Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 375-394 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/375.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μέσα στα χιόνια και, λίγο έξω από τα Ιωάννινα, γλίτωσε με τέχνασμα από τους Αλβανούς "χαραστίδες" του Αλή πασά. Από τα Ιωάννινα "εκίνησε διά την Ευρώπην", πέρασε ποτάμια, κοιμήθηκε σε πανδοχεία "χωρίς θύραν και κλειούς" και, "βαδίζοντες προς δυσμάς διά της ερήμου", έφτασε "είς τινα λιμένα καλόν", αλλά δεν βρήκε πλοίο για να περάσει απέναντι. Τέλος, ήλθε στο Βιβάρι κι' από κει, με καΐκι ψαράδικο, έφτασε "εις την περίφημον Κέρκυραν νήσον". Πέρασε εκεί το Πάσχα και, "μόλις ήλθε το έαρ", πήρε ένα κεφαλονίτικο καΐκι για το Μπάρι. Από εκεί ταξιδεύει με άμαξες. Περνάει "πόλεις και χώρας" ώσπου επιτέλους φτάνει στο Λιβόρνο, "πόλιν εμπορικήν, με κατοίκους 66.000, Ιταλούς και Έλληνας Ορθοδόξους"1.

Η "ΓΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΙΑΣ"

Τα παιδικά όνειρα των φοιτητών της Πίζας δεν διαψεύδονται όταν έλθει η ώρα να γίνουν πραγματικότητα. Πριν φτάσουν εκεί, η Ιταλία είναι γι' αυτούς "η χώρα των θεάτρων, των διασκεδάσεων, των ατελευτήτων απόκρεων"2. Αν η Πίζα δεν έχει πάντα Απόκριες, γιορτές πάντως έχει όχι λίγες3. Όσο για το θέατρο, δεν το στερούνταν οι φοιτητές της Πίζας. Μερικοί απ' αυτούς μάλιστα "εφοίτων εις το θέατρον φέροντες λεύκας χειρίδας -τινές δε εκράτουν και διόπτρας- καθήμενοι ουχί εν τη λαϊκή και δημοκρατική πλατεία, ως οι πλείστοι των Ιταλών σπουδαστών, αλλ'

——————————————

1. Διονυσίου Πύρρου, ό.π., σ. 32-46. Ακόμα κι αν δεν πιστέψουμε κατά γράμμα τη συναρπαστική περιγραφή του ευφάνταστου απομνημονευματογράφου, συγκρατούμε οπωσδήποτε την πληροφορία ότι το ταξίδι ήταν μακρύ και επίπονο.

2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 1.

3. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχολική καθημερινότητα".

Σελ. 375
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/376.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

επί διακεκριμένων θέσεων (posti distinti), ήτοι θρανίων [...] Τινές δε εσύχναζον εις χορούς και συναναστροφάς" και βέβαια πολλοί από αυτούς, ίσως και όλοι, θα ήταν καλεσμένοι στη "φέστα ντι μπάλλο" που έδινε στο αρχοντικό του ο βαρόνος Τοσίτσας, ο πρόξενος της Ελλάδας στο Λιβόρνο, που κατοικούσε όμως στην Πίζα1.

Δεν είναι δυνατό βέβαια να ισχύουν αυτά στον ίδιο βαθμό για όλους τους Έλληνες φοιτητές της Πίζας ούτε για όλο το διάστημα που καλύπτει η έρευνα. Ωστόσο, ακόμα και για ιούς φτωχότερους, δεν θα ήταν γεμάτη στερήσεις η ζωή στην Πίζα, "όπου και τα τρόφιμα και τα ενοίκια και ο ιματισμός επετυγχάνοντο εις μετριωτέρας τιμάς", σε σύγκριση τουλάχιστον με την Κέρκυρα2. "Ένιοι, οι άγαν κομψευόμενοι, επεδεικνύοντο και ιππεύοντες"3, αλλά όλοι έπαιρναν μέρος στους βραδινούς περιπάτους στην Porta alle Piaggie και στο Lungarno -η Πίζα είναι μικρή πόλη. Καμιά σύγκριση με το Παρίσι, όπου "πρέπει να εξοδεύη [ο μαθητής] εις όχημα", προκειμένου να γνωρίσει τους δασκάλους του, "η πόλις είναι εκτεταμένη και αναλόγως πολυέξοδος και πολλάκις στενοχωρείται δεινώς ο μαθητής Γραικός δι' έλλειψιν των αναγκαίων..."4

Ακόμα χαμηλότερες ήταν οι τιμές στο Λιβόρνο: εκεί "ο 

——————————————

1. Ειρ. Ασώπιος "Αναμνήσεις Ιταλίας", ό.π., σ. 11. Επίσης Ηλία Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ 23: "...Τα θέατρα και αι άλλαι ηδοναί δεν μας ήσαν αλλότρια".

2. Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 19.

3. Ειρηναίος Ασώπιος, ό.π., σ. 11.

4. "Διατριβή C. Ζ.", ό.π., σ. 477 κ.ε. Επίσης Αρχ. Ιακωβάτων, Κ2 252, επιστολή Ιωάννη Κουντούρη προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 21 Αυγούστου 1838: "Θέλη προσπαθήσω να τελιόνω ογλίγορα γιατί το παρίσι θέλη μεγάλην τζέπην. Τα μαθηματικά βιβλία με έψησαν με την ακρίβειαν. Μα πρέπει να αγαντάρω, όσον να πιάσω εις το χέρι εκείνο διά το οποίον θυσιάζομαι..." Ανάλυση των εξόδων "της διατριβής στο Παρίσι" υπάρχει επίσης στο Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου προς Κωνσταντίνο Τυπάλδο και προς Ν. Κουντούρη, από Παρίσι προς Κέρκυρα, 22 Σεπτ. 1837 (βλ. εδώ, Παράρτημα, έγγραφο αρ. 31).

Σελ. 376
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/377.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

προνοητικός σπουδαστής παρήγγειλε τα ενδύματα αυτού και ηγόραζε τα προς ιματισμόν χρειώδη διότι η Λιβόρνος, ελεύθερος ούσα λιμήν, παρείχε ταύτα εις συμφερωτέρας ή η Πίσα, τιμάς. Φορών δε τα νέα ενδύματα και κρατών τα παλαιά, ή φορών τα παλαιά και κρύπτων υπ' αυτά παν ό,τι ηδύνατο καινουργές, δεν υπεβάλλετο εις φορολογίαν διερχόμενος προ των τελωνοφυλάκων της Porta al mare, ήτις φέρει εις τον σταθμόν του σιδηροδρόμου"1. Εκεί τέλος, από Ιταλούς ή Έλληνες μεταπράτες, προμηθεύονταν οι Έλληνες φοιτητές τον ελληνικό καπνό.

