Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 359-378 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/359.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΙΚΙΑΣ

Η αρχειακή έρευνα έφερε στο φως μερικά ονόματα παιδιών της παροικίας που σπούδαζαν στην Πίζα στο διάστημα 1806-1861 1. Τέσσερις τουλάχιστον από αυτούς έχουν υποβάλει στο Πανεπιστήμιο πιστοποιητικά βαπτίσεως από την Αγία Τριάδα: ο Αλέξανδρος Γιάμαρης2, ο Αναστάσιος Καλόβολος3, ο Νικόλαος Στεφανόπουλος4 και ο Κωνσταντίνος Αργέντης5.

——————————————

1. Ο αριθμός τους είναι μικρός εν σχέσει με το πλήθος των οικογενειών της παροικίας. Ίσως τα παιδιά των Ελλήνων της Ιταλίας σταδιοδρομούσαν στις επιχειρήσεις των γονέων τους. Είναι ενδεχόμενο ωστόσο κάποια ονόματα να μην έχουν καταγραφεί. Στα κατάστιχα τα ονόματα δεν είναι πάντα αναγνωρίσιμα και, στις περιπτώσεις των Ελλήνων της Ιταλίας, η αναγραφή της πατρίδας δεν επιβοηθεί. Πάντως, και στην έρευνα που έκαμε στο Λιβόρνο η αστυνομία εξ αφορμής της προκηρύξεως που κυκλοφόρησαν παράνομα οι Έλληνες φοιτητές (βλ. κεφ. "Η επέτειος"), αποδείχτηκε ότι ούτε ένα παιδί της παροικίας δεν φοιτούσε στο Πανεπιστήμιο το 1840, μια περίοδο κατά την οποία πλήθος Έλληνες συνέρρεαν στην Πίζα.

2. A.S.P., Università DI 10, No 128 Η πράξη υπογράφεται από τον Curato della Chiesa Greca di Rito Orientale la S.S. Trinità Giovacino Vallamonte το 1834 και το απόσπασμα είναι του 1851. Βλ και κεφ. "Η εκφορά", όπου "ένας κάποιος Γιάμαρης" φέρεται αναμεμειγμένος στην υπόθεση, οι χρονολογίες όμως δεν ταιριάζουν. Ένας άλλος Γιάμαρης από το Λιβόρνο δίνει εισαγωγικές εξετάσεις το 1848 (DI 197, Esami di ammissione... No 76). Κανείς Γιάμαρης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.

3. A.S.P., Università. DI 13, No 37. Ο Καλόβολος δεν βαφτίστηκε στην Αγία Τριάδα· το πιστοποιητικό του (υπογραφή Padre Metodio Teodoridi curato κτλ.) βεβαιώνει ότι βαφτίστηκε στη Σμύρνη. Το πιστοποιητικό καλής διαγωγής του έχει εκδοθεί από τον Γενικό Πρόξενο του Βασιλέως της Ελλάδος στην Τοσκάνη. Καλόβολοι πάντως μαρτυρούνται στο Λιβόρνο (Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 202 του 1826).

4. A.S.Ρ., Università, DI 9, No 155: Στις 10 Ιανουαρίου του 1833 βαφτίστηκε ο γιος του Πέτρου Γαριδάκη Στεφανόπουλου και της Αυγούστας του μ. Γεωργίου Σούτσου από την Κωνσταντινούπολη. Ανάδοχος ο Πέτρος Γαριδάκης Στεφανόπουλος και εκπρόσωπός του ο Παύλος Χριστιανάκης από την Κορσική. Το πιστοποιητικό καλής διαγωγής του εκδόθηκε από τον priore της εκκλησίας του Αγ. Ματθαίου στην Πίζα το 1850.

5. A.S.P., Università, DI 6, No 120. Ο Κ. Αργέντης του Ιωάννη

Σελ. 359
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/360.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν οι καταγόμενοι από εξιταλισμένες λίγο ή πολύ ελληνικές οικογένειες: Ο Olinto Temistocle Fernandez από το Λιβόρνο δύσκολα θα αναγνωριζόταν ως Έλληνας: βαφτίστηκε το 1836 στην Cattedrale della Città, e Porto di Livorno, είναι γιος της Maria del Sig.re Constantino Corfiati di Firenze και το πιστοποιητικό καλής διαγωγής του έχει εκδοθεί από την εκκλησία του S. Benedetto του Λιβόρνου. Ο πατέρας του όμως αναγράφεται Dionisio Fernandis και ο δάσκαλος που τον προετοίμασε στα μαθηματικά υπογράφεται Michele Misios1.

Με ανάλογους -και ίσως ακόμα τολμηρότερους- συνδυασμούς διαπιστώνεται η ελληνική καταγωγή του Αντωνίου Πελεγρίνου από τη Γένοβα: είναι γιος του δικηγόρου Didaco (Διδάχου;) και της ;Aννας (διαβάζεται με δυσκολία Denegri) και εγγονός του Niccolò. Βαφτίστηκε στην Εκκλησία του San Carlo στη Γένοβα. Άλλα πιστοποιητικά του έχουν εκδοθεί στο Πέρα της Κωνσταντινούπολης2. Ο Έκτωρ Γιαννέλης εξάλλου, που πηγαίνει στο Πανεπιστήμιο της Πίζας με έξοδα του ευεργετήματος Sardi, έχει επίσης βαφτιστεί στην Cattedrale του Λιβόρνου. Για να διαπιστωθεί η ελληνική καταγωγή του πρέπει να ανατρέξει κανείς σε τρίτη γενιά: Είναι γιος της Άννας "del Sig. Natale Castagnacci del fu Nichita"3. Ανάλογη είναι η περίπτωση του

——————————————

και της Marianna Donati βαφτίστηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1829 με ανάδοχο τον Domenico Grassi από το Λιβόρνο. Το πιστοποιητικό σπουδών του είναι από την "Pubblica Scuola nel Collegio S. Sebastiano" του Λιβόρνου. Πλήθος πράξεις στα βιβλία της Αγ. Τριάδας μαρτυρούν τη μακρόχρονη ιστορία της οικογενείας Αργέντη στο Λιβόρνο.

1. A.S.P., Università, DI 13, No 61. Δύο ακόμα μέλη της οικογένειας αναφέρονται στα αρχεία: ο Καίσαρ έδωσε εισαγωγικές εξετάσεις τον Νοέμβριο του 1842 και απορρίφθηκε (A.S.P., DI 195, No 122). Ο Αλέξανδρος έφτασε ως το 4ο έτος, αλλά δεν πήρε πτυχίο (A.S.P., Università, DI 195, No 615, DI 73 No 489, και Gov. 200, F. 18, No 255).

