo Gentile, ό.π. Στη δημοσίευση του εγγράφου παραλείπεται μια υπογραφή με την εξήγηση "illegibile" και ο Φρυδάς μεταγράφεται ως Fasdu.

Σελ. 340
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/341.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πόσο σημαντικό ζήτημα ήταν ο τύπος του πτυχίου για τους διπλωματούχους της εποχής εκείνης φαίνεται και από το γεγονός ότι πλήρωναν για να χαραχτούν χρυσά γράμματα στην περγαμηνή1. Η επισημότητα εξάλλου της τελετής φαίνεται από το κείμενο της κοινής ανακηρύξεως που ονομαζόταν "Verbale di Laurea" και ήταν στερεότυπο, ρητορικό στο έπακρο και μακροσκελέστατο. Ο ιστοριοδίφης Carlo Fedeli έχει δημοσιεύσει τρία τέτοια κείμενα: ένα του 1476 (σπανιότατο εύρημα), ένα του 17ου αιώνα από το οικογενειακό αρχείο του Giulio Rospigliosi (πτυχιούχου του Πανεπιστημίου της Πίζας και μετέπειτα πάπα Κλήμη του Θ΄) και ένα της πρώτης πεντηκονατετίας του ΙΘ΄ αιώνα2. Και τα τρία είναι γραμμένα στα λατινικά και, όπως ο ίδιος ο G. Fedeli παρατηρεί, σε λίγα πράγματα στην ουσία διαφέρουν μεταξύ τους3. Στο κείμενο του ΙΘ΄ αιώνα, μετά το In Dei Nomini Amen, αναγράφεται το όνομα του Αρχιεπισκόπου και οι τίτλοι του: "Raynerius Alliata Omnipotentis Dei et Apostolicae Sedis gratia Archiepiscopus Pisarum, Insularum Corsicae et Sardenia e Primas, et in eis legatus Natas et Pisanae Academiae Apostolica et Imperiali auctoritate Magnus Cancelarius". Ακολουθεί εγκώμιο του Πανεπιστημίου, αναφέρεται το είδος της επιστήμης και τα δικαιώματα των πτυχιούχων και το κείμενο τελειώνει με την εντολή να απονεμηθεί το δίπλωμα στον δικαιούχο4.

Πρόκειται φυσικά για την ανακήρυξη Καθολικών πτυχιούχων. Δεν έλειπαν όμως και οι Έλληνες από την τελετή στο μέγαρο της Αρχιεπισκοπής: όσοι απ' αυτούς ήταν Καθολικοί έπαιρναν εκεί το δίπλωμά τους. Στα φύλλα της περιόδου 1814-25 και μόνο, αναγράφονται πέντε Έλληνες που πήραν το πτυχίο τους από τον Αρχιεπίσκοπο: Στέλιος Κουριέλας Σβορώνος, Ιωάννης 

——————————————

1. A.S.P., Università, A II 7, Rescritto de' 11 agosto 1815.

2. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224-242.

3. στο ίδιο, σ. 224.

4. στο ίδιο, σ. 239-242.

Σελ. 341
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/342.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Μετσαβάλης, Νικόλαος Μαράτος, Νικόλαος Βελισάριος και Αναστάσιος Κωστής1.