"Γη της επαγγελίας" χαρακτηρίζει την Τοσκάνη ο Ειρηναίος Ασώπιος (1846), όπου ο Έλληνας υπότροφος κάλυπτε τις ανάγκες του με "ένδεκα φραγκισκόνια, αντιστοιχούντα προς ογδοήκοντα τρεις παλαιάς δραχμάς"2. Από τους μη υποτρόφους, όποιος έπαιρνε μηνιαίο επίδομα 150 τοσκανικές λίρες, δηλαδή 143,50 παλαιές δραχμές, εύλογα μπορούσε να "κάνει τον άρχοντα" και να διαπρέπει "επί ενδυμασία, συμπεριφορά και κατακτήσεσι πλατωνικαίς..."3

Το πρόβλημα της κατοικίας είναι λυμένο για τους Έλληνες της Πίζας και μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να εξασφαλίζεται η μεταξύ τους συνδρομή. Συγκατοικούν πολλοί μαζί στα ίδια σπίτια, παμπάλαια μέγαρα, στο κέντρο της μικρής πόλης, δύο βήματα από το Πανεπιστήμιο, από τα φοιτητικά καφενεία, από τους χώρους περιπάτου. Στέκουν ακόμα τα σπίτια αυτά, με τους μαυρισμένους τοίχους, τις σκοτεινές εισόδους, τις πέτρινες σκάλες και τα απλόχωρα ψηλοτάβανα δωμάτια4. Σ' αυτά "ο 

——————————————

1. "Αναμνήσεις Ιταλίας", σ. 15-16.

2. στο ίδιο, σ. 15.

3. στο ίδιο, σ. 11καί 15.

4. Βλ. εδώ, παράρτημα, έγγραφο αρ. 35: το 1848 έξι Έλληνες κατοικούν στην Casa Gotti (via S. Frediano), τρεις στην Piazza S. Caterina, δύο στο τέως Collegio Ferdinando. Βλ. επίσης Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 23: "Συνεκατώκουν μετά του φίλου μου Βαλιέρη [...] και εις τας μελέτας και εις τους περιπάτους και εις τους κινδύνους είμεθα αδιαχώριστοι

Σελ. 377
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/378.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Έλληνας οικότροφος είχε δωμάτιον μετ' επίπλων [...] φωτισμόν και υπηρεσίαν, ενίοτε δε -ότε ευνοϊκαί τινες περιστάσεις συνεβάλλοντο-και τι παρά το πρόγραμμα, την καρδίαν τινός Padrona..."1

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ

Η επικοινωνία με την πατρίδα δεν φαίνεται ότι αποτελούσε μεγάλο πρόβλημα, τουλάχιστον για τους Επτανησίους της Πίζας. Η αλληλογραφία ήταν αρκετά πυκνή, μολονότι τα γράμματα έφταναν κάποτε με μεγάλη καθυστέρηση2. Ίσως για τον λόγο αυτόν αλλά και για να εξοικονομούνται τα έξοδα του ταχυδρομείου3, οι ειδήσεις και οι παραγγελίες έφταναν συχνά μέσω επιστολών φίλων ή με ταξιδιώτες4.

——————————————

[...] συνανεστρεφόμεθα μετά των άλλων συμφοιτητών μας και συνεβαδίζομεν μέχρι του πανεπιστημίου..."

1. Ειρ. Ασώπιος, ό.π., σ. 15.

2. Αρχ. Ιακωβάτων, Αταξινόμητα, επιστολή Αλοϋσίου και Γεωργίου προς Νικόλαο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 4 Μαρτίου 1834: "Dopo il lungo aspettare di un mese e mezzo abbiamo la gioja di ricevere una vostra lettera segnata il 1° Febraio s. u..." Επίσης στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 2 Απριλίου 1836 Ε.Ν.: "... εψές ελάβαμε γραφή δώδεκα μερώνε από την Πίζα με την οποία μας μηνούνε για την καλή τους υγεία, και ότι ελάβανε το στέφανό τους και οι δύο..." Άλλο γράμμα από Πίζα είναι "δεκάξει μερώνε" (Γ2, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Μαρτίου 1835).

3. Αρχ. Ιακωβάτων, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 25 Αλωναριού 1835 ε.ν.: "Ελάβαμε γραφή από την Πίζα [...] μας μηνούνε πως [...] α δε σας γράφουνε τακτικά είναι για τα έξοδα".

4. στο ίδιο, Γ2, επιστολή Γεωργίου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Αγκώνα προς Πίζα, 18 Μαΐου 1837, με νέα και παραγγελίες από την 

Σελ. 378
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/379.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Ενδιαφέρον είναι το μέρος της αλληλογραφίας των αδελφών Ιακωβάτων, στο οποίο φαίνεται ότι εκείνοι συμβουλεύονται τους γιατρούς της Πίζας για την αρρώστια του πατέρα τους και συνιστούν τη θεραπεία1. Σε άλλο γράμμα δίνουν συμβουλές στη μητέρα τους για τη θεραπεία των ματιών της και της συνιστούν θερμά "αποχή από γιατρικά γυναίκια, διά τον Θεόν"2.

Πυκνότερη και γεμάτη αγωνία παρουσιάζεται η αλληλογραφία την εποχή της χολέρας στην Ιταλία: "... Από τη γραφή σου καταλαβαίνουμε πως εμπήκετε σε μεγάλη έγνοια για την είδηση της αρρώστειας που ακούστηκε στην Ιταλία· εμείς όμως δεν ηβλέπομε το δίκιο γιατί να φοβηθήτε. Έπρεπε να είστενε ήσυχοι καθώς σας έγραψα, και να μην ακούτε ταις γραφαίς όπου λαβαίνει ο ένας κι' ο άλλος· επειδή και φρικτοί είναι εκείνοι που γράφουνε τέτοια γράμματα από την Ιταλία, φρικτοί εκείνοι που τα λαβαίνουνε στην Κεφαλονιά. Ο Νικολέτας κι' ο Χαραλάμπης δεν είναι νινιά να μην ηξέρουνε τι να γράφουνε ή τι να κάμουνε, ώστε ν' ακαρτερούνε τη γνώμη μας εδώθε. Τόσο ήτανε φανερό πως δεν ήτανε τίποτα, οπού ο Λαυράνος που ήτανε με τα δύο του πεδιά στη Βενετία, αντίς να τα φέρη, τ' άφησε εκεί και ήλθε μοναχός του, και το πεδί του Γυαλινά εδώθε εμίσεψε ταις απερασμέναις κ' επήε στη Βενετία. Ετούτα που σας γράφω πρέπει να σας ησυχάσουνε, πολύ περισσότερο πού πέντε μερώνε γράμμα από τη Βενετία λέει πως κ' εκεί, καθώς και στην Τοσκάνα, δε μελετιέται

——————————————

πατρίδα προς φοιτητές της Πίζας. Στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου προς Νικόλαο Τυπάλδο από Κέρκυρα προς Πίζα, 19 Νοεμβρίου 1831, με παράκληση να του στείλει το "Diritto Civile του Romagnosi γυρεύωντάς το κανενός των νέων οπού έρχονται από Ιταλίαν". Επίσης στο ίδιο, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 13 Τρυγητού 1835 Ε.Π.: "Το παιδί του Γουργουράκη εμίσεψε και αυτό διά την Ιταλία, με το οποίο τους εστείλαμε κάτι βιβλία".

1. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Θεριστού 1835 ε.π.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου και Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 26 Αυγούστου 1835.