2. A.S.P., Università, DI 17, No 3.

3. A.S.P., Università, DI 15, No 17.

Σελ. 360
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/361.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Οδυσσέα Σέτερη από το Λιβόρνο: βαφτίστηκε στην Cattedrale του Λιβόρνου και όλα του τα πιστοποιητικά έχουν εκδοθεί από ιταλικές εκκλησιαστικές και πολιτικές αρχές. Στο βαπτιστικό του αναγράφεται ως γιος του Νικολάου Σέτερη από τη Χίο και της Ernesta dell'illustrissimo Sig. Carlo Fiorentini di Livorno1. Για άλλους δεν βρέθηκε βαπτιστικό, αλλά η ελληνική τους καταγωγή διαπιστώνεται από άλλα πιστοποιητικά: ο Γεώργιος Δημουλάς από την Τεργέστη έχει προσκομίσει πιστοποιητικό καλής διαγωγής με υπογραφή "Ι capi di Nazione Greca orientale Ambrosio di Stef. Ralli e Stamati Zizinta". Έχει επίσης διδαχτεί επί έξι χρόνια ελληνικά, λατινικά, ιταλικά και φιλοσοφία από τον Επίσκοπο Καισαρείας Αγαθάγγελο2. Χαρακτηριστική τέλος είναι η περίπτωσις της οικογένειας Ζανίνη ή Τζανίνη. Στα πανεπιστημιακά αρχεία υπάρχουν έξι μέλη κάποιων κλάδων της: Σωτήριος (χωρίς πατρώνυμο) από το Λιβόρνο το 1828· Χαρίλαος του Αντωνίου από την Πίζα το 1828· Αντώνιος του Καρόλου από την Πίζα το 1829· Αχιλλεύς (χωρίς πατρώνυμο) από την Πίζα το 1851· Νικόλαος (χωρίς πατρώνυμο) από την Πίζα το 1854 και Ιωσήφ του δρος Καρόλου από την Κέρκυρα το 1855. Από αυτούς ο Χαρίλαος έχει καταθέσει το εξής βαπτιστικό: "...Augusto Carilao del Nobil Sig. Antonio del Nobil Sign. Carlo Giannini di Pisa [...] e della Sig. Caterina di Natale Cirri[...] compare il Sig. Domenico Parjotti. Della Primaziale della città di Pisa"3. Πρόκειται ασφαλώς για οικογένεια, της οποίας δύσκολα πια διακρίνονται οι ελληνικοί από τους ιταλικούς κλάδους.

——————————————

1 A.S.P., Università, DI 14, No 46.

2. A.S.P., Università, DI 1, No 119.

3. A S.P., Università, DI 10, No 173.

Σελ. 361
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/362.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

64. Πιστοποιητικό καλής διαγωγής από την Τεργέστη

ΕΙΚΟΝΑ

65. Βαπτιστικό από την Αγία Τριάδα Λιβόρνου

Σελ. 362
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/363.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΣΧΟΛΙΟ

Από μόνη την καταγραφή ορισμένων κατ' επιλογήν περιπτώσεων πιστοποιήθηκε ήδη η στενότητα της σχέσης μεταξύ των φοιτητών της Πίζας και της ακμάζουσας τότε ελληνικής παροικίας του Λιβόρνου. Ακόμα και αν οι συνωνυμίες δεν αποδεικνύουν πάντοτε συγγένεια, δεν παύει να είναι εύλογη η γνώμη ότι πολλές οικογένειες από την Ελλάδα έστελναν τα παιδιά τους να σπουδάσουν στην Πίζα επαναπαυόμενες στην πρόθυμη υποστήριξη του εκεί ελληνικού στοιχείου1. Όπως εξάλλου καταδείχθηκε, το στοιχείο αυτό δεν περιοριζόταν στο Λιβόρνο, αλλά ήταν διεσπαρμένο και σε άλλα κέντρα της περιοχής και στην ίδια την Πίζα. Το Λιβόρνο ωστόσο αποτελούσε τότε το σημείο αναφοράς όλου του εκεί Ελληνισμού και ως κέντρο των επιχειρήσεων και ως συνδετικός κρίκος μεταξύ εκείνων των Ελλήνων, για τους οποίους η ορθοδοξία εξακολουθούσε να αποτελεί γνώρισμα εθνικό.

Για τους φοιτητές της Πίζας φαίνεται ότι το Λιβόρνο ήταν μια μικρή πατρίδα. Μερικοί απ' αυτούς είχαν εκεί τα σπίτια τους ή τα σπίτια συγγενών και ασφαλώς αυτά θα ήταν ανοιχτά και για τους φίλους τους. Το ταξίδι των διακοπών στην Ελλάδα ήταν μακρινό και πολυέξοδο, "η δε Λιβόρνος, ένθα συνεχώς μετέβαινον, ιδία δε κατά το θέρος χάριν των θαλασσίων λουτρών2, ήτο

——————————————

1. Πρβ. Ειρ. Ασώπιου, "Το ταξίδιον των Επτά" ό.π., σ. 28, όπου αναφέρεται ως πρώτο καθήκον των φοιτητών που ταξίδευαν για την Πίζα η επίσκεψη στους Έλληνες προκρίτους της Αγκώνας, οι οποίοι τους φόρτωσαν με "βαρύτατον σάκκον, πεπληρωμένον εκ πατρικών παραινέσεων και θρησκευτικών συμβουλών..."

2. Μια λυρική περιγραφή του Lungo Mare με τα μπάνια του Λιβόρνου της εποχής δίδεται στην εφημερίδα Il Secolo ("Livorno, Supplemento illustrato", Μιλάνο 1887): "Κάθε ξένος που έρχεται στο Λιβόρνο δεν μπορεί παρά να ερωτευθεί το χώρο περιπάτου των Cavalleggieri. Ολόισιος όπως όλοι οι δρόμοι της πόλης, συμμετρικός, ευρύχωρος, πλούσιος σε μοντέρνα οικοδομήματα και παλαιά αρχοντικά, συμπληρώνεται μ' έναν παράπλευρο προς τον αμαξιτό δρόμο με διπλή δενδροστοιχία και, για μεγάλο

Σελ. 363
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/364.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

η πρόνοια του Έλληνος σπουδαστού. Εκεί ελάμβανεν ανά τριμηνίαν τα προς διατροφήν και διατήρησιν αυτού χρήματα παρά τινος των εν τη ωραία εκείνη πόλει εγκατεστημένων, πολυπληθών δε τότε Ελλήνων εμπόρων, παρ' ω ήτο συστημένος..."1

Σε προηγούμενα κεφάλαια αναδείχτηκε επίσης ο ρόλος του ελληνικού προξενείου στη ζωή των φοιτητών της Πίζας. Σε περιπτώσεις διώξεως εναντίον Ελλήνων σπουδαστών η αστυνομία ασχολείται σοβαρά με τον τρόπο ενημερώσεως του προξένου. Από τα μισόλογα των εγγράφων προκύπτει ότι οι αρχές υπολογίζουν και φοβούνται τις αντιδράσεις του2. Ο ίδιος ο πρόξενος εξάλλου ζητάει να πληροφορηθεί τα σχετικά με την υπόθεση Σάλτα3. Στο προξενείο απευθύνονται οι υποψήφιοι για να τους εκδώσει τα πιστοποιητικά που δεν μπόρεσαν να φέρουν μαζί τους από την πατρίδα, και, όπως αποδεικνύεται, οι πανεπιστημιακές αρχές θεωρούν επαρκές σημείο εγκυρότητας την προξενική σφραγίδα4. Στον πρόξενο απευθύνεται και ο Γενικός Προβλεπτής του Πανεπιστημίου για να νουθετήσει τους Έλληνες φοιτητές που κάνουν αταξίες στους πανεπιστημιακούς χώρους5.

