Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 33-52 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/33.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

όπλα. Όπως ήταν φυσικό, εκείνοι -και ιδιαίτερα οι εθελοντές του Λιβόρνου- δεν ήταν τόσο πρόθυμοι να τα επιστρέψουν όταν ο Λεοπόλδος αποφάσισε να συνθηκολογήσει.

Η δεκαετία που ακολουθεί την εποχή της Παλινόρθωσης (1849-59), ενώ θα μπορούσε να λέγεται Παλινόρθωση No 2, αφού ακολουθεί την επιστροφή του Λεοπόλδου από την Gaeta "για να σώσει τον φτωχό αυτό τόπο από την αναρχία"1, ονομάζεται συνήθως από τους ιστορικούς "Περίοδος της αντεπανάστασης". Το σύνταγμα καταργήθηκε το Πανεπιστήμιο ακρωτηριάστηκε. Η Τοσκάνη, για πρώτη φορά στην ιστορία της, παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά αστυνομικού κράτους. Στο τέλος της περιόδου ο Μέγας Δούκας θα φύγει για δεύτερη φορά, τώρα όμως όχι "πικραμένος", άλλα κατησχυμένος2.

Πνευματική κίνηση

Η πνευματική κίνηση και οι ιδεολογίες που διαμορφώθηκαν την πρώτη πεντηκονταετία του περασμένου αιώνα στην Τοσκάνη σφραγίστηκαν από το πέρασμα των Γάλλων. "Η παρουσία των επαναστατικών στρατευμάτων η, έστω και εφήμερη, άνθηση τοπικών κυβερνήσεων [...] κι ακόμα ύστερα, η ναπολεόντεια κυριαρχία έδωσαν μια μεγάλη ώθηση στον παλιό κόσμο, έθεσαν σε κυκλοφορία νέες ιδέες και νέες πρωτοβουλίες, συνετέλεσαν στην κινητοποίηση μεγάλων πολιτισμικών και κοινωνικών δυνάμεων"3.

Θα ήταν ωστόσο περιοριστικό να εντοπίσει κανείς τις 

——————————————

1. G. Giusti, ό.π., σ. 184.

2. στο ίδιο, σ. 240 : "Ο Αρχιδούκας, που είχε ως τότε την αγάπη και την εκτίμηση των πολιτών ως άνθρωπος καλών προθέσεων [...] ακόμα κι αν κάμει θαύματα, δεν θα ξεπλύνει αυτό το στίγμα ούτε από το όνομά του ούτε από το όνομα της οικογενείας του..."

3. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'editoria pisana" στο Una città ..., ό.π.

3

Σελ. 33
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/34.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

2. Giov. Aless. Franc. Carmignani

Σελ. 34
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/35.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επιρροές των νεωτεριστικών ιδεολογιών στο χρονικό διάστημα της γαλλικής ηγεμονίας. Η ονομασία "Napoleonidi", που δόθηκε στους οπαδούς των ιδεών της γαλλικής επανάστασης, αφορά μάλλον το παρελθόν της πολιτικής τους δράσης παρά τις καταβολές της ιδεολογίας τους. Αφορά, επίσης μία εμπειρία που εμπλούτισε και εν μέρει χρωμάτισε την ιδεολογία αυτή. Οι Επτανήσιοι εξάλλου που φοιτούσαν εκείνη την εποχή στο Πανεπιστήμιο της Πίζας είχαν ήδη, σε τρυφερή ηλικία, μια ανάλογη εμπειρία. Το γεγονός ότι τότε διδασκόταν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Ναπολεόντειος κώδικας ίσως έδωσε ένα ειδικό εφόδιο σ' εκείνους που προορίζονταν για το πολιτικό στάδιο. Περισσότερο όμως επηρεάστηκαν, κι αυτοί και οι άλλοι Έλληνες, από το γενικότερο πνευματικό κλίμα που επικρατούσε τότε στην Τοσκάνη και όχι μόνο εισέδυε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, αλλά και εκπορευόταν από αυτό1.

Οι Ιταλοί μελετητές, μολονότι διαφωνούν σε επιμέρους εκτιμήσεις, συμφωνούν στη γενική διαπίστωση ότι οι πολιτικοί όροι της εποχής επέτρεψαν να σημειωθεί στο Μ. Δουκάτο μια άνθηση της πολιτικής φιλοσοφίας που είχε θεμελιακή σημασία για τις εξελίξεις του Risorgimento. Στη Φλωρεντία της Παλινόρθωσης σχηματιζόταν σιγά-σιγά "μια διευθυντική τάξη που δεν περιοριζόταν πια στα στενώματα των τοπικιστικών αντιλήψεων, αλλά άρχιζε να αντιλαμβάνεται τα προβλήματα της διακυβερνήσεως με όρους, έστω και κατά προσέγγισιν, ενωτικούς και εθνικούς"2. Στο Πανεπιστήμιο της Πίζας ο Carmignani δίδασκε τη διαφορά ανάμεσα στις αιώνιες αρχές του Δικαίου της Λογικής και στα περιστασιακά δόγματα του Δικαίου της πολιτικής· αντιμαχόταν τη θανατική ποινή και την ποινικοποίηση της πολιτικής δράσης· εισηγούνταν νεωτεριστικές ιδέες για το ποινικό δίκαιο. Με ανάλογο πνεύμα και από ισάξιους καθηγητές υποστηρίζονταν,

——————————————

1. Βλ. εδώ, "Πανεπιστήμιο της Πίζας-Πνευματικό κλίμα".

2. A. Aquarone, "Le istituzioni" στο Bibliografia dell'età del Risorgimento in onore di A.M. Ghisalberti, Firenze 1971-74 Ι, σ. 17-18.

Σελ. 35
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/36.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

με συγγράμματα που έμειναν ιστορικά, επαναστατικές θεωρίες για το Αστικό Δίκαιο1.