Σελ. 379
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/380.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

68. Άδεια ταξιδιού μετά την επιδημία της χολέρας

Σελ. 380
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/381.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

άλλο η αρρώστεια, διατούτο ετοιμάζονται οι μαθητάδες να ματαπάνε οπίσω..."1 Τον Οκτώβριο τα νέα είναι ακόμα καλύτερα: "Στην Ευρώπη έπαψε με τελειότητα η αρρώστεια, στην Μαρσίλια και στη Γκένοβα δεν ακούεται άλλο και το Λιβόρνο είναι ελεύθερο και ήσυχο· ετούτο το μαρτυρούνε πολλές ειδήσεις και ξεχωριστά γραφές όπου έλαβε ο αμιράλιος ο Αυστριακός που είναι εδώ, και άλλες γραφές που έστειλε ο Φορέστης..."2 Σε επόμενο γράμμα του ο Γεώργιος Τυπάλδος γράφει από την Κέρκυρα στον πατέρα του ότι "ήλθανε τώρα ύστερα τρία καράβια από τη Βενετία, το ένα δέκα μερώνε, το άλλο έντεκα, και το άλλο έξει, όλα με πατέντα νέττα..."3 Οι φοιτητές, που είχαν καταφύγει στη Βενετία, επιστρέφουν στην Πίζα: "... Εδώ κι ένα μήνα εμισέψανε από τη Βενετία, μαζί με πολλούς άλλους διά την Τοσκάνα, αφού και είχε πάψει με τελειότητα η αρρώστια[...] Η ακαδημία της Πίζας άνοιξε τον διορισμένο καιρό [...] Είναι κάμποσες ημέρες που ήλθανε εδώ από την Τοσκάνα τέσσαροι μαθητάδες Κεφαλονίταις, ένας από τους οποίους είναι το Φορεστόπουλο· αλλά όλοι τους είναι μεταγνωμένοι που εμισέψανε, και κτυπούνε τώρα το κεφάλι τους..."4

Μια ιδέα για το περιεχόμενο των γραμμάτων που στέλνουν μερικοί γονείς στα παιδιά τους στην Πίζα δίνει το εξής απόσπασμα: "...Μη τους πολυγράφετε, μηδέ να τους αναγκάζετε πλαγίως με εξιστορήσεις ερημιάς και ασθενείας διά να επιστρέψει τάχα κανείς απ' αυτούς ογλιγορώτερον, επειδή τούτο ήθελε βλάψει την σπουδήν των..."5 Στην ίδια βιασύνη των γονέων να τελειώνουν

——————————————

1. στο ίδιο. Ο Νικόλαος και Χαραλάμπης Τυπάλδος είχαν πάει τότε στη Βενετία, επειδή η χολέρα εμφανίστηκε νωρίτερα στην Τοσκάνη.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 12 Οκτωβρίου 1835 ε.π.

3. στο ίδιο, Γ1, 26 Οκτωβρίου 1835 ε.π.

4. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 27 Νοεμβρίου 1835 ε.π.

5. στο ίδιο, Κ1 272, επιστολή Κωνσταντίνου Ιακωβάτου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Κεφαλονιά, 12 Ιουνίου 1835. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος,

Σελ. 381
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/382.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τα παιδιά τους απαντάει και το ακόλουθο: "... Μας γράφεις να σε ειδοποιήσωμε διά την σπουδήν μας και έως πότε ημπορείτε να μας ιδήτε· διά το πρώτον σας λέγομεν ότι εφέτο εγώ ακούω lezioni di pandette e di jus criminale -ο Χαραλάμπης lezioni di fisiologia e di Patologia. Ο Χαραλάμπης είναι του τρίτου χρόνου και έχει χρέος να σπουδάξη και τον ερχόμενον. Διά εμέ είναι ακόμη αβέβαιον αν ημπορέσω να ξεμπερδεύσω εφέτο..."1

Τα καλοκαίρια του 1834 και 1835 κάποια γράμματα φτάνουν από Φλωρεντία. Οι αδελφοί Ιακωβάτοι έχουν πάει εκεί "να εξακολουθήσουνε τη σπουδή τους"2. Μόνο όμως ο Χαραλάμπης, ως γιατρός, έχει υποχρέωση να κάνει την πρακτική εξάσκησή του στη Φλωρεντία· ή τ' αδέλφια δεν χωρίζουν ή άλλα κάνουν στη Φλωρεντία, που δεν θεωρούν σκόπιμο να τα αναφέρουν στον πατέρα τους, γι' αυτό και όλα τα γράμματά τους είναι τόσο φτωχά σε πληροφορίες που αφορούν στην ιδιωτική ζωή τους.

Κάποτε οι σπουδές τελειώνουν. Ο Έλληνας φοιτητής της Πίζας "παίρνει το στέφανό του" και στέλνει τα πράγματά του στην Ελλάδα: "Οι εν Ιταλία αυτάδελφοί μου έλαβον χρείαν να στείλωσιν εις την Κεφ. τρία κιβώτια πλήρη βιβλίων και μη ευρόντες πλοίον αναχωρούν κατ' ευθείαν προς τα εκεί εστοχάσθησαν να τα στείλουν εις Ζάκυνθον..."3

——————————————

που μάλιστα επωμίζεται και τα έξοδα, γράφει στους αδελφούς του σε εντελώς άλλο τόνο: "Υπάγετε λοιπόν εις το καλόν και καλαίς αντάμωσαις του χρόνου μεν με τον Χαραλάμπη, και τον άλλον χρόνον έπειτα με τον Γιώργο, ή μετά δύο χρόνους και με τους δύο. Όπως θέλετε· εγώ είμαι ο αδελφός σας" (Αρχ. Ιακωβάτων Κ1 278, επιστολή Κωνσταντίνου Τυπάλδου προς Χαράλαμπο Τυπάλδο, από Κέρκυρα προς Πίζα, 3 Ιουλίου 1837).

1. στο ίδιο, Ν2, επιστολή Νικολάου Τυπάλδου προς τον πατέρα από Πίζα προς Κεφαλονιά, 13 Φεβρουαρίου 1835.

2. στο ίδιο, Γ1, επιστολή Γεωργίου Τυπάλδου προς τον πατέρα, από Κέρκυρα προς Πάτρα, 15 Απρ. 1835.

3. στο ίδιο, Κ2 375, ίσον επιστολής Κωνσταντίνου Τυπάλδου χωρίς όνομα παραλήπτη, από Κέρκυρα, 12/24 Απριλίου 1836. Ο Κωνσταντίνος παρακαλεί τον παραλήπτη του γράμματος να παραλάβει τα κιβώτια και να τα στείλει στην Κεφαλονιά.