——————————————

διάστημα, εκτείνεται πλάι σε ανθισμένους κήπους που βρίσκονται αντίκρυ στην ακτή. Κατά μήκος της ακτής αυτής, από το Milinacci ως την ενορία του San Jacopo, υψώνονται από το νερό σαν αλυσιδωτά νησάκια οι εγκαταστάσεις των θαλάσσιων λουτρών: Sgarallino, Garbini, Rinaldi, Pancaldi, Rulera, Ferrar e Meyer..."

1. Ειρηναίου Ασωπίου, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 15. Επίσης του ίδιου "Το ταξίδιον των Επτά", ό.π., σ. 28, όπου γίνεται λόγος για τον "εν Λιβόρνω τραπεζίτην Βαστόγην, παρ' ου οι πλείστοι των εν Πίση Ελλήνων ελάμβαναν τας τριμηνίας αυτών". Δέκα χρόνια νωρίτερα οι αδελφοί Ιακωβάτοι λαβαίνουν τα χρήματά τους μέσω του ίδιου οίκου: "Ιο pensai che l'ordine per li 150 colonnati possa fosse dato alla ditta Jiamari e Bastogi in Liborno..." (Ληξούρι, Αρχείο Ιακωβάτων, Ν.Τ. 2, γράμμα Νικολάου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Νεάπολη προς Φλωρεντία, 8 Ιουνίου 1836).

2. Βλ. εδώ, κεφ. "Η επέτειος".

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Η εκφορά".

4. Βλ. εδώ κεφ. "Ηθών χρηστοτάτων".

5. Βλ. εδώ, κεφ. "Αταξίες".

Σελ. 364
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/365.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Η κοινότητα των Ελλήνων του Λιβόρνου υποδεικνύει και συνιστά τον υπότροφο του ευεργετήματος Sardi. Η ίδια καλύπτει και ίσως σώζει τους φοιτητές που εξέδωσαν την παράνομη προκήρυξη1. Ως το 1821 επιχορηγεί Έλληνες από τη Χίο, τα Ιωάννινα και την Αθήνα για να σπουδάσουν στην Πίζα2. Αλλά και γενικότερα, "οι εν Λιβόρνω ομογενείς έμποροι περιθάλπουν ελληνικώς τους ομογενείς και εις διάστημα έτους ολοκλήρου κανείς των σπουδαστών δεν εστενοχωρήθη..."3 Με την ελληνική κοινότητα του

——————————————

1. Βλ. εδώ, κεφ. "Η επέτειος".

2. Ν. Τωμαδάκη, "Ναοί και θεσμοί...", ό.π., σ. 107-109. Κατά τον Ν. Τωμαδάκη, οι επιχορηγήσεις κόπηκαν μετά την έκρηξη της επαναστάσεως στην Ελλάδα επειδή "η Κοινότης εφρόντιζε περί των εις Τοσκάνην καταφυγόντων εκατοντάδων προσφύγων!". Στην πραγματικότητα όμως η συνεισφορά των Ελλήνων του Λιβόρνου είχε ζητηθεί από τον Ιγνάτιο Ουγγροβλαχίας για πέντε μόνο χρόνια, δηλαδή ως το 1821. Οι επίτροποι της κοινότητας αποφάσισαν να αναλάβουν για μια τετραετία τη δαπάνη των σπουδών τριών νέων (βλ. Εμ. Πρωτοψάλτη, ό.π., Κεφ Ι'.). Ο ίδιος ο Τωμαδάκης αναφέρει ότι "την 2 Φεβρουαρίου 1821 ειδοποιείται ο εν Πίση σπουδάζων Σωτήριος Φιλιππίδης ότι την 22 Σεπτεμβρίου του έτους έληγεν η τετραετία των σπουδών του" (ό.π. σ. 110). Πράγματι, ο Σωτήριος Φιλιππίδης του Φιλίππου από την Αθήνα αναγράφεται στα πανεπιστημιακά αρχεία ως φοιτητής των Φυσικών επιστημών από το 1817 ως το 1820. (A.S.P., Università, DI 167 και DI 69, No 467, όπου και αναφέρεται ως Φιλιππίδης Γουναράκης). Όταν διακόπηκε η υποτροφία του, ο Φιλιππίδης είχε περάσει τη δεύτερη προπαρασκευαστική για το πτυχίο εξέταση. Από τον Ν. Τωμαδάκη (ό.π.) αναφέρεται ως υπότροφος της κοινότητας στην ίδια περίοδο ο Γρηγόριος Παλανίδης ή Μπαλάνος, του οποίου την υποτροφία διέκοψε η κοινότητα επειδή εκείνος ζήτησε αύξηση. Πράγματι, ο Γρηγόριος Μπαλάνος του Δημητρίου από τα Ιωάννινα παρουσιάζεται στα αρχεία μόνο για ένα έτος (1816-17) επίσης στη Σχολή Φυσικών Επιστημών (DI 69, No 331).

3. "Διατριβή C.Z. ...", ό.π., σ. 477. Επίσης Διονυσίου Πύρρου, ό.π., σ. 31 και 46-47: Ο Δ. Πύρρος από τη Θεσσαλία φεύγει για την Πίζα το 1806 με συστατικά γράμματα των Ράλληδων και Ροδοκανάκηδων της Χίου "προς τους εν Λιβόρνω αδελφούς χριστιανούς και εμπόρους" για να τον "συντρέξουν χρηματικώς". Στο Λιβόρνο τον υποδέχονται χριστιανικότατα οι επίτροποι της εκκλησίας και τον φιλεύουν συνεχώς οι πλούσιοι έμποροι.

Σελ. 365
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/366.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Λιβόρνου συνεργάζεται και ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας που ζει στην Πίζα από το 1815 ως το θάνατό του το 18281.

Ότι πολλοί από τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας παρέμεναν στην Τοσκάνη μετά την αποφοίτησή τους, σημειώθηκε ήδη. Είναι αυτονόητο ότι τα σπίτια τους θα ήταν ανοικτά για τους μελλοντικούς συμπατριώτες τους φοιτητές και οι ίδιοι θα αποτελούσαν ένα σταθερό στοιχείο συνέχειας μέσα στην ασυνέχεια που είναι σύμφυτη με τη ζωή ενός πανεπιστημίου.

