Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 336-355 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/336.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

παίρνουν το πτυχίο τους λίγες μέρες μετά την καταβολή των εισφορών1. Άλλοι, ελάχιστοι, φαίνεται ότι δεν τα καταφέρνουν2. Δεν λείπουν τέλος κι εκείνοι που πληρώνουν μόνο ένα ακαδημαϊκό έτος και δεν ξαναφαίνονται: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου Μαρκορά: "Marcoras Gerasimo di Corfù. Legge. T. A. dicem. 1850, 30 maggio 1851".

Η ΤΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΠΟΝΟΜΗΣ

Στον κώδικα όπου καταγράφονται οι προαγωγικές εξετάσεις και η Τελευταία, υπάρχουν ειδικά φύλλα που αφορούν στις τελετές της απονομής3. Σ' αυτά αναγράφονται οι υποψήφιοι για το δίπλωμα κατά ομάδες είτε μόνο από Καθολικούς είτε μόνο από Έλληνες, κάποτε μαζί με κάποιον Εβραίο. Αναφέρεται ο χώρος, όπου γίνεται η τελετή ("in Scuola Magna", προκειμένου για τους Έλληνες)4, το όνομα του καθηγητή που προΐσταται στην τελετή (laureante), τα ονόματα των παρισταμένων καθηγητών

——————————————

1. Ο Γεώργιος Πούμπουρας, για παράδειγμα, φαίνεται πως έκαμε μόνο ένα σύντομο ταξίδι στην Πίζα: "Quattro tasse medie per gli studi fatti all' Estero 3 Nov. 1856. Tassa finale 3 Nov. 1856". Στις 10 Νοεμβρίου ο Πούμπουρας πήρε πτυχίο.

2. Για παράδειγμα παραθέτω την αναγραφή του Επαμεινώνδα Μεταξά: "Metaxà Epaminonda di Paros Sola Medic. 4 Tasse medie 15 Giugno 1852. T. F. 15 Giugno 1852". Στο κατάστιχο των πτυχιούχων δεν υπάρχει Επαμεινώνδας Μεταξάς. Ποσοστά πτυχιούχων και μη δεν εξάγονται από την περίοδο αυτήν γιατί μερικοί ενδέχεται να πήραν πτυχίο μετά το 1861, που είναι το όριο της έρευνας.

3. A.S.P , Università, DI No 167, Processi verbali degli esami e delle lauree...

4. Πρόκειται για την περίφημη "Sala della Divina Sapienza" που έχτισε ο Angelo Franceschi, πρώτα σπουδαστής της Θεολογίας και του Δικαίου και ύστερα Γραμματέας (Cancelliere) στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (βλ. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 220).

Σελ. 336
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/337.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

(κάποτε γράφεται μόνο "παρουσία όλου του Ακ. σώματος της Σχολής"), το όνομα του καθηγητή που τους "ανεκήρυξε δόκτορας με την καθιερωμένην απόφασιν της A.M. του Αρχιδούκα", το όνομα του καθηγητή που εξεφώνησε τον επαινετικό λόγο και εκείνου που επέδωσε την τήβεννο καθώς και του καθηγητή που συνέταξε την πράξη.

Η τελετή της απονομής των πτυχίων, προκειμένου για τους Καθολικούς, γίνεται στο μέγαρο της Αρχιεπισκοπής και αρχίζει με την ομολογία Καθολικής πίστεως· ο τίτλος απονέμεται σ' αυτούς από τον αρχιγραμματέα του Πανεπιστημίου (Gran Cancelliere), που είναι ο Αρχιεπίσκοπος. Για τους μη Καθολικούς, η τελετή γίνεται στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου και το πτυχίο τους απονέμεται από τον πρύτανη της Σχολής εν ονόματι της Αυτού Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μεγαλειότητος. Αντί για ομολογία πίστεως, οι μη Καθολικοί δίνουν ενώπιον του πρυτάνεως "τον καθιερωμένο όρκο"1. Όλοι οι υποψήφιοι για την απονομή του πτυχίου κάθε σχολής αναγορεύονται πτυχιούχοι με μία και την αυτή ανακήρυξη2 και κατόπιν ένας από τους καθηγητές της σχολής εκφωνεί ένα σύντομο επαινετικό λόγο στα λατινικά3.

——————————————

1. Οι γιατροί δίνουν τον όρκο του Ιπποκράτους (A.S.P., Università, D I No 167, πρακτικά των εξετάσεων και των τελετών απονομής 1814-1825).

2. Βλ στο Παράρτημα τον τύπο της κοινής αναγόρευσης.

3. A.S P., Università, D II 7, ό.π., άρθρο XVII, Dottorato. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζονται δύο έπαινοι: "Acroasis Habita Pisis, VI Idus Aprilis An. MDCCXXXVI ab Josepho Gantinio, Equite Gregoriano et SS. Canonum Interprete -In Pisano Athenaeo- Cum Doctoratus Lauream Probatis Adolescentibus Traderet". M' αυτήν εγκωμιάζεται "ο Νικόλαος, υιός του Πέτρου εκ των κομήτων Λογοθέτη, των οποίων πατρίς είναι η γλυκυτάτη Ζάκυνθος", και ο Νικόλαος Τυπάλδος. Του Λογοθέτη ο έπαινος είναι μακρότατος: αναφέρεται στη δόξα των Λογοθετών, ξεκινώντας από τον ιδρυτή του οίκου, και στα εξαίρετα προσόντα του νεαρού Νικολάου. Του Τυπάλδου ο έπαινος είναι σύντομος επειδή "ο ίδιος με θερμάς παρακλήσεις καθικέτευσε να μην ειπωθή ούτε λέξις διά τους ιδικούς του και των προγόνων του τους επαίνους" Ο δεύτερος έπαινος (στο ίδιο, Γ2,

22

Σελ. 337
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/338.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Κάποτε διαβάζονται εγκωμιαστικά ποιήματα, γραμμένα επί τούτω από καθηγητές ή φίλους των αναγορευομένων1, και η τελετή κλείνει με την επίδοση των ατομικών τίτλων2.

