Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 367-386 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/367.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΜΕΡΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΒΙΟΥ

ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

Η πρόσκαιρη μετανάστευση ενός νέου που πηγαίνει για σπουδές σε μια ξένη χώρα είναι συνήθως μια γοητευτική, αλλά και επικίνδυνη, κάποτε μάλιστα και επώδυνη περιπέτεια: συνεπάγεται κάποια σχετική αυτονόμηση του νέου από την οικογένεια, σαγηνευτικές -ως προοπτική- εμπειρίες, αλλά και προβλήματα προσαρμογής σε εντελώς νέους όρους ζωής μέσα σ' ένα μη οικείο περιβάλλον. Προκειμένου ωστόσο για τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας -που, σημειωτέον, μετανάστευαν οι περισσότεροι σε τρυφερή ηλικία- οι γενικές αυτές διαπιστώσεις ισχύουν μόνο ως προς το πρώτο σκέλος τους. Συντρέχουν, ειδικά εκεί, κάποιοι όροι που αφ' ενός εξασφαλίζουν την εκπλήρωση των νεανικών ονείρων και αφ' ετέρου μειώνουν τις δυσκολίες προσαρμογής.

Ο πρώτος όρος -η ηθική και υλική υποστήριξη της ομογένειας- αναπτύχθηκε μόλις. Αν όμως αυτός ήταν ο μόνος ευνοϊκός όρος, θα εξασφαλιζόταν απλώς, αντί για τη μοναξιά του ενός, η μοναξιά των πολλών μέσα σ' ένα εχθρικό περιβάλλον. Η συνθήκη αυτή -πολύ γνωστή στους μετανάστες φοιτητές ως τις μέρες μας- δεν ισχύει στην Πίζα. Όλα συμβάλλουν εκεί στην ενσωμάτωση των ξένων, και ειδικότερα των Ελλήνων, στην πανεπιστημιακή κοινότητα και στην ευρύτερη κοινότητα της πόλης: η μακρότατη παράδοση κοσμοπολιτισμού του Πανεπιστημίου· η ανεκτική ως ευνοϊκή -παρά τις ταλαντεύσεις της- στάση των αρχών απέναντι στους ξένους που υπαγορεύεται από πολιτικές

Σελ. 367
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/368.gif&w=600&h=39321. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

66. Bagni San Giugliano

Σελ. 368
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/369.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σκοπιμότητες· η στάση των πολιτών μιας μικρής πόλης που όχι μόνο δεν αισθάνονται πλεονεκτικά ως πρωτευουσιάνοι1, αλλά και γνωρίζουν ότι η λάμψη και η ευμάρεια της ιδιαίτερης πατρίδας τους οφείλονται ακριβώς στην έλξη που ασκεί το πανεπιστήμιό της· η στάση των πανεπιστημιακών δασκάλων, η υπαγορευόμενη από κλασικιστικές τάσεις -που οδηγούν κατευθείαν στην αρχαία Ελλάδα, αδελφή της Ρώμης2- και από φιλελεύθερες ιδεολογίες που έχουν πολλές αναφορές στον ελληνικό αγώνα της ανεξαρτησίας· η συγγένεια στις νοοτροπίες, στις στάσεις και στις συμπεριφορές μεταξύ Ιταλών και Ελλήνων που έχει προκύψει από μακροχρόνια παράδοση πνευματικών ανταλλαγών και από τις αναλογίες των ιστορικών συγκυριών στο διάστημα του 19ου αιώνα.

Για πολλές εξάλλου οικογένειες, ιδίως Επτανησίων και ακόμα ειδικότερα Κεφαλλήνων, οι σπουδές στην Πίζα αποτελούν παράδοση. Στο διάστημα μιας μόνο πεντηκονταετίας μπορεί κανείς να μετρήσει στο Πανεπιστήμιο της Πίζας 20 Τυπαλδέους, 18 Φωκάδες, 11 Κατσαϊτέους, 10 Άννινους, 9 Λοβέρδους, 8 Ιγγλέσηδες, 7 Βαλσαμάκηδες, 7 Πανάδες, 6 (Κεφαλονίτες) Μεταξάδες. Δεν ανήκουν βέβαια όλοι στον ίδιο κλάδο της μεγάλης οικογένειας, αλλά δεν είναι σπάνια και η περίπτωση όπου ο γιος ακολουθεί τον πατέρα στο δρόμο προς την Πίζα. Σε πολλές άλλες περιπτώσεις οι γονείς των φοιτητών της Πίζας έχουν σπουδάσει σε διάφορα άλλα ιταλικά πανεπιστήμια. Η εξοικείωση επομένως με ό,τι η Ιταλία εκπροσωπεί αρχίζει για τους μετέπειτα φοιτητές από την παιδική ακόμη ηλικία. Στην εξοικείωση αυτή δεν μπορεί παρά να συμβάλλει -προκειμένου για τους 

——————————————

1. Πρβ. Ειρ. Ασωπίου, "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 9 ("Οι καλοί εκείνοι Πισάται είχον [...] λησμονήσει ότι οι προπάτορες αυτών υπήρξαν κάποτε θαλασσοκράτορες"), και σ. 11 ("... η προς τους Κυρίους Έλληνας, signori Greci, υπόληψις των Πισατών ήτο αμέριστος").

2. Μεταξύ άλλων πολλών, ας αναφερθεί και η περίπτωση του καθηγητή Orlandini που "δεν παρημέλει να βαπτίζει την μούσαν αυτού εν τοις νάμασι του Αλφειού.. " (Ειρ Ασ., ό.π., σ 10).

24

Σελ. 369
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/370.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Επτανησίους- και το πλήθος των Ιταλών προσφύγων στα Επτάνησα, από τους οποίους αρκετοί ανήκαν στο στενό οικογενειακό περιβάλλον των σπουδαστών της Πίζας. Ας σημειωθεί επίσης ότι αρκετά αδέλφια με μικρή διαφορά ηλικίας φοιτούν την ίδια περίοδο στο Πανεπιστήμιο. Αλλ' ακόμα και αν δεν έχει συγγενείς στην Πίζα ο Έλληνας φοιτητής, υπάρχουν εκεί φίλοι, προς τους οποίους πηγαίνει συστημένος1.