Σ' όλα τα παραπάνω ας προσθέσουμε "τον αγαθό ιερέα του εκεί ορθοδόξου παρεκκλησίου, έτοιμον πάντοτε να ευχηθή, συμβουλεύση και ευλογήση τους εις Λιβόρνον κατερχομένους ελληνόπαιδας..."2

——————————————

Ο Νικόλαος Ζωσιμάς, που "ο οίκος του ήτον οίκος Αβραάμ και πτωχοκομείον", του υπόσχεται να του δώσει ό,τι ήθελε και τον φιλεύει πλουσιοπάροχα. Μετά το θάνατο του Ζωσιμά, "η αδελφότης της εκκλησίας, και οι φιλόμουσοι έμποροι Ροδοκανάκηδες, οι Χίοι, ο Πατρινός, και ο Τουφεξής και άλλοι Έλληνες" συμφωνούν να τον στείλουν στο Πανεπιστήμιο της Πίζας για τέσσερα χρόνια. Τελικά δεν σπουδάζει στην Πίζα γιατί βρίσκει ότι το πανεπιστήμιό της είναι σε παρακμή εξαιτίας της γαλλικής κατοχής. Παίρνει δίπλωμα ιατροχειρουργίας στην Παβία τον Απρίλιο του 1813.

1. Η πράξη του θανάτου του Ιγνατίου βρίσκεται στο Βιβλ. Αποβ της Αγίας Τριάδας με αρ. 314, 31 Αυγούστου 1828. Λεπτομερέστερα για τη δράση του Ιγνατίου στην Πίζα, βλ. Εμμ. Πρωτοψάλτη, ό.π, κεφ. Ι'. Επίσης Σπ. Παπαγεωργίου, "Ιγνατίου αλληλογραφία", Επετηρίς Φιλ. Συλ. Παρνασσού, ΙΓ΄ (1917), σ. 203, και Κ. Καιροφύλλα "Η αυστριακή κατασκοπεία...", ό.π., σ. 153 κ.ε.

2. Ειρ. Ασώπιος, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 16. Αλλά και σε άλλες πόλεις της Ιταλίας, όπου τύχαινε να ταξιδέψουν οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας, βρίσκουν φίλους ομογενείς: ".. Εδώ ηυρήκαμε τον παπά Φαρίνα· αυτός, καθώς κάνει με όλους, έκαμε και εις εμάς πολλαίς αρχοντιαίς, και εμείς του εμείναμε ευχάριστοι [ ..] ο καλός μας φίλος Μάνεσης είναι καλά εις το Τριέστι και σε χαιρετάει κατά πολλά· μου γράφει και του γράφω καθώς από το αργοστόλι εις το ληξούρι..." (Ληξούρι, Αρχείο Ιακωβάτων, Ν.Τ. 2, γράμμα Νικολάου και Χαραλάμπη Τυπάλδων προς τον πατέρα τους, από Βενετία προς Ληξούρι, 15 Σεπτεμβρίου 1835).

Σελ. 366
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/367.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΜΕΡΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΒΙΟΥ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

Η πρόσκαιρη μετανάστευση ενός νέου που πηγαίνει για σπουδές σε μια ξένη χώρα είναι συνήθως μια γοητευτική, αλλά και επικίνδυνη, κάποτε μάλιστα και επώδυνη περιπέτεια: συνεπάγεται κάποια σχετική αυτονόμηση του νέου από την οικογένεια, σαγηνευτικές -ως προοπτική- εμπειρίες, αλλά και προβλήματα προσαρμογής σε εντελώς νέους όρους ζωής μέσα σ' ένα μη οικείο περιβάλλον. Προκειμένου ωστόσο για τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας -που, σημειωτέον, μετανάστευαν οι περισσότεροι σε τρυφερή ηλικία- οι γενικές αυτές διαπιστώσεις ισχύουν μόνο ως προς το πρώτο σκέλος τους. Συντρέχουν, ειδικά εκεί, κάποιοι όροι που αφ' ενός εξασφαλίζουν την εκπλήρωση των νεανικών ονείρων και αφ' ετέρου μειώνουν τις δυσκολίες προσαρμογής.

Ο πρώτος όρος -η ηθική και υλική υποστήριξη της ομογένειας- αναπτύχθηκε μόλις. Αν όμως αυτός ήταν ο μόνος ευνοϊκός όρος, θα εξασφαλιζόταν απλώς, αντί για τη μοναξιά του ενός, η μοναξιά των πολλών μέσα σ' ένα εχθρικό περιβάλλον. Η συνθήκη αυτή -πολύ γνωστή στους μετανάστες φοιτητές ως τις μέρες μας- δεν ισχύει στην Πίζα. Όλα συμβάλλουν εκεί στην ενσωμάτωση των ξένων, και ειδικότερα των Ελλήνων, στην πανεπιστημιακή κοινότητα και στην ευρύτερη κοινότητα της πόλης: η μακρότατη παράδοση κοσμοπολιτισμού του Πανεπιστημίου· η ανεκτική ως ευνοϊκή -παρά τις ταλαντεύσεις της- στάση των αρχών απέναντι στους ξένους που υπαγορεύεται από πολιτικές

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/368.gif&w=600&h=39321. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

66. Bagni San Giugliano

Σελ. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/369.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σκοπιμότητες· η στάση των πολιτών μιας μικρής πόλης που όχι μόνο δεν αισθάνονται πλεονεκτικά ως πρωτευουσιάνοι1, αλλά και γνωρίζουν ότι η λάμψη και η ευμάρεια της ιδιαίτερης πατρίδας τους οφείλονται ακριβώς στην έλξη που ασκεί το πανεπιστήμιό της· η στάση των πανεπιστημιακών δασκάλων, η υπαγορευόμενη από κλασικιστικές τάσεις -που οδηγούν κατευθείαν στην αρχαία Ελλάδα, αδελφή της Ρώμης2- και από φιλελεύθερες ιδεολογίες που έχουν πολλές αναφορές στον ελληνικό αγώνα της ανεξαρτησίας· η συγγένεια στις νοοτροπίες, στις στάσεις και στις συμπεριφορές μεταξύ Ιταλών και Ελλήνων που έχει προκύψει από μακροχρόνια παράδοση πνευματικών ανταλλαγών και από τις αναλογίες των ιστορικών συγκυριών στο διάστημα του 19ου αιώνα.

Για πολλές εξάλλου οικογένειες, ιδίως Επτανησίων και ακόμα ειδικότερα Κεφαλλήνων, οι σπουδές στην Πίζα αποτελούν παράδοση. Στο διάστημα μιας μόνο πεντηκονταετίας μπορεί κανείς να μετρήσει στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 20 Τυπαλδέους, 18 Φωκάδες, 11 Κατσαϊτέους, 10 Άννινους, 9 Λοβέρδους, 8 Ιγγλέσηδες, 7 Βαλσαμάκηδες, 7 Πανάδες, 6 (Κεφαλονίτες) Μεταξάδες. Δεν ανήκουν βέβαια όλοι στον ίδιο κλάδο της μεγάλης οικογένειας, αλλά δεν είναι σπάνια και η περίπτωση όπου ο γιος ακολουθεί τον πατέρα στο δρόμο προς την Πίζα. Σε πολλές άλλες περιπτώσεις οι γονείς των φοιτητών της Πίζας έχουν σπουδάσει σε διάφορα άλλα ιταλικά πανεπιστήμια. Η εξοικείωση επομένως με ό,τι η Ιταλία εκπροσωπεί αρχίζει για τους μετέπειτα φοιτητές από την παιδική ακόμη ηλικία. Στην εξοικείωση αυτή δεν μπορεί παρά να συμβάλλει -προκειμένου για τους 

——————————————

1. Πρβ. Ειρ. Ασωπίου, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 9 ("Οι καλοί εκείνοι Πισάται είχον [...] λησμονήσει ότι οι προπάτορες αυτών υπήρξαν κάποτε θαλασσοκράτορες"), και σ. 11 ("... η προς τους Κυρίους Έλληνας, signori Greci, υπόληψις των Πισατών ήτο αμέριστος").