Μια πλειάδα Τοσκάνων λογοτεχνών στρατεύεται εκείνη την εποχή στην ιδέα της ελευθερίας: ο Giovanni Battista Niccolini, ο Francesco Guerrazzi, ο Giuseppe Giusti... Ο Guerrazzi ανέλαβε το 1828 την έκδοση του Indicatore Livornese που, κάτω από τη μορφή ενός λογοτεχνικού περιοδικού, έκρυβε πολιτικές προθέσεις. Το περιοδικό έκλεισε με διαταγή της Χρηστής Κυβερνήσεως εξαιτίας ενός άρθρου του Mazzini. Λίγα χρόνια αργότερα ο Guerrazzi τελείωνε, μέσα στις φυλακές του Porto Ferraio, το βιβλίο του L'assedio di Firenze που σήμερα θεωρείται ίσης σημασίας για τον διαφωτισμό με το I promessi sposi του Manzoni. Ο Niccolini έγραφε τραγωδίες με πολιτικούς υπαινιγμούς τόσο σαφείς, ώστε ο πρεσβευτής της Αυστρίας σχολιάζοντας ένα έργο του μετά την πρεμιέρα, είπε "αυτά το γράμμα απευθύνεται σε μένα"2. Ο Giusti, φοιτητής στην Πίζα το 1831, έγραφε πολιτική σάτιρα. "Δεν θα είμαστε άδικοι προς τις άλλες περιοχές της Ιταλίας", γράφει ο G. Montanelli, "αν αποδώσουμε στη λογοτεχνία αυτή μεγάλο μέρος της εθνικής και δημοκρατικής διαπαιδαγώγησης που κατέληξε στην τελευταία επανάσταση [...] Μερικά από τα έργα ήταν δυσκολότατο να τα προμηθευτεί κανείς, επειδή τα περισσότερα τυπώνονταν κρυφά και καταδιώκονταν από την αστυνομία. Μα όποιος τα είχε, τα δάνειζε στους άλλους..."3 Ο Giusti ο ίδιος μας παραδίδει ότι υπήρχαν πολλοί τρόποι να κυκλοφορούν τα βιβλία, ακόμα και πριν από την άρση της λογοκρισίας : "Όποιος έγραφε λιγάκι ελεύθερα, ή δεν μπορούσε να τυπώσει ούτε γραμμή ή αφηνόταν να τον ψαλιδίσουν από δω κι από κει. Αν όμως τύπωνε έξω, ή δεν τον ενοχλούσαν καθόλου ή η ενόχληση περιοριζόταν στην κατάσχεση των βιβλίων και δεν ήταν δύσκολο να ξεγελάσει

——————————————

1. Βλ. Giuseppe Montanelli, ό.π., σ. 28.

2. στο ίδιο, σ. 23.

3. στο ίδιο, σ. 25-26.

Σελ. 36
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/37.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κανείς τα τελωνεία και το μισοΰπνι της αστυνομίας. Αντίθετα, συνέβη αρκετές φορές να γίνεται κατάσχεση βιβλίων από την αστυνομία κι ύστερα οι επικεφαλής της, κάνοντας τάχα πως τα είχαν κάψει στη στιγμή, να τα μεταπωλούν κρυφά ή να τα μοιράζονται μεταξύ τους"1. Στους δρόμους της Φλωρεντίας και της Πίζας έβλεπε κανείς συχνά να εκτίθενται στους πάγκους απαγορευμένα βιβλία και φυλλάδια.

Μέσα στο κλίμα αυτό γεννήθηκε και άνθισε στη Φλωρεντία ο κυριότερος φορέας νεωτεριστικών ιδεών του ιταλικού Risorgimento: το Gabinetto Letteraio του Pietro Vieusseux. Ιδρύθηκε με την άδεια της κυβέρνησης το 1820 και, μαζί με την Ανθολογία, το περιοδικό που εξέδιδε, έγινε το κέντρο του πνευματικού κινήματος που, από την Τοσκάνη, εξαπλώθηκε σ' όλη την Ιταλία. "Εκεί συναντιόντουσαν ο Montani που είχε συντάξει, μαζί με τους μάρτυρες του Spilberg Pellico και Gonfalonieri, τον Conciliatore Milanese, ο Gabriele Pepe που είχε πολεμήσει, στον εθελοντικό στρατό για το σύνταγμα στη Νάπολη, ευφραδής ρήτορας της ναπολιτάνικης βουλής, ο Giordani, κομψός και ρωμαλέος πεζογράφος"2. Στο Gabinetto letteraio μπορούσε κανείς να διαβάσει κάθε εφημερίδα και κάθε βιβλίο που έβγαινε στην Ευρώπη και εκεί σύχναζαν λόγιοι που έφταναν στη Φλωρεντία από όλα τα μέρη της Ευρώπης. "Η Χρηστή κυβέρνηση περιοριζόταν να μουρμουρίζει λιγάκι, χωρίς

——————————————

1. Cronaca..., ό.π., σ. 119.

2. G. Montanelli, ό.π., σ. 49-50. Ο ίδιος ο Montanelli, φοιτητής τότε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, συνεργαζόταν στην Ανθολογία και είχε συχνή αλληλογραφία με τον Vieusseux (Firenze, Biblioteca Nazionale, Carteggio Vieusseux). Για το Gabinetto letteraio βλ. αναλυτικότερα Ν. Tommaseo, Di Giampietro Vieusseux e dell'andamento délia civiltà italiana in un quarto di secolo, Firenze 1864. Επίσης, Carteggio inedito fra N. Tommaseo e G.P. Vieusseux a cura di V. Missori, Firenze 1981. Για τις πολιτικές δυνάμεις που εκφράζονταν μέσω της Ανθολογίας, βλ. Αntonio Gramsi, Sul Risorgimento, ελληνική μετάφραση Γ. Μαχαίρα, εκδ. Στοχαστής Αθήνα, 1987, σ 251-252.

Σελ. 37
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/38.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ποτέ να επιβάλλει κυρώσεις. Φούσκωναν οι φάκελοι του Μυστικού Αρχείου, προς αγαλλίασιν των ιστορικών του μέλλοντος, αλλά οι συναντήσεις εξακολουθούσαν ανενόχλητες, θρεμμένες από την άνθηση της Ανθολογίας και τρέφοντας με τη σειρά τους το φημισμένο εκείνο περιοδικό..."1 Κι όμως: η Ανθολογία έκλεισε το 1833 με διαταγή της Χρηστής Κυβέρνησης μετά από τη δημοσίευση ενός άρθρου που ενόχλησε τη ρωσική διπλωματία κι έτσι "χάθηκε η ψευδαίσθηση για τη δυνατότητα ενός συμβιβασμού μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων"2. Άδικα ο Tommaseo δήλωνε ότι το ανώνυμο άρθρο ήταν δικό του και ζητούσε να υποστεί αυτός την τιμωρία. Η Ανθολογία δεν σώθηκε και ο ακούραστος Vieusseux αναγκάστηκε να υπηρετήσει τους ίδιους σκοπούς με άλλες εκδόσεις: του Giornale agrario, που δημοσίευε άρθρα και συζητήσεις οικονομικού περιεχομένου, του Guida dell'Educatore,, που ήταν αφιερωμένος σε θέματα παιδαγωγικά και φιλοσοφικά, και του Archivio Storico, που προοριζόταν να φωτίσει την ιστορία της Ιταλίας, με ανέκδοτα ντοκουμέντα από τα αρχεία3.