Ο τύπος του πτυχίου "παρέμεινε αναλλοίωτος ως το 1860, όπως αναλλοίωτη έμεινε και η τελετή της απονομής, ωραιότατη, γεμάτη από ιστορικές αναμνήσεις"3. Κι όμως: ο τύπος του πτυχίου που δινόταν στους Έλληνες άλλαξε το 1842· αντί για τον μεγαλοπρεπή τίτλο σπουδών με τη σχολαστική αναγραφή όλων των παραγόντων της τελετής, τους δινόταν πια ένα "απλό πιστοποιητικό" κι αυτό προκάλεσε εντονότατη διαμαρτυρία τους στον γενικό προβλεπτή του Πανεπιστημίου Giuglio Boninsegni: "Εκλαμπρότατε και Σεβασμιότατε Monsignore: Αφ' ότου ιδρύθηκε το τρισένδοξο Πανεπιστήμιο της Πίζας, οι Έλληνες, μνήμονες της δόξας και των συμφορών που είναι κοινές στην πατρίδα τους και σ' αυτήν την κλασική γη, και των φώτων, τα οποία η μητέρα των επιστημών εμπιστεύθηκε στην πρωτότοκη κόρη της

——————————————

"Acroasis habita Pisis, an. DCCCXXXVII Ab. Josepho Cantinio...") είναι του Γεωργίου Τυπάλδου. Σ' αυτόν αναφέρεται η δόξα της οικογένειας, όλοι οι τομείς στους οποίους αυτή διακρίθηκε, το πλήθος των μελών της, που σπούδασε στην Πίζα, ο Νικόλαος που πήρε πτυχίο το προηγούμενο έτος και οι λαμπρές σπουδές του Γεωργίου στην Ιόνιο Ακαδημία, στο Παρίσι και στην Πίζα. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 2.

1. Πρβ. Ειρ. Ασωπίου, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 10: «Εν εκάστη Έλληνος σπουδαστού Laurea ή διδακτορική αναγορεύσει [...] ο αείμνηστος Κάρολος Ορλανδίνης δεν παρημέλει να υπενθυμίζη τω αναγορευομένω προσφέρων αυτώ σονέττον [ ..] ότι "Πέλοπος κτίσμα η Πίσα"». Ένα εγκωμιαστικό ποίημα, με επικεφαλίδα "Della faustissima circostanza che il nobil Signor Niccolò Tipaldo presa la laurea in legge nell'I. e R Università di Pisa nell'anno 1836" και υπογραφή Niccolò Caludi Corfuense, σώζεται στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1. Βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 3.

2. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζεται το δίπλωμα του Νικολάου Τυπάλδου που επιδόθηκε από τον Giovanni Rosini. Το κείμενο είναι μακρότατο με πλήθος υπογραφές και τελευταία του M. Fossombroni. Βλ. Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.

3. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224.

Σελ. 338
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/339.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

59. Η τελετή της απονομής: επικεφαλίδες εγκωμίων

Σελ. 339
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/340.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

για να τα διαφυλάξει, προσέτρεχαν πολυπληθείς σ' αυτό για να μεταφέρουν τον σπόρο του ζωοποιού εκείνου φυτού, το οποίο η βαρβαρότητα είχε εξ ολοκλήρου εξαλείψει [...] Εδώ στην Πίζα, τόσο από άλλες απόψεις όσο και στις σπουδές μας, εύλογα θεωρηθήκαμε ίσοι με τους εντοπίους, και, τόσο στα πρώτα έτη όσο και στο τελευταίο, οι κανόνες των εξετάσεων και η διατύπωση του πτυχίου μας ήταν όμοιες με εκείνες των Ιταλών, με μερικές μόνο τροποποιήσεις, που αφορούσαν στη διαφορά του δόγματος. Τώρα όμως, βλέποντας ότι σχεδόν υποβιβαζόμαστε και ότι ο τύπος του διπλώματος έχει ολωσδιόλου μεταβληθεί ειδικά για μας, βλέποντάς το να στερείται, εκτός από τις άλλες εκφράσεις που είναι αναγκαίες για το κύρος ενός διπλώματος, ακόμα και τα πανσέβαστα ονόματα των ενδόξων καθηγητών μας και σχεδόν να περιορίζεται στην απλότητα ενός πιστοποιητικού, δεν μπορούμε παρά να μην το δεχθούμε και να σας παρακαλέσουμε να μας χορηγήσετε διπλώματα διατυπωμένα με τον παλαιό τρόπο, εφόσον μάλιστα εμείς έχουμε διατρέξει τις σπουδές μας και έχουμε υποστεί τις εξετάσεις κατά τον παλαιό κανονισμό, αλλά και επειδή η διαφορά του πτυχίου και η λακωνικότητα αυτή εν σχέσει με την διατύπωση που διαθέτουν οι παλαιότεροι από εμάς πτυχιούχοι θα μπορούσε να μας προξενήσει ζημία στις πατρίδες μας, αφού εκεί δεν είναι δυνατόν να είναι γνωστοί ούτε οι νέοι κανονισμοί ούτε η στάθμη που εμείς διατηρήσαμε στις σπουδές μας.

Πίζα, 13 Ιουλίου 1842

Δωρ. Ιωάννης Καλλίας, Δωρ. Δημήτριος Μπαχώμης, Δωρ. Ιωάννης Φρυδάς, Δωρ. Ανδρέας Καρούζος, Δωρ. Δημήτριος Κολέας του Αγγέλου, Δωρ. Ευάγγελος Ι. Κλαδάς, Δωρ. (Γεώργιος) Κουπέτσογλου, Δωρ. Σπυρίδων Παδοβάνης, Δωρ. Ιάκωβος Πολυκαλάς"1.

——————————————

1. Michele Luppo Gentile, ό.π. Στη δημοσίευση του εγγράφου παραλείπεται μια υπογραφή με την εξήγηση "illegibile" και ο Φρυδάς μεταγράφεται ως Fasdu.

Σελ. 340
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/341.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πόσο σημαντικό ζήτημα ήταν ο τύπος του πτυχίου για τους διπλωματούχους της εποχής εκείνης φαίνεται και από το γεγονός ότι πλήρωναν για να χαραχτούν χρυσά γράμματα στην περγαμηνή1. Η επισημότητα εξάλλου της τελετής φαίνεται από το κείμενο της κοινής ανακηρύξεως που ονομαζόταν "Verbale di Laurea" και ήταν στερεότυπο, ρητορικό στο έπακρο και μακροσκελέστατο. Ο ιστοριοδίφης Carlo Fedeli έχει δημοσιεύσει τρία τέτοια κείμενα: ένα του 1476 (σπανιότατο εύρημα), ένα του 17ου αιώνα από το οικογενειακό αρχείο του Giulio Rospigliosi (πτυχιούχου του Πανεπιστημίου της Πίζας και μετέπειτα πάπα Κλήμη του Θ΄) και ένα της πρώτης πεντηκονατετίας του ΙΘ΄ αιώνα2. Και τα τρία είναι γραμμένα στα λατινικά και, όπως ο ίδιος ο G. Fedeli παρατηρεί, σε λίγα πράγματα στην ουσία διαφέρουν μεταξύ τους3. Στο κείμενο του ΙΘ΄ αιώνα, μετά το In Dei Nomini Amen, αναγράφεται το όνομα του Αρχιεπισκόπου και οι τίτλοι του: "Raynerius Alliata Omnipotentis Dei et Apostolicae Sedis gratia Archiepiscopus Pisarum, Insularum Corsicae et Sardenia e Primas, et in eis legatus Natas et Pisanae Academiae Apostolica et Imperiali auctoritate Magnus Cancelarius". Ακολουθεί εγκώμιο του Πανεπιστημίου, αναφέρεται το είδος της επιστήμης και τα δικαιώματα των πτυχιούχων και το κείμενο τελειώνει με την εντολή να απονεμηθεί το δίπλωμα στον δικαιούχο4.

