Συγγραφέας:Σιδέρη, Αλόη
 
Τίτλος:Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
 
Τίτλος σειράς:Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας
 
Αριθμός σειράς:21
 
Τόπος έκδοσης:Αθήνα
 
Εκδότης:Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς
 
Έτος έκδοσης:1989-1994
 
Σελίδες:687
 
Αριθμός τόμων:2 τόμοι
 
Γλώσσα:Ελληνικά - Ιταλικά
 
Θέμα:Εκπαίδευση-Τριτοβάθμια
 
Παιδεία-Εκπαίδευση
 
Τοπική κάλυψη:Ελλάδα - Ιταλία, Πίζα
 
Χρονική κάλυψη:1806-1861
 
Περίληψη:Σκοπός του βιβλίου είναι να φωτίσει με κάθε δυνατή ακρίβεια μια πολύ μικρή γωνία ενός μεγάλου θέματος: της φοιτητικής μετανάστευσης. Επιλέγοντας το Πανεπιστήμιο της Πίζας, έναν χώρο από τους περισσότερο αδιερεύνητους, η συγγραφέας προσπάθησε να εντοπίσει τους Έλληνες που φοίτησαν εκεί σε μια κρίσιμη φάση της ελληνικής και της ιταλικής Ιστορίας (1806-1861). Ο πρώτος τόμος περιέχει τη μελέτη και τα πορίσματά της, και ο δεύτερος περιλαμβάνει καταλόγους και πίνακες. Στους καταλόγους βρίσκουμε τα ονόματα των Ελλήνων φοιτητών, ακόμα και εκείνων που γράφτηκαν αλλά δεν αποφοίτησαν, και στους πίνακες εμφανίζεται η διακύμανση του ρεύματος των Ελλήνων προς το Πανεπιστήμιο της Πίζας σε συσχετισμό με τις ιδιαίτερες πατρίδες τους και με τις χρονικές περιόδους, οι σχολές της προτιμήσεώς τους κατά περιόδους, η αριθμητική σχέση των πτυχιούχων προς αυτούς που εγκαταλείπουν τις σπουδές στην Πίζα, η διακύμανση του ποσοστού των Ελλήνων στο σύνολο των φοιτητών κτλ. Σε ειδικούς πίνακες παρουσιάζεται ο συνολικός αριθμός των φοιτητών που έστειλε στο Πανεπιστήμιο της Πίζας κάθε ελληνική πόλη και περιφέρεια σε όλο το διάστημα της πεντηκονταετίας. Στον επίλογο τίθενται τα ερωτήματα, στα οποία η έρευνα δεν μπόρεσε να δώσει απάντηση. Στο παράρτημα παρουσιάζονται τα πιο χαρακτηριστικά ντοκουμέντα: πιστοποιητικά για την εισδοχή, διπλώματα, σελίδες καταστίχων ή λυτά φύλλα, έγγραφα της αστυνομίας.
 
Άδεια χρήσης:Αυτό το ψηφιοποιημένο βιβλίο του ΙΑΕΝ σε όλες του τις μορφές (PDF, GIF, HTML) χορηγείται με άδεια Creative Commons Attribution - NonCommercial (Αναφορά προέλευσης - Μη εμπορική χρήση) Greece 3.0
 
Το Βιβλίο σε PDF:Κατέβασμα αρχείου 35.12 Mb
 
Εμφανείς σελίδες: 39-58 από: 694
-20
Τρέχουσα Σελίδα:
+20
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/39.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

εκδοτικούς οίκους, που η ακτινοβολία τους απλωνόταν σ' όλη την Ιταλία και, στα χρόνια της Γαλλοκρατίας, σ' όλη την αυτοκρατορία. Ήδη από την πρώτη δεκαετία του αιώνα, οι εκδότες που τυπώνουν βιβλία δικής τους επιλογής διαδέχτηκαν τους παλιούς tipografi-stampatori. Μερικοί από τους οίκους αυτούς είχαν δικά τους βιβλιοπωλεία-αναγνωστήρια. To Gabinetto di lettura του Giuseppe Nistri και το βιβλιοπωλείο του Niccolò Capurro στην Πίζα έγιναν πνευματικά κέντρα, μικρογραφίες του Gabinetto Letteraio της Φλωρεντίας. Κάποτε οι εκδότες διακινδύνευαν να αψηφήσουν τις απαγορεύσεις της λογοκρισίας: ο οίκος Fratelli Nistri πλήρωσε ακριβά την έκδοση του Le Mie prigioni του Pellico το 1833 και ο Ζακυθινός εκδότης Διονύσιος Λεονταράκης1 βρισκόταν σε αδιάκοπο πόλεμο με τους λογοκριτές.