Η σκέψη για σπουδές στην Πίζα ή γενικότερα στην Ευρώπη καλλιεργείται μόνιμα την εποχή αυτή ακόμα και σε οικογένειες με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες: "Επεθύμουν μεν, κατά την επικρατούσαν τότε συνήθειαν, να μεταβώ εις τι Πανεπιστήμιον της Ευρώπης προς τελειοποίησιν των σπουδών μου[...] πλην δεν ετόλμων να εξηγηθώ [...] ένεκα της απαιτουμένης αδράς δαπάνης, ήτις τότε μόνον ηδύνατο ευκόλως να γίνη, όταν η σταφίς ήθελε λάβει υψηλήν τιμήν"2. Το πτυχίο της Νομικής ή της Ιατρικής θεωρούνταν εγγύηση για λαμπρή σταδιοδρομία3. Όπου

——————————————

1. Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων, ΚΙ 273, επιστολή Κωνσταντίνου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 30 Σεπτ. 1836, με την οποία ο Κωνσταντίνος συνιστά στον αδελφό του να εξυπηρετήσει με όσα ξέρει και με όποιον τρόπο μπορεί τον Νικόλαο Κοντολέο που φεύγει για σπουδές στην Ιταλία. Επίσης στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου και Νικολάου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 23 Αυγούστου 1836, όπου αναφέρεται ότι ο ανεψιάς του ιππότη Κονδάρη πήρε φεύγοντας για την Ιταλία συστατική επιστολή προς τον Χαράλαμπο Τυπάλδο, και Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο από Πίζα προς Κέρκυρα, όπου ο Γεώργιος διαβεβαιώνει ότι δεν θα λείψει να επισκεφθεί τον Sor Pieri, προς τον οποίο ο αδελφός του τον στέλνει συστημένον.

2. Ηλία Ζερβού Βιογραφία..., ο.π., σ. 116. Βλ. επίσης Ανδρ. Λασκαράτου, Αυτοβιογραφία, ό.π , σ. 45.

3. Βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 32, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 23 Αυγούστου 1836. Πρβ. και Ηλία Ζερβού βιογραφία..., ό.π., σ. 20: "Ο πατήρ μου [...] μοι αντεπαρετήρει [ ..] ότι [...] εάν εσκόπευον να διαμείνω εις την Επτάνησον, ώφειλον [ ..] να γίνω εγκρατής της Νομικής ή της Ιατρικής επιστήμης, διότι δι' αυτών μόνον ηδυνάμην και πόρον ζωής ν' ανοίξω και μεγάλως να

Σελ. 370
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/371.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

υπήρχαν έστω και μικρά μέσα, τα νεανικά όνειρα και οι φιλοδοξίες της οικογένειας προετοίμαζαν από νωρίς το ταξίδι στην Πίζα.

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ

Το ταξίδι από την Ελλάδα στην Πίζα, με τα μέσα εκείνου του καιρού, ήταν αρκετά μακρινό, ακόμα κι αν ξεκινούσε κανείς από τα Επτάνησα. Τουλάχιστον σαράντα οκτώ ώρες με το ατμόπλοιο από την Κέρκυρα ως την Αγκώνα1. Πριν από την αποβίβαση υγειονομικός έλεγχος2 και αμέσως κατόπιν "βάσανος των

——————————————

προαχθώ..." Επίσης [Ιω. Ζαμπέλιου] "Αυτοβιογραφία", ό.π., σ. λζ': "Ο Ιωάννης, μετά πλειόνων της εποχής εκείνης μαθητών, εις το της νομικής στάδιον αναδεικνυόμενος [...] εφρόνει ότι [...] ηδύνατο ίσως να κινήσει μοχλόν ισχυρόν εις Ανάστασιν της πατρίδος". Κάπως διαφορετική είναι η περίπτωση του Λασκαράτου: "Ο Λασκαράτος ηναγκάσθη εις την σπουδήν των νόμων υπό του πατρός αυτού, όστις εποφθαλμιά [...] ανώτερα τω υιώ αυτού δικαστικά αξιώματα ή πολιτικόν στάδιον" (Ηλ. Τσιτσέλη, Κεφ. Σύμ. Α', σ. 707). Πρβ. και Αρχ. Ιακωβάτων, Κ1 108, επιστολή Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Νικόλαο Τυπάλδο από Βενετία προς Κέρκυρα, 23 Μαρτίου 1824: "Με γράφεις ότι ο αδελφός μας Χαραλάμπης καταγίνεται εις ανάγνωσιν ιατρικών βιβλίων. Είθε να αξιωθεί ποτέ να παιδευθεί τοιαύτην θείαν και σωτήριον τέχνην".

1. Ληξούρι, Αρχ. Ιακωβάτων, Γ2, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Αγκώνα προς Πίζα, 18 Μαΐου 1838. Επίσης Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 10 Οκτωβρίου 1833: "Δια το ταξίδιόν μας αρχίσαμε να ετοιμαζώμεθα [...] προσμένουμε να ετοιμασθή ο Καπν. Ουλίσες διά να αναχωρήσωμεν με αυτόν..." και, στο ίδιο, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς Γεώργιο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 18 'Οκτ. 1833: "Με τον καπ. Οδυσσέα δεν μισεύομε, αλλά μισεύομε αύριο με το ατμοκίνητο διατί ηυρήκαμε ότι έντζι είναι καλύτερα. Δύο ημέρες κάνομε να φθάσωμε..."

2. στο ίδιο, N1, σώζεται πιστοποιητικό του Νικολάου Τυπάλδου από την υγειονομική υπηρεσία της Κέρκυρας που προορίζεται ασφαλώς γι' αυτόν τον έλεγχο.

Σελ. 371
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/372.gif&w=600&h=393 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

67. Το εισιτήριο επιστροφής των αδελφών Ιακωβάτων

Σελ. 372
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/373.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τελωνικών Άργων του Γρηγορίου ΙΣΤ΄". Σαν ένα είδος απαράβατου καθήκοντος, η καθιερωμένη επίσκεψη στον πρόξενο, στους Έλληνες προκρίτους της Αγκώνας και στο "Καφενείον του εμπορίου, υπό το θέατρον κείμενον, συνεντευκτήριον τότε των εν Αγκώνι Ελλήνων"1. Από την Αγκώνα στην Pontedera το ταξίδι γινόταν με άμαξα, αφού "κατά τους μάκαρας εκείνους χρόνους [1846] οι σιδηρόδρομοι, ων η χρήσις ήρχετο τότε εισαγομένη εν τη φιλοπροόδω Τοσκάνη, ήσαν εντελώς άγνωστοι εν τω κράτει του Γρηγορίου ΙΣΤ΄"2. Οι αμαξάδες έπαιρναν 40 λίρες το άτομο, "ήτοι 40 σφάντζικες, διότι τοιαύτην είχε τότε αξίαν η ιταλική λίρα, ήτο αληθώς χάρισμα..." και παρείχαν επιπλέον "δείπνον και κλίνην". Κάποτε όμως η τιμή αυτή αυξανόταν, είτε επειδή παρουσιάζονταν απρόοπτες καθυστερήσεις είτε επειδή οι αμαξάδες πουλούσαν τους Signori Forestieri σε άλλους συναδέλφους τους με συνακόλουθη χρονοτριβή και δαπάνη μεγαλύτερη από τη συμφωνημένη. Από την Pontedera οι ταξιδιώτες πήγαιναν με σιδηρόδρομο στη Φλωρεντία και από εκεί, με τραίνο πάλι, στην Πίζα3. Άλλοτε το ταξίδι γινόταν μέσω Μπολόνιας· κι εκεί έρευνα στις αποσκευές και κάποτε περιπέτειες με τις αρχές4. Σε παλαιότερη εποχή, πριν ακόμα από την εγκατάσταση των πρώτων σιδηροδρομικών δικτύων, όλο το διά ξηράς ταξίδι γινόταν με άμαξα5.