Σελ. 382
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/383.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Οι αδελφοί Ιακωβάτοι σπουδάζουν βέβαια σε ειρηνικούς καιρούς. Την επόμενη δεκαετία, όταν πια οι Ιακωβάτοι σταδιοδρομούν στην Ελλάδα, και, στην Τοσκάνη, έχει μεσολαβήσει ο πόλεμος, τα μηνύματα έχουν άλλο περιεχόμενο: "...Μείναμε στα κρύα του λουτρού [...] η φυγή του Granduca [...] η κυβέρνηση Montanelli [...] το Πανεπιστήμιο κλειστό [...] Εγώ πρέπει να φύγω απ' αυτή την πόλη, να πάω στο Παρίσι ή αλλού ή να γυρίσω στην Ελλάδα [...] βρίσκομαι βέβαια στη διάθεση της οικογένειάς μου, αλλά δεν είναι σωστό πράγμα να με κρατούν σ' έναν τόπο όπου ξοδεύω χωρίς ν' αγοράζω τίποτε [...] Πες τους να με πάρουν επιτέλους από δω γιατί φαίνεται ότι με κρατούν εδώ από πείσμα..."1

"ΑΤΑΞΙΕΣ"

Ένα έγγραφο από τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας φωτίζει κάποιες ιδιοτυπίες στη συμπεριφορά των Ελλήνων φοιτητών: "Μετά την επίπληξη που αναγκάστηκα να κάμω στους Σπουδαστές της ελληνικής εθνότητας επειδή δεν προσέρχονται στις εξετάσεις με την ενδυμασία που προβλέπεται από τους ισχύοντες κανονισμούς, την τήρηση των οποίων είχαν αρκετά παραμελήσει, αναγκάστηκα επιπλέον να επιπλήξω τους ίδιους Σπουδαστές για τον ελάχιστα κόσμιο τρόπο, με τον οποίο συμπεριφέρονται στα μαθήματα και στις πανεπιστημιακές συγκεντρώσεις. Η ελλειπής συμμόρφωσή τους στις παραινέσεις μου μου έδωσε αφορμή να

——————————————

1. στο ίδιο, X1, επιστολή πολύ δυσανάγνωστη με υπογραφή μη αναγνώσιμη προς Χαράλαμπο Τυπάλδο από Πίζα προς [...], 10 Φεβρουαρίου 1849. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι μια έρευνα σε άλλα οικογενειακά αρχεία θα πλούτιζε τις πληροφορίες σχετικά με την ιδιωτική ζωή των Ελλήνων της Πίζας.

Σελ. 383
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/384.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

τους επιπλήξω κάπως αυστηρότερα, επειδή μάλιστα και στις άλλες σχέσεις τους δεν επιδεικνύουν αξιέπαινη διαγωγή και θα έπρεπε να φρονηματισθούν μέσω δικής Σας παρακλήσεως στον πρεσβευτή τους στη Φλωρεντία και στον πρόξενό τους στο Λιβόρνο να τους επαναφέρουν στην τάξη"1. Το έγγραφο στέλνεται ασφαλώς από τον γενικό προβλεπτή του Πανεπιστημίου προς τον κυβερνήτη της Πίζας2. Το πατρικό ύφος του μαρτυρεί ότι δεν πρόκειται για σοβαρά παραπτώματα. Αξιοπρόσεκτο είναι ότι η επίπληξη γίνεται σε όλους ομαδικά. Είναι πιθανό η μη συμμόρφωση με τον κανονισμό της στολής να οφείλεται περισσότερο σε μια γενικότερη στάση απειθαρχίας παρά σε έλλειψη μέσων, που οπωσδήποτε δεν ήταν γενική. Εν πάση περιπτώσει οι πανεπιστημιακές αρχές μεταχειρίζονται τους Έλληνες ως σώμα ενιαίο, ακόμα και στις αταξίες, κι αυτό οφείλεται στη στάση των ίδιων των Ελλήνων, αλλά και στην ανάμνηση της εποχής που οι φοιτητές ήταν χωρισμένοι σε εθνότητες.

Όσο για την "μη αξιέπαινη συμπεριφορά τους" στις "άλλες σχέσεις τους", λίγα στοιχεία προκύπτουν από τις πηγές. Αν λάβει κανείς υπόψη την αυστηρότητα των ηθών στην Ιταλία της εποχής, ίσως η μομφή αναφέρεται εν μέρει στην ερωτική τους δραστηριότητα. Ο Ειρηναίος Ασώπιος αναφέρει πλατωνικά αισθήματα "άτινα ουδέποτε υπερέβησαν βλεμμάτων αντάλλαγμα, έστιν ότε δε και επιστολών -μεσαζούσης φιλόφρονός τινος γραίας σιδηρωτρίας ή πλανωδίου πωλητρίας"3. Οι κώδικες βαπτίσεων της Αγίας Τριάδας αποδεικνύουν ωστόσο ότι τα αισθήματα αυτά κάποτε και ξεπερνούσαν την ανταλλαγή βλεμμάτων. Κατά τον Ασώπιο επίσης, κάποιος κομψευόμενος Έλληνας φοιτητής, "ο

——————————————

1. A.S.P., Governatore 96, Anno 1838, έγγραφο ανυπόγραφο της 8 Ιουνίου 1838.

2. Υπήρχε διαταγή ("Istruzioni per il Regio Consultore e Soprintendente agli Studi" άρθρο XI) που όριζε ότι ο Provveditore όφειλε να υποβάλλει κάθε μήνα αναφορά για τα συμβαίνοντα στο Πανεπιστήμιο (A.S.P., Università, A II 7).

3. Ειρ. Ασώπιος, ό.π., σ. 13.

Σελ. 384
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/385.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

περιώνυμος εκ Παξών Σπυριδιών", έμεινε αξέχαστος στην Πίζα, προφανώς για τις τολμηρές αταξίες του1.

Ένα άλλο έγγραφο της ίδιας σειράς αποκαλύπτει μια περιπέτεια που απασχόλησε περισσότερο τις αρχές: "Εξοχότατε. Εις τας 4 τρέχοντος Ιανουαρίου ανεχώρησεν εκ Σιένας και ήλθεν εις Φλωρεντίαν, όχι χωρίς να ζητήσει ακρόασιν από Εμέ την 7ην του ως άνω μηνός, ο γνωστός Νεαρός Έλλην Σπυρίδων Κλαυδιανός. Ούτος μου ενεφανίσθη ολιγότερον προσηλωμένος εις την επανειλημμένως αναφερθείσαν απόφασίν του να έλθη εις γάμου κοινωνίαν με εκείνην την κόρην, η οποία έχει ήδη προξενήσει τας συγκρούσεις του με τους γονείς του και, συντείνοντος του απερισκέπτου και φοβερού χαρακτήρος του, έδωκεν αφορμήν να τον μεταφέρωμεν αναγκαστικώς εις Σιέναν διά να ολοκληρώση τας σπουδάς του. Αν και του συνέστησα να επιστρέψη πάλιν εις Σιέναν και να εκπληρώση τας υποχρεώσεις τας υποδειχθείσας εις αυτόν από την Κυβέρνησιν και κοινοποιηθείσας εις την Υ.Ε. διά της διαταγής της 3ης του παρελθόντος Νοεμβρίου, δεν είναι απίθανον να επιστρέψη ούτος λάθρα εις Πίζαν..."2 Το έγγραφο προέρχεται από την Προεδρία της Χρηστής Κυβερνήσεως και έχει ημερομηνία 12 Δεκεμβρίου 1833. Ο Πρόεδρος συνιστά στον Κυβερνήτη της Πίζας να ενεργήσει με διακριτικότητα στη διεξαγωγή της σχετικής έρευνας. Είναι φανερό ότι η οικογένεια Κλαυδιανού έχει υψηλές γνωριμίες. Είναι φανερό επίσης, και σ'

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 11, και "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 16. Ίσως πρόκειται για τον Σπυρίδωνα Μακρή του Δημητρίου (A.S.P., Università, Documenti per l'ammissione agli studi 1844-45).