Ανάμεσα στους εκδότες των αρχών του αιώνα, που ήταν οι περισσότεροι χωρίς καμιά παιδεία, δρούσε στην Πίζα ο καθηγητής-εκδότης-βιβλιοπώλης Giovanni Rosini, λαμπρός δάσκαλος της Ιταλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, που είχε κληρονομήσει τα πιεστήρια και τα τυπογραφικά στοιχεία του Provveditore και ιστορικού του Πανεπιστημίου Angelo Fabbroni. Κλασικιστής, λογιότατος και συγγραφέας ο ίδιος, πραγματοποίησε εκδόσεις που σήμερα είναι περιζήτητες από τους συλλέκτες. Επιβίωσε ως εκδότης δημιουργώντας διάφορες εταιρείες με τυπογράφους, βιβλιοπώλες και εκδότες ή επιχορηγούμενος από το κράτος και από πλούσιους μαικήνες. Το έργο του Rosini συνέχισε, στις αρχές της δεκαετίας του '30, ο Διονύσιος Λεονταράκης.

Στη διαφωτιστική κίνηση συνέβαλλε, όπως ήδη αναφέρθηκε, η έκδοση περιοδικών με κορυφαίο την Ανθολογία. Το 1822 εκδίδεται στην Πίζα από καθηγητές του Πανεπιστημίου το περιοδικό Nuovo giornale de'letterati, που έφερε επάξια τον τίτλο

——————————————

1. Για τον Λεονταράκη βλ. αναλυτικά στο κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης".

Σελ. 39
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/40.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

της παλαιότερης έκδοσης του Angelo Fabbroni (1771-1796) και συναγωνιζόταν την Ανθολογία σε σοβαρότητα και ακτινοβολία, αλλά όχι και σε φιλελευθερισμό1. Φιλελεύθερα περιοδικά διαφόρων αποχρώσεων, από τα οποία αναφέρθηκε ήδη ο Indicatore, εκδίδονταν και στο Λιβόρνο με διάφορες, φαινομενικά αθώες, ονομασίες. Στα περιοδικά της Πίζας ας προστεθεί τέλος η βραχύβια έκδοση του Educatore del Poverο από τον Διονύσιο Λεονταράκη και του Indicatore Pisano, στου οποίου τη σύνταξη μετείχε ο Λεονταράκης2.

Για τον παράνομο Τύπο της εποχής, όπως είναι φυσικό, οι πληροφορίες δεν είναι τόσο συγκεκριμένες. Ο Montanelli αναφέρει ότι ο ίδιος μαζί με μια ομάδα Πιζάνων τύπωνε φυλλάδια και βιβλιαράκια σ' ένα μικρό πιεστήριο στη Λούκα κι έτσι οι αρχές της Τοσκάνης, αν έπιαναν κανένα, δεν μπορούσαν να αποδώσουν ευθύνες στους τυπογράφους του κράτους. Για τον ίδιο σκοπό οι Λουκέζοι τύπωναν τον παράνομο Τύπο τους στην Τοσκάνη3. Ένα μικρό περιοδικό, με τον τίτλο Notizie italiane κυκλοφορούσε παράνομα στην Πίζα λίγο πριν από την άρση της λογοκρισίας και διαβαζόταν "με απερίγραπτη απληστία"4.

——————————————

1. Στο A.S.P. σώζεται μια διαμαρτυρία για τις καθυστερήσεις που προξενεί στην έκδοση του φύλλου η λογοκρισία με τις υπογραφές έξι καθηγητών του Πανεπιστημίου, μεταξύ των οποίων του Carmignani και του Rosini (Governatore 76, 1829).