Πρόκειται φυσικά για την ανακήρυξη Καθολικών πτυχιούχων. Δεν έλειπαν όμως και οι Έλληνες από την τελετή στο μέγαρο της Αρχιεπισκοπής: όσοι απ' αυτούς ήταν Καθολικοί έπαιρναν εκεί το δίπλωμά τους. Στα φύλλα της περιόδου 1814-25 και μόνο, αναγράφονται πέντε Έλληνες που πήραν το πτυχίο τους από τον Αρχιεπίσκοπο: Στέλιος Κουριέλας Σβορώνος, Ιωάννης 

——————————————

1. A.S.P., Università, A II 7, Rescritto de' 11 agosto 1815.

2. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 224-242.

3. στο ίδιο, σ. 224.

4. στο ίδιο, σ. 239-242.

Σελ. 341
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/342.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Μετσαβάλης, Νικόλαος Μαράτος, Νικόλαος Βελισάριος και Αναστάσιος Κωστής1.

ΣΧΟΛΙΟ

Οι περιπτώσεις που παρατέθηκαν σε όλα τα κεφάλαια της ενότητας είναι απλώς ενδεικτικές. Επιλέχτηκαν με κριτήριο την αντιπροσωπευτικότατα ή την ιδιοτυπία τους και με σκοπό να δοθεί, μέσω αυτών, μια περιγραφή του θεσμικού πλαισίου, από το οποίο διεπόταν η διαδρομή των σπουδών στην Πίζα στο διάστημα της 50ετίας που καλύπτει η έρευνα και των εφαρμογών του προκειμένου για τους Έλληνες. Η εικόνα που προκύπτει από τη σύνθεση των επιμέρους περιπτώσεων θα μπορούσε να έχει την ονομασία "Η τελευταία αντίσταση". Πρόκειται για την εικόνα ενός πανεπιστημίου που έχει σοβαρούς λόγους αλλά και μπορεί, για λίγο ακόμα, να αντιστέκεται στους νέους θεσμούς, οι οποίοι θυσιάζουν -και θα θυσιάζουν ολοένα και περισσότερο στο μέλλον- την ουσία στον τύπο. Βρισκόμαστε ίσως στη στιγμή που εκπνέει μια μακρότατη μεταβατική περίοδος, μετά το τέλος της οποίας θα έχει λείψει και η τελευταία αντίσταση των Universitates απέναντι στην εισβολή-επιβολή της αυστηρά τυπικής-γραφειοκρατικής οργάνωσης των σύγχρονων πανεπιστημίων.

Τα κυριότερα χαρακτηριστικά που επισημάνθηκαν καθώς διαγραφόταν η εικόνα αυτή, είναι τα εξής: προϋποθέσεις εισδοχής, χρόνος και στάδια σπουδών, παρουσίες στις παραδόσεις. Αυτό που προέκυψε είναι ότι, όσο προχωρεί ο πολυτάραχος 19ος αιώνας, εισάγονται νέοι θεσμοί που θέτουν όλο και περισσότερους όρους για την εισδοχή και ορίζουν μακρότερο και πιο αυστηρά καθορισμένο διάστημα σπουδών, χωρισμένο σε στάδια, από τα

——————————————

1. Ερευνα στο Archivio della Curia Archivescovile της Πίζας θα φώτιζε πολλά σημεία του θέματος. Για τον τύπο των μη Καθολικών πτυχιούχων, βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 1.

Σελ. 342
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/343.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

οποία το επόμενο προϋποθέτει αναγκαστικά τη διέλευση από το προηγούμενο. Παράλληλα γίνεται όλο και αυστηρότερος ο έλεγχος των παρουσιών στα μαθήματα. Ας σημειωθεί ότι οι αλλαγές αυτές δεν υπαγορεύονται από αυταρχικές ιδεολογίες, αλλά εκφράζουν τις τάσεις εκσυγχρονισμού που υιοθετεί μια μερίδα παιδαγωγών λίγο πριν από τα μέσα του αιώνα.

Η αντίσταση του Πανεπιστημίου της Πίζας, που ακόμα θυμάται κάπως τον καιρό που τα μαθήματα γίνονταν κάτω απ' τις στοές του Borgo, συνίσταται σε μια προσπάθεια να παραβαίνει τους περιοριστικούς θεσμούς χωρίς να κινδυνεύει. Κατορθώνει, υποκαθιστώντας συχνά το νόμο με το έθιμο, να διασώζει τον χαρακτήρα εκείνον των ανώτατων σπουδών που σε λίγο θα χαθεί ολωσδιόλου.

Στη στάση αυτή του Πανεπιστημίου της Πίζας δεν μπορεί παρά να συμβάλλει και το γεγονός ότι λειτουργεί σε μια υπόδουλη χώρα. Αν προσθέσουμε σ' αυτό ότι η 50ετία, στην οποία κινείται η έρευνα, είναι η εποχή της ακμής του ιταλικού Risorgimento, έχουμε μια ακόμα ερμηνεία: όταν η Ιταλία ολόκληρη μάχεται εναντίον της ξένης κυριαρχίας, οι πανεπιστημιακές αρχές στην Πίζα βρίσκουν τρόπους -έστω και κατ' επίφασιν γραφειοκρατικούς- να αντιπαλεύουν την καταδυνάστευση των κυβερνητικών διαταγών. Όσο για την ενθύμηση των παλιότερων θεσμών στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, δεν μπορεί παρά να ενισχύεται από το πνεύμα του φιλελεύθερου ρομαντισμού που κυριαρχεί τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα και που κάνει τους φοιτητές να εκφράζουν την αντίστασή τους κατά του καθεστώτος κυκλοφορώντας, παρά τις διαταγές, με κουστούμια της εποχής των Μεδίκων1.