2. Governatore 96, affare 13. Η καταναγκαστική μεταγραφή του Κλαυδιανού στο Πανεπιστήμιο της Σιένας πρέπει να έγινε μετά την έναρξη του ακ. έτους 1833-34, γιατί υπάρχει πιστοποιητικό ότι παρακολούθησε μαθήματα στην Πίζα το έτος αυτό (DI 84, No 410). Τα δύο πρώτα χρόνια των σπουδών του ο Κλαυδιανός τα έκαμε στη Μπολόνια· το τρίτο φοίτησε κανονικά στο Πανεπιστήμιο της Πίζας· το τέταρτο παρακολουθεί μαθήματα στην Πίζα ως το Πάσχα μόνο· το 1833-34 διανύει το πέμπτο έτος (DI 71, No 994).

25

Σελ. 385
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/386.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αυτήν και σε άλλες περιπτώσεις, ότι η ιδιωτική ζωή των Ελλήνων της Πίζας υπόκειται σε μεγάλο βαθμό στην πατρική εξουσία.

Πολύ σοβαρότερη, αν κρίνει κανείς από το πλήθος των εγγράφων και από την έκβασή της, υπήρξε η περίπτωση του Ιωάννη Βλασόπουλου από την Ιθάκη: "Χθες το βράδυ περί τας 8, ενώ η νεάνις Εσθήρ, κόρη του ξυλουργού Giugliano Vanucci, περίπου 16 ετών [...] κατηυθύνετο προς το οινοπωλείον διά να αγοράσει οίνον [...] όταν έφθασε κάτω από την στοάν του Borgo, εδέχθη τον εναγκαλισμόν ένας νέου ο οποίος φαίνεται ότι ήθελε να την παρασύρη μαζί του..." Ο νέος πιάστηκε το ίδιο βράδυ από τους volanti της αστυνομίας και, αφού ισχυρίστηκε στην αρχή ότι είναι Κορσικανός και εν συνεχεία Ρώσος, αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι είναι Έλληνας. Η Εσθήρ τον κατηγόρησε ότι δεν ενοχλούσε μόνο αυτήν, αλλά και την αδελφή της Στέλα1.

Φαίνεται ότι η υπόθεση του Βλασόπουλου κρίθηκε από τις δικαστικές αρχές συγχρόνως με μια άλλη καταγγελία για συμπλοκή μεταξύ φοιτητών στις σάλες του μπιλιάρδου. Οι αποφάσεις για τις δύο υποθέσεις κοινοποιούνται με το ίδιο έγγραφο στον Governatore: "Ο Ιωάννης Βλασόπουλος εξ Ιθάκης, όστις επιμόνως ηρνήθη την πράξιν η οποία του κατελογίζετο, διετάχθη να σέβεται του λοιπού την νεαράν Εσθήρ κόρην του Giuliano κτλ. κτλ., και αυτός υπεσχέθη εγγράφως να υπακούση εις την δοθείσαν αυτώ σύστασιν. Ο σπουδαστής Antonio Galletti, ένας από τους πλέον εμπαθείς παίκτας μεταξύ των φοιτητών, ο οποίος εξυλοκοπήθη από τον άλλον σπουδαστήν Ανδρέαν Μαρτίνην, 

——————————————

1. A.S.P., Governatore, anno 1843, Filza No 199, fasc. 1021, αναφορά ανυπόγραφη της 9 Δεκεμβρίου 1843. Στο έγγραφο αναφέρεται ότι ο Βλασόπουλος δήλωσε Ιθακήσιος, αλλά σε άλλα έγγραφα της ίδιας υπόθεσης που βρέθηκαν στο A.S.F. αναφέρεται ως Αθηναίος. Ως Αθηναίο τον αναφέρει και ο Ersilio Michel, ό.π., σ. 217-221. Στο A.S.P., DI 73, No 661. αναγράφεται πάντως Βλασόπουλος Ιωάννης του Κωνσταντίνου από την Ιθάκη που παρακολουθεί μαθήματα Ιατρικής από το 1840-41/1842-43. Οικογένεια Βλασόπουλου από την Ιθάκη υπάρχει παλιότερα και στο Λιβόρνο (Βιβλ. Αποβ., πράξη 222 της 27 Νοεμβρίου 1816).

Σελ. 386
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/387.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

έλαβε αυστηράν επίπληξιν και του εγένετο σύστασις να απόσχη από το παιχνίδι με την διαταγήν να μην πατήση πλέον το πόδι του εις τα μπιλιάρδα του Ussero μέχρι νεωτέρας διαταγής. Ο σπουδαστής Ιωάννης Ανδρέας Μαρτίνης [...] κατεδικάσθη εις τριών ημερών περιορισμόν κατ' οίκον με την σύστασιν να μην εμφανισθή εις τα μπιλιάρδα του Ussero μέχρι νεωτέρας διαταγής"1.

Η ίδια υπόθεση φωτίζει και τη στάση των Ελλήνων φοιτητών στις μεταξύ τους σχέσεις: "Ο Έλλην Ιωάννης Βλασόπουλος ευρίσκεται από τινος χρόνου εις ανοικτήν σύγκρουσιν με τους ομοεθνείς του, οι οποίοι είναι ουκ ολίγοι. Μερικοί εξ αυτών τον έχουν μηνύσει εις τα ποινικά δικαστήρια διά βαρυτάτας γραπτάς εξυβρίσεις. Και ούτος, αφρόνως συμπεριφερόμενος και με τους προκλητικούς τρόπους του, εξετέθη και εκτίθεται εις τον κίνδυνον να συναντήση σοβαροτέρας αντιδράσεις..."2 Σε άλλο έγγραφο αναφέρεται ότι ο Βλασόπουλος έχει ξυλοκοπηθεί πολλές φορές από τους συμπατριώτες του επειδή γράφει ανώνυμα γράμματα με υβριστικές σάτιρες3.

Είναι σαφές ότι πρόκειται για τον αποσυνάγωγο της ελληνικής φοιτητικής κοινότητας. Πιθανότατα τα ανώνυμα γράμματα κτλ. αποτελούν την αντίδραση του Βλασόπουλου για την αποκοπή του από την ομάδα. Ο αποκλεισμός του οφείλεται μάλλον στον πατριωτικό ζήλο των Ελλήνων φοιτητών που δεν συγχωρούν στον Βλασόπουλο την προβολή του ως Ρώσου υπηκόου4,

——————————————

1. A.S.P., Governatore, Filza 199, fasc. 1021, επιστολή του Auditore προς τον Governatore της Πίζας, 18 Δεκεμβρίου 1843. Ένας Ανδρέας Μαρτίνης του μ. Αγγέλου από την Αίγυπτο παίρνει πτυχίο Ιατρικής στις 24 Ιουνίου 1840 (A.S.P., Università, DII 10, No 844). Δεν είναι βέβαιο αν ο Giovanni Galetti και ο Andrea Martini είναι Έλληνες.

2. A.S.F., Buon Governo Segreto, anno 1846, fasc. 187, αναφορά του Auditore προς τον Pr. del B. Governo, 4 Σεπτεμβρίου 1846.

3. στο ίδιο, αναφορά χωρίς ημερομηνία του Ispettore della Polizia, Pisa, προς τον Auditore di Governo.