2. Σπάνιες εκδόσεις των πρώτων δεκαετιών του 19ου αιώνα, μεταξύ των οποίων το πρώτο τεύχος του Educatore del povero, εκτέθηκαν στην "Mostra Documentaria 16 nov./21 dicembre 1985", που οργάνωσαν τα Κρατικά Αρχεία της Πίζας. Το τεύχος βρίσκεται στο Μιλάνο, Musei del Risorgimento e di Storia Contemporanea. Για τη συμμετοχή του Λεονταράκη στη σύνταξη του Indicatore Pisano, βλ. Σπ. Δε Βιάζη, "Διονύσιος Λεονταράκης", Ποιητικός Ανθών, Ζάκυνθος, έτος Α', Φεβρουάριος 1887.

3. G. Montanelli, Memorie sull'Italia..., ό.π., σ. 199-200. Για τον τρόπο, με τον οποίο εντοπίζονταν από την αστυνομία τα τυπογραφεία που τύπωναν παράνομα, βλ. εδώ, κεφ. "Η επέτειος".

4. στο ίδιο, σ. 208.

Σελ. 40
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/41.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Επαναστατικά μανιφέστα, φυλλάδια και βιβλιαράκια εκδίδονταν στη Φλωρεντία και άλλα τυπώνονταν στη Σιένα. Τα περισσότερα κυκλοφορούσαν από πόλη σε πόλη και μοιράζονταν σ' όλη την Τοσκάνη. Από τη Μασσαλία έφτανε η εφημερίδα του Mazzini Giovane Italia και άλλα έντυπα, είτε γαλλικά είτε ιταλικά γραμμένα από Ιταλούς φυγάδες, έφταναν από το Παρίσι1.

Η Χρηστή Κυβέρνηση, αφού προσπάθησε μάταια να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με διώξεις, θέσπισε, το 1847, τον νόμο για την ελευθεροτυπία, που έζησε τόσο λίγο όσο διήρκεσαν οι ελευθερίες εκείνες. Αν όμως το διάστημα ήταν πολύ μικρό, οι καιροί ήταν πολύ ώριμοι. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα έκαμαν την εμφάνισή τους στην Τοσκάνη αρκετές πολιτικές εφημερίδες όλων των αποχρώσεων : L'Alba, με αρχισυντάκτη τον Σικελό πρόσφυγα La Farina· La Patria, με διευθυντές τον Bettino Ricasoli, τον Raffaello Lambruschini και τον Vincenzo Salvagnoli· ο Vieusseux αναγγέλλει την έκδοση της La Fenice, που όμως δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ2· στο Λιβόρνο εκδίδεται ο Corriere Livornese· στην Πίζα κάνει την εμφάνιση της η L'Italia με διευθυντή τον Biscardi και συνεργάτες τον Montanelli, τον Centofanti, τον Matteucci και άλλους, πανεπιστημιακούς και μη, καθώς και τον Giusti3. H L'Italia

——————————————

1. Για τη δράση των φοιτητών στον τομέα του παράνομου τύπου, βλ. εδώ "Πανεπιστήμιο της Πίζας-Πολιτική δράση".

2. Η αναγγελία, με τον τίτλο "La Fenice, Rassegna Italiana, édita e diretta da Gio: Pietro Vieusseux" και με τον κατάλογο των μελλοντικών συνεργατών - όλα ονόματα κορυφαίων διανοουμένων του Risorgimento -, δημοσιεύεται στην εφ. L'Italia, Anno I, No 2, 26 Ιουνίου 1947.

3. Moto της εφημερίδας ήταν οι λέξεις Riforme και Nazionalità και η βινιέτα της εικόνιζε την ιταλική χερσόνησο με το στίχο του Πετράρχη "Salve cara Deo tellus sanctissime, salve!". Διεξοδική αναφορά στις πολιτικές εφημερίδες της εποχής δημοσιεύεται στην εφ. L'Alba της Φλωρεντίας, α. Ι, 12 Ιουλίου 1847, No 15, σε άρθρο με τον τίτλο "La stampa politica in Toscana": «Αρχίζει μια νέα ζωή για μας, ο πολιτικός Τύπος γεννήθηκε και δεν υπερεκτιμάμε τη σημασία του αν διαβεβαιώσουμε ότι τα μάτια της Ιταλίας και μεγάλου μέρους της Ευρώπης είναι στραμμένα

Σελ. 41
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/42.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

παρακολούθησε όλη την προετοιμασία και τη μεγάλη έξοδο της Πολιτοφυλακής και της Φοιτητικής Φάλαγγας· παρακολούθησε και την ήττα και έκλεισε δύο χρόνια μετά την έκδοσή της.