2. Μεταξύ άλλων πολλών, ας αναφερθεί και η περίπτωση του καθηγητή Orlandini που "δεν παρημέλει να βαπτίζει την μούσαν αυτού εν τοις νάμασι του Αλφειού.. " (Ειρ Ασ., ό.π., σ 10).

24

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/370.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Επτανησίους- και το πλήθος των Ιταλών προσφύγων στα Επτάνησα, από τους οποίους αρκετοί ανήκαν στο στενό οικογενειακό περιβάλλον των σπουδαστών της Πίζας. Ας σημειωθεί επίσης ότι αρκετά αδέλφια με μικρή διαφορά ηλικίας φοιτούν την ίδια περίοδο στο Πανεπιστήμιο. Αλλ' ακόμα και αν δεν έχει συγγενείς στην Πίζα ο Έλληνας φοιτητής, υπάρχουν εκεί φίλοι, προς τους οποίους πηγαίνει συστημένος1.

Η σκέψη για σπουδές στην Πίζα ή γενικότερα στην Ευρώπη καλλιεργείται μόνιμα την εποχή αυτή ακόμα και σε οικογένειες με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες: "Επεθύμουν μεν, κατά την επικρατούσαν τότε συνήθειαν, να μεταβώ εις τι Πανεπιστήμιον της Ευρώπης προς τελειοποίησιν των σπουδών μου[...] πλην δεν ετόλμων να εξηγηθώ [...] ένεκα της απαιτουμένης αδράς δαπάνης, ήτις τότε μόνον ηδύνατο ευκόλως να γίνη, όταν η σταφίς ήθελε λάβει υψηλήν τιμήν"2. Το πτυχίο της Νομικής ή της Ιατρικής θεωρούνταν εγγύηση για λαμπρή σταδιοδρομία3. Όπου

——————————————

1. Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων, ΚΙ 273, επιστολή Κωνσταντίνου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 30 Σεπτ. 1836, με την οποία ο Κωνσταντίνος συνιστά στον αδελφό του να εξυπηρετήσει με όσα ξέρει και με όποιον τρόπο μπορεί τον Νικόλαο Κοντολέο που φεύγει για σπουδές στην Ιταλία. Επίσης στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου και Νικολάου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 23 Αυγούστου 1836, όπου αναφέρεται ότι ο ανεψιάς του ιππότη Κονδάρη πήρε φεύγοντας για την Ιταλία συστατική επιστολή προς τον Χαράλαμπο Τυπάλδο, και Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο από Πίζα προς Κέρκυρα, όπου ο Γεώργιος διαβεβαιώνει ότι δεν θα λείψει να επισκεφθεί τον Sor Pieri, προς τον οποίο ο αδελφός του τον στέλνει συστημένον.

2. Ηλία Ζερβού Βιογραφία..., ο.π., σ. 116. Βλ. επίσης Ανδρ. Λασκαράτου, Αυτοβιογραφία, ό.π , σ. 45.

3. Βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 32, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 23 Αυγούστου 1836. Πρβ. και Ηλία Ζερβού βιογραφία..., ό.π., σ. 20: "Ο πατήρ μου [...] μοι αντεπαρετήρει [ ..] ότι [...] εάν εσκόπευον να διαμείνω εις την Επτάνησον, ώφειλον [ ..] να γίνω εγκρατής της Νομικής ή της Ιατρικής επιστήμης, διότι δι' αυτών μόνον ηδυνάμην και πόρον ζωής ν' ανοίξω και μεγάλως να

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/371.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

υπήρχαν έστω και μικρά μέσα, τα νεανικά όνειρα και οι φιλοδοξίες της οικογένειας προετοίμαζαν από νωρίς το ταξίδι στην Πίζα.

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ

Το ταξίδι από την Ελλάδα στην Πίζα, με τα μέσα εκείνου του καιρού, ήταν αρκετά μακρινό, ακόμα κι αν ξεκινούσε κανείς από τα Επτάνησα. Τουλάχιστον σαράντα οκτώ ώρες με το ατμόπλοιο από την Κέρκυρα ως την Αγκώνα1. Πριν από την αποβίβαση υγειονομικός έλεγχος2 και αμέσως κατόπιν "βάσανος των

——————————————

προαχθώ..." Επίσης [Ιω. Ζαμπέλιου] "Αυτοβιογραφία", ό.π., σ. λζ': "Ο Ιωάννης, μετά πλειόνων της εποχής εκείνης μαθητών, εις το της νομικής στάδιον αναδεικνυόμενος [...] εφρόνει ότι [...] ηδύνατο ίσως να κινήσει μοχλόν ισχυρόν εις Ανάστασιν της πατρίδος". Κάπως διαφορετική είναι η περίπτωση του Λασκαράτου: "Ο Λασκαράτος ηναγκάσθη εις την σπουδήν των νόμων υπό του πατρός αυτού, όστις εποφθαλμιά [...] ανώτερα τω υιώ αυτού δικαστικά αξιώματα ή πολιτικόν στάδιον" (Ηλ. Τσιτσέλη, Κεφ. Σύμ. Α', σ. 707). Πρβ. και Αρχ. Ιακωβάτων, Κ1 108, επιστολή Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Νικόλαο Τυπάλδο από Βενετία προς Κέρκυρα, 23 Μαρτίου 1824: "Με γράφεις ότι ο αδελφός μας Χαραλάμπης καταγίνεται εις ανάγνωσιν ιατρικών βιβλίων. Είθε να αξιωθεί ποτέ να παιδευθεί τοιαύτην θείαν και σωτήριον τέχνην".

1. Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων, Γ2, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Αγκώνα προς Πίζα, 18 Μαΐου 1838. Επίσης Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 10 Οκτωβρίου 1833: "Δια το ταξίδιόν μας αρχίσαμε να ετοιμαζώμεθα [...] προσμένουμε να ετοιμασθή ο Καπν. Ουλίσες διά να αναχωρήσωμεν με αυτόν..." και, στο ίδιο, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς Γεώργιο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 18 'Οκτ. 1833: "Με τον καπ. Οδυσσέα δεν μισεύομε, αλλά μισεύομε αύριο με το ατμοκίνητο διατί ηυρήκαμε ότι έντζι είναι καλύτερα. Δύο ημέρες κάνομε να φθάσωμε..."

2. στο ίδιο, N1, σώζεται πιστοποιητικό του Νικολάου Τυπάλδου από την υγειονομική υπηρεσία της Κέρκυρας που προορίζεται ασφαλώς γι' αυτόν τον έλεγχο.