4. στο ίδιο, επιστολή του Auditore προς τον Governatore di Pisa, 22 Οκτωβρίου 1846, όπου αναφέρεται ότι, κατά τους ισχυρισμούς του, ο

Σελ. 387
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/388.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αλλά και στο γεγονός ότι ήταν "ο τύπος του νέου που συνάπτει ευκόλως χρέη και με τρόπους συχνά όχι τόσον αξιοπρεπείς..."1 Ίσως επίσης μπορεί να διαγνωσθεί εδώ μία αντανάκλαση της διαμάχης του Ρωσικού κόμματος με το Αγγλικό και Γαλλικό, που είχαν θερμούς ζηλωτές, ιδίως στα Επτάνησα.

Ο Ιωάννης Βλασόπουλος απελάθηκε τελικά από την Τοσκάνη2. Η υπόθεση της Εσθήρ, οι συγκρούσεις του με τους συμπατριώτες του και κυρίως το γεγονός ότι είχε γραφτεί στο Πανεπιστήμιο πριν από έξι χρόνια και δεν είχε παρουσιαστεί σε καμιά εξέταση συνετέλεσαν στο να συμπεριληφθεί στους φοιτητές που χαρακτηρίστηκαν "επικίνδυνοι διά την ευταξίαν του Πανεπιστημίου" επειδή έμεναν στην Πίζα "χάριν διασκεδάσεως συντείνοντες εις την διαφθοράν και την έκλυσιν των ηθών των συμφοιτητών των"3.

——————————————

Βλασόπουλος καταδιώκεται και συκοφαντείται από τους συμπατριώτες του μόνο και μόνο επειδή είναι Ρώσος υπήκοος, γιος του Διερμηνέα του ρωσικού προξενείου στην Αθήνα, εφοδιασμένος με διαβατήριο της Santa Nazione. Ότι ο ίδιος προβάλλει τη ρωσική υπηκοότητά του φαίνεται σε αίτησή του προς τον Πρόεδρο της Χρ. Κυβερνήσεως, όπου αυτοπαρουσιάζεται ως "υιός του Ιππότου Κωνσταντίνου Βλασοπούλου, Τιμητικού Συμβούλου εις την υπηρεσίαν της A.M. του αυτοκράτορας πασών των Ρωσιών" (στο ίδιο, έγγραφο με υπογραφή G. G. Vlassopulo, 24 Νοεμβρίου 1846).

1. στο ίδιο, επιστολή του Governatore προς τον Pr. del Β. Governo, 26 Νοεμβρίου 1846.

2. στο ίδιο, διαταγή του Pr. del Β. Governo προς τον Commissario di S. Croce, 28 Νοεμβρίου 1846.

3. στο ίδιο, αναφορά χωρίς ημερομηνία του Ispettore della Polizia, Pisa, προς τον Auditore di Governo. Στην ίδια αναφορά παρουσιάζονται τα ονόματα άλλων έντεκα φοιτητών. Από αυτούς όλοι οι μη Τοσκάνοι απελάθηκαν επίσης. Ο Ersilio Michel (ό.π.) αποδίδει την απέλαση του Βλασόπουλου σε πολιτικούς λόγους. Πράγματι, τα μέτρα, βάσει των οποίων έγιναν οι απελάσεις, πρόβλεπαν απομάκρυνση από το πανεπιστήμιο των ταραχοποιών στοιχείων και των ύποπτων για πολιτική δράση, συστάσεις προς τους καθηγητές Montanelli και Centofanti και κάποια πρόσκαιρη απομάκρυνση του καθηγητή Pigli. Ωστόσο, στους αστυνομικούς φακέλους της Πίζας και της Φλωρεντίας, δεν αναφέρεται τίποτε σχετικό με πολιτική δράση του 

Σελ. 388
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/389.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στο ζήτημα της απελάσεως, οι αρχές της Τοσκάνης προσπαθούν να αποφύγουν τη χρήση βίας υποδεικνύοντας στον Βλασόπουλο να "επαναπατρισθή υπακούων εις την θέλησιν του πατρός του" που έχει εκφράσει την επιθυμία να επιστρέψει ο γιος του στην πατρίδα. Είναι η δεύτερη περίπτωση που η πατρική εξουσία ορίζει, μέσω των αρχών του Μ. Δουκάτου, την τύχη των Ελλήνων φοιτητών της Πίζας.

Κάποιες πτυχές των σχέσεων μεταξύ των φοιτητών της Πίζας φωτίζονται και από τη σύγκρουση μεταξύ Αντωνίου Τυπάλδου Χαριτάτου1 και Ανδρέα Λασκαράτου. Κι εδώ λιβελογραφήματα, επώνυμα και ανώνυμα, και εδώ συμπλοκές και χειροδικίες. Ο Χαριτάτος τυπώνει υβριστικά φυλλάδια και, δύο μέρες πριν φύγει για τη Νεάπολη, δίνει παραγγελία να μοιραστούν. Ένα από αυτά λαβαίνει ο Λασκαράτος και το επιστρέφει οργισμένος στη Νεάπολη. Η απάντηση του Χαριτάτου είναι ένα ελληνοϊταλικό υβρεολόγιο, όπου ο Λασκαράτος ονομάζεται "ζώο τετράποδο", "μπέγνιο", "ξόθροφο", "μαμούρι του μαμουριού μου" κτλ. Με τη σειρά του ο Λασκαράτος τον κατηγορεί για αμάθεια, μικροπρέπεια, "φεουδαλικά φρονίματα", κακοήθεια, κακή ανατροφή και "εν γένει, κακομοιριά". Και οι δύο δηλώνουν πως έδωσαν "φούσκους" ο ένας στον άλλον, Ο Λασκαράτος μάλιστα "εις τον περίπατον". Αναφέρεται επίσης κάποιο "νυκτερινόν επεισόδιον μεταξύ του

——————————————

Βλασόπουλου. Αναφέρει επίσης ο Ersilio Michel ότι δεν δόθηκε στον Βλασόπουλο η αναβολή της απελάσεως που ζήτησε. Στην πραγματικότητα, του δόθηκε μια πρώτη αναβολή (A.S.F., στο ίδιο, έγγραφο από τον Pr. del Β. Governo προς Gov. di Pisa, 16 Νοεμβρ. 1846) και του απέρριψαν την αίτηση για δεύτερη με το αιτιολογικό ότι θα ξόδευε, περιοδεύοντας στα αξιοθέατα, τα χρήματα που του είχε στείλει ο πατέρας του για το ταξίδι της επιστροφής (A.S.F., στο ίδιο, επιστολή του Gov. προς τον Pr. del Β. Governo, 26 Νοεμβρίου 1846).

1. Ο Αντώνιος Τ. Χαριτάτος δεν πήρε πτυχίο στην Πίζα, αναφέρεται όμως ως ιδρυτικό μέλος της "Φιλολογικής Εταιρείας". Βλ. και Γ. Μεταλληνού, "Η Ελληνική Φιλολογική Εταιρεία της Πίζας", ό.π., σ. 118-119, και εδώ, σ. 167 κ.ε.

Σελ. 389
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/390.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

κυρίου Τ. και του κυρίου Φ." και κάποιο υβριστικό κείμενο που έδωσε ο Αντώνιος Τυπάλδος στον Indicatore Pisano, το οποίο όμως δεν δημοσιεύτηκε1.