Δέκα χρόνια ακριβώς πριν από την ήττα, την εποχή των μεγάλων μεταρρυθμίσεων του Λεοπόλδου Β', οργανώνεται στην Πίζα, με πρωτοβουλία του ίδιου του Αρχιδούκα, το πρώτο μεγάλο συνέδριο Φυσικών Επιστημών. Είναι ένα γεγονός που θεωρείται σταθμός στα πνευματικά και πολιτικά πράγματα όχι μόνο της Τοσκάνης, αλλά και ολόκληρης της Ιταλίας. Ο Λεοπόλδος, με τη διοργάνωση του συνεδρίου, ικανοποίησε "την επιθυμία να φιγουράρει ακόμα μια φορά ως προστάτης και υποστηρικτής των επιστημονικών σπουδών"1 και οι φιλελεύθεροι λόγιοι βρήκαν μια χρυσή ευκαιρία να προπαγανδίσουν, αλλά και να ζήσουν για δέκα πέντε μέρες, την ένωση της Ιταλίας.

Πρόσκληση πήραν όλοι οι λόγιοι της Ιταλίας που ασχολούνταν με τα θέματα του συνεδρίου και οι πιο σημαντικές επιστημονικές ενώσεις χωρίς εξαίρεση, αλλά τελικά πήραν μέρος μόνο αντικαθεστωτικοί διανοούμενοι. Ο πάπας απαγόρευσε στους υπηκόους του όχι μόνο τη συμμετοχή, αλλά και την αλληλογραφία με το συνέδριο2. Πρόκληση εναντίον του Βατικανού θεωρήθηκε η συμμετοχή στο συνέδριο του Francesco Orioli, εξόριστου από

——————————————

προς εμάς για να δουν ποια χρήση θα κάμουμε [...] Πέντε πολιτικές εφημερίδες εκδίδονται ήδη στην Τοσκάνη [...] Η Gazzetta di Finenze περιορίζεται στη δημοσίευση των κυβερνητικών διαταγών, οι άλλες όλες ανήκουν στο μεγάλο κόμμα που θα αποκαλέσουμε "liberale nazionale..."»

1. Alessandro Marucelli, "Scienziati Italiani a congresso-Pisa 1-15 ottobre 1839" στο Una città.... ό.π., σ. 115. Η πρώτη τέτοια δόξα του Λεοπόλδου ήταν η συμμετοχή του Μ. Δουκάτου στην επιστημονική αποστολή στην Αίγυπτο που πραγματοποίησαν οι Γάλλοι με τον Champollion. Την Τοσκάνη εκπροσώπησε σ' αυτήν επάξια ο καθηγητής ανατολικών γλωσσών του Πανεπιστημίου της Πίζας Ippolito Rosellini.

2. Α.S.Ρ. Comune F, 159, αντίγραφο της εγκυκλίου του Card. Lambruschini προς όλους τους γραμματείς των πανεπιστημίων του παπικού κράτους, Ρώμη, Σεπτέμβριος 1839.

Σελ. 42
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/43.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

3. Francesco Orioli

Σελ. 43
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/44.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

το παπικό κράτος που έφτασε στην Πίζα ως εκπρόσωπος της Ιονίου Ακαδημίας1. Ο δούκας της Μοδένας απαγόρευσε επίσης στους υπηκόους του να πάρουν μέρος στο συνέδριο και το ίδιο έκαμε ο Φερδινάνδος Β' στη Νάπολη. Όσοι υπήκοοι των κρατών αυτών πήγαν στην Πίζα είτε ήταν εξόριστοι είτε δίδασκαν σε πανεπιστήμια άλλων κρατών. Από τους Τοσκάνους αναφέρονται ο G. Giorgini, Provveditore τότε του Πανεπιστημίου, ο Rosini, ο Montanelli, ο Pietro Vieusseux, ο Enrico Mayer, εξόριστος επίσης, ο Lambruschini, ο Cino Capponi, ο Gio: Batta Niccolini... Είναι αυτοί και άλλοι που συνυπέγραψαν την αίτηση να γίνουν τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Γαλιλαίου στην τελετή ενάρξεως του συνεδρίου και τελικά εισακούστηκαν, μολονότι αυτό ήταν μια συμβολική ενέργεια που στρεφόταν εναντίον του Βατικανού.