——————————————

1. Μια γενικότερη ερμηνεία της στάσης των φοιτητών και της σχετικής απαγόρευσης παρέχει ο Μαρξ: "Και όταν ακόμα οι ζωντανοί φαίνονται σαν ν' ασχολούνται ν' ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα για να δημιουργήσουν κάτι που δεν έχει προϋπάρξει, σ' αυτές ακριβώς τις εποχές της επαναστατικής κρίσης, επικαλούνται φοβισμένοι τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα μαχητικά 

Σελ. 343
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/344.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Οι διαταγές εξάλλου που αφορούν στο Πανεπιστήμιο εκφράζουν τη γενικότερη εκπαιδευτική πολιτική που υιοθετείται κατά καιρούς από τους Δούκες της Λορένης: έχουν χαρακτήρα απλώς εκσυγχρονιστικό σε περιόδους κατά τις οποίες το Μ. Δουκάτο θεωρεί ότι αυτό επιβοηθεί τη συντήρηση της κυριαρχίας του αλλά και την επιρροή του, που εν πολλοίς στηρίζεται στην ακτινοβολία του ιστορικού Πανεπιστημίου της Πίζας· αποκτούν χαρακτήρα κατασταλτικό και χάνουν ακόμα και το πατρικό τους ύφος σε περιόδους έντασης του γενικότερου ενωτικού-απελευθερωτικού αγώνα, στον οποίο το Πανεπιστήμιο, όπως είδαμε, όχι μόνο συμμετέχει, αλλά και πρωτοστατεί.

Τα μέτρα που εφαρμόζονται ως έκφραση της επαμφοτερίζουσας αυτής πολιτικής σχετίζονται κατά πρώτο λόγο με τον βαθμό ανοχής του Πανεπιστημίου στο ζήτημα της εισδοχής των ξένων. Οι Δούκες της Λορένης και η Αυστρία -με την οποία το Μ. Δουκάτο διατηρεί, έστω και χαλαρούς, τους δεσμούς του- γνωρίζουν ότι ο ιταλικός αγώνας της ανεξαρτησίας γίνεται τόσο αποτελεσματικότερος, όσο ενισχύεται ο ενωτικός του χαρακτήρας. Ένα πανεπιστήμιο με ανοιχτές πύλες υποδέχεται, υιοθετεί και τρέφει, μαζί με τους πολιτικούς πρόσφυγες από τα αλλά ιταλικά κράτη, και την επαναστατική ενωτική ιδέα.

Εξίσου επικίνδυνη για την κυριαρχία των Λορενέζων γίνεται κατά καιρούς και η παρουσία στο Πανεπιστήμιο αλλοεθνών ξένων. Ανάμεσα σ' αυτούς το σώμα που έχει τη μεγαλύτερη δύναμη και επιρροή είναι οι Έλληνες. Ότι οι Έλληνες μεταφέρουν στην Τοσκάνη τις ιδεολογίες του δικού τους απελευθερωτικού αγώνα, έγινε σαφές στα προηγούμενα κεφάλαια. Εκπροσωπούν επίσης, εκτός από την ιδέα της εθνικότητας -πιο οικεία στην ελληνική

——————————————

συνθήματά τους, τις στολές τους για να παραστήσουν, με την αρχαιοπρεπή αυτή σεβάσμια μεταμφίεση και μ' αυτή τη δανεισμένη γλώσσα, τη νέα σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας". (Κ. Μαρξ, "Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη", Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Έγκελς, Διαλεχτά έργα, εκδ. "Γνώσεις", Αθήνα χ.χ., σ. 282.

Σελ. 344
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/345.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

απ' ό,τι στην ιταλική παράδοση- μίαν άλλη επικίνδυνη για τους κυριάρχους ενωτική τάση: του ενιαίου μετώπου υποδούλων λαών διαφορετικής εθνικότητας. Η τάση αυτή, μολονότι χρονολογείται από την επαύριον της ιδρύσεως της Ιεράς Συμμαχίας, βρίσκει, προς το τέλος της πεντηκονταετίας, τους τρόπους να εκφραστεί πιο δραστικά. .

Όσο κι αν δεν υπάρχουν στατιστικά δεδομένα, είναι μάλλον βέβαιο ότι οι άλλοι μη Ιταλοί -έκτος ίσως από τους Ελβετούς- ήταν ολιγάριθμοι στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Η συρροή των Ελλήνων οφείλεται, μεταξύ άλλων, στην υπεροχή των ιταλικών σπουδών εν σχέσει με τις ελληνικές. Ανάλογοι λόγοι δεν συντρέχουν για τους τότε προηγμένους λαούς της Ευρώπης, που δεν χρειάζεται ν' αναζητήσουν σε άλλη χώρα τα φώτα και το κύρος των πτυχίων τους.

Παρ' όλους ωστόσο τους κινδύνους που εκτέθηκαν παραπάνω, οι αρχές του Μ. Δουκάτου δεν προχώρησαν ποτέ σε μέτρα πλήρους αποκλεισμού των ξένων. Κάτι τέτοιο θα προσέκρουε σε μια ισχυρότατη -επειδή προαιώνια- παράδοση και θα αντέβαινε, σε βασικά οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα της δυναστείας. Αν μάλιστα προστεθεί στους ενδοιασμούς της κυβερνητικής πολιτικής η σταθερή -αν και συχνότερα παθητική- αντίσταση του ακαδημαϊκού σώματος σε οτιδήποτε εναντιωνόταν σε μια επίσης παμπάλαιη παράδοση πανεπιστημιακής αυτονομίας, εύκολα ερμηνεύεται το γεγονός ότι το Πανεπιστήμιο διατήρησε, έστω και με κάποιες ταλαντεύσεις, τις πύλες του ανοιχτές σ' όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Τα μέτρα περιορίζονταν αναγκαστικά, σε διαταγές που συνιστούσαν αυστηρότητα στις εισαγωγικές εξετάσεις -πράγμα που εύκολα μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια ανυψώσεως του επιπέδου σπουδών-, σε έλεγχο των εισαγομένων ως προς τα πολιτικά τους φρονήματα και την προηγούμενη πολιτική τους δράση και σε μυστική παρακολούθηση των ξένων φοιτητών.