ΣΧΟΛΙΟ

Οι περιπτώσεις που παρατέθηκαν σε όλα τα κεφάλαια της ενότητας είναι απλώς ενδεικτικές. Επιλέχτηκαν με κριτήριο την αντιπροσωπευτικότατα ή την ιδιοτυπία τους και με σκοπό να δοθεί, μέσω αυτών, μια περιγραφή του θεσμικού πλαισίου, από το οποίο διεπόταν η διαδρομή των σπουδών στην Πίζα στο διάστημα της 50ετίας που καλύπτει η έρευνα και των εφαρμογών του προκειμένου για τους Έλληνες. Η εικόνα που προκύπτει από τη σύνθεση των επιμέρους περιπτώσεων θα μπορούσε να έχει την ονομασία "Η τελευταία αντίσταση". Πρόκειται για την εικόνα ενός πανεπιστημίου που έχει σοβαρούς λόγους αλλά και μπορεί, για λίγο ακόμα, να αντιστέκεται στους νέους θεσμούς, οι οποίοι θυσιάζουν -και θα θυσιάζουν ολοένα και περισσότερο στο μέλλον- την ουσία στον τύπο. Βρισκόμαστε ίσως στη στιγμή που εκπνέει μια μακρότατη μεταβατική περίοδος, μετά το τέλος της οποίας θα έχει λείψει και η τελευταία αντίσταση των Universitates απέναντι στην εισβολή-επιβολή της αυστηρά τυπικής-γραφειοκρατικής οργάνωσης των σύγχρονων πανεπιστημίων.

Τα κυριότερα χαρακτηριστικά που επισημάνθηκαν καθώς διαγραφόταν η εικόνα αυτή, είναι τα εξής: προϋποθέσεις εισδοχής, χρόνος και στάδια σπουδών, παρουσίες στις παραδόσεις. Αυτό που προέκυψε είναι ότι, όσο προχωρεί ο πολυτάραχος 19ος αιώνας, εισάγονται νέοι θεσμοί που θέτουν όλο και περισσότερους όρους για την εισδοχή και ορίζουν μακρότερο και πιο αυστηρά καθορισμένο διάστημα σπουδών, χωρισμένο σε στάδια, από τα

——————————————

1. Ερευνα στο Archivio della Curia Archivescovile της Πίζας θα φώτιζε πολλά σημεία του θέματος. Για τον τύπο των μη Καθολικών πτυχιούχων, βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.

Σελ. 342
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/343.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οποία το επόμενο προϋποθέτει αναγκαστικά τη διέλευση από το προηγούμενο. Παράλληλα γίνεται όλο και αυστηρότερος ο έλεγχος των παρουσιών στα μαθήματα. Ας σημειωθεί ότι οι αλλαγές αυτές δεν υπαγορεύονται από αυταρχικές ιδεολογίες, αλλά εκφράζουν τις τάσεις εκσυγχρονισμού που υιοθετεί μια μερίδα παιδαγωγών λίγο πριν από τα μέσα του αιώνα.

Η αντίσταση του Πανεπιστημίου της Πίζας, που ακόμα θυμάται κάπως τον καιρό που τα μαθήματα γίνονταν κάτω απ' τις στοές του Borgo, συνίσταται σε μια προσπάθεια να παραβαίνει τους περιοριστικούς θεσμούς χωρίς να κινδυνεύει. Κατορθώνει, υποκαθιστώντας συχνά το νόμο με το έθιμο, να διασώζει τον χαρακτήρα εκείνον των ανώτατων σπουδών που σε λίγο θα χαθεί ολωσδιόλου.

Στη στάση αυτή του Πανεπιστημίου της Πίζας δεν μπορεί παρά να συμβάλλει και το γεγονός ότι λειτουργεί σε μια υπόδουλη χώρα. Αν προσθέσουμε σ' αυτό ότι η 50ετία, στην οποία κινείται η έρευνα, είναι η εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento, έχουμε μια ακόμα ερμηνεία: όταν η Ιταλία ολόκληρη μάχεται εναντίον της ξένης κυριαρχίας, οι πανεπιστημιακές αρχές στην Πίζα βρίσκουν τρόπους -έστω και κατ' επίφασιν γραφειοκρατικούς- να αντιπαλεύουν την καταδυνάστευση των κυβερνητικών διαταγών. Όσο για την ενθύμηση των παλιότερων θεσμών στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, δεν μπορεί παρά να ενισχύεται από το πνεύμα του φιλελεύθερου ρομαντισμού που κυριαρχεί τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα και που κάνει τους φοιτητές να εκφράζουν την αντίστασή τους κατά του καθεστώτος κυκλοφορώντας, παρά τις διαταγές, με κουστούμια της εποχής των Μεδίκων1.