Αν η λογοκρισία απαγόρευε την έκδοση επαναστατικών εντύπων, δεν μπορούσε και να αποτρέπει εκδόσεις επιστημονικές και λογοτεχνικές, που δεν προσέφεραν όμως λιγότερα στο ζήτημα της αφύπνισης του ιταλικού πατριωτισμού. Η Φλωρεντία, αλλά και η Πίζα εξαιτίας του πανεπιστημίου της, ευτύχησαν να έχουν

——————————————

1. Rosselli Nello, «Frammento della incompiuta "Vita di Giuseppe Montanelli"» στο Saggi sul Risorgimento ed altri scritti, G. Einaudi, σ. 107.

2. G. Montanelli, Memorie, Maradi I, 6. 25.

3. Η έκδοση του Guida dell'Educatore συνδέεται με την έντονη πολιτική κίνηση που απέβλεπε στην αναμόρφωση της εκπαίδευσης. Πρωτεργάτες του κινήματος ήταν ο Enrico Mayer, ο Luigi Frassi, η Matilde Calandrini κ.ά. Το Archivio storico εμπνέεται από τον πόθο της ένωσης και συνεργάζονται σ' αυτό κορυφαίοι ερευνητές της εποχής με πρωταγωνιστή τον Pietro Capei που δίδασκε το μάθημα Πανδέκται στο Πανεπιστήμιο της Πίζας.

Σελ. 38
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/39.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εκδοτικούς οίκους, που η ακτινοβολία τους απλωνόταν σ' όλη την Ιταλία και, στα χρόνια της Γαλλοκρατίας, σ' όλη την αυτοκρατορία. Ήδη από την πρώτη δεκαετία του αιώνα, οι εκδότες που τυπώνουν βιβλία δικής τους επιλογής διαδέχτηκαν τους παλιούς tipografi-stampatori. Μερικοί από τους οίκους αυτούς είχαν δικά τους βιβλιοπωλεία-αναγνωστήρια. To Gabinetto di lettura του Giuseppe Nistri και το βιβλιοπωλείο του Niccolò Capurro στην Πίζα έγιναν πνευματικά κέντρα, μικρογραφίες του Gabinetto Letteraio της Φλωρεντίας. Κάποτε οι εκδότες διακινδύνευαν να αψηφήσουν τις απαγορεύσεις της λογοκρισίας: ο οίκος Fratelli Nistri πλήρωσε ακριβά την έκδοση του Le Mie prigioni του Pellico το 1833 και ο Ζακυθινός εκδότης Διονύσιος Λεονταράκης1 βρισκόταν σε αδιάκοπο πόλεμο με τους λογοκριτές.

Ανάμεσα στους εκδότες των αρχών του αιώνα, που ήταν οι περισσότεροι χωρίς καμιά παιδεία, δρούσε στην Πίζα ο καθηγητής-εκδότης-βιβλιοπώλης Giovanni Rosini, λαμπρός δάσκαλος της Ιταλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, που είχε κληρονομήσει τα πιεστήρια και τα τυπογραφικά στοιχεία του Provveditore και ιστορικού του Πανεπιστημίου Angelo Fabbroni. Κλασικιστής, λογιότατος και συγγραφέας ο ίδιος, πραγματοποίησε εκδόσεις που σήμερα είναι περιζήτητες από τους συλλέκτες. Επιβίωσε ως εκδότης δημιουργώντας διάφορες εταιρείες με τυπογράφους, βιβλιοπώλες και εκδότες ή επιχορηγούμενος από το κράτος και από πλούσιους μαικήνες. Το έργο του Rosini συνέχισε, στις αρχές της δεκαετίας του '30, ο Διονύσιος Λεονταράκης.

Στη διαφωτιστική κίνηση συνέβαλλε, όπως ήδη αναφέρθηκε, η έκδοση περιοδικών με κορυφαίο την Ανθολογία. Το 1822 εκδίδεται στην Πίζα από καθηγητές του Πανεπιστημίου το περιοδικό Nuovo giornale de'letterati, που έφερε επάξια τον τίτλο

——————————————

1. Για τον Λεονταράκη βλ. αναλυτικά στο κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης".

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/40.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

της παλαιότερης έκδοσης του Angelo Fabbroni (1771-1796) και συναγωνιζόταν την Ανθολογία σε σοβαρότητα και ακτινοβολία, αλλά όχι και σε φιλελευθερισμό1. Φιλελεύθερα περιοδικά διαφόρων αποχρώσεων, από τα οποία αναφέρθηκε ήδη ο Indicatore, εκδίδονταν και στο Λιβόρνο με διάφορες, φαινομενικά αθώες, ονομασίες. Στα περιοδικά της Πίζας ας προστεθεί τέλος η βραχύβια έκδοση του Educatore del Poverο από τον Διονύσιο Λεονταράκη και του Indicatore Pisano, στου οποίου τη σύνταξη μετείχε ο Λεονταράκης2.

Για τον παράνομο Τύπο της εποχής, όπως είναι φυσικό, οι πληροφορίες δεν είναι τόσο συγκεκριμένες. Ο Montanelli αναφέρει ότι ο ίδιος μαζί με μια ομάδα Πιζάνων τύπωνε φυλλάδια και βιβλιαράκια σ' ένα μικρό πιεστήριο στη Λούκα κι έτσι οι αρχές της Τοσκάνης, αν έπιαναν κανένα, δεν μπορούσαν να αποδώσουν ευθύνες στους τυπογράφους του κράτους. Για τον ίδιο σκοπό οι Λουκέζοι τύπωναν τον παράνομο Τύπο τους στην Τοσκάνη3. Ένα μικρό περιοδικό, με τον τίτλο Notizie italiane κυκλοφορούσε παράνομα στην Πίζα λίγο πριν από την άρση της λογοκρισίας και διαβαζόταν "με απερίγραπτη απληστία"4.

——————————————

1. Στο A.S.P. σώζεται μια διαμαρτυρία για τις καθυστερήσεις που προξενεί στην έκδοση του φύλλου η λογοκρισία με τις υπογραφές έξι καθηγητών του Πανεπιστημίου, μεταξύ των οποίων του Carmignani και του Rosini (Governatore 76, 1829).