Το ιστορικό της σύγκρουσης Λασκαράτου-Χαριτάτου είναι χαρακτηριστικό των ηθών της ελληνικής ή τουλάχιστον της επτανησιακής κοινότητας. Αν πιστέψουμε τον Λασκαράτο, ο Χαριτάτος πρωτοεμφανίζεται στην Εταιρεία μ' έναν λίβελο εναντίον του γραμμένον στο Παρίσι το 1835. Ο λίβελος συνοδεύεται από κείμενο με τίτλο "Διαμαρτύρησις ήτοι συμμαχία μετά των Ιερέων εναντίον ενός ποιήματος, εκτυπωθείσα εις Πίζαν την 24ην Οκτωβρίου 1838"2. Αν πιστέψουμε τον Χαριτάτο, ο Λασκαράτος γράφει εναντίον του ανώνυμες επιστολές3. Φαίνεται επίσης ότι ο Χαριτάτος στους "φημητικούς λιβέλους του" μιλάει εξ ονόματος των Ελλήνων της Πίζας. Εκείνοι διαψεύδουν τον Χαριτάτο μ' ένα "χαρτί", όπου γράφουν ότι κάθε ύβρις ή συκοφαντία εναντίον του Λασκαράτου είναι άδικη και παράλογη. Ο Χαριτάτος στρέφεται εναντίον τους4. Η λιβελογραφία εξακολουθεί

——————————————

1. Α. Λασκαράτου, "Οι πνιγμένοι πιάνονται οχ τα μαλλιά τους", "Φίλοι μου Έλληνες", "Ελάτε όλοι να ιδείτε εδώ από πάνω τον τσαρλατάνο", "Manifesto d'associazione in un edizione di opere classiche", Άπαντα, Γ΄, σ. 445-449. Και τα τέσσερα φυλλάδια είναι λίβελοι κατά του Αντ. Χαριτάτου με χρονολογία 1839. Στα ίδια κείμενα και πάντα εν σχέσει με κακολογίες, απειλές κτλ., αναφέρεται επίσης τα όνομα Λαυράγκας (μάλλον ο Γεράσιμος Διον. Λαυράγκας), Φορέστης (ο Μαρίνος Τυπάλδος Φορέστης από την Κεφαλονιά) και Στάης (ο Εμμανουήλ Στάης από την Ιθάκη). Ότι τα ίδια ήθη ίσχυαν και στη Νεάπολη φαίνεται από την κατηγορία του Λασκαράτου ότι εκεί ο Αντώνιος Τυπάλδος "είναι δαρμένος με όλους" ("Ελάτε όλοι να ιδείτε...", ό.π., σ. 446).

2. "Manifesto d'associazione", ό.π., 1,2. Η φράση "Protestazione ossia Colleganza..." στα Άπαντα μεταφράζεται "Διαμαρτυρία ή Συνένωσις..." Ο Λασκαράτος όμως την αναφέρει ως "Διαμαρτύρηση" στο ποίημα "Η φούντες τση περούκας του Κυρίου Χαριτάτου", ό.π., σ. 10.

3. "Aviso preventivo" με υπογραφή Τ.Α. (Τυπάλδος Αντώνιος), Λασκαράτου Άπαντα Γ', σ. 447.

4. "Οι πνιγμένοι πιάνονται οχ τα μαλλιά τους", ό.π., σ. 445. Επίσης

Σελ. 390
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/391.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

στην Πίζα ως την αποφοίτηση του Λασκαράτου -θα συνεχιστεί αργότερα στην Κεφαλονιά- και, όπως είναι αναμενόμενο, καυστικότερη αναδεικνύεται η σάτιρα του Ληξουριώτη ποιητή.

Ο ΤΟΠΟΣ ΜΟΥ ΑΡΕΣΕΙ

Όλα όσα εκτέθηκαν ή συνοψίστηκαν στην ενότητα αυτήν δίνουν ίσως την εξήγηση της συρροής των Ελλήνων στο Πανεπιστήμιο της Πίζας. Μένει μόνο να ακούσουμε τις δικές τους εντυπώσεις.

Πτυχιούχος πια ο Ηλίας Ζερβός ταξιδεύει προς τη Ρώμη (1839): "Διασχίζων δε κατά την εκ Παλαιοπόλεως (Civita Vecchia) οδείαν μου τους αγρούς και τας πεδιάδας της επικρατείας ταύτης, ελάμβανον αφορμήν να [...] αντιπαραθέτω ταύτας προς εκείνας της Τυρρηνίας [...] Εκεί ανθηραί οάσεις, μαγευτικά πανοράματα [...] πλήθη φιλόξενα και χειροήθη, βιούντα εν αφθονία και ασφαλεία [...] εδώ τα πάντα έρημα, χέρσα και κατηφή..."1

Στον πατέρα τους οι αδελφοί Ιακωβάτοι δεν γράφουν παρά μόνο για την πρόοδο στις σπουδές τους και για άλλα τυπικά ζητήματα. Σ' ένα τους γράμμα όμως υπάρχει μια παράγραφος που απευθύνεται στη μάνα τους: "...Ιδού να της αποκριθώ και εις

——————————————

"Η φούντες τσή περούκας του Κυρίου Χαριτάτου", ό.π., στροφή 14, όπου ο Χαριτάτος παρουσιάζεται να βρίζει όλη την ελληνική κοινότητα της Πίζας:

"Μα μαντέψτε εγώ πώς τσ' αποκρίθηκα;

Τσου έστειλα μια γραφή βρισολοϊστήρα,

Και τσούπα όσα περσότερα εδυνήθηκα.

Τους είπα ανθρώπους χωρίς χαρακτήρα

Και πώς έπρεπε, αν ήθελε νογούνε,

Να πέσουνε στον Άρνο να πνιγούνε..."

1. Ηλ. Ζερβού Βιογραφία..., ό.π., σ. 24-25.

Σελ. 391
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/392.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

όσα ζητεί να μάθη. Ζητεί αν η άρια του τόπου είναι καλή και αν μας κονφάρη· ιδού τι της λέγω, ότι η άρια είναι καλή, και καλήτερη ακόμα τον χειμώνα· εστάθη εξαιρέτως διά εμάς καλότατη διατί με την βοήθειαν του Θεού ποτέ δεν αρρωστήσαμεν και είναι μάλιστα τόσον καλή ώστε κάθε χειμώνα έρχεται και στέκεται δύο μήνας ο Δούκας του τόπου. Όσον διά τους ανθρώπους, της λέγω ότι είναι καλοί με τους καλούς, μα κακοί με τους κακούς μέσα όμως εις την καλοσύνην τους εν γένει υποκρίπτουν, απάτην, η οποία ως επί το πλείστον αποβλέπει κέρδος [...] Μάνα, η φλαρουλιά εδώ είναι καθώς είναι η εγγλεζουλιά εις το Αργοστόλι. Εκκλησία εδώ δική μας δεν είναι, μα κάθε Χριστούγεννα πηγαίνομε εις το Λιβόρνο και λιτρουγιόμαστε· μη σου παραξοφανιστή αν άλλη φορά το χρόνο δεν πάμε διατί εδώ έτσι είναι..."1

Από την πρώτη στιγμή που φτάνουν στην Τοσκάνη, οι Έλληνες αποκομίζουν τις καλύτερες εντυπώσεις: "...Είμαι καλά [...] ο τόπος μου αρέσει, οι άνθρωποι φαίνονται καλοί και οι Προφεσσόροι δείχνουν ευπροσηγορίαν εις τους μαθητάς των [...] Με πιάνει καμιά φορά μελαγχολία ενθυμούμενος την μητέρα μου, και το ότι ο πατήρ μου δεν μου στέλνει γράμματα [...] μα βαστά μία δύο ημέραις και έπητα μου απερνά..."3

Δεν χρειάζονται περισσότερα για να ερμηνευθεί η προτίμηση των Ελλήνων για την Πίζα. Μάλλον έχει υπερτονιστεί ο ρόλος του Ιγνατίου, που και χρονικά είναι περιορισμένος και οπωσδήποτε δεν αφορά τις εκατοντάδες των φοιτητών που συρρέουν στο

——————————————

1. Αρχ. Ιακωβάτων, Ν2, επιστολή Νικολάου και Χαραλάμπους Τυπάλδων προς τον πατέρα, από Πίζα προς Κεφαλονιά, 15 Δεκεμβρίου 1834.