Δεν είναι μέσα στα όρια της μελέτης αυτής να αναφερθεί στο επιστημονικό περιεχόμενο του συνεδρίου. Όσο για την πολιτική του σημασία, οι Ιταλοί ιστορικοί συμφωνούν ότι το συνέδριο της Πίζας, ως πρόδρομος και άλλων συνεδρίων που ακολούθησαν σε άλλες πόλεις της Ιταλίας, συνετέλεσε στην καταπολέμηση του τοπικισμού και άνοιξε το δρόμο σε προσπάθειες που αφορούσαν στην ενιαιοποίηση των μέτρων και των σταθμών, του νομισματικού συστήματος, των τελωνειακών δασμών κτλ. και προετοίμαζαν το δρόμο για την ένωση2. Με την έννοια αυτή ήταν δικαιολογημένοι οι φόβοι του Αυστριακού πρεσβευτή που έγραφε ότι το συνέδριο ήταν προορισμένο να "εξασθενήσει κρυφά τις ψυχές για να θεμελιώσει το κολασμένο έργο της Ιταλικής αναγέννησης"3.

——————————————

1. Ο Francesco Orioli από τη Μπαλόνια (1785-1856) ήταν πολιτικός φυγάδας στην Κέρκυρα και δίδασκε φιλοσοφία στην Ιόνιο Ακαδημία. Επέστρεψε στην Ιταλία μετά την αμνηστία που δόθηκε το 1848 από τον πάπα Πίο Θ'.

2. Alessandro Marucelli, ό.π., σ. 137.

3. P. Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 352 (παράθεμα).

Σελ. 44
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/45.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Πολιτικά ρεύματα

Ο όρος "φιλελεύθερος", που αναφέρεται συχνά στα κείμενα των Ιταλών ιστοριογράφων και στη μελέτη αυτή, είναι γενικευτικός. Καλύπτει ένα ευρύ φάσμα ιδεολογιών που συγκρούονται μεταξύ τους σε πολλά σημεία: στο θέμα της τακτικής υπάρχουν διαφωνίες ανάμεσα στους οπαδούς της ένοπλης εξέγερσης1 και τους μετριοπαθείς οπαδούς των μεταρρυθμίσεων, που αποστέργουν την ανοιχτή σύγκρουση με τον Αρχιδούκα και προσπαθούν να αποτρέπουν τις εντάσεις2. Ως προς τις δυνάμεις, στις οποίες πρέπει να στηριχθεί το κίνημα, άλλοι στρέφονται προς την ανερχόμενη αστική τάξη, τους διανοούμενους και τη νεολαία, ενώ οι λεγόμενοι οπαδοί του Idealismo Cattolico προσπαθούν να προσεταιριστούν τον κλήρο3. Οι μοναρχικοί φιλελεύθεροι πιστεύουν στη δυνατότητα να δημιουργηθεί κράτος ελευθερίας χωρίς να πέσουν οι πριγκηπικοί θρόνοι, ενώ οι δημοκρατικοί οραματίζονται την πολιτεία των ίσων. Στο μεγάλο θέμα της ενώσεως σοβεί μια σύγκρουση ανάμεσα στους αυτονομιστές και τους ενωτικούς που εκδηλώνεται εντονότερη στις παραμονές του δημοψηφίσματος για την ενσωμάτωση της Τοσκάνης στο Piemonte. Στο γλωσσικό ζήτημα, που συνδέεται άμεσα με τις πολιτικές ζυμώσεις της εποχής, η Τοσκάνη γίνεται το επίκεντρο της διαμάχης ανάμεσα στους καθαρολόγους (puristi), που κηρύσσουν

——————————————

1. Η τάση αυτή εκπροσωπήθηκε στη Λομβαρδία, θεωρητικά και πρακτικά, από τον Carlo Cattaneo. Στην Τοσκάνη είχε μικρή απήχηση, αν εξαιρέσουμε την περίοδο 1848-49 και 1858-59. Ο G. Montanelli φαίνεται να την εκπροσωπεί στην Πίζα σε μια μόνο φάση της πολυκύμαντης πολιτικής σταδιοδρομίας του.

2. Τη σχετική θεωρία εισηγήθηκε ο V. Cuoco, που υποστήριζε ότι η ελευθερία κατακτάται με την αρετή.