2. Σπάνιες εκδόσεις των πρώτων δεκαετιών του 19ου αιώνα, μεταξύ των οποίων το πρώτο τεύχος του Educatore del povero, εκτέθηκαν στην "Mostra Documentaria 16 nov./21 dicembre 1985", που οργάνωσαν τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. Το τεύχος βρίσκεται στο Μιλάνο, Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea. Για τη συμμετοχή του Λεονταράκη στη σύνταξη του Indicatore Pisano, βλ. Σπ. Δε Βιάζη, "Διονύσιος Λεονταράκης", Ποιητικός Ανθών, Ζάκυνθος, έτος Α', Φεβρουάριος 1887.

3. G. Montanelli, Memorie sull'Italia..., ό.π., σ. 199-200. Για τον τρόπο, με τον οποίο εντοπίζονταν από την αστυνομία τα τυπογραφεία που τύπωναν παράνομα, βλ. εδώ, κεφ. "Η επέτειος".

4. στο ίδιο, σ. 208.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/41.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Επαναστατικά μανιφέστα, φυλλάδια και βιβλιαράκια εκδίδονταν στη Φλωρεντία και άλλα τυπώνονταν στη Σιένα. Τα περισσότερα κυκλοφορούσαν από πόλη σε πόλη και μοιράζονταν σ' όλη την Τοσκάνη. Από τη Μασσαλία έφτανε η εφημερίδα του Mazzini Giovane Italia και άλλα έντυπα, είτε γαλλικά είτε ιταλικά γραμμένα από Ιταλούς φυγάδες, έφταναν από το Παρίσι1.

Η Χρηστή Κυβέρνηση, αφού προσπάθησε μάταια να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με διώξεις, θέσπισε, το 1847, τον νόμο για την ελευθεροτυπία, που έζησε τόσο λίγο όσο διήρκεσαν οι ελευθερίες εκείνες. Αν όμως το διάστημα ήταν πολύ μικρό, οι καιροί ήταν πολύ ώριμοι. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα έκαμαν την εμφάνισή τους στην Τοσκάνη αρκετές πολιτικές εφημερίδες όλων των αποχρώσεων : L'Alba, με αρχισυντάκτη τον Σικελό πρόσφυγα La Farina· La Patria, με διευθυντές τον Bettino Ricasoli, τον Raffaello Lambruschini και τον Vincenzo Salvagnoli· ο Vieusseux αναγγέλλει την έκδοση της La Fenice, που όμως δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ2· στο Λιβόρνο εκδίδεται ο Corriere Livornese· στην Πίζα κάνει την εμφάνιση της η L'Italia με διευθυντή τον Biscardi και συνεργάτες τον Montanelli, τον Centofanti, τον Matteucci και άλλους, πανεπιστημιακούς και μη, καθώς και τον Giusti3. H L'Italia

——————————————

1. Για τη δράση των φοιτητών στον τομέα του παράνομου τύπου, βλ. εδώ "Πανεπιστήμιο της Πίζας-Πολιτική δράση".

2. Η αναγγελία, με τον τίτλο "La Fenice, Rassegna Italiana, édita e diretta da Gio: Pietro Vieusseux" και με τον κατάλογο των μελλοντικών συνεργατών - όλα ονόματα κορυφαίων διανοουμένων του Risorgimento -, δημοσιεύεται στην εφ. L'Italia, Anno I, No 2, 26 Ιουνίου 1947.

3. Moto της εφημερίδας ήταν οι λέξεις Riforme και Nazionalità και η βινιέτα της εικόνιζε την ιταλική χερσόνησο με το στίχο του Πετράρχη "Salve cara Deo tellus sanctissime, salve!". Διεξοδική αναφορά στις πολιτικές εφημερίδες της εποχής δημοσιεύεται στην εφ. L'Alba της Φλωρεντίας, α. Ι, 12 Ιουλίου 1847, No 15, σε άρθρο με τον τίτλο "La stampa politica in Toscana": «Αρχίζει μια νέα ζωή για μας, ο πολιτικός Τύπος γεννήθηκε και δεν υπερεκτιμάμε τη σημασία του αν διαβεβαιώσουμε ότι τα μάτια της Ιταλίας και μεγάλου μέρους της Ευρώπης είναι στραμμένα

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/42.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

παρακολούθησε όλη την προετοιμασία και τη μεγάλη έξοδο της Πολιτοφυλακής και της Φοιτητικής Φάλαγγας· παρακολούθησε και την ήττα και έκλεισε δύο χρόνια μετά την έκδοσή της.

Δέκα χρόνια ακριβώς πριν από την ήττα, την εποχή των μεγάλων μεταρρυθμίσεων του Λεοπόλδου Β', οργανώνεται στην Πίζα, με πρωτοβουλία του ίδιου του Αρχιδούκα, το πρώτο μεγάλο συνέδριο Φυσικών Επιστημών. Είναι ένα γεγονός που θεωρείται σταθμός στα πνευματικά και πολιτικά πράγματα όχι μόνο της Τοσκάνης, αλλά και ολόκληρης της Ιταλίας. Ο Λεοπόλδος, με τη διοργάνωση του συνεδρίου, ικανοποίησε "την επιθυμία να φιγουράρει ακόμα μια φορά ως προστάτης και υποστηρικτής των επιστημονικών σπουδών"1 και οι φιλελεύθεροι λόγιοι βρήκαν μια χρυσή ευκαιρία να προπαγανδίσουν, αλλά και να ζήσουν για δέκα πέντε μέρες, την ένωση της Ιταλίας.

Πρόσκληση πήραν όλοι οι λόγιοι της Ιταλίας που ασχολούνταν με τα θέματα του συνεδρίου και οι πιο σημαντικές επιστημονικές ενώσεις χωρίς εξαίρεση, αλλά τελικά πήραν μέρος μόνο αντικαθεστωτικοί διανοούμενοι. Ο πάπας απαγόρευσε στους υπηκόους του όχι μόνο τη συμμετοχή, αλλά και την αλληλογραφία με το συνέδριο2. Πρόκληση εναντίον του Βατικανού θεωρήθηκε η συμμετοχή στο συνέδριο του Francesco Orioli, εξόριστου από

——————————————

προς εμάς για να δουν ποια χρήση θα κάμουμε [...] Πέντε πολιτικές εφημερίδες εκδίδονται ήδη στην Τοσκάνη [...] Η Gazzetta di Finenze περιορίζεται στη δημοσίευση των κυβερνητικών διαταγών, οι άλλες όλες ανήκουν στο μεγάλο κόμμα που θα αποκαλέσουμε "liberale nazionale..."»