——————————————

1. Ειρ. Ασώπιου, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ 23 κ.ε.

2. στο ίδιο, σ. 116 κ.ε.

3. στο ίδιο, σ. 125 κ.ε. και 233.

4. Ο Ηλίας Ζερβός και οι συνταξιδιώτες του Νικ. Βαλιέρης και Στ. Κασιμάτης έλαβαν διαταγή να φύγουν από τη Μπολόνια μέσα σε 24 ώρες. Ο Ζερβός αποδίδει το συμβάν στο ότι ο Κασιμάτης σιγοτραγουδούσε στο δρόμο πατριωτικές άριες του Ντονιζέτι (Ηλία Ζερβού Βιογραφία...", ό.π., σ. 20-21).

5. Στο Αρχ. Ιακωβάτων, N1, σώζεται συμφωνητικό με ημερομηνία Ancona 31 Ottobre 1833, με το οποίο ο αμαξάς αναλαμβάνει την υποχρέωση να μεταφέρει με σκεπαστό αμάξι δύο αλόγων τους αδελφούς Νικόλαο και Χαράλαμπο Τυπάλδο από την Αγκώνα στη Φλωρεντία μέσω Μπολόνιας με 17 σκούδα και για τους δύο. Στην υποχρέωσή του περιλαμβάνεται ένα πλήρες γεύμα την ημέρα μέσα στην άμαξα και κατάλυμα σε καλό ξενοδοχείο.

Σελ. 373
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/374.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Συνολικά και χωρίς καθυστερήσεις, χρειάζονταν τότε έξι ως επτά μέρες για το ταξίδι Κέρκυρα-Πίζα1.

Από τις λίγες μαρτυρίες που υπάρχουν φαίνεται πως το ταξίδι, παρ' όλες τις ταλαιπωρίες, ήταν συναρπαστικό. Ο Ειρηναίος Ασώπιος περιγράφει μαγεμένος τη διάβαση των Απεννίνων, στο διάστημα της οποίας, για μεγαλύτερη ασφάλεια, έζευαν στην άμαξα βόδια αντί για άλογα: "Οι ερυθροί ιστοί, οι σιωπηλώς δεικνύοντες του χειμώνος τους κινδύνους, οι εζευγμένοι βόες, το ακαταπαύστως λειτουργούν πηδάλιον, το ανώμαλον της οδού, ήτις ποτέ μεν ανωφερής ήνοιγεν άβυσσον προ των οφθαλμών ημών, ποτέ δε κατωφερής ηπείλει της αμάξης ολίσθημα, ταύτα πάντα ενέπνεον ημίν αίσθημά τι τέρψεως φόβω μεμιγμένον..."2 Λίγο πριν από το τέρμα του ταξιδιού, σε όσους είχαν τα μέσα να σταθμεύσουν για λίγο, η Φλωρεντία πρόσφερε το αποκορύφωμα της ταξιδιωτικής εμπειρίας: "Ναούς, Γαλλαρίαις, Gabinetti, Specole, αρχαιότηταις αιγυπτιακαίς, και άλλα..."3

Ακόμα πιο συναρπαστικό -αλλά και πιο περιπετειώδες- ήταν το ταξίδι στις αρχές του αιώνα, ιδίως αν ξεκινούσε κανείς από την ανατολική Ελλάδα. Ο Διονύσιος Πύρρος, που ξεκίνησε το 1806 "πλέοντες με ούριον άνεμον εκ Τρικκέρων της Μαγνησίας", λίγο έλειψε να χάσει τη ζωή του από μια φάλαινα που απείλησε να καταποντίσει το καράβι και ύστερα "ως διά θαύματος" γλίτωσε από τους πειρατές. Πεζοπορώντας έφτασε από το Βόλο στη Λάρισα, όπου "τότε ήσαν κάκιστοι αγαρηνοί", κι ύστερα στα Τρίκαλα, όπου βρήκε άλογο και αγωγιάτη να τον πάει στην Ήπειρο. Πέρασε το "Σκληρόν Όρος Ζυγόν" οδοιπορώντας

——————————————

1. στο ίδιο, Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Νεάπολη, 9 Αυγούστου 1836: "... Dopo un viaggio per terra di quattro giorni e per mare due giungeremo..."

2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 230.

3. Αρχ. Ιακωβάτων, N1, επιστολή με υπογραφή Νικόλαος (ίσως Μάνεσης), προς Νικόλαο Τυπάλδο, από Σιένα προς Κεφαλονιά, 10 Σεπτεμβρίου 1838.

Σελ. 374
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/375.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μέσα στα χιόνια και, λίγο έξω από τα Ιωάννινα, γλίτωσε με τέχνασμα από τους Αλβανούς "χαραστίδες" του Αλή πασά. Από τα Ιωάννινα "εκίνησε διά την Ευρώπην", πέρασε ποτάμια, κοιμήθηκε σε πανδοχεία "χωρίς θύραν και κλειούς" και, "βαδίζοντες προς δυσμάς διά της ερήμου", έφτασε "είς τινα λιμένα καλόν", αλλά δεν βρήκε πλοίο για να περάσει απέναντι. Τέλος, ήλθε στο Βιβάρι κι' από κει, με καΐκι ψαράδικο, έφτασε "εις την περίφημον Κέρκυραν νήσον". Πέρασε εκεί το Πάσχα και, "μόλις ήλθε το έαρ", πήρε ένα κεφαλονίτικο καΐκι για το Μπάρι. Από εκεί ταξιδεύει με άμαξες. Περνάει "πόλεις και χώρας" ώσπου επιτέλους φτάνει στο Λιβόρνο, "πόλιν εμπορικήν, με κατοίκους 66.000, Ιταλούς και Έλληνας Ορθοδόξους"1.