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/372.gif&w=600&h=393 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

67. Το εισιτήριο επιστροφής των αδελφών Ιακωβάτων

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/373.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τελωνικών Άργων του Γρηγορίου ΙΣΤ΄". Σαν ένα είδος απαράβατου καθήκοντος, η καθιερωμένη επίσκεψη στον πρόξενο, στους Έλληνες προκρίτους της Αγκώνας και στο "Καφενείον του εμπορίου, υπό το θέατρον κείμενον, συνεντευκτήριον τότε των εν Αγκώνι Ελλήνων"1. Από την Αγκώνα στην Pontedera το ταξίδι γινόταν με άμαξα, αφού "κατά τους μάκαρας εκείνους χρόνους [1846] οι σιδηρόδρομοι, ων η χρήσις ήρχετο τότε εισαγομένη εν τη φιλοπροόδω Τοσκάνη, ήσαν εντελώς άγνωστοι εν τω κράτει του Γρηγορίου ΙΣΤ΄"2. Οι αμαξάδες έπαιρναν 40 λίρες το άτομο, "ήτοι 40 σφάντζικες, διότι τοιαύτην είχε τότε αξίαν η ιταλική λίρα, ήτο αληθώς χάρισμα..." και παρείχαν επιπλέον "δείπνον και κλίνην". Κάποτε όμως η τιμή αυτή αυξανόταν, είτε επειδή παρουσιάζονταν απρόοπτες καθυστερήσεις είτε επειδή οι αμαξάδες πουλούσαν τους Signori Forestieri σε άλλους συναδέλφους τους με συνακόλουθη χρονοτριβή και δαπάνη μεγαλύτερη από τη συμφωνημένη. Από την Pontedera οι ταξιδιώτες πήγαιναν με σιδηρόδρομο στη Φλωρεντία και από εκεί, με τραίνο πάλι, στην Πίζα3. Άλλοτε το ταξίδι γινόταν μέσω Μπολόνιας· κι εκεί έρευνα στις αποσκευές και κάποτε περιπέτειες με τις αρχές4. Σε παλαιότερη εποχή, πριν ακόμα από την εγκατάσταση των πρώτων σιδηροδρομικών δικτύων, όλο το διά ξηράς ταξίδι γινόταν με άμαξα5.

——————————————

1. Ειρ. Ασώπιου, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ 23 κ.ε.

2. στο ίδιο, σ. 116 κ.ε.

3. στο ίδιο, σ. 125 κ.ε. και 233.

4. Ο Ηλίας Ζερβός και οι συνταξιδιώτες του Νικ. Βαλιέρης και Στ. Κασιμάτης έλαβαν διαταγή να φύγουν από τη Μπολόνια μέσα σε 24 ώρες. Ο Ζερβός αποδίδει το συμβάν στο ότι ο Κασιμάτης σιγοτραγουδούσε στο δρόμο πατριωτικές άριες του Ντονιζέτι (Ηλία Ζερβού Βιογραφία...", ό.π., σ. 20-21).

5. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζεται συμφωνητικό με ημερομηνία Ancona 31 Ottobre 1833, με το οποίο ο αμαξάς αναλαμβάνει την υποχρέωση να μεταφέρει με σκεπαστό αμάξι δύο αλόγων τους αδελφούς Νικόλαο και Χαράλαμπο Τυπάλδο από την Αγκώνα στη Φλωρεντία μέσω Μπολόνιας με 17 σκούδα και για τους δύο. Στην υποχρέωσή του περιλαμβάνεται ένα πλήρες γεύμα την ημέρα μέσα στην άμαξα και κατάλυμα σε καλό ξενοδοχείο.

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/374.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Συνολικά και χωρίς καθυστερήσεις, χρειάζονταν τότε έξι ως επτά μέρες για το ταξίδι Κέρκυρα-Πίζα1.

Από τις λίγες μαρτυρίες που υπάρχουν φαίνεται πως το ταξίδι, παρ' όλες τις ταλαιπωρίες, ήταν συναρπαστικό. Ο Ειρηναίος Ασώπιος περιγράφει μαγεμένος τη διάβαση των Απεννίνων, στο διάστημα της οποίας, για μεγαλύτερη ασφάλεια, έζευαν στην άμαξα βόδια αντί για άλογα: "Οι ερυθροί ιστοί, οι σιωπηλώς δεικνύοντες του χειμώνος τους κινδύνους, οι εζευγμένοι βόες, το ακαταπαύστως λειτουργούν πηδάλιον, το ανώμαλον της οδού, ήτις ποτέ μεν ανωφερής ήνοιγεν άβυσσον προ των οφθαλμών ημών, ποτέ δε κατωφερής ηπείλει της αμάξης ολίσθημα, ταύτα πάντα ενέπνεον ημίν αίσθημά τι τέρψεως φόβω μεμιγμένον..."2 Λίγο πριν από το τέρμα του ταξιδιού, σε όσους είχαν τα μέσα να σταθμεύσουν για λίγο, η Φλωρεντία πρόσφερε το αποκορύφωμα της ταξιδιωτικής εμπειρίας: "Ναούς, Γαλλαρίαις, Gabinetti, Specole, αρχαιότηταις αιγυπτιακαίς, και άλλα..."3

Ακόμα πιο συναρπαστικό -αλλά και πιο περιπετειώδες- ήταν το ταξίδι στις αρχές του αιώνα, ιδίως αν ξεκινούσε κανείς από την ανατολική Ελλάδα. Ο Διονύσιος Πύρρος, που ξεκίνησε το 1806 "πλέοντες με ούριον άνεμον εκ Τρικκέρων της Μαγνησίας", λίγο έλειψε να χάσει τη ζωή του από μια φάλαινα που απείλησε να καταποντίσει το καράβι και ύστερα "ως διά θαύματος" γλίτωσε από τους πειρατές. Πεζοπορώντας έφτασε από το Βόλο στη Λάρισα, όπου "τότε ήσαν κάκιστοι αγαρηνοί", κι ύστερα στα Τρίκαλα, όπου βρήκε άλογο και αγωγιάτη να τον πάει στην Ήπειρο. Πέρασε το "Σκληρόν Όρος Ζυγόν" οδοιπορώντας

——————————————

1. στο ίδιο, Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 9 Αυγούστου 1836: "... Dopo un viaggio per terra di quattro giorni e per mare due giungeremo..."

2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 230.

3. Αρχ. Ιακωβάτων, N1, επιστολή με υπογραφή Νικόλαος (ίσως Μάνεσης), προς Νικόλαο Τυπάλδο, από Σιένα προς Κεφαλονιά, 10 Σεπτεμβρίου 1838.