2. Αρχ. Ιακωβάτων, N1, επιστολή Νικολάου [Μάνεση] προς Ν. Τυπάλδο από Σιένα προς Κεφαλονιά, 10 Σεπτεμβρίου 1838. Η αντίθεση ανάμεσα στη φιλόξενη Τοσκάνη και τα αφιλόξενα παπικά κράτη φαίνεται και στις εντυπώσεις του Ειρ. Ασωπίου: σ' ένα καφενείο του Ρίμινι οι επτά φίλοι που ταξιδεύουν για την Πίζα ακούνε τη φράση "il vient d'arriver sept grecs, mais heureusement il partent demain pour Pise". Κατά τον Ασώπιο (ό.π.) "οι Έλληνες scolari δεν ετύγχαναν της εύνοιας του Γρηγορίου ΙΣΤ', εθεωρούντο ταραχοποιοί, στασιασταί, αναρχικοί..."

Σελ. 392
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/393.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εκεί Πανεπιστήμιο. Όσο για τις παραινέσεις του Καποδίστρια, αναφέρονται στην προ του 1821 περίοδο και αφορούν μόνο στους ολιγάριθμους υποτρόφους1. Η συρροή των Ελλήνων στην Πίζα πρέπει να αποδοθεί κατά μείζονα λόγο στην προτίμηση των ίδιων και των οικογενειών τους για όλους τους λόγους που εκτέθηκαν ή συνοψίστηκαν στην ενότητα αυτήν. Οι Έλληνες φοιτητές πηγαίνουν στην Πίζα με χρυσές ελπίδες και φεύγουν με την προοπτική μιας λαμπρής σταδιοδρομίας και με τερπνές αναμνήσεις που τις μεταδίδουν στην ιδιαίτερη πατρίδα τους για ν' αρχίσουν οι νεότεροι να τρέφουν το ίδιο όνειρο.

——————————————

1. Βλ. σχετικά Σπ. Παπαγεωργίου, "Ιγνατίου Αλληλογραφία", ό.π., σ. 203, Τωμαδάκη, "Ηπειρώται διδάκτορες...", ό.π., σ. 11, σημ. 1, Ζαχ. Τσιρπανλή, "Οι Έλληνες φοιτητές στα ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια...", ό.π., σ. 329, όπου όμως σαφώς γράφεται ότι η παραίνεση του Καποδίστρια αναφερόταν σε όσους σπούδαζαν με έξοδα της Φιλομούσου, και Κ. Καιροφύλλα, "Η αυστριακή κατασκοπεία...", ό.π., σ. 165. Πρβ. επίσης Γ. Λαΐου, Η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης 1810-1820, ό.π., σ. 202, όπου αναφέρεται ότι ο Καποδίστριας διέταξε τους Έλληνες σπουδαστές των γερμανικών πανεπιστημίων να πάνε στην Πίζα, όπου θα λάβαιναν περαιτέρω οδηγίες (επιστολή Sedlintzky 25-5-1820). Πουθενά δεν γράφεται ότι οι σπουδαστές αυτοί γράφτηκαν στο Πανεπιστήμιο (βλ. και εδώ κεφ. "Από πανεπιστήμιο σε πανεπιστήμιο", όπου δεν αναφέρεται ούτε ένας προερχόμενος από Γερμανία). Αντίθετα: πλήθος φοιτητές εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα την περίοδο αυτή: 12 χωρίς πτυχίο στην Πίζα το 1819 και 15 το 1820 σε αναλογία με 7 και 4 πτυχιούχους αντίστοιχα (βλ. εδώ Καταλόγους).

Σελ. 393
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/394.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΛΕΥΚΗ ΣΕΛΙΔΑ

Σελ. 394
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 375
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    μέσα στα χιόνια και, λίγο έξω από τα Ιωάννινα, γλίτωσε με τέχνασμα από τους Αλβανούς "χαραστίδες" του Αλή πασά. Από τα Ιωάννινα "εκίνησε διά την Ευρώπην", πέρασε ποτάμια, κοιμήθηκε σε πανδοχεία "χωρίς θύραν και κλειούς" και, "βαδίζοντες προς δυσμάς διά της ερήμου", έφτασε "είς τινα λιμένα καλόν", αλλά δεν βρήκε πλοίο για να περάσει απέναντι. Τέλος, ήλθε στο Βιβάρι κι' από κει, με καΐκι ψαράδικο, έφτασε "εις την περίφημον Κέρκυραν νήσον". Πέρασε εκεί το Πάσχα και, "μόλις ήλθε το έαρ", πήρε ένα κεφαλονίτικο καΐκι για το Μπάρι. Από εκεί ταξιδεύει με άμαξες. Περνάει "πόλεις και χώρας" ώσπου επιτέλους φτάνει στο Λιβόρνο, "πόλιν εμπορικήν, με κατοίκους 66.000, Ιταλούς και Έλληνας Ορθοδόξους"1.

    Η "ΓΗ ΤΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΙΑΣ"

    Τα παιδικά όνειρα των φοιτητών της Πίζας δεν διαψεύδονται όταν έλθει η ώρα να γίνουν πραγματικότητα. Πριν φτάσουν εκεί, η Ιταλία είναι γι' αυτούς "η χώρα των θεάτρων, των διασκεδάσεων, των ατελευτήτων απόκρεων"2. Αν η Πίζα δεν έχει πάντα Απόκριες, γιορτές πάντως έχει όχι λίγες3. Όσο για το θέατρο, δεν το στερούνταν οι φοιτητές της Πίζας. Μερικοί απ' αυτούς μάλιστα "εφοίτων εις το θέατρον φέροντες λεύκας χειρίδας -τινές δε εκράτουν και διόπτρας- καθήμενοι ουχί εν τη λαϊκή και δημοκρατική πλατεία, ως οι πλείστοι των Ιταλών σπουδαστών, αλλ'

    ——————————————

    1. Διονυσίου Πύρρου, ό.π., σ. 32-46. Ακόμα κι αν δεν πιστέψουμε κατά γράμμα τη συναρπαστική περιγραφή του ευφάνταστου απομνημονευματογράφου, συγκρατούμε οπωσδήποτε την πληροφορία ότι το ταξίδι ήταν μακρύ και επίπονο.

    2. Ειρ. Ασώπιος, "Το ταξίδιον των επτά", ό.π., σ. 1.

    3. Βλ. εδώ, κεφ. "Σχολική καθημερινότητα".