1. Alessandro Marucelli, "Scienziati Italiani a congresso-Pisa 1-15 ottobre 1839" στο Una città.... ό.π., σ. 115. Η πρώτη τέτοια δόξα του Λεοπόλδου ήταν η συμμετοχή του Μ. Δουκάτου στην επιστημονική αποστολή στην Αίγυπτο που πραγματοποίησαν οι Γάλλοι με τον Champollion. Την Τοσκάνη εκπροσώπησε σ' αυτήν επάξια ο καθηγητής ανατολικών γλωσσών του Πανεπιστημίου της Πίζας Ippolito Rosellini.

2. Α.S.Ρ. Comune F, 159, αντίγραφο της εγκυκλίου του Card. Lambruschini προς όλους τους γραμματείς των πανεπιστημίων του παπικού κράτους, Ρώμη, Σεπτέμβριος 1839.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/43.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

3. Francesco Orioli

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/44.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

το παπικό κράτος που έφτασε στην Πίζα ως εκπρόσωπος της Ιονίου Ακαδημίας1. Ο δούκας της Μοδένας απαγόρευσε επίσης στους υπηκόους του να πάρουν μέρος στο συνέδριο και το ίδιο έκαμε ο Φερδινάνδος Β' στη Νάπολη. Όσοι υπήκοοι των κρατών αυτών πήγαν στην Πίζα είτε ήταν εξόριστοι είτε δίδασκαν σε πανεπιστήμια άλλων κρατών. Από τους Τοσκάνους αναφέρονται ο G. Giorgini, Provveditore τότε του Πανεπιστημίου, ο Rosini, ο Montanelli, ο Pietro Vieusseux, ο Enrico Mayer, εξόριστος επίσης, ο Lambruschini, ο Cino Capponi, ο Gio: Batta Niccolini... Είναι αυτοί και άλλοι που συνυπέγραψαν την αίτηση να γίνουν τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Γαλιλαίου στην τελετή ενάρξεως του συνεδρίου και τελικά εισακούστηκαν, μολονότι αυτό ήταν μια συμβολική ενέργεια που στρεφόταν εναντίον του Βατικανού.

Δεν είναι μέσα στα όρια της μελέτης αυτής να αναφερθεί στο επιστημονικό περιεχόμενο του συνεδρίου. Όσο για την πολιτική του σημασία, οι Ιταλοί ιστορικοί συμφωνούν ότι το συνέδριο της Πίζας, ως πρόδρομος και άλλων συνεδρίων που ακολούθησαν σε άλλες πόλεις της Ιταλίας, συνετέλεσε στην καταπολέμηση του τοπικισμού και άνοιξε το δρόμο σε προσπάθειες που αφορούσαν στην ενιαιοποίηση των μέτρων και των σταθμών, του νομισματικού συστήματος, των τελωνειακών δασμών κτλ. και προετοίμαζαν το δρόμο για την ένωση2. Με την έννοια αυτή ήταν δικαιολογημένοι οι φόβοι του Αυστριακού πρεσβευτή που έγραφε ότι το συνέδριο ήταν προορισμένο να "εξασθενήσει κρυφά τις ψυχές για να θεμελιώσει το κολασμένο έργο της Ιταλικής αναγέννησης"3.

——————————————

1. Ο Francesco Orioli από τη Μπαλόνια (1785-1856) ήταν πολιτικός φυγάδας στην Κέρκυρα και δίδασκε φιλοσοφία στην Ιόνιο Ακαδημία. Επέστρεψε στην Ιταλία μετά την αμνηστία που δόθηκε το 1848 από τον πάπα Πίο Θ'.

2. Alessandro Marucelli, ό.π., σ. 137.

3. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 352 (παράθεμα).

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/45.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πολιτικά ρεύματα

Ο όρος "φιλελεύθερος", που αναφέρεται συχνά στα κείμενα των Ιταλών ιστοριογράφων και στη μελέτη αυτή, είναι γενικευτικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ιδεολογιών που συγκρούονται μεταξύ τους σε πολλά σημεία: στο θέμα της τακτικής υπάρχουν διαφωνίες ανάμεσα στους οπαδούς της ένοπλης εξέγερσης1 και τους μετριοπαθείς οπαδούς των μεταρρυθμίσεων, που αποστέργουν την ανοιχτή σύγκρουση με τον Αρχιδούκα και προσπαθούν να αποτρέπουν τις εντάσεις2. Ως προς τις δυνάμεις, στις οποίες πρέπει να στηριχθεί το κίνημα, άλλοι στρέφονται προς την ανερχόμενη αστική τάξη, τους διανοούμενους και τη νεολαία, ενώ οι λεγόμενοι οπαδοί του Idealismo Cattolico προσπαθούν να προσεταιριστούν τον κλήρο3. Οι μοναρχικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν στη δυνατότητα να δημιουργηθεί κράτος ελευθερίας χωρίς να πέσουν οι πριγκηπικοί θρόνοι, ενώ οι δημοκρατικοί οραματίζονται την πολιτεία των ίσων. Στο μεγάλο θέμα της ενώσεως σοβεί μια σύγκρουση ανάμεσα στους αυτονομιστές και τους ενωτικούς που εκδηλώνεται εντονότερη στις παραμονές του δημοψηφίσματος για την ενσωμάτωση της Τοσκάνης στο Piemonte. Στο γλωσσικό ζήτημα, που συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές ζυμώσεις της εποχής, η Τοσκάνη γίνεται το επίκεντρο της διαμάχης ανάμεσα στους καθαρολόγους (puristi), που κηρύσσουν

——————————————

1. Η τάση αυτή εκπροσωπήθηκε στη Λομβαρδία, θεωρητικά και πρακτικά, από τον Carlo Cattaneo. Στην Τοσκάνη είχε μικρή απήχηση, αν εξαιρέσουμε την περίοδο 1848-49 και 1858-59. Ο G. Montanelli φαίνεται να την εκπροσωπεί στην Πίζα σε μια μόνο φάση της πολυκύμαντης πολιτικής σταδιοδρομίας του.

2. Τη σχετική θεωρία εισηγήθηκε ο V. Cuoco, που υποστήριζε ότι η ελευθερία κατακτάται με την αρετή.

3. Θεωρητικός της τάσης αυτής ήταν ο Vincenzo Gioberti, φιλόσοφος και πολιτικός, που οραματιζόταν την ενοποίηση της Ιταλίας υπό το σκήπτρο του πάπα.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/46.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την επιστροφή στη γλώσσα της Φλωρεντίας του 14ου αι. και την απαλλαγή της από τους βαρβαρισμούς που της άφησε η Γαλλοκρατία, και στους ανανεωτές, που πρεσβεύουν τον σεβασμό στη γλωσσική πραγματικότητα της εποχής1.