Προκειμένου για τα προνόμια των Ελλήνων, η πρώτη εξήγηση είναι σχεδόν αυτονόητη: οι Ιταλοί διανοούμενοι είναι 

Σελ. 345
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/346.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

γνωστοί για τον άκρατο φιλελληνισμό τους που, στη συγκεκριμένη ιστορική συγκυρία, ενισχύεται ακόμα περισσότερο από το αίσθημα συγγένειας που εμπνέει η κοινή τύχη στη δουλεία και στην εξέγερση. Στην ερμηνεία αυτή ας προστεθεί ακόμα μία: η παροικία των Ελλήνων φοιτητών στην Πίζα, με την αριθμητική της δύναμη, την οργάνωση, την αλληλεγγύη μεταξύ των μελών της και τη ζωτικότητά της, είχε κατορθώσει να αποκτήσει μια δύναμη που ενέπνεε σεβασμό και μπορούσε συνεπώς να προβάλλει τα αιτήματά της και να κατορθώνει την εκπλήρωσή τους.

Θα ήταν λάθος ωστόσο να υποθέσει κανείς ότι τα προνόμια αυτά συνεπάγονταν δωρεές πτυχίων. Όλα τα στοιχεία συγκλίνουν στην επιβεβαίωση της άποψης ότι τις εύνοιες τις κέρδιζαν οι Έλληνες, εκτός των άλλων, και με το ικανοποιητικό μορφωτικό τους επίπεδο. Είναι εξάλλου φυσικό: η μεγάλη πλειονότητα των Επτανησίων που πήγαιναν στην Πίζα προερχόταν από οικογένειες ευγενών. Ακόμα κι αν οι οικογένειες αυτές ήταν -και οι περισσότερες ήταν- ξεπεσμένες την εποχή αυτή, η προπαιδεία των μετέπειτα φοιτητών της Πίζας προερχόταν από δασκάλους επιφανείς, συχνά μάλιστα από Ιταλούς πρόσφυγες. Η ιταλομάθειά τους, όπως φαίνεται και από την οικογενειακή αλληλογραφία των Ιακωβάτων, ήταν τόσο πλήρης, ώστε εύλογα μπορούν να χαρακτηριστούν, οι περισσότεροι απ' αυτούς, παιδιά δίγλωσσα.

Κάποιες λαμπρές σχολές υπάρχουν εξάλλου και σε ορισμένα κέντρα του υπόδουλου, του αλύτρωτου και του ελεύθερου Ελληνισμού, που μάλλον θα εξόπλιζαν με επάρκεια τους υποψήφιους σπουδαστές. Τέλος, τα παιδιά που δεν είχαν φοιτήσει στις ολιγάριθμες αυτές σχολές υπόκεινταν, φυσικώ τω λόγω, σε κάποια επιλογή προκειμένου να πάνε στην Πίζα: ή κέρδιζαν υποτροφίες ή έπαιρναν οι ίδιοι και οι οικογένειές τους μια μεγάλη απόφαση που δεν είναι, φυσικά, άσχετη με την έφεση για σπουδές και την κλίση τους προς τα γράμματα.

Επειδή πάντως, όταν μιλάμε για μορφωτικό επίπεδο, τα πράγματα είναι σχετικά, αξίζει να επισημανθεί εδώ η άθλια 

Σελ. 346
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/347.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κατάσταση της γενικής εκπαίδευσης στην Τοσκάνη. Μεταξύ Ιανουαρίου 1841 και Φεβρουαρίου 1842 έγινε εκεί μια έρευνα για να διαπιστωθεί το επίπεδο της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Τα αποτελέσματα της έρευνας δόθηκαν στον Λεοπόλδο Β' τον Μάιο του 1842 από τον Gaetano Giorgini. Τα επιμέρους στοιχεία είναι έξω από τα όρια της παρούσας έρευνας· παρατίθεται μόνο το γενικό συμπέρασμα του Giorgini: "...Περιορίζομαι για την ώρα να επισημάνω [...] ένα οδυνηρό αλλά σωτήριο δίδαγμα, την ανάγκη δηλαδή να ληφθεί αποφασιστική μέριμνα για τη λαϊκή εκπαίδευση εάν δεν θέλουμε η χώρα αυτή, η οποία από παλιά κατέχει την πρώτη θέση στην αναγέννηση του πολιτισμού, να μείνει σήμερα στο τελευταίο σκαλί της πολιτισμικής προόδου"1.

Ούτε όμως και μετά τις διαπιστώσεις αυτές διορθώθηκε η κατάσταση· τα ελάχιστα μέτρα που πρόλαβε να λάβει η κυβέρνηση στο σύντομο διάστημα που μεσολάβησε ως τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας δεν άλλαξαν πολλά πράγματα και μάλλον συνέτειναν στη ματαίωση μιας αναγεννητικής προσπάθειας που είχαν αναλάβει, με δική τους πρωτοβουλία, ριζοσπάστες παιδαγωγοί. Όσο για το μορφωτικό επίπεδο των φοιτητών που προέρχονταν από άλλα ιταλικά κράτη, θα μπορούσε κανείς να παραπέμψει στη διαμαρτυρία των "αγανακτισμένων πολιτών", διατηρώντας όμως και κάποιες επιφυλάξεις για την αμεροληψία τους. Πάντως οι πολίτες αυτοί δεν διαμαρτυρήθηκαν για τους Έλληνες. Αντίθετα, την ίδια εκείνη εποχή, οι Έλληνες διαμαρτύρονται ζητώντας τον ίδιο τύπο πτυχίου με τους Ιταλούς, κι αυτό με κυριότερο επιχείρημα "τη στάθμη που διατήρησαν στις σπουδές τους".

Οι άλλες εύνοιες που παρέχονταν στους Έλληνες αφορούν στο χρονικό διάστημα, κατά το οποίο διατρέχουν τις σπουδές τους. Σε καμιά περίπτωση δεν παρέχεται απαλλαγή από άλλη εξέταση

——————————————

1. A.S.F., Gabinetto, app. 71, 31, και A.S.P., Governatore 175, α. 365.

Σελ. 347
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/348.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εκτός από τις εισαγωγικές· τους δίδεται απλώς το προνόμιο να υποστούν μαζί την πρώτη και τη δεύτερη, κάποτε μάλιστα και την επί πτυχίω εξέταση, πράγμα που αντιστοιχεί με κατόρθωμα για τους Έλληνες, αλλά όχι αναγκαστικά με επιείκεια στην έκδοση του αποτελέσματος. Και επιτέλους: η τυχόν επιείκεια δεν είναι δυνατόν να επιδεικνύεται ομόφωνα ούτε να συνοδεύεται από επαίνους και αριστεία. Ο φιλελληνισμός του ακαδημαϊκού σώματος δεν χαρίζει στους Έλληνες πτυχία· ενθαρρύνει μόνο το Πανεπιστήμιο στην προσπάθειά του να παρακάμπτει τις περιοριστικές τυπικές προδιαγραφές, συντηρώντας μάλιστα έτσι και την παλαιά του παράδοση.