Η "ΓΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΙΑΣ"

Τα παιδικά όνειρα των φοιτητών της Πίζας δεν διαψεύδονται όταν έλθει η ώρα να γίνουν πραγματικότητα. Πριν φτάσουν εκεί, η Ιταλία είναι γι' αυτούς "η χώρα των θεάτρων, των διασκεδάσεων, των ατελευτήτων απόκρεων"2. Αν η Πίζα δεν έχει πάντα Απόκριες, γιορτές πάντως έχει όχι λίγες3. Όσο για το θέατρο, δεν το στερούνταν οι φοιτητές της Πίζας. Μερικοί απ' αυτούς μάλιστα "εφοίτων εις το θέατρον φέροντες λεύκας χειρίδας -τινές δε εκράτουν και διόπτρας- καθήμενοι ουχί εν τη λαϊκή και δημοκρατική πλατεία, ως οι πλείστοι των Ιταλών σπουδαστών, αλλ'

——————————————

1. Διονυσίου Πύρρου, ό.π., σ. 32-46. Ακόμα κι αν δεν πιστέψουμε κατά γράμμα τη συναρπαστική περιγραφή του ευφάνταστου απομνημονευματογράφου, συγκρατούμε οπωσδήποτε την πληροφορία ότι το ταξίδι ήταν μακρύ και επίπονο.

2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 1.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχολική καθημερινότητα".

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/376.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επί διακεκριμένων θέσεων (posti distinti), ήτοι θρανίων [...] Τινές δε εσύχναζον εις χορούς και συναναστροφάς" και βέβαια πολλοί από αυτούς, ίσως και όλοι, θα ήταν καλεσμένοι στη "φέστα ντι μπάλλο" που έδινε στο αρχοντικό του ο βαρόνος Τοσίτσας, ο πρόξενος της Ελλάδας στο Λιβόρνο, που κατοικούσε όμως στην Πίζα1.

Δεν είναι δυνατό βέβαια να ισχύουν αυτά στον ίδιο βαθμό για όλους τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας ούτε για όλο το διάστημα που καλύπτει η έρευνα. Ωστόσο, ακόμα και για ιούς φτωχότερους, δεν θα ήταν γεμάτη στερήσεις η ζωή στην Πίζα, "όπου και τα τρόφιμα και τα ενοίκια και ο ιματισμός επετυγχάνοντο εις μετριωτέρας τιμάς", σε σύγκριση τουλάχιστον με την Κέρκυρα2. "Ένιοι, οι άγαν κομψευόμενοι, επεδεικνύοντο και ιππεύοντες"3, αλλά όλοι έπαιρναν μέρος στους βραδινούς περιπάτους στην Porta alle Piaggie και στο Lungarno -η Πίζα είναι μικρή πόλη. Καμιά σύγκριση με το Παρίσι, όπου "πρέπει να εξοδεύη [ο μαθητής] εις όχημα", προκειμένου να γνωρίσει τους δασκάλους του, "η πόλις είναι εκτεταμένη και αναλόγως πολυέξοδος και πολλάκις στενοχωρείται δεινώς ο μαθητής Γραικός δι' έλλειψιν των αναγκαίων..."4

Ακόμα χαμηλότερες ήταν οι τιμές στο Λιβόρνο: εκεί "ο 

——————————————

1. Ειρ. Ασώπιος "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 11. Επίσης Ηλία Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ 23: "...Τα θέατρα και αι άλλαι ηδοναί δεν μας ήσαν αλλότρια".

2. Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 19.

3. Ειρηναίος Ασώπιος, ό.π., σ. 11.

4. "Διατριβή C. Ζ.", ό.π., σ. 477 κ.ε. Επίσης Αρχ. Ιακωβάτων, Κ2 252, επιστολή Ιωάννη Κουντούρη προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 21 Αυγούστου 1838: "Θέλη προσπαθήσω να τελιόνω ογλίγορα γιατί το παρίσι θέλη μεγάλην τζέπην. Τα μαθηματικά βιβλία με έψησαν με την ακρίβειαν. Μα πρέπει να αγαντάρω, όσον να πιάσω εις το χέρι εκείνο διά το οποίον θυσιάζομαι..." Ανάλυση των εξόδων "της διατριβής στο Παρίσι" υπάρχει επίσης στο Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο και προς Ν. Κουντούρη, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 22 Σεπτ. 1837 (βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 31).

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/377.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

προνοητικός σπουδαστής παρήγγειλε τα ενδύματα αυτού και ηγόραζε τα προς ιματισμόν χρειώδη διότι η Λιβόρνος, ελεύθερος ούσα λιμήν, παρείχε ταύτα εις συμφερωτέρας ή η Πίσα, τιμάς. Φορών δε τα νέα ενδύματα και κρατών τα παλαιά, ή φορών τα παλαιά και κρύπτων υπ' αυτά παν ό,τι ηδύνατο καινουργές, δεν υπεβάλλετο εις φορολογίαν διερχόμενος προ των τελωνοφυλάκων της Porta al mare, ήτις φέρει εις τον σταθμόν του σιδηροδρόμου"1. Εκεί τέλος, από Ιταλούς ή Έλληνες μεταπράτες, προμηθεύονταν οι Έλληνες φοιτητές τον ελληνικό καπνό.

"Γη της επαγγελίας" χαρακτηρίζει την Τοσκάνη ο Ειρηναίος Ασώπιος (1846), όπου ο Έλληνας υπότροφος κάλυπτε τις ανάγκες του με "ένδεκα φραγκισκόνια, αντιστοιχούντα προς ογδοήκοντα τρεις παλαιάς δραχμάς"2. Από τους μη υποτρόφους, όποιος έπαιρνε μηνιαίο επίδομα 150 τοσκανικές λίρες, δηλαδή 143,50 παλαιές δραχμές, εύλογα μπορούσε να "κάνει τον άρχοντα" και να διαπρέπει "επί ενδυμασία, συμπεριφορά και κατακτήσεσι πλατωνικαίς..."3

Το πρόβλημα της κατοικίας είναι λυμένο για τους Έλληνες της Πίζας και μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να εξασφαλίζεται η μεταξύ τους συνδρομή. Συγκατοικούν πολλοί μαζί στα ίδια σπίτια, παμπάλαια μέγαρα, στο κέντρο της μικρής πόλης, δύο βήματα από το Πανεπιστήμιο, από τα φοιτητικά καφενεία, από τους χώρους περιπάτου. Στέκουν ακόμα τα σπίτια αυτά, με τους μαυρισμένους τοίχους, τις σκοτεινές εισόδους, τις πέτρινες σκάλες και τα απλόχωρα ψηλοτάβανα δωμάτια4. Σ' αυτά "ο 

——————————————

1. "Αναμνήσεις Ιταλίας", σ. 15-16.