Η σύγκρουση ανάμεσα στα παραπάνω ρεύματα σοβεί σ' όλο το διάστημα της πρώτης πεντηκονταετίας του αιώνα για να δώσει τη θέση της στη νέα κατάσταση των πολιτικών πραγμάτων, που διαμορφώθηκε εξαιτίας των νέων μεθόδων διακυβερνήσεως στην Τοσκάνη, αλλά και της γενικότερης ιταλικής συγκυρίας, στη δεκαετία 1849-1859.

Οι ιδιότυπες πολιτικές συνθήκες στην Τοσκάνη, ιδίως στο διάστημα της πατρικής και φωτισμένης κυβερνήσεως του Λεοπόλδου Β', από το ένα μέρος επέτρεψαν την κυκλοφορία των ιδεών και την άνθηση της διαφωτιστικής κίνησης κι από το άλλο απέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις ένοπλες συγκρούσεις. Ενώ στα άλλα ιταλικά κράτη οποιαδήποτε αντίσταση πληρωνόταν με αίμα, στην Τοσκάνη γίνονταν, συχνά με την άδεια της κυβερνήσεως, μνημόσυνα προς τιμήν των θυμάτων της αυστριακής ή της παπικής θηριωδίας. Εξαίρεση αποτελεί μόνο το Λιβόρνο που, σε αντίθεση με την ειρηνική και φιλήσυχη Πίζα, γνώρισε κατά καιρούς άλλου τύπου εντάσεις του απελευθερωτικού αγώνα. Όταν όμως οι ένοπλοι Λιβορνέζοι φτάνουν στην Φλωρεντία το 1849, αντιμετωπίζονται, ακόμα και από τους φιλελεύθερους κατοίκους, με δυσπιστία και δυσαρέσκεια2.

Οι ταλαντεύσεις εξάλλου και η αντιφατικότητα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως προκαλεί ρευστότητα και ιδεολογικές μετατοπίσεις που κάνουν δύσκολη τη διαγραφή των πολιτικών ρευμάτων. Υπάρχει ωστόσο μια κοινότητα ιδανικών που

——————————————

1. Στο "δημοτικιστικό" κίνημα των αρχών του αιώνα ηγείται ο Vincenzo Monti, ενώ καθαρεύοντες ήταν ο Antonio Cesari, ο Basilio Puoti και ο Luigi Fornaciari. Στην Τοσκάνη τοσκανίστας, δηλαδή καθαρολόγος, ήταν ο G. Rosini.

2. G. Giusti, ό.π., σ. 191-192.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/47.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διατρέχει όλες τις τάσεις και γίνεται ορατή στις κρίσιμες στιγμές, όπως στον πόλεμο του 1848. Πάνω και πέρα από τους άμεσους ή και τους απώτερους στόχους, κυριαρχεί σε όλους τους φιλελεύθερους ο ρομαντικός εθνικισμός, η πίστη στα δικαιώματα του ανθρώπου και το ενδιαφέρον για την κοινή πανανθρώπινη μοίρα. Όσο προχωρεί ο αιώνας, νικούν οι ενωτικές τάσεις στη μάχη εναντίον του τοπικισμού που έχει βαθιά τις ρίζες, ιδιαίτερα στην Τοσκάνη, εξαιτίας του ένδοξου, πολιτισμικού κυρίως, παρελθόντος της. Ακόμα και οι εντάσεις του γλωσσικού ζητήματος, που είχαν φέρει συχνά αντιμέτωπους τους Τοσκάνους με τους Λομβαρδούς διανοούμενους, υποχωρούν από την πίεση των αναγκών του διαφωτισμού. Οι αναμνήσεις της εποχής των comuni εξασθενούν χρόνο με το χρόνο και δίνουν τη θέση τους στο κοινό σημείο αναφοράς, που είναι η δόξα της αρχαίας Ρώμης. Ο ιταλικός ρομαντισμός σ' αυτό ακριβώς διαφέρει από τον ρομαντισμό των άλλων ευρωπαϊκών λαών και προσεγγίζει τον ελληνικό: δεν εξουδετέρωσε ποτές τις κλασικιστικές τάσεις.

Όσο για τα χριστιανικά ιδανικά, ούτε αυτά ήταν δυνατόν να μην επενεργούν στην διαμόρφωση των ιδεολογιών και στη στήριξη των αγώνων μιας κοινωνίας τόσο προσηλωμένης σ' αυτά. Μόνο που χρειάστηκε να αναχθούν σε άλλες σφαίρες για να μην προσομοιάζουν με ό,τι εκπροσωπούσε τότε το Βατικανό. Πολιτικές κινήσεις μείζονος σημασίας, όπως η Giovane Italia, εξέλιξαν και βάθυναν το θρησκευτικό αίσθημα, με νέο όμως χρώμα, και στήριξαν σ' αυτό την αφυπνιστική τους προσπάθεια.

Δεν έλειψε εξάλλου από την ειρηνική Τοσκάνη η δράση των μυστικών εταιρειών, μόνο που σπάνια οδήγησε εκεί σε επαναστατικά κινήματα: ο καρμποναρισμός, που κίνησε στη Νάπολη και στο Piemonte τα κινήματα του 1820 και 1821, εξαπλώθηκε και στην Τοσκάνη, αλλά αντιμετωπίστηκε από τον Fossombroni "σαν μια παιδική αταξία"1 και δεν προξένησε τίποτε 

——————————————

1. "Come una ragazzata" (Montanelli, ό.π., σ. 38). Επίσης G. Salvemini, Scritti sul Risorgimento, Milano 1961, σ. 402: "Η Τοσκάνη

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/48.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αξιομνημόνευτο εκτός από την αυτοκτονία ενός νέου που απογοητεύτηκε επειδή ένας φίλος, στο σπίτι του οποίου είχε ζητήσει καταφύγιο μετά από "συστάσεις" που του έκαμε η αστυνομία, του αρνήθηκε τη φιλοξενία.

Αλλά οι καιροί ωριμάζουν. Στις αρχές της 10ετίας του '30 ένα μεγάλο μέρος των φιλελεύθερων Τοσκάνων οργανώνεται στην Giovane Italia. Η οργάνωση, που έμελλε να πρωτοστατήσει στον ενωτικό-απελευθερωτικό αγώνα ως το τέλος της 10ετίας του '40, πλαισιώθηκε εκεί αρχικά από τους κύκλους του Indicatore Livornese μετά το κλείσιμο του περιοδικού: τον Guerrazzi, τον Pietro Bastogi, πλούσιο καταστηματάρχη του Λιβόρνου, τον Enrico Mayer, διαπρεπή παιδαγωγό και, φυσικά, τον Mazzini που ήλθε στην Τοσκάνη το 1830. Οι καθηγητές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας, όπως θα δούμε, δεν έλειψαν από το προσκλητήριο.