3. Θεωρητικός της τάσης αυτής ήταν ο Vincenzo Gioberti, φιλόσοφος και πολιτικός, που οραματιζόταν την ενοποίηση της Ιταλίας υπό το σκήπτρο του πάπα.

Σελ. 45
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/46.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

την επιστροφή στη γλώσσα της Φλωρεντίας του 14ου αι. και την απαλλαγή της από τους βαρβαρισμούς που της άφησε η Γαλλοκρατία, και στους ανανεωτές, που πρεσβεύουν τον σεβασμό στη γλωσσική πραγματικότητα της εποχής1.

Η σύγκρουση ανάμεσα στα παραπάνω ρεύματα σοβεί σ' όλο το διάστημα της πρώτης πεντηκονταετίας του αιώνα για να δώσει τη θέση της στη νέα κατάσταση των πολιτικών πραγμάτων, που διαμορφώθηκε εξαιτίας των νέων μεθόδων διακυβερνήσεως στην Τοσκάνη, αλλά και της γενικότερης ιταλικής συγκυρίας, στη δεκαετία 1849-1859.

Οι ιδιότυπες πολιτικές συνθήκες στην Τοσκάνη, ιδίως στο διάστημα της πατρικής και φωτισμένης κυβερνήσεως του Λεοπόλδου Β', από το ένα μέρος επέτρεψαν την κυκλοφορία των ιδεών και την άνθηση της διαφωτιστικής κίνησης κι από το άλλο απέτρεψαν σε μεγάλο βαθμό τις ένοπλες συγκρούσεις. Ενώ στα άλλα ιταλικά κράτη οποιαδήποτε αντίσταση πληρωνόταν με αίμα, στην Τοσκάνη γίνονταν, συχνά με την άδεια της κυβερνήσεως, μνημόσυνα προς τιμήν των θυμάτων της αυστριακής ή της παπικής θηριωδίας. Εξαίρεση αποτελεί μόνο το Λιβόρνο που, σε αντίθεση με την ειρηνική και φιλήσυχη Πίζα, γνώρισε κατά καιρούς άλλου τύπου εντάσεις του απελευθερωτικού αγώνα. Όταν όμως οι ένοπλοι Λιβορνέζοι φτάνουν στην Φλωρεντία το 1849, αντιμετωπίζονται, ακόμα και από τους φιλελεύθερους κατοίκους, με δυσπιστία και δυσαρέσκεια2.

Οι ταλαντεύσεις εξάλλου και η αντιφατικότητα στην πολιτική της Χρηστής Κυβερνήσεως προκαλεί ρευστότητα και ιδεολογικές μετατοπίσεις που κάνουν δύσκολη τη διαγραφή των πολιτικών ρευμάτων. Υπάρχει ωστόσο μια κοινότητα ιδανικών που

——————————————

1. Στο "δημοτικιστικό" κίνημα των αρχών του αιώνα ηγείται ο Vincenzo Monti, ενώ καθαρεύοντες ήταν ο Antonio Cesari, ο Basilio Puoti και ο Luigi Fornaciari. Στην Τοσκάνη τοσκανίστας, δηλαδή καθαρολόγος, ήταν ο G. Rosini.

2. G. Giusti, ό.π., σ. 191-192.

Σελ. 46
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/47.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

διατρέχει όλες τις τάσεις και γίνεται ορατή στις κρίσιμες στιγμές, όπως στον πόλεμο του 1848. Πάνω και πέρα από τους άμεσους ή και τους απώτερους στόχους, κυριαρχεί σε όλους τους φιλελεύθερους ο ρομαντικός εθνικισμός, η πίστη στα δικαιώματα του ανθρώπου και το ενδιαφέρον για την κοινή πανανθρώπινη μοίρα. Όσο προχωρεί ο αιώνας, νικούν οι ενωτικές τάσεις στη μάχη εναντίον του τοπικισμού που έχει βαθιά τις ρίζες, ιδιαίτερα στην Τοσκάνη, εξαιτίας του ένδοξου, πολιτισμικού κυρίως, παρελθόντος της. Ακόμα και οι εντάσεις του γλωσσικού ζητήματος, που είχαν φέρει συχνά αντιμέτωπους τους Τοσκάνους με τους Λομβαρδούς διανοούμενους, υποχωρούν από την πίεση των αναγκών του διαφωτισμού. Οι αναμνήσεις της εποχής των comuni εξασθενούν χρόνο με το χρόνο και δίνουν τη θέση τους στο κοινό σημείο αναφοράς, που είναι η δόξα της αρχαίας Ρώμης. Ο ιταλικός ρομαντισμός σ' αυτό ακριβώς διαφέρει από τον ρομαντισμό των άλλων ευρωπαϊκών λαών και προσεγγίζει τον ελληνικό: δεν εξουδετέρωσε ποτές τις κλασικιστικές τάσεις.