2. στο ίδιο, σ. 15.

3. στο ίδιο, σ. 11καί 15.

4. Βλ. εδώ, παράρτημα, έγγραφο αρ. 35: το 1848 έξι Έλληνες κατοικούν στην Casa Gotti (via S. Frediano), τρεις στην Piazza S. Caterina, δύο στο τέως Collegio Ferdinando. Βλ. επίσης Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 23: "Συνεκατώκουν μετά του φίλου μου Βαλιέρη [...] και εις τας μελέτας και εις τους περιπάτους και εις τους κινδύνους είμεθα αδιαχώριστοι

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/378.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Έλληνας οικότροφος είχε δωμάτιον μετ' επίπλων [...] φωτισμόν και υπηρεσίαν, ενίοτε δε -ότε ευνοϊκαί τινες περιστάσεις συνεβάλλοντο-και τι παρά το πρόγραμμα, την καρδίαν τινός Padrona..."1

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ

Η επικοινωνία με την πατρίδα δεν φαίνεται ότι αποτελούσε μεγάλο πρόβλημα, τουλάχιστον για τους Επτανησίους της Πίζας. Η αλληλογραφία ήταν αρκετά πυκνή, μολονότι τα γράμματα έφταναν κάποτε με μεγάλη καθυστέρηση2. Ίσως για τον λόγο αυτόν αλλά και για να εξοικονομούνται τα έξοδα του ταχυδρομείου3, οι ειδήσεις και οι παραγγελίες έφταναν συχνά μέσω επιστολών φίλων ή με ταξιδιώτες4.

——————————————

[...] συνανεστρεφόμεθα μετά των άλλων συμφοιτητών μας και συνεβαδίζομεν μέχρι του πανεπιστημίου..."

1. Ειρ. Ασώπιος, ό.π., σ. 15.

2. Αρχ. Ιακωβάτων, Αταξινόμητα, επιστολή Αλοϋσίου και Γεωργίου προς Νικόλαο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 4 Μαρτίου 1834: "Dopo il lungo aspettare di un mese e mezzo abbiamo la gioja di ricevere una vostra lettera segnata il 1° Febraio s. u..." Επίσης στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 2 Απριλίου 1836 Ε.Ν.: "... εψές ελάβαμε γραφή δώδεκα μερώνε από την Πίζα με την οποία μας μηνούνε για την καλή τους υγεία, και ότι ελάβανε το στέφανό τους και οι δύο..." Άλλο γράμμα από Πίζα είναι "δεκάξει μερώνε" (Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Μαρτίου 1835).

3. Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 25 Αλωναριού 1835 ε.ν.: "Ελάβαμε γραφή από την Πίζα [...] μας μηνούνε πως [...] α δε σας γράφουνε τακτικά είναι για τα έξοδα".

4. στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Αγκώνα προς Πίζα, 18 Μαΐου 1837, με νέα και παραγγελίες από την 

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/379.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ενδιαφέρον είναι το μέρος της αλληλογραφίας των αδελφών Ιακωβάτων, στο οποίο φαίνεται ότι εκείνοι συμβουλεύονται τους γιατρούς της Πίζας για την αρρώστια του πατέρα τους και συνιστούν τη θεραπεία1. Σε άλλο γράμμα δίνουν συμβουλές στη μητέρα τους για τη θεραπεία των ματιών της και της συνιστούν θερμά "αποχή από γιατρικά γυναίκια, διά τον Θεόν"2.

Πυκνότερη και γεμάτη αγωνία παρουσιάζεται η αλληλογραφία την εποχή της χολέρας στην Ιταλία: "... Από τη γραφή σου καταλαβαίνουμε πως εμπήκετε σε μεγάλη έγνοια για την είδηση της αρρώστειας που ακούστηκε στην Ιταλία· εμείς όμως δεν ηβλέπομε το δίκιο γιατί να φοβηθήτε. Έπρεπε να είστενε ήσυχοι καθώς σας έγραψα, και να μην ακούτε ταις γραφαίς όπου λαβαίνει ο ένας κι' ο άλλος· επειδή και φρικτοί είναι εκείνοι που γράφουνε τέτοια γράμματα από την Ιταλία, φρικτοί εκείνοι που τα λαβαίνουνε στην Κεφαλονιά. Ο Νικολέτας κι' ο Χαραλάμπης δεν είναι νινιά να μην ηξέρουνε τι να γράφουνε ή τι να κάμουνε, ώστε ν' ακαρτερούνε τη γνώμη μας εδώθε. Τόσο ήτανε φανερό πως δεν ήτανε τίποτα, οπού ο Λαυράνος που ήτανε με τα δύο του πεδιά στη Βενετία, αντίς να τα φέρη, τ' άφησε εκεί και ήλθε μοναχός του, και το πεδί του Γυαλινά εδώθε εμίσεψε ταις απερασμέναις κ' επήε στη Βενετία. Ετούτα που σας γράφω πρέπει να σας ησυχάσουνε, πολύ περισσότερο πού πέντε μερώνε γράμμα από τη Βενετία λέει πως κ' εκεί, καθώς και στην Τοσκάνα, δε μελετιέται

——————————————

πατρίδα προς φοιτητές της Πίζας. Στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου προς Νικόλαο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Πίζα, 19 Νοεμβρίου 1831, με παράκληση να του στείλει το "Diritto Civile του Romagnosi γυρεύωντάς το κανενός των νέων οπού έρχονται από Ιταλίαν". Επίσης στο ίδιο, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 13 Τρυγητού 1835 Ε.Π.: "Το παιδί του Γουργουράκη εμίσεψε και αυτό διά την Ιταλία, με το οποίο τους εστείλαμε κάτι βιβλία".

1. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Θεριστού 1835 ε.π.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου και Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Αυγούστου 1835.