Το κεντρικό κομιτάτο της Giovane Italia είχε την έδρα του στη Μασσαλία. Από εκεί, αλλά κι από το Παρίσι, έφταναν οι οδηγίες, τα φυλλάδια και τα θεωρητικά κείμενα1. Σύμφωνα με τα φυλλάδια, επικεφαλής του επαναστατικού στρατού βρίσκονταν κόμητες, μαρκήσιοι, πλούσιοι ιδιοκτήτες, δικηγόροι, δόκτορες της νομικής και της ιατρικής, οι περισσότεροι με στρατιωτικές σπουδές στο εξωτερικό· στη βάση υπήρχαν χιλιάδες οπλισμένων αποστόλων (apostoli armati). "Πάντα η ίδια ιστορία", όπως παρατηρεί ο Montanelli, "για τις χιλιάδες των φανταστικών μαχητών [...] Κι όμως οι θεωρίες του Mazzini αξιοποίησαν ως επαναστατικό κίνητρο τον καθολικισμό, που ως τότε ηχούσε στ' αυτιά της πανεπιστημιακής νεολαίας ως Ιερά εξέταση"2.

——————————————

κυβερνήθηκε με ήπιους τρόπους, πατριαρχικούς, αποχαυνωτικούς: η αναταραχή εκδηλώθηκε εκεί λιγότερο παρά στις άλλες περιοχές της Ιταλίας· οι μυστικές εταιρείες είχαν εκεί ελάχιστη επιρροή".

1. Η πολιτική φιλοσοφία του αρχηγού της Giovine Italia στο G. Mazzini, Scritti editi ed inediti, Τόμοι 100, Imola 1906-1943.

2. ό.π., σ. 42.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/49.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Την ίδια περίπου εποχή διαδίδονταν στην Ιταλία άλλα νεοχριστιανικά ρεύματα που προέρχονταν από τη Γαλλία: αρκετοί οργανώθηκαν στις μυστικές "εκκλησίες" των Σενσιμονιστών1 και μια μικρή τέτοια εκκλησία, συγκροτήθηκε από φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας το 1832. Σύντομη ζωή και μικρό αριθμό οπαδών είχαν οι Carbonari riformati, που είχαν έδρα την Πίζα, οι Veri Italiani και η Legione Italiana. Αρκετά μέλη των οργανώσεων αυτών δικάζονταν κατά καιρούς και καταδικάζονταν, αλλά ο Αρχιδούκας τούς έδινε χάρη. Άλλοι πατριώτες, κορυφαίοι διανοούμενοι οι περισσότεροι, οδηγούνταν στις φυλακές, όπου έμεναν για μικρό διάστημα ασχολούμενοι με το συγγραφικό τους έργο. Πολύ λίγοι Τοσκάνοι εξορίστηκαν, αλλά κι αυτοί για λίγο διάστημα, ενώ στους ξένους επιβαλλόταν, και μάλιστα υπό τύπον "συμβουλής", η απομάκρυνση από το Μ. Δουκάτο. «Κι ενώ η κυβέρνηση της Τοσκάνης κατασκεύαζε αυτά τα "ζαχαρωμένα θύματα", όπως πνευματωδέστατα τα χαρακτήρισε ο Salvagnoli, οι δίκες των μελών της Giovane Italia έσταζαν αίμα στο Piemonte»2.

Όσο φτωχός είναι ο κατάλογος των μαρτύρων της αντίστασης στην Τοσκάνη, τόσο μεγάλος είναι ο αριθμός των πολιτών που, χωρίς να είναι μέλη καμιάς οργάνωσης, πήραν μέρος σε νόμιμες ή και παράνομες πολιτικές εκδηλώσεις, επιδιώκοντας, καθώς λέει ειρωνικά ο Giusti, "να σώσουν συγχρόνως την πατρίδα και το τομάρι τους"3. Οι πόλεις της Τοσκάνης έζησαν στο διάστημα μιας εικοσαετίας περίπου (1830-1849) μια κλιμάκωση πολιτικού αναβρασμού, που εκφραζόταν είτε με πανηγυρισμούς είτε με διαμαρτυρίες και που έφτασε σε κορυφώσεις απίστευτες τις παραμονές του Πρώτου Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Η αντίστοιχη κλίμακα των παραχωρήσεων του Λεοπόλδου δεν οφείλεται

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 45.

2. στο ίδιο, σ. 42. Ο Vincenzo Salvagnoli (1802-1861) ήταν στέλεχος της Accademia dei Georgofili, συγγραφέας και ποιητής.

3. ό.π., σ. 49.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/50.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μόνο στη μακροθυμία του. Και επιτέλους: όταν το επέβαλαν οι καιροί, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι διακινδύνευσαν και "το τομάρι τους" στις μάχες της Λομβαρδίας και μερικοί το έχασαν...

Στο διάστημα που ακολούθησε τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1849-1859) οι πολιτικές τάσεις στην Τοσκάνη διαμορφώνονται διαφορετικά. Καθώς η κυβέρνηση της Φλωρεντίας δεν διαφέρει πια πολύ από τις κυβερνήσεις των άλλων ιταλικών κρατών, τα χαρακτηριστικά των πολιτικών ρευμάτων στην Τοσκάνη είναι εκείνα που αποδίδονται στις αντίστοιχες κινήσεις όλης της Ιταλίας. Η συνθηκολόγηση των πριγκήπων με την Αυστρία και η κατάπνιξη των επαναστατικών κινημάτων που εξακολουθούσαν μετά την ήττα απέδειξε πόσο ουτοπιστική ήταν η ιδέα της απελευθέρωσης με τη βοήθεια των θρόνων. Ουτοπιστική είχε αποδειχθεί, εξαιτίας της μεταστροφής του Πίου Θ΄, και η ελπίδα για ένα παπάτο εθνικό και μεταρρυθμιστικό κι έτσι άδοξα "έδυσε ο νεογκουελφισμός"1. Οι ηγέτες του Risorgimento αντιλήφθηκαν ότι ο εχθρός ήταν ένας: η Αυστρία. Η δύναμη αυτή μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο κι όχι στις πλατείες των Ιταλικών πόλεων κι η μόνη ιταλική δύναμη που μπορούσε να διεξαγάγει τον αγώνα αυτόν ήταν το Βασίλειο του Piemonte. Οι αντιμοναρχικοί υπέστειλαν τις σημαίες τους. Οι κήρυκες των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αναδιαρθρώσεων δεν εύρισκαν οπαδούς μέσα σε κοινωνίες, όπου είχε επικρατήσει η ιδέα του "primum vivere": πρώτα να υπάρξει η ενωμένη Ιταλία κι ύστερα να ασχοληθούμε με το πώς θα υπάρξει. "Στην τάξη των εύπορων αστών, που ήταν προοδευτική στην πολιτική και συντηρητική στα κοινωνικά ζητήματα και που είχε πτοηθεί από μερικά λαϊκά και αγροτικά κινήματα [...] λειτουργούσαν, μετά το '49, ενδοιασμοί και φόβοι μήπως η οικονομική - κοινωνική τάξη απειληθεί από την πρόοδο