Όσο για τα χριστιανικά ιδανικά, ούτε αυτά ήταν δυνατόν να μην επενεργούν στην διαμόρφωση των ιδεολογιών και στη στήριξη των αγώνων μιας κοινωνίας τόσο προσηλωμένης σ' αυτά. Μόνο που χρειάστηκε να αναχθούν σε άλλες σφαίρες για να μην προσομοιάζουν με ό,τι εκπροσωπούσε τότε το Βατικανό. Πολιτικές κινήσεις μείζονος σημασίας, όπως η Giovane Italia, εξέλιξαν και βάθυναν το θρησκευτικό αίσθημα, με νέο όμως χρώμα, και στήριξαν σ' αυτό την αφυπνιστική τους προσπάθεια.

Δεν έλειψε εξάλλου από την ειρηνική Τοσκάνη η δράση των μυστικών εταιρειών, μόνο που σπάνια οδήγησε εκεί σε επαναστατικά κινήματα: ο καρμποναρισμός, που κίνησε στη Νάπολη και στο Piemonte τα κινήματα του 1820 και 1821, εξαπλώθηκε και στην Τοσκάνη, αλλά αντιμετωπίστηκε από τον Fossombroni "σαν μια παιδική αταξία"1 και δεν προξένησε τίποτε 

——————————————

1. "Come una ragazzata" (Montanelli, ό.π., σ. 38). Επίσης G. Salvemini, Scritti sul Risorgimento, Milano 1961, σ. 402: "Η Τοσκάνη

Σελ. 47
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/48.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

αξιομνημόνευτο εκτός από την αυτοκτονία ενός νέου που απογοητεύτηκε επειδή ένας φίλος, στο σπίτι του οποίου είχε ζητήσει καταφύγιο μετά από "συστάσεις" που του έκαμε η αστυνομία, του αρνήθηκε τη φιλοξενία.

Αλλά οι καιροί ωριμάζουν. Στις αρχές της 10ετίας του '30 ένα μεγάλο μέρος των φιλελεύθερων Τοσκάνων οργανώνεται στην Giovane Italia. Η οργάνωση, που έμελλε να πρωτοστατήσει στον ενωτικό-απελευθερωτικό αγώνα ως το τέλος της 10ετίας του '40, πλαισιώθηκε εκεί αρχικά από τους κύκλους του Indicatore Livornese μετά το κλείσιμο του περιοδικού: τον Guerrazzi, τον Pietro Bastogi, πλούσιο καταστηματάρχη του Λιβόρνου, τον Enrico Mayer, διαπρεπή παιδαγωγό και, φυσικά, τον Mazzini που ήλθε στην Τοσκάνη το 1830. Οι καθηγητές και οι φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας, όπως θα δούμε, δεν έλειψαν από το προσκλητήριο.

Το κεντρικό κομιτάτο της Giovane Italia είχε την έδρα του στη Μασσαλία. Από εκεί, αλλά κι από το Παρίσι, έφταναν οι οδηγίες, τα φυλλάδια και τα θεωρητικά κείμενα1. Σύμφωνα με τα φυλλάδια, επικεφαλής του επαναστατικού στρατού βρίσκονταν κόμητες, μαρκήσιοι, πλούσιοι ιδιοκτήτες, δικηγόροι, δόκτορες της νομικής και της ιατρικής, οι περισσότεροι με στρατιωτικές σπουδές στο εξωτερικό· στη βάση υπήρχαν χιλιάδες οπλισμένων αποστόλων (apostoli armati). "Πάντα η ίδια ιστορία", όπως παρατηρεί ο Montanelli, "για τις χιλιάδες των φανταστικών μαχητών [...] Κι όμως οι θεωρίες του Mazzini αξιοποίησαν ως επαναστατικό κίνητρο τον καθολικισμό, που ως τότε ηχούσε στ' αυτιά της πανεπιστημιακής νεολαίας ως Ιερά εξέταση"2.