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/380.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

68. Άδεια ταξιδιού μετά την επιδημία της χολέρας

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/381.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

άλλο η αρρώστεια, διατούτο ετοιμάζονται οι μαθητάδες να ματαπάνε οπίσω..."1 Τον Οκτώβριο τα νέα είναι ακόμα καλύτερα: "Στην Ευρώπη έπαψε με τελειότητα η αρρώστεια, στην Μαρσίλια και στη Γκένοβα δεν ακούεται άλλο και το Λιβόρνο είναι ελεύθερο και ήσυχο· ετούτο το μαρτυρούνε πολλές ειδήσεις και ξεχωριστά γραφές όπου έλαβε ο αμιράλιος ο Αυστριακός που είναι εδώ, και άλλες γραφές που έστειλε ο Φορέστης..."2 Σε επόμενο γράμμα του ο Γεώργιος Τυπάλδος γράφει από την Κέρκυρα στον πατέρα του ότι "ήλθανε τώρα ύστερα τρία καράβια από τη Βενετία, το ένα δέκα μερώνε, το άλλο έντεκα, και το άλλο έξει, όλα με πατέντα νέττα..."3 Οι φοιτητές, που είχαν καταφύγει στη Βενετία, επιστρέφουν στην Πίζα: "... Εδώ κι ένα μήνα εμισέψανε από τη Βενετία, μαζί με πολλούς άλλους διά την Τοσκάνα, αφού και είχε πάψει με τελειότητα η αρρώστια[...] Η ακαδημία της Πίζας άνοιξε τον διορισμένο καιρό [...] Είναι κάμποσες ημέρες που ήλθανε εδώ από την Τοσκάνα τέσσαροι μαθητάδες Κεφαλονίταις, ένας από τους οποίους είναι το Φορεστόπουλο· αλλά όλοι τους είναι μεταγνωμένοι που εμισέψανε, και κτυπούνε τώρα το κεφάλι τους..."4

Μια ιδέα για το περιεχόμενο των γραμμάτων που στέλνουν μερικοί γονείς στα παιδιά τους στην Πίζα δίνει το εξής απόσπασμα: "...Μη τους πολυγράφετε, μηδέ να τους αναγκάζετε πλαγίως με εξιστορήσεις ερημιάς και ασθενείας διά να επιστρέψει τάχα κανείς απ' αυτούς ογλιγορώτερον, επειδή τούτο ήθελε βλάψει την σπουδήν των..."5 Στην ίδια βιασύνη των γονέων να τελειώνουν

——————————————

1. στο ίδιο. Ο Νικόλαος και Χαραλάμπης Τυπάλδος είχαν πάει τότε στη Βενετία, επειδή η χολέρα εμφανίστηκε νωρίτερα στην Τοσκάνη.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 12 Οκτωβρίου 1835 ε.π.

3. στο ίδιο, Γ1, 26 Οκτωβρίου 1835 ε.π.

4. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 27 Νοεμβρίου 1835 ε.π.

5. στο ίδιο, Κ1 272, επιστολή Κωνσταντίνου Ιακωβάτου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 12 Ιουνίου 1835. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος,

Σελ. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/382.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τα παιδιά τους απαντάει και το ακόλουθο: "... Μας γράφεις να σε ειδοποιήσωμε διά την σπουδήν μας και έως πότε ημπορείτε να μας ιδήτε· διά το πρώτον σας λέγομεν ότι εφέτο εγώ ακούω lezioni di pandette e di jus criminale -ο Χαραλάμπης lezioni di fisiologia e di Patologia. Ο Χαραλάμπης είναι του τρίτου χρόνου και έχει χρέος να σπουδάξη και τον ερχόμενον. Διά εμέ είναι ακόμη αβέβαιον αν ημπορέσω να ξεμπερδεύσω εφέτο..."1

Τα καλοκαίρια του 1834 και 1835 κάποια γράμματα φτάνουν από Φλωρεντία. Οι αδελφοί Ιακωβάτοι έχουν πάει εκεί "να εξακολουθήσουνε τη σπουδή τους"2. Μόνο όμως ο Χαραλάμπης, ως γιατρός, έχει υποχρέωση να κάνει την πρακτική εξάσκησή του στη Φλωρεντία· ή τ' αδέλφια δεν χωρίζουν ή άλλα κάνουν στη Φλωρεντία, που δεν θεωρούν σκόπιμο να τα αναφέρουν στον πατέρα τους, γι' αυτό και όλα τα γράμματά τους είναι τόσο φτωχά σε πληροφορίες που αφορούν στην ιδιωτική ζωή τους.

Κάποτε οι σπουδές τελειώνουν. Ο Έλληνας φοιτητής της Πίζας "παίρνει το στέφανό του" και στέλνει τα πράγματά του στην Ελλάδα: "Οι εν Ιταλία αυτάδελφοί μου έλαβον χρείαν να στείλωσιν εις την Κεφ. τρία κιβώτια πλήρη βιβλίων και μη ευρόντες πλοίον αναχωρούν κατ' ευθείαν προς τα εκεί εστοχάσθησαν να τα στείλουν εις Ζάκυνθον..."3

——————————————

που μάλιστα επωμίζεται και τα έξοδα, γράφει στους αδελφούς του σε εντελώς άλλο τόνο: "Υπάγετε λοιπόν εις το καλόν και καλαίς αντάμωσαις του χρόνου μεν με τον Χαραλάμπη, και τον άλλον χρόνον έπειτα με τον Γιώργο, ή μετά δύο χρόνους και με τους δύο. Όπως θέλετε· εγώ είμαι ο αδελφός σας" (Αρχ. Ιακωβάτων Κ1 278, επιστολή Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 3 Ιουλίου 1837).

1. στο ίδιο, Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Πίζα προς Κεφαλονιά, 13 Φεβρουαρίου 1835.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Πάτρα, 15 Απρ. 1835.

3. στο ίδιο, Κ2 375, ίσον επιστολής Κωνσταντίνου Τυπάλδου χωρίς όνομα παραλήπτη, από Κέρκυρα, 12/24 Απριλίου 1836. Ο Κωνσταντίνος παρακαλεί τον παραλήπτη του γράμματος να παραλάβει τα κιβώτια και να τα στείλει στην Κεφαλονιά.

Σελ. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/383.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Οι αδελφοί Ιακωβάτοι σπουδάζουν βέβαια σε ειρηνικούς καιρούς. Την επόμενη δεκαετία, όταν πια οι Ιακωβάτοι σταδιοδρομούν στην Ελλάδα, και, στην Τοσκάνη, έχει μεσολαβήσει ο πόλεμος, τα μηνύματα έχουν άλλο περιεχόμενο: "...Μείναμε στα κρύα του λουτρού [...] η φυγή του Granduca [...] η κυβέρνηση Montanelli [...] το Πανεπιστήμιο κλειστό [...] Εγώ πρέπει να φύγω απ' αυτή την πόλη, να πάω στο Παρίσι ή αλλού ή να γυρίσω στην Ελλάδα [...] βρίσκομαι βέβαια στη διάθεση της οικογένειάς μου, αλλά δεν είναι σωστό πράγμα να με κρατούν σ' έναν τόπο όπου ξοδεύω χωρίς ν' αγοράζω τίποτε [...] Πες τους να με πάρουν επιτέλους από δω γιατί φαίνεται ότι με κρατούν εδώ από πείσμα..."1