——————————————

1. "Tramontò il neoguelfismo" (G. Volpe, Italia moderna, Firenze 1943, σ. 19).

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/51.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

του σοσιαλισμού"1. Ακόμα και η πτέρυγα του Mazzini φαινόταν να προσβλέπει με ελπίδα στο Βασίλειο του Piemonte και να επικροτεί, έστω και εκ των υστέρων, τους χειρισμούς του Καβούρ.

Τα πολιτικά συμβάντα της τελευταίας διετίας (1859-61) χαρακτηρίζονται από "τη συμφωνία και την αλληλεγγύη, με την οποία δρούσαν, τουλάχιστον στην πράξη, διαφορετικές επί σκηνής δυνάμεις, που γίνονταν όλο και πιο συγγενείς και ικανές για συνεργασία: η μοναρχία και ο "λαός", ο βασιλικός στρατός και οι εθελοντές, ο Καβούρ με τους μετριοπαθείς οπαδούς του και ο Garibaldi με τις Camicie rosse. Άνθρωποι ή ομάδες δράσης διαφορετικές μεταξύ τους. Δεν έλειπε -απών αλλά παρών- ούτε ο Mazzini..."2

Στους τελευταίους αυτούς αγώνες η Τοσκάνη συνεισέφερε όχι λίγο: κύματα εθελοντών, ανάμεσα στους οποίους και φοιτητές, έφευγαν από τη Φλωρεντία, τη Σιένα, το Λιβόρνο, τη Λούκα, την Πίζα για να καταταγούν στο στρατό του Piemonte στον Δεύτερο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Τέλος, το 1861, μια δεύτερη φάλαγγα φοιτητών πολεμιστών έφευγε από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για ν' ακολουθήσει τον Garibaldi στην Εκστρατεία των χιλίων.

——————————————

1. G. Volpe, ό.π., σ. 20. Ο Volpe, ως μελετητής της γενικότερης πολιτικής ιστορίας, δεν επιμένει, φυσικά, σε μικρότερης σημασίας ιδιοτυπίες, όπως, για παράδειγμα, την επιβίωση ως το 1859 της τάσης των αυτονομιστών στην Τοσκάνη που επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος: σε 386.445 ψηφοφόρους οι 366.571 ψήφισαν υπέρ της ενώσεως με τη συνταγματική μοναρχία της Σαβοΐας, 14.925 υπέρ του χωριστού βασιλείου και 4.949 ψήφοι ακυρώθηκαν (Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 475).

2. στο ίδιο, σ. 33-34. Ο Mazzini, εξόριστος τότε στην Αγγλία, ήταν παρών με τα γραπτά του και την προπαγάνδα του. Πρβ. επίσης Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 23 κ.ε. Για ερμηνεία των εξελίξεων μετά το '48 και κριτική της σχετικής πολιτικής φιλολογίας, βλ. A. Gramsi, ό.π., σ. 83 κ.ε.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/52.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

4. Gian Pietro Vieusseux

Σελ. 52
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 33
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    όπλα. Όπως ήταν φυσικό, εκείνοι -και ιδιαίτερα οι εθελοντές του Λιβόρνου- δεν ήταν τόσο πρόθυμοι να τα επιστρέψουν όταν ο Λεοπόλδος αποφάσισε να συνθηκολογήσει.

    Η δεκαετία που ακολουθεί την εποχή της Παλινόρθωσης (1849-59), ενώ θα μπορούσε να λέγεται Παλινόρθωση No 2, αφού ακολουθεί την επιστροφή του Λεοπόλδου από την Gaeta "για να σώσει τον φτωχό αυτό τόπο από την αναρχία"1, ονομάζεται συνήθως από τους ιστορικούς "Περίοδος της αντεπανάστασης". Το σύνταγμα καταργήθηκε το Πανεπιστήμιο ακρωτηριάστηκε. Η Τοσκάνη, για πρώτη φορά στην ιστορία της, παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά αστυνομικού κράτους. Στο τέλος της περιόδου ο Μέγας Δούκας θα φύγει για δεύτερη φορά, τώρα όμως όχι "πικραμένος", άλλα κατησχυμένος2.

    Πνευματική κίνηση

    Η πνευματική κίνηση και οι ιδεολογίες που διαμορφώθηκαν την πρώτη πεντηκονταετία του περασμένου αιώνα στην Τοσκάνη σφραγίστηκαν από το πέρασμα των Γάλλων. "Η παρουσία των επαναστατικών στρατευμάτων η, έστω και εφήμερη, άνθηση τοπικών κυβερνήσεων [...] κι ακόμα ύστερα, η ναπολεόντεια κυριαρχία έδωσαν μια μεγάλη ώθηση στον παλιό κόσμο, έθεσαν σε κυκλοφορία νέες ιδέες και νέες πρωτοβουλίες, συνετέλεσαν στην κινητοποίηση μεγάλων πολιτισμικών και κοινωνικών δυνάμεων"3.

    Θα ήταν ωστόσο περιοριστικό να εντοπίσει κανείς τις 

    ——————————————

    1. G. Giusti, ό.π., σ. 184.

    2. στο ίδιο, σ. 240 : "Ο Αρχιδούκας, που είχε ως τότε την αγάπη και την εκτίμηση των πολιτών ως άνθρωπος καλών προθέσεων [...] ακόμα κι αν κάμει θαύματα, δεν θα ξεπλύνει αυτό το στίγμα ούτε από το όνομά του ούτε από το όνομα της οικογενείας του..."

    3. Roberto Pertici, "Uomini e cose dell'editoria pisana" στο Una città ..., ό.π.

    3