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/375.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μέσα στα χιόνια και, λίγο έξω από τα Ιωάννινα, γλίτωσε με τέχνασμα από τους Αλβανούς "χαραστίδες" του Αλή πασά. Από τα Ιωάννινα "εκίνησε διά την Ευρώπην", πέρασε ποτάμια, κοιμήθηκε σε πανδοχεία "χωρίς θύραν και κλειούς" και, "βαδίζοντες προς δυσμάς διά της ερήμου", έφτασε "είς τινα λιμένα καλόν", αλλά δεν βρήκε πλοίο για να περάσει απέναντι. Τέλος, ήλθε στο Βιβάρι κι' από κει, με καΐκι ψαράδικο, έφτασε "εις την περίφημον Κέρκυραν νήσον". Πέρασε εκεί το Πάσχα και, "μόλις ήλθε το έαρ", πήρε ένα κεφαλονίτικο καΐκι για το Μπάρι. Από εκεί ταξιδεύει με άμαξες. Περνάει "πόλεις και χώρας" ώσπου επιτέλους φτάνει στο Λιβόρνο, "πόλιν εμπορικήν, με κατοίκους 66.000, Ιταλούς και Έλληνας Ορθοδόξους"1.

Η "ΓΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΙΑΣ"

Τα παιδικά όνειρα των φοιτητών της Πίζας δεν διαψεύδονται όταν έλθει η ώρα να γίνουν πραγματικότητα. Πριν φτάσουν εκεί, η Ιταλία είναι γι' αυτούς "η χώρα των θεάτρων, των διασκεδάσεων, των ατελευτήτων απόκρεων"2. Αν η Πίζα δεν έχει πάντα Απόκριες, γιορτές πάντως έχει όχι λίγες3. Όσο για το θέατρο, δεν το στερούνταν οι φοιτητές της Πίζας. Μερικοί απ' αυτούς μάλιστα "εφοίτων εις το θέατρον φέροντες λεύκας χειρίδας -τινές δε εκράτουν και διόπτρας- καθήμενοι ουχί εν τη λαϊκή και δημοκρατική πλατεία, ως οι πλείστοι των Ιταλών σπουδαστών, αλλ'

——————————————

1. Διονυσίου Πύρρου, ό.π., σ. 32-46. Ακόμα κι αν δεν πιστέψουμε κατά γράμμα τη συναρπαστική περιγραφή του ευφάνταστου απομνημονευματογράφου, συγκρατούμε οπωσδήποτε την πληροφορία ότι το ταξίδι ήταν μακρύ και επίπονο.

2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 1.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχολική καθημερινότητα".

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/376.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επί διακεκριμένων θέσεων (posti distinti), ήτοι θρανίων [...] Τινές δε εσύχναζον εις χορούς και συναναστροφάς" και βέβαια πολλοί από αυτούς, ίσως και όλοι, θα ήταν καλεσμένοι στη "φέστα ντι μπάλλο" που έδινε στο αρχοντικό του ο βαρόνος Τοσίτσας, ο πρόξενος της Ελλάδας στο Λιβόρνο, που κατοικούσε όμως στην Πίζα1.

Δεν είναι δυνατό βέβαια να ισχύουν αυτά στον ίδιο βαθμό για όλους τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας ούτε για όλο το διάστημα που καλύπτει η έρευνα. Ωστόσο, ακόμα και για ιούς φτωχότερους, δεν θα ήταν γεμάτη στερήσεις η ζωή στην Πίζα, "όπου και τα τρόφιμα και τα ενοίκια και ο ιματισμός επετυγχάνοντο εις μετριωτέρας τιμάς", σε σύγκριση τουλάχιστον με την Κέρκυρα2. "Ένιοι, οι άγαν κομψευόμενοι, επεδεικνύοντο και ιππεύοντες"3, αλλά όλοι έπαιρναν μέρος στους βραδινούς περιπάτους στην Porta alle Piaggie και στο Lungarno -η Πίζα είναι μικρή πόλη. Καμιά σύγκριση με το Παρίσι, όπου "πρέπει να εξοδεύη [ο μαθητής] εις όχημα", προκειμένου να γνωρίσει τους δασκάλους του, "η πόλις είναι εκτεταμένη και αναλόγως πολυέξοδος και πολλάκις στενοχωρείται δεινώς ο μαθητής Γραικός δι' έλλειψιν των αναγκαίων..."4

Ακόμα χαμηλότερες ήταν οι τιμές στο Λιβόρνο: εκεί "ο 

——————————————

1. Ειρ. Ασώπιος "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 11. Επίσης Ηλία Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ 23: "...Τα θέατρα και αι άλλαι ηδοναί δεν μας ήσαν αλλότρια".

2. Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 19.

3. Ειρηναίος Ασώπιος, ό.π., σ. 11.

4. "Διατριβή C. Ζ.", ό.π., σ. 477 κ.ε. Επίσης Αρχ. Ιακωβάτων, Κ2 252, επιστολή Ιωάννη Κουντούρη προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 21 Αυγούστου 1838: "Θέλη προσπαθήσω να τελιόνω ογλίγορα γιατί το παρίσι θέλη μεγάλην τζέπην. Τα μαθηματικά βιβλία με έψησαν με την ακρίβειαν. Μα πρέπει να αγαντάρω, όσον να πιάσω εις το χέρι εκείνο διά το οποίον θυσιάζομαι..." Ανάλυση των εξόδων "της διατριβής στο Παρίσι" υπάρχει επίσης στο Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο και προς Ν. Κουντούρη, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 22 Σεπτ. 1837 (βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 31).

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/377.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

προνοητικός σπουδαστής παρήγγειλε τα ενδύματα αυτού και ηγόραζε τα προς ιματισμόν χρειώδη διότι η Λιβόρνος, ελεύθερος ούσα λιμήν, παρείχε ταύτα εις συμφερωτέρας ή η Πίσα, τιμάς. Φορών δε τα νέα ενδύματα και κρατών τα παλαιά, ή φορών τα παλαιά και κρύπτων υπ' αυτά παν ό,τι ηδύνατο καινουργές, δεν υπεβάλλετο εις φορολογίαν διερχόμενος προ των τελωνοφυλάκων της Porta al mare, ήτις φέρει εις τον σταθμόν του σιδηροδρόμου"1. Εκεί τέλος, από Ιταλούς ή Έλληνες μεταπράτες, προμηθεύονταν οι Έλληνες φοιτητές τον ελληνικό καπνό.

"Γη της επαγγελίας" χαρακτηρίζει την Τοσκάνη ο Ειρηναίος Ασώπιος (1846), όπου ο Έλληνας υπότροφος κάλυπτε τις ανάγκες του με "ένδεκα φραγκισκόνια, αντιστοιχούντα προς ογδοήκοντα τρεις παλαιάς δραχμάς"2. Από τους μη υποτρόφους, όποιος έπαιρνε μηνιαίο επίδομα 150 τοσκανικές λίρες, δηλαδή 143,50 παλαιές δραχμές, εύλογα μπορούσε να "κάνει τον άρχοντα" και να διαπρέπει "επί ενδυμασία, συμπεριφορά και κατακτήσεσι πλατωνικαίς..."3

Το πρόβλημα της κατοικίας είναι λυμένο για τους Έλληνες της Πίζας και μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να εξασφαλίζεται η μεταξύ τους συνδρομή. Συγκατοικούν πολλοί μαζί στα ίδια σπίτια, παμπάλαια μέγαρα, στο κέντρο της μικρής πόλης, δύο βήματα από το Πανεπιστήμιο, από τα φοιτητικά καφενεία, από τους χώρους περιπάτου. Στέκουν ακόμα τα σπίτια αυτά, με τους μαυρισμένους τοίχους, τις σκοτεινές εισόδους, τις πέτρινες σκάλες και τα απλόχωρα ψηλοτάβανα δωμάτια4. Σ' αυτά "ο 

——————————————

1. "Αναμνήσεις Ιταλίας", σ. 15-16.