"ΑΤΑΞΙΕΣ"

Ένα έγγραφο από τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας φωτίζει κάποιες ιδιοτυπίες στη συμπεριφορά των Ελλήνων φοιτητών: "Μετά την επίπληξη που αναγκάστηκα να κάμω στους Σπουδαστές της ελληνικής εθνότητας επειδή δεν προσέρχονται στις εξετάσεις με την ενδυμασία που προβλέπεται από τους ισχύοντες κανονισμούς, την τήρηση των οποίων είχαν αρκετά παραμελήσει, αναγκάστηκα επιπλέον να επιπλήξω τους ίδιους Σπουδαστές για τον ελάχιστα κόσμιο τρόπο, με τον οποίο συμπεριφέρονται στα μαθήματα και στις πανεπιστημιακές συγκεντρώσεις. Η ελλειπής συμμόρφωσή τους στις παραινέσεις μου μου έδωσε αφορμή να

——————————————

1. στο ίδιο, X1, επιστολή πολύ δυσανάγνωστη με υπογραφή μη αναγνώσιμη προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Πίζα προς [...], 10 Φεβρουαρίου 1849. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια έρευνα σε άλλα οικογενειακά αρχεία θα πλούτιζε τις πληροφορίες σχετικά με την ιδιωτική ζωή των Ελλήνων της Πίζας.

Σελ. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/384.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τους επιπλήξω κάπως αυστηρότερα, επειδή μάλιστα και στις άλλες σχέσεις τους δεν επιδεικνύουν αξιέπαινη διαγωγή και θα έπρεπε να φρονηματισθούν μέσω δικής Σας παρακλήσεως στον πρεσβευτή τους στη Φλωρεντία και στον πρόξενό τους στο Λιβόρνο να τους επαναφέρουν στην τάξη"1. Το έγγραφο στέλνεται ασφαλώς από τον γενικό προβλεπτή του Πανεπιστημίου προς τον κυβερνήτη της Πίζας2. Το πατρικό ύφος του μαρτυρεί ότι δεν πρόκειται για σοβαρά παραπτώματα. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι η επίπληξη γίνεται σε όλους ομαδικά. Είναι πιθανό η μη συμμόρφωση με τον κανονισμό της στολής να οφείλεται περισσότερο σε μια γενικότερη στάση απειθαρχίας παρά σε έλλειψη μέσων, που οπωσδήποτε δεν ήταν γενική. Εν πάση περιπτώσει οι πανεπιστημιακές αρχές μεταχειρίζονται τους Έλληνες ως σώμα ενιαίο, ακόμα και στις αταξίες, κι αυτό οφείλεται στη στάση των ίδιων των Ελλήνων, αλλά και στην ανάμνηση της εποχής που οι φοιτητές ήταν χωρισμένοι σε εθνότητες.

Όσο για την "μη αξιέπαινη συμπεριφορά τους" στις "άλλες σχέσεις τους", λίγα στοιχεία προκύπτουν από τις πηγές. Αν λάβει κανείς υπόψη την αυστηρότητα των ηθών στην Ιταλία της εποχής, ίσως η μομφή αναφέρεται εν μέρει στην ερωτική τους δραστηριότητα. Ο Ειρηναίος Ασώπιος αναφέρει πλατωνικά αισθήματα "άτινα ουδέποτε υπερέβησαν βλεμμάτων αντάλλαγμα, έστιν ότε δε και επιστολών -μεσαζούσης φιλόφρονός τινος γραίας σιδηρωτρίας ή πλανωδίου πωλητρίας"3. Οι κώδικες βαπτίσεων της Αγίας Τριάδας αποδεικνύουν ωστόσο ότι τα αισθήματα αυτά κάποτε και ξεπερνούσαν την ανταλλαγή βλεμμάτων. Κατά τον Ασώπιο επίσης, κάποιος κομψευόμενος Έλληνας φοιτητής, "ο

——————————————

1. A.S.P., Governatore 96, Anno 1838, έγγραφο ανυπόγραφο της 8 Ιουνίου 1838.

2. Υπήρχε διαταγή ("Istruzioni per il Regio Consultore e Soprintendente agli Studi" άρθρο XI) που όριζε ότι ο Provveditore όφειλε να υποβάλλει κάθε μήνα αναφορά για τα συμβαίνοντα στο Πανεπιστήμιο (A.S.P., Università, A II 7).

3. Ειρ. Ασώπιος, ό.π., σ. 13.

Σελ. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/385.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

περιώνυμος εκ Παξών Σπυριδιών", έμεινε αξέχαστος στην Πίζα, προφανώς για τις τολμηρές αταξίες του1.

Ένα άλλο έγγραφο της ίδιας σειράς αποκαλύπτει μια περιπέτεια που απασχόλησε περισσότερο τις αρχές: "Εξοχότατε. Εις τας 4 τρέχοντος Ιανουαρίου ανεχώρησεν εκ Σιένας και ήλθεν εις Φλωρεντίαν, όχι χωρίς να ζητήσει ακρόασιν από Εμέ την 7ην του ως άνω μηνός, ο γνωστός Νεαρός Έλλην Σπυρίδων Κλαυδιανός. Ούτος μου ενεφανίσθη ολιγότερον προσηλωμένος εις την επανειλημμένως αναφερθείσαν απόφασίν του να έλθη εις γάμου κοινωνίαν με εκείνην την κόρην, η οποία έχει ήδη προξενήσει τας συγκρούσεις του με τους γονείς του και, συντείνοντος του απερισκέπτου και φοβερού χαρακτήρος του, έδωκεν αφορμήν να τον μεταφέρωμεν αναγκαστικώς εις Σιέναν διά να ολοκληρώση τας σπουδάς του. Αν και του συνέστησα να επιστρέψη πάλιν εις Σιέναν και να εκπληρώση τας υποχρεώσεις τας υποδειχθείσας εις αυτόν από την Κυβέρνησιν και κοινοποιηθείσας εις την Υ.Ε. διά της διαταγής της 3ης του παρελθόντος Νοεμβρίου, δεν είναι απίθανον να επιστρέψη ούτος λάθρα εις Πίζαν..."2 Το έγγραφο προέρχεται από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως και έχει ημερομηνία 12 Δεκεμβρίου 1833. Ο Πρόεδρος συνιστά στον Κυβερνήτη της Πίζας να ενεργήσει με διακριτικότητα στη διεξαγωγή της σχετικής έρευνας. Είναι φανερό ότι η οικογένεια Κλαυδιανού έχει υψηλές γνωριμίες. Είναι φανερό επίσης, και σ'

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 11, και "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 16. Ίσως πρόκειται για τον Σπυρίδωνα Μακρή του Δημητρίου (A.S.P., Università, Documenti per l'ammissione agli studi 1844-45).