Σελ. 348
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/349.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΡΟΙΚΙΑ

ΚΩΔΙΚΕΣ ΓΑΜΩΝ, ΒΑΠΤΙΣΕΩΝ ΚΑΙ ΑΠΟΒΙΩΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΤΡΙΑΔΑΣ ΤΟΥ ΛIBOPNOΥ

Ακόμα κι αν δεν υπήρχε κανένα άλλο στοιχείο για το είδος της σχέσης μεταξύ των Ελλήνων φοιτητών της Πίζας και της ελληνικής παροικίας του Λιβόρνου, τα βιβλία της Αγίας Τριάδας1 θα αποτελούσαν επαρκή μαρτυρία. Από έναν απλό παραλληλισμό των ονομάτων προκύπτει ότι 70 τουλάχιστον φοιτητές της περιόδου 1806-1861 είχαν εκεί συγγενείς και αρκετοί από αυτούς είτε κατάγονταν από το Λιβόρνο είτε έζησαν σ' αυτό ως το τέλος της ζωής τους. Επειδή εξάλλου σ' όλη την Τοσκάνη δεν υπήρχε άλλη ορθόδοξη εκκλησία, τα βιβλία της Αγίας Τριάδας είναι πηγή πληροφοριών και για τους Έλληνες των άλλων πόλεων: σ' όποιο μέρος της Τοσκάνης κι αν κατοικούσαν, εκεί παντρεύονταν, εκεί βάφτιζαν τα παιδιά τους, στο Κοινόν Κοιμητήριον του Γένους αναπαύονταν.

Όταν πέθανε στην Πίζα ο Αναστάσιος Σάλτας, πρώτη φροντίδα των συμφοιτητών του ήταν να τον μεταφέρουν στο Λιβόρνο για να ταφεί στο νεκροταφείο των Ορθοδόξων2. Τρία χρόνια 

——————————————

1. Κ Τριαντάφυλλου, ό.π. Το βιβλίο θανάτων, "Βιβλίον Ληξιαρχικών Πράξεων και Αποβιώσεων της εν Λιβόρνω Ανατολικής Εκκλησίας της Αγίας Τριάδος έτος 1761-1900" (στο εξής Βιβλ. Αποβ.), φυλάγεται στο Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας και αποδελτιώθηκε ως προς ό,τι αφορά στους Έλληνες φοιτητές της Πίζας.

2. Βλ. εδώ, κεφ. "Η εκφορά".

Σελ. 349
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/350.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

60. Βιβλίο Αποβιώσεων της Αγίας Τριάδας του Λιβόρνου: η πρώτη σελίδα

Σελ. 350
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/351.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

νωρίτερα είχε πεθάνει ο Παναγιώτης Άννινος και φαίνεται ότι οι αρχές, εξαιτίας της καραντίνας, δεν επέτρεψαν να μεταφερθεί στο Λιβόρνο: "1837 Σεπτ. 5/17 ενημέρωσις του θανάτου και ενταφιασμού του μακαρίτου Παναγιώτου αννίνου. Εις τας 3/15 του αυτού μηνός απέθανε με την χόλεραν ο ειρημένος Παναγιώτης εκ Πίσης εις τας 7 ώρας της ημέρας προ μεσημβρίας, λέγω ο εκ Κεφαλληνίας Παναγιώτης υιός του κυρίου σάβα Αννίνου ων κατά την ηλικίαν χρόνων 25 και ελεύθερος και ετάφη εις την ιδίαν πόλιν και εν τω κοιμητηρίω των νηπίων παρά της της πόλεως αδελφότητος της ευσπλαχνίας συνοδευθείς εκ των εαυτού συμμαθητών και συγγενών"1. Ένα άλλο μέλος της μεγάλης οικογενείας των Αννίνων, ο "Γεράσιμος Άννηνος Κεφαλιναίος"2 είχε ταφεί στις 15/27 Ιουνίου του 1834 στο ίδιο νεκροταφείο. Πιθανότατα πρόκειται για τον Γεράσιμο Άννινο Καβαλιεράτο που πήρε πτυχίο Νομικής στην Πίζα στις 13 Ιουνίου του ίδιου χρόνου. Τις παραμονές ή την επαύριον του πτυχίου τους πέθαναν πέντε ακόμα φοιτητές της Πίζας: ο Δημήτριος Σούνδιας από τη Λευκάδα3, ο Κωνσταντίνος Εμμανουήλ από τη Σύρο4, ο Θεμιστοκλής Νάκος από τη Λεβαδιά5, ο Θεόδωρος Κουρής από την Κέρκυρα6 και ο

——————————————

1. Βιβλ. Αποβ., πράξη 397. Ο Π. Άννινος του Σάββα είχε πάρει το πτυχίο του στις 17 Ιουνίου του ίδιου έτους

2. στο ίδιο, πράξη 371.

3. στο ίδιο, πράξη 183: "έτος 1808, Δεκ 30: Εκοιμήθη εν κυρίω ο δημήτριος σούντιας αγιομαβρίτης". Ο Σούνδιας είχε πάρει πτυχίο τον Απρίλιο του 1808.

4. στο ίδιο, πράξη 560: "1855 Δεκεμβρίου 18/30. Ανεπαύθη εις Πίζαν ο Κωνσταντίνος Εμμανουήλ εκ Σύρας και μεταφερθείς το λείψανον ενταύθα ετάφη..." Το 1855 ο Εμμανουήλ (πρωτοετής το 1852) θα πλησίαζε στο πτυχίο.

5 στο ίδιο, πράξη 543: "1854 Μαρτίου 29/10. Ανεπαύθη εις Πίζαν ο Θεμιστοκλής Νάκου [...] και μεταφερθείς εις Λιβόρνον ετάφη..." Ο Νάκος είχε καταβάλει τα εξέταστρα για να δώσει πτυχιακή εξέταση τον Νοέμβριο 1853.

6. στο ίδιο, πράξη 361, 1833 Απριλίου 30/12. Ο Θ. Κουρής είχε δώσει τη 2η προπαρασκευαστική εξέταση στις 2 Ιουνίου του 1832.

Σελ. 351
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/352.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ιωάννης Δελαγραμμάτικας από την Άνδρο1. Είναι όλοι θαμμένοι στο κοιμητήριο της Αγίας Τριάδας.