2. στο ίδιο, σ. 15.

3. στο ίδιο, σ. 11καί 15.

4. Βλ. εδώ, παράρτημα, έγγραφο αρ. 35: το 1848 έξι Έλληνες κατοικούν στην Casa Gotti (via S. Frediano), τρεις στην Piazza S. Caterina, δύο στο τέως Collegio Ferdinando. Βλ. επίσης Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 23: "Συνεκατώκουν μετά του φίλου μου Βαλιέρη [...] και εις τας μελέτας και εις τους περιπάτους και εις τους κινδύνους είμεθα αδιαχώριστοι

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/378.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Έλληνας οικότροφος είχε δωμάτιον μετ' επίπλων [...] φωτισμόν και υπηρεσίαν, ενίοτε δε -ότε ευνοϊκαί τινες περιστάσεις συνεβάλλοντο-και τι παρά το πρόγραμμα, την καρδίαν τινός Padrona..."1

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ

Η επικοινωνία με την πατρίδα δεν φαίνεται ότι αποτελούσε μεγάλο πρόβλημα, τουλάχιστον για τους Επτανησίους της Πίζας. Η αλληλογραφία ήταν αρκετά πυκνή, μολονότι τα γράμματα έφταναν κάποτε με μεγάλη καθυστέρηση2. Ίσως για τον λόγο αυτόν αλλά και για να εξοικονομούνται τα έξοδα του ταχυδρομείου3, οι ειδήσεις και οι παραγγελίες έφταναν συχνά μέσω επιστολών φίλων ή με ταξιδιώτες4.

——————————————

[...] συνανεστρεφόμεθα μετά των άλλων συμφοιτητών μας και συνεβαδίζομεν μέχρι του πανεπιστημίου..."

1. Ειρ. Ασώπιος, ό.π., σ. 15.

2. Αρχ. Ιακωβάτων, Αταξινόμητα, επιστολή Αλοϋσίου και Γεωργίου προς Νικόλαο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 4 Μαρτίου 1834: "Dopo il lungo aspettare di un mese e mezzo abbiamo la gioja di ricevere una vostra lettera segnata il 1° Febraio s. u..." Επίσης στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 2 Απριλίου 1836 Ε.Ν.: "... εψές ελάβαμε γραφή δώδεκα μερώνε από την Πίζα με την οποία μας μηνούνε για την καλή τους υγεία, και ότι ελάβανε το στέφανό τους και οι δύο..." Άλλο γράμμα από Πίζα είναι "δεκάξει μερώνε" (Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Μαρτίου 1835).

3. Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 25 Αλωναριού 1835 ε.ν.: "Ελάβαμε γραφή από την Πίζα [...] μας μηνούνε πως [...] α δε σας γράφουνε τακτικά είναι για τα έξοδα".

4. στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Αγκώνα προς Πίζα, 18 Μαΐου 1837, με νέα και παραγγελίες από την 

Σελ. 378
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 359
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΙΚΙΑΣ

    Η αρχειακή έρευνα έφερε στο φως μερικά ονόματα παιδιών της παροικίας που σπούδαζαν στην Πίζα στο διάστημα 1806-1861 1. Τέσσερις τουλάχιστον από αυτούς έχουν υποβάλει στο Πανεπιστήμιο πιστοποιητικά βαπτίσεως από την Αγία Τριάδα: ο Αλέξανδρος Γιάμαρης2, ο Αναστάσιος Καλόβολος3, ο Νικόλαος Στεφανόπουλος4 και ο Κωνσταντίνος Αργέντης5.

    ——————————————

    1. Ο αριθμός τους είναι μικρός εν σχέσει με το πλήθος των οικογενειών της παροικίας. Ίσως τα παιδιά των Ελλήνων της Ιταλίας σταδιοδρομούσαν στις επιχειρήσεις των γονέων τους. Είναι ενδεχόμενο ωστόσο κάποια ονόματα να μην έχουν καταγραφεί. Στα κατάστιχα τα ονόματα δεν είναι πάντα αναγνωρίσιμα και, στις περιπτώσεις των Ελλήνων της Ιταλίας, η αναγραφή της πατρίδας δεν επιβοηθεί. Πάντως, και στην έρευνα που έκαμε στο Λιβόρνο η αστυνομία εξ αφορμής της προκηρύξεως που κυκλοφόρησαν παράνομα οι Έλληνες φοιτητές (βλ. κεφ. "Η επέτειος"), αποδείχτηκε ότι ούτε ένα παιδί της παροικίας δεν φοιτούσε στο Πανεπιστήμιο το 1840, μια περίοδο κατά την οποία πλήθος Έλληνες συνέρρεαν στην Πίζα.

    2. A.S.P., Università DI 10, No 128 Η πράξη υπογράφεται από τον Curato della Chiesa Greca di Rito Orientale la S.S. Trinità Giovacino Vallamonte το 1834 και το απόσπασμα είναι του 1851. Βλ και κεφ. "Η εκφορά", όπου "ένας κάποιος Γιάμαρης" φέρεται αναμεμειγμένος στην υπόθεση, οι χρονολογίες όμως δεν ταιριάζουν. Ένας άλλος Γιάμαρης από το Λιβόρνο δίνει εισαγωγικές εξετάσεις το 1848 (DI 197, Esami di ammissione... No 76). Κανείς Γιάμαρης δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα.

    3. A.S.P., Università. DI 13, No 37. Ο Καλόβολος δεν βαφτίστηκε στην Αγία Τριάδα· το πιστοποιητικό του (υπογραφή Padre Metodio Teodoridi curato κτλ.) βεβαιώνει ότι βαφτίστηκε στη Σμύρνη. Το πιστοποιητικό καλής διαγωγής του έχει εκδοθεί από τον Γενικό Πρόξενο του Βασιλέως της Ελλάδος στην Τοσκάνη. Καλόβολοι πάντως μαρτυρούνται στο Λιβόρνο (Κ. Τριανταφύλλου, ό.π., πράξη 202 του 1826).

    4. A.S.Ρ., Università, DI 9, No 155: Στις 10 Ιανουαρίου του 1833 βαφτίστηκε ο γιος του Πέτρου Γαριδάκη Στεφανόπουλου και της Αυγούστας του μ. Γεωργίου Σούτσου από την Κωνσταντινούπολη. Ανάδοχος ο Πέτρος Γαριδάκης Στεφανόπουλος και εκπρόσωπός του ο Παύλος Χριστιανάκης από την Κορσική. Το πιστοποιητικό καλής διαγωγής του εκδόθηκε από τον priore της εκκλησίας του Αγ. Ματθαίου στην Πίζα το 1850.

    5. A.S.P., Università, DI 6, No 120. Ο Κ. Αργέντης του Ιωάννη