2. Governatore 96, affare 13. Η καταναγκαστική μεταγραφή του Κλαυδιανού στο Πανεπιστήμιο της Σιένας πρέπει να έγινε μετά την έναρξη του ακ. έτους 1833-34, γιατί υπάρχει πιστοποιητικό ότι παρακολούθησε μαθήματα στην Πίζα το έτος αυτό (DI 84, No 410). Τα δύο πρώτα χρόνια των σπουδών του ο Κλαυδιανός τα έκαμε στη Μπολόνια· το τρίτο φοίτησε κανονικά στο Πανεπιστήμιο της Πίζας· το τέταρτο παρακολουθεί μαθήματα στην Πίζα ως το Πάσχα μόνο· το 1833-34 διανύει το πέμπτο έτος (DI 71, No 994).

25

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/386.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αυτήν και σε άλλες περιπτώσεις, ότι η ιδιωτική ζωή των Ελλήνων της Πίζας υπόκειται σε μεγάλο βαθμό στην πατρική εξουσία.

Πολύ σοβαρότερη, αν κρίνει κανείς από το πλήθος των εγγράφων και από την έκβασή της, υπήρξε η περίπτωση του Ιωάννη Βλασόπουλου από την Ιθάκη: "Χθες το βράδυ περί τας 8, ενώ η νεάνις Εσθήρ, κόρη του ξυλουργού Giugliano Vanucci, περίπου 16 ετών [...] κατηυθύνετο προς το οινοπωλείον διά να αγοράσει οίνον [...] όταν έφθασε κάτω από την στοάν του Borgo, εδέχθη τον εναγκαλισμόν ένας νέου ο οποίος φαίνεται ότι ήθελε να την παρασύρη μαζί του..." Ο νέος πιάστηκε το ίδιο βράδυ από τους volanti της αστυνομίας και, αφού ισχυρίστηκε στην αρχή ότι είναι Κορσικανός και εν συνεχεία Ρώσος, αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι είναι Έλληνας. Η Εσθήρ τον κατηγόρησε ότι δεν ενοχλούσε μόνο αυτήν, αλλά και την αδελφή της Στέλα1.

Φαίνεται ότι η υπόθεση του Βλασόπουλου κρίθηκε από τις δικαστικές αρχές συγχρόνως με μια άλλη καταγγελία για συμπλοκή μεταξύ φοιτητών στις σάλες του μπιλιάρδου. Οι αποφάσεις για τις δύο υποθέσεις κοινοποιούνται με το ίδιο έγγραφο στον Governatore: "Ο Ιωάννης Βλασόπουλος εξ Ιθάκης, όστις επιμόνως ηρνήθη την πράξιν η οποία του κατελογίζετο, διετάχθη να σέβεται του λοιπού την νεαράν Εσθήρ κόρην του Giuliano κτλ. κτλ., και αυτός υπεσχέθη εγγράφως να υπακούση εις την δοθείσαν αυτώ σύστασιν. Ο σπουδαστής Antonio Galletti, ένας από τους πλέον εμπαθείς παίκτας μεταξύ των φοιτητών, ο οποίος εξυλοκοπήθη από τον άλλον σπουδαστήν Ανδρέαν Μαρτίνην, 

——————————————

1. A.S.P., Governatore, anno 1843, Filza No 199, fasc. 1021, αναφορά ανυπόγραφη της 9 Δεκεμβρίου 1843. Στο έγγραφο αναφέρεται ότι ο Βλασόπουλος δήλωσε Ιθακήσιος, αλλά σε άλλα έγγραφα της ίδιας υπόθεσης που βρέθηκαν στο A.S.F. αναφέρεται ως Αθηναίος. Ως Αθηναίο τον αναφέρει και ο Ersilio Michel, ό.π., σ. 217-221. Στο A.S.P., DI 73, No 661. αναγράφεται πάντως Βλασόπουλος Ιωάννης του Κωνσταντίνου από την Ιθάκη που παρακολουθεί μαθήματα Ιατρικής από το 1840-41/1842-43. Οικογένεια Βλασόπουλου από την Ιθάκη υπάρχει παλιότερα και στο Λιβόρνο (Βιβλ. Αποβ., πράξη 222 της 27 Νοεμβρίου 1816).

Σελ. 386
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 367
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    ΜΕΡΙΚΕΣ ΠΤΥΧΕΣ ΙΔΙΩΤΙΚΟΥ ΒΙΟΥ

    ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

    Η πρόσκαιρη μετανάστευση ενός νέου που πηγαίνει για σπουδές σε μια ξένη χώρα είναι συνήθως μια γοητευτική, αλλά και επικίνδυνη, κάποτε μάλιστα και επώδυνη περιπέτεια: συνεπάγεται κάποια σχετική αυτονόμηση του νέου από την οικογένεια, σαγηνευτικές -ως προοπτική- εμπειρίες, αλλά και προβλήματα προσαρμογής σε εντελώς νέους όρους ζωής μέσα σ' ένα μη οικείο περιβάλλον. Προκειμένου ωστόσο για τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας -που, σημειωτέον, μετανάστευαν οι περισσότεροι σε τρυφερή ηλικία- οι γενικές αυτές διαπιστώσεις ισχύουν μόνο ως προς το πρώτο σκέλος τους. Συντρέχουν, ειδικά εκεί, κάποιοι όροι που αφ' ενός εξασφαλίζουν την εκπλήρωση των νεανικών ονείρων και αφ' ετέρου μειώνουν τις δυσκολίες προσαρμογής.

    Ο πρώτος όρος -η ηθική και υλική υποστήριξη της ομογένειας- αναπτύχθηκε μόλις. Αν όμως αυτός ήταν ο μόνος ευνοϊκός όρος, θα εξασφαλιζόταν απλώς, αντί για τη μοναξιά του ενός, η μοναξιά των πολλών μέσα σ' ένα εχθρικό περιβάλλον. Η συνθήκη αυτή -πολύ γνωστή στους μετανάστες φοιτητές ως τις μέρες μας- δεν ισχύει στην Πίζα. Όλα συμβάλλουν εκεί στην ενσωμάτωση των ξένων, και ειδικότερα των Ελλήνων, στην πανεπιστημιακή κοινότητα και στην ευρύτερη κοινότητα της πόλης: η μακρότατη παράδοση κοσμοπολιτισμού του Πανεπιστημίου· η ανεκτική ως ευνοϊκή -παρά τις ταλαντεύσεις της- στάση των αρχών απέναντι στους ξένους που υπαγορεύεται από πολιτικές