Αρκετοί Έλληνες απόφοιτοι του Πανεπιστημίου της Πίζας κάνουν οικογένεια, ζουν και πεθαίνουν στην Τοσκάνη. Το 1845 κηδεύεται στο Λιβόρνο "ο εξοχώτατος Ιωάννης Βαλαμόντες εξ αγίας Μαύρας, ετών 47"2. Στην Αγία Τριάδα βαφτίζονται και αργότερα αναπαύονται τα παιδιά του Νικολάου Βαλιέρ από την Κεφαλονιά. Εκεί ενταφιάζεται και η γυναίκα του Σοφία Ιγγλέση3. Ο Αριστείδης Βλάχος του Δημητρίου από τη Λευκάδα φαίνεται ότι επίσης ξέμεινε στην Τοσκάνη ή τουλάχιστον άφησε εκεί απογόνους: ο γιος του Δημήτριος Α. Βλάχος παντρεύτηκε την "Βικτωρία Κατάρση του Ραϊμόνδου, δόγματος δυτικού" κι ο εγγονός του Αριστείδης Ερρίκος γεννήθηκε στην Πίζα το 1879 και βαφτίστηκε στο Λιβόρνο "παρά του εν Πίζη φοιτούντος τα νομικά κ. Ερρίκου Ε. Βανδόρου εκ Κεφαλληνίας"4. Ο Κωνσταντίνος Καρρέρ από τη Ζάκυνθο απόχτησε γιο αμέσως μόλις πήρε το πτυχίο του που του πέθανε "ετών ενού και ετάφη εν τω κοινώ

——————————————

1. στο ίδιο, πράξη 237, 1819: "Έπορεύθη εν Κυρίω ο Ιωάννης Δελαγραμμάτικας από πνιγμόν εις το ποτάμι της Πίζας" Ο Δελαγραμμάτικας είχε πάρει πτυχίο στις 12 Ιουνίου του 1819.

2. στο ίδιο, πράξη 452, 1854, Ιαν. 23/Φεβρ. 4. Ο Ιωάννης Βαλαμόντες πήρε πτυχίο ιατρικής στην Πίζα το 1822. Είναι αδελφός του Αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Βαλαμόντε, εφημερίου της Αγίας Τριάδας από το 1810-1851, που πέθανε στο Λιβόρνο σε ηλικία 97 ετών. (Η πράξη του θανάτου του στο ίδιο, αρ. 583). Βλ. και Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., σελ. 111.

3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πρ. 365, 371, 389, 390, και Βιβλ. Αποβ., πρ. 724 και 726. Ο Ν. Π. Βαλιέρης είναι φανερό ότι έζησε στο Λιβόρνο και μάλλον έχει δίκιο ο Χρ. Θεοδωράτος που αναρωτιέται μήπως δεν είναι ο ίδιος "ο κυβερνητικός" βουλευτής της Θ΄ Βουλής (Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 14, και υποσ. No 31).

4. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πρ. 428/3, Λιβόρνο 14/26 Αυγούστου 1879. Όλα τα στοιχεία συνηγορούν για την ορθότητα της ταυτίσεως εκτός από το ότι "ο Δημήτριος Α. Βλάχος δόγματος ορθοδόξου" φέρεται στο βιβλίο ως "εκ Μητηλήνης". Ο Αριστείδης Βλάχος γεννήθηκε στη Λευκάδα το 1828 και πήρε πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1853.

Σελ. 352
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/353.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κοιμητηρίω του γένους"1. Μόλις μερικούς μήνες μετά την αποφοίτησή του βαφτίζει το γιο του στο Λιβόρνο ο Αλέξανδρος Βλαστός από τη Χίο. Μετά δύο χρόνια βαφτίζει τον δεύτερο γιο του· ανάδοχος "ο προς μητρός αυτού θείος κύριος Παύλος"2. Ο Αλέξανδρος Πίσσας του Ευσταθίου έχει βιαστεί ακόμα περισσότερο: ο γιος του βαφτίζεται τον Μάρτιο και ο ίδιος παίρνει πτυχίο τον Ιούνιο του 1859 3. Ο Ιωάννης Κασσιανός του Αντωνίου από την Ιθάκη (πρωτοετής στο Πανεπιστήμιο της Πίζας το 1843-44) βάφτισε το 1848 στη Φλωρεντία τη Σοφία, κόρη του "Κολονέλου in ritirata της A.M. του Αυτοκράτορος πασών των ρωσσιών κυρίου Βλαδιμήρου [...] Karraynoff και της [...] Ευγενίας Résimont..."4 Ο Κωνσταντίνος Κροκίδας από την Ήπειρο, πρόξενος του οθωμανικού κράτους στην Τοσκάνη, πέθανε εξήντα χρονών στην Πίζα και "μετακομισθέν το πτώμα του εις Λιβόρνον ενταφιάσθη..."5 Ο Ιωάννης Κλαδάς από την Κεφαλονιά είναι επίσης πρόξενος -αλλά της Ελλάδας- στη Γένοβα. Ο ίδιος και η κόρη του Αμαλία είναι θαμμένοι στην Αγία Τριάδα6. Το όνομα του Ιωάννη Κλαδά αναφέρεται και στη βάφτιση του γιου του Γεράσιμου Φωκά στην Πίζα, όπου πήγε επί τούτω

——————————————

1. Βιβλ. Αποβ., πράξη 450, 1844 Σεπτεμβρίου 4. Το όνομα της μητέρας δεν αναγράφεται, άρα το παιδί ήταν νόθο. Εξάλλου ο Κωνσταντίνος Καρρέρ (πτυχίο Νομικής στην Πίζα το 1842) παντρεύτηκε στη Σμύρνη (Λ. Ζώη, ό.π., αρ. 97).

2. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξεις 237 του 1837, και 243 του 1839. Άλλα μέλη της οικογενείας Βλαστού -πιθανότατα αδέλφια του Αλεξάνδρου της Πίζας- αναφέρονται στο ίδιο, πρ. 242 του 1840, και 259 του 1845. Επίσης Βιβλ. Αποβ , πρ. 406 του 1838.

3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 333.

4. στο ίδιο, πράξη 275

5. Βιβλ. Αποβ., πράξη 618, 1862, Ιουνίου 15/27. Ο Κ. Κροκίδας σπούδαζε στην Πίζα Ιατρική το ακ. έτος 1823-24. Πτυχίο δεν πήρε στην Πίζα.