——————————————

1. Μια γενικότερη ερμηνεία της στάσης των φοιτητών και της σχετικής απαγόρευσης παρέχει ο Μαρξ: "Και όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται σαν ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα για να δημιουργήσουν κάτι που δεν έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές της επαναστατικής κρίσης, επικαλούνται φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα μαχητικά 

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/344.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Οι διαταγές εξάλλου που αφορούν στο Πανεπιστήμιο εκφράζουν τη γενικότερη εκπαιδευτική πολιτική που υιοθετείται κατά καιρούς από τους Δούκες της Λορένης: έχουν χαρακτήρα απλώς εκσυγχρονιστικό σε περιόδους κατά τις οποίες το Μ. Δουκάτο θεωρεί ότι αυτό επιβοηθεί τη συντήρηση της κυριαρχίας του αλλά και την επιρροή του, που εν πολλοίς στηρίζεται στην ακτινοβολία του ιστορικού Πανεπιστημίου της Πίζας· αποκτούν χαρακτήρα κατασταλτικό και χάνουν ακόμα και το πατρικό τους ύφος σε περιόδους έντασης του γενικότερου ενωτικού-απελευθερωτικού αγώνα, στον οποίο το Πανεπιστήμιο, όπως είδαμε, όχι μόνο συμμετέχει, αλλά και πρωτοστατεί.

Τα μέτρα που εφαρμόζονται ως έκφραση της επαμφοτερίζουσας αυτής πολιτικής σχετίζονται κατά πρώτο λόγο με τον βαθμό ανοχής του Πανεπιστημίου στο ζήτημα της εισδοχής των ξένων. Οι Δούκες της Λορένης και η Αυστρία -με την οποία το Μ. Δουκάτο διατηρεί, έστω και χαλαρούς, τους δεσμούς του- γνωρίζουν ότι ο ιταλικός αγώνας της ανεξαρτησίας γίνεται τόσο αποτελεσματικότερος, όσο ενισχύεται ο ενωτικός του χαρακτήρας. Ένα πανεπιστήμιο με ανοιχτές πύλες υποδέχεται, υιοθετεί και τρέφει, μαζί με τους πολιτικούς πρόσφυγες από τα αλλά ιταλικά κράτη, και την επαναστατική ενωτική ιδέα.

Εξίσου επικίνδυνη για την κυριαρχία των Λορενέζων γίνεται κατά καιρούς και η παρουσία στο Πανεπιστήμιο αλλοεθνών ξένων. Ανάμεσα σ' αυτούς το σώμα που έχει τη μεγαλύτερη δύναμη και επιρροή είναι οι Έλληνες. Ότι οι Έλληνες μεταφέρουν στην Τοσκάνη τις ιδεολογίες του δικού τους απελευθερωτικού αγώνα, έγινε σαφές στα προηγούμενα κεφάλαια. Εκπροσωπούν επίσης, εκτός από την ιδέα της εθνικότητας -πιο οικεία στην ελληνική

——————————————

συνθήματά τους, τις στολές τους για να παραστήσουν, με την αρχαιοπρεπή αυτή σεβάσμια μεταμφίεση και μ' αυτή τη δανεισμένη γλώσσα, τη νέα σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας". (Κ. Μαρξ, "Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη", Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Έγκελς, Διαλεχτά έργα, εκδ. "Γνώσεις", Αθήνα χ.χ., σ. 282.

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/345.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απ' ό,τι στην ιταλική παράδοση- μίαν άλλη επικίνδυνη για τους κυριάρχους ενωτική τάση: του ενιαίου μετώπου υποδούλων λαών διαφορετικής εθνικότητας. Η τάση αυτή, μολονότι χρονολογείται από την επαύριον της ιδρύσεως της Ιεράς Συμμαχίας, βρίσκει, προς το τέλος της πεντηκονταετίας, τους τρόπους να εκφραστεί πιο δραστικά. .