6. στο ίδιο, πράξη 742, 1876, και 772, 1881. Ο Ι. Κλαδάς φοίτησε στη νομική σχολή του Πανεπιστημίου της Πίζας από το 1834-37. Πτυχίο δεν πήρε εκεί.

23

Σελ. 353
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/354.gif&w=600&h=393 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

61. Λιβόρνο, γενική άποψη

Σελ. 354
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/355.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ο εφημέριος της Αγίας Τριάδας1. Ο Διονύσιος Καμπάνης από την Άνδρο πέθανε στη Φλωρεντία και κηδεύτηκε στο Λιβόρνο2. Στο Λιβόρνο επίσης βαφτίστηκε ο γιος του Γεράσιμου Φωκά "και της νομίμου συζύγου αυτού Άννης Καστάλη [Castalli;], καθολικής εκ Πίσσης"3. Ένας άλλος Φωκάς, ο Κωνσταντίνος, είχε ενταφιαστεί στο "κοινόν κοιμητήριον" το 1833, τρία χρόνια μετά την αποφοίτησή του4. Το 1855 πεθαίνει στη Σιένα και κηδεύεται στο Λιβόρνο ο Νικόλαος Φωκάς του Σπυρίδωνος, ετών26 5.

Πλήθος είναι οι περιπτώσεις φοιτητών που έχουν συγγενείς στην Τοσκάνη, αλλά και σε άλλα μέρη της Ιταλίας. Του Σπυρίδωνος Ζαμπέλιου ο μεγάλος προστάτης ζει στη Βενετία6, αλλά το όνομα της οικογένειας απαντά αργότερα και στο Λιβόρνο7. Της μεγάλης οικογενείας των Βαλσαμάκηδων ένας τουλάχιστον κλάδος είναι εγκατεστημένος στο Λιβόρνο8. Ανάλογες διαπιστώσεις προκύπτουν και για άλλες μεγάλες οικογένειες της 

——————————————

1. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 261 του 1845.

2. Βιβλ. Αποβ., πράξη 427, 1841, 25 Μαρτ./6 Απριλ. Ο Δ. Καμπάνης σπούδασε Φυσικομαθηματικά στην Πίζα το 1812-13. Άγνωστο αν πήρε πτυχίο (δεν υπάρχει κατάστιχο πτυχιούχων για την εποχή αυτή, τουλάχιστον στην Πίζα).

3. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 261 του 1845. Ο Γεράσιμος Φωκάς πήρε πτυχίο Νομικής το 1840. Βλ. γι' αυτόν κεφ. "Η εκφορά" και "Η επέτειος".

4. Βιβλ. Αποβ., πράξη 369, 1833, 20 Οκτωβρίου: "Κωνσταντίνος Φωκάς Κεφαλιναίος".

5. στο ίδιο, πράξη 558. Πιθανότατα είναι ο γιος του Σπυρίδωνος Φωκά του Νικολάου, πτυχιούχου της Πίζας το 1837.

6. Βλ., "Αυτοβιογραφία Ιω. Ζαμπελίου", ό.π., όπου περιγράφεται διεξοδικά η επίσκεψη του Ζαμπέλιου στον Ιταλό πατρίκιο Ζαμπέλη, ο οποίος "διετήρει σχέσεις τινάς μετά του οίκου Ζαμπελίου" της Λευκάδας.

7. Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 434/3, 1880, όπου η Λουκία, σύζυγος Κ. Σπ. Ζαμπελίου, αναγράφεται ως ανάδοχος της Ιωάννας, Λουκίας, Αιμιλίας D'Estraigis που βαφτίστηκε Ολωρία αφού αποσκίρτησε από το "δυτικόν δόγμα".

8. στο ίδιο, πράξεις 177 του 1819 και 261 του 1845. Επίσης Βιβλ. Αποβ , πράξεις 396 του 1837, 430 του 1841 και 703 του 1871.

Σελ. 355
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 336
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    παίρνουν το πτυχίο τους λίγες μέρες μετά την καταβολή των εισφορών1. Άλλοι, ελάχιστοι, φαίνεται ότι δεν τα καταφέρνουν2. Δεν λείπουν τέλος κι εκείνοι που πληρώνουν μόνο ένα ακαδημαϊκό έτος και δεν ξαναφαίνονται: είναι η περίπτωση του Γεράσιμου Μαρκορά: "Marcoras Gerasimo di Corfù. Legge. T. A. dicem. 1850, 30 maggio 1851".

    Η ΤΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΑΠΟΝΟΜΗΣ

    Στον κώδικα όπου καταγράφονται οι προαγωγικές εξετάσεις και η Τελευταία, υπάρχουν ειδικά φύλλα που αφορούν στις τελετές της απονομής3. Σ' αυτά αναγράφονται οι υποψήφιοι για το δίπλωμα κατά ομάδες είτε μόνο από Καθολικούς είτε μόνο από Έλληνες, κάποτε μαζί με κάποιον Εβραίο. Αναφέρεται ο χώρος, όπου γίνεται η τελετή ("in Scuola Magna", προκειμένου για τους Έλληνες)4, το όνομα του καθηγητή που προΐσταται στην τελετή (laureante), τα ονόματα των παρισταμένων καθηγητών

    ——————————————

    1. Ο Γεώργιος Πούμπουρας, για παράδειγμα, φαίνεται πως έκαμε μόνο ένα σύντομο ταξίδι στην Πίζα: "Quattro tasse medie per gli studi fatti all' Estero 3 Nov. 1856. Tassa finale 3 Nov. 1856". Στις 10 Νοεμβρίου ο Πούμπουρας πήρε πτυχίο.

    2. Για παράδειγμα παραθέτω την αναγραφή του Επαμεινώνδα Μεταξά: "Metaxà Epaminonda di Paros Sola Medic. 4 Tasse medie 15 Giugno 1852. T. F. 15 Giugno 1852". Στο κατάστιχο των πτυχιούχων δεν υπάρχει Επαμεινώνδας Μεταξάς. Ποσοστά πτυχιούχων και μη δεν εξάγονται από την περίοδο αυτήν γιατί μερικοί ενδέχεται να πήραν πτυχίο μετά το 1861, που είναι το όριο της έρευνας.

    3. A.S.P , Università, DI No 167, Processi verbali degli esami e delle lauree...

    4. Πρόκειται για την περίφημη "Sala della Divina Sapienza" που έχτισε ο Angelo Franceschi, πρώτα σπουδαστής της Θεολογίας και του Δικαίου και ύστερα Γραμματέας (Cancelliere) στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (βλ. Carlo Fedeli, ό.π., σ. 220).