Όσο κι αν δεν υπάρχουν στατιστικά δεδομένα, είναι μάλλον βέβαιο ότι οι άλλοι μη Ιταλοί -έκτος ίσως από τους Ελβετούς- ήταν ολιγάριθμοι στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Η συρροή των Ελλήνων οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην υπεροχή των ιταλικών σπουδών εν σχέσει με τις ελληνικές. Ανάλογοι λόγοι δεν συντρέχουν για τους τότε προηγμένους λαούς της Ευρώπης, που δεν χρειάζεται ν' αναζητήσουν σε άλλη χώρα τα φώτα και το κύρος των πτυχίων τους.

Παρ' όλους ωστόσο τους κινδύνους που εκτέθηκαν παραπάνω, οι αρχές του Μ. Δουκάτου δεν προχώρησαν ποτέ σε μέτρα πλήρους αποκλεισμού των ξένων. Κάτι τέτοιο θα προσέκρουε σε μια ισχυρότατη -επειδή προαιώνια- παράδοση και θα αντέβαινε, σε βασικά οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα της δυναστείας. Αν μάλιστα προστεθεί στους ενδοιασμούς της κυβερνητικής πολιτικής η σταθερή -αν και συχνότερα παθητική- αντίσταση του ακαδημαϊκού σώματος σε οτιδήποτε εναντιωνόταν σε μια επίσης παμπάλαιη παράδοση πανεπιστημιακής αυτονομίας, εύκολα ερμηνεύεται το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο διατήρησε, έστω και με κάποιες ταλαντεύσεις, τις πύλες του ανοιχτές σ' όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Τα μέτρα περιορίζονταν αναγκαστικά, σε διαταγές που συνιστούσαν αυστηρότητα στις εισαγωγικές εξετάσεις -πράγμα που εύκολα μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια ανυψώσεως του επιπέδου σπουδών-, σε έλεγχο των εισαγομένων ως προς τα πολιτικά τους φρονήματα και την προηγούμενη πολιτική τους δράση και σε μυστική παρακολούθηση των ξένων φοιτητών.

Προκειμένου για τα προνόμια των Ελλήνων, η πρώτη εξήγηση είναι σχεδόν αυτονόητη: οι Ιταλοί διανοούμενοι είναι 

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/346.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

γνωστοί για τον άκρατο φιλελληνισμό τους που, στη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία, ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το αίσθημα συγγένειας που εμπνέει η κοινή τύχη στη δουλεία και στην εξέγερση. Στην ερμηνεία αυτή ας προστεθεί ακόμα μία: η παροικία των Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα, με την αριθμητική της δύναμη, την οργάνωση, την αλληλεγγύη μεταξύ των μελών της και τη ζωτικότητά της, είχε κατορθώσει να αποκτήσει μια δύναμη που ενέπνεε σεβασμό και μπορούσε συνεπώς να προβάλλει τα αιτήματά της και να κατορθώνει την εκπλήρωσή τους.

Θα ήταν λάθος ωστόσο να υποθέσει κανείς ότι τα προνόμια αυτά συνεπάγονταν δωρεές πτυχίων. Όλα τα στοιχεία συγκλίνουν στην επιβεβαίωση της άποψης ότι τις εύνοιες τις κέρδιζαν οι Έλληνες, εκτός των άλλων, και με το ικανοποιητικό μορφωτικό τους επίπεδο. Είναι εξάλλου φυσικό: η μεγάλη πλειονότητα των Επτανησίων που πήγαιναν στην Πίζα προερχόταν από οικογένειες ευγενών. Ακόμα κι αν οι οικογένειες αυτές ήταν -και οι περισσότερες ήταν- ξεπεσμένες την εποχή αυτή, η προπαιδεία των μετέπειτα φοιτητών της Πίζας προερχόταν από δασκάλους επιφανείς, συχνά μάλιστα από Ιταλούς πρόσφυγες. Η ιταλομάθειά τους, όπως φαίνεται και από την οικογενειακή αλληλογραφία των Ιακωβάτων, ήταν τόσο πλήρης, ώστε εύλογα μπορούν να χαρακτηριστούν, οι περισσότεροι απ' αυτούς, παιδιά δίγλωσσα.

Κάποιες λαμπρές σχολές υπάρχουν εξάλλου και σε ορισμένα κέντρα του υπόδουλου, του αλύτρωτου και του ελεύθερου Ελληνισμού, που μάλλον θα εξόπλιζαν με επάρκεια τους υποψήφιους σπουδαστές. Τέλος, τα παιδιά που δεν είχαν φοιτήσει στις ολιγάριθμες αυτές σχολές υπόκεινταν, φυσικώ τω λόγω, σε κάποια επιλογή προκειμένου να πάνε στην Πίζα: ή κέρδιζαν υποτροφίες ή έπαιρναν οι ίδιοι και οι οικογένειές τους μια μεγάλη απόφαση που δεν είναι, φυσικά, άσχετη με την έφεση για σπουδές και την κλίση τους προς τα γράμματα.

Επειδή πάντως, όταν μιλάμε για μορφωτικό επίπεδο, τα πράγματα είναι σχετικά, αξίζει να επισημανθεί εδώ η άθλια 

Σελ. 346
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 327
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    του στις 3 Ιουνίου 1833 και το πιστοποιητικό έχει εκδοθεί στις 13 του ίδιου μηνός. Η διαφορά της ημερομηνίας οφείλεται μάλλον στη διαφορά του ημερολογίου. Μήπως ο Αγγελίδης δεν φοίτησε το 1832-33 και χρειάστηκε το πιστοποιητικό για να δώσει τις πτυχιακές εξετάσεις;

    ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ

    Η καθημερινότητα της πανεπιστημιακής ζωής ορίζεται με κάθε λεπτομέρεια στους κανονισμούς. Η καμπάνα του Πανεπιστημίου, που ακούγεται σ' όλη την πόλη, σημαίνει στις οχτώ το πρωί την έναρξη των μαθημάτων. Όλα τα μαθήματα γίνονται στη Sapienza ή σε άλλους χώρους προορισμένους για πανεπιστημιακή διδασκαλία, εκτός από το μάθημα της Ελληνικής γλώσσας, που το διδάσκει ο καθηγητής στο σπίτι του. Το πρώτο μάθημα αρχίζει στις 8:30 και το τελευταίο τελειώνει στη 1:00. Κάθε μάθημα διαρκεί μιάμιση ώρα1. Ο καθηγητής μπαίνει, στην τάξη φορώντας την τήβεννο, αν διδάσκει στη Sapienza, και οπωσδήποτε κατάμαυρα, αν διδάσκει σε άλλο χώρο. Στην αρχή του μαθήματος υποβάλλει ερωτήσεις πάνω στο προηγούμενο μάθημα. Ύστερα ανεβαίνει στην έδρα και κάνει μια σύντομη εισαγωγή στο νέο μάθημα μιλώντας Λατινικά. Το υπόλοιπο μάθημα γίνεται στη γλώσσα της Τοσκάνης2.

    Κάθε χρόνο, στις 11 Νοεμβρίου, γίνεται η επίσημη τελετή της ενάρξεως του Ακαδημαϊκού έτους με τους τύπους που είχαν

    ——————————————

    1. A.S.P., Università, Α II 7, Regolarmenti, Notificazioni, e Circolari dal 1814-1815, No 2, Regolarmento per la I. e R. Università di Pisa, 1814, άρθρο VII, Lezioni.

    2. στο ίδιο, Disposizioni Generali, άρθρα IV-VI.