——————————————

κυβερνήθηκε με ήπιους τρόπους, πατριαρχικούς, αποχαυνωτικούς: η αναταραχή εκδηλώθηκε εκεί λιγότερο παρά στις άλλες περιοχές της Ιταλίας· οι μυστικές εταιρείες είχαν εκεί ελάχιστη επιρροή".

1. Η πολιτική φιλοσοφία του αρχηγού της Giovine Italia στο G. Mazzini, Scritti editi ed inediti, Τόμοι 100, Imola 1906-1943.

2. ό.π., σ. 42.

Σελ. 48
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/49.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Την ίδια περίπου εποχή διαδίδονταν στην Ιταλία άλλα νεοχριστιανικά ρεύματα που προέρχονταν από τη Γαλλία: αρκετοί οργανώθηκαν στις μυστικές "εκκλησίες" των Σενσιμονιστών1 και μια μικρή τέτοια εκκλησία, συγκροτήθηκε από φοιτητές του Πανεπιστημίου της Πίζας το 1832. Σύντομη ζωή και μικρό αριθμό οπαδών είχαν οι Carbonari riformati, που είχαν έδρα την Πίζα, οι Veri Italiani και η Legione Italiana. Αρκετά μέλη των οργανώσεων αυτών δικάζονταν κατά καιρούς και καταδικάζονταν, αλλά ο Αρχιδούκας τούς έδινε χάρη. Άλλοι πατριώτες, κορυφαίοι διανοούμενοι οι περισσότεροι, οδηγούνταν στις φυλακές, όπου έμεναν για μικρό διάστημα ασχολούμενοι με το συγγραφικό τους έργο. Πολύ λίγοι Τοσκάνοι εξορίστηκαν, αλλά κι αυτοί για λίγο διάστημα, ενώ στους ξένους επιβαλλόταν, και μάλιστα υπό τύπον "συμβουλής", η απομάκρυνση από το Μ. Δουκάτο. «Κι ενώ η κυβέρνηση της Τοσκάνης κατασκεύαζε αυτά τα "ζαχαρωμένα θύματα", όπως πνευματωδέστατα τα χαρακτήρισε ο Salvagnoli, οι δίκες των μελών της Giovane Italia έσταζαν αίμα στο Piemonte»2.

Όσο φτωχός είναι ο κατάλογος των μαρτύρων της αντίστασης στην Τοσκάνη, τόσο μεγάλος είναι ο αριθμός των πολιτών που, χωρίς να είναι μέλη καμιάς οργάνωσης, πήραν μέρος σε νόμιμες ή και παράνομες πολιτικές εκδηλώσεις, επιδιώκοντας, καθώς λέει ειρωνικά ο Giusti, "να σώσουν συγχρόνως την πατρίδα και το τομάρι τους"3. Οι πόλεις της Τοσκάνης έζησαν στο διάστημα μιας εικοσαετίας περίπου (1830-1849) μια κλιμάκωση πολιτικού αναβρασμού, που εκφραζόταν είτε με πανηγυρισμούς είτε με διαμαρτυρίες και που έφτασε σε κορυφώσεις απίστευτες τις παραμονές του Πρώτου Πολέμου της Ανεξαρτησίας. Η αντίστοιχη κλίμακα των παραχωρήσεων του Λεοπόλδου δεν οφείλεται

——————————————

1. στο ίδιο, σ. 45.

2. στο ίδιο, σ. 42. Ο Vincenzo Salvagnoli (1802-1861) ήταν στέλεχος της Accademia dei Georgofili, συγγραφέας και ποιητής.

3. ό.π., σ. 49.

4

Σελ. 49
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/50.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

μόνο στη μακροθυμία του. Και επιτέλους: όταν το επέβαλαν οι καιροί, οι ίδιοι αυτοί άνθρωποι διακινδύνευσαν και "το τομάρι τους" στις μάχες της Λομβαρδίας και μερικοί το έχασαν...

Στο διάστημα που ακολούθησε τον Πρώτο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας (1849-1859) οι πολιτικές τάσεις στην Τοσκάνη διαμορφώνονται διαφορετικά. Καθώς η κυβέρνηση της Φλωρεντίας δεν διαφέρει πια πολύ από τις κυβερνήσεις των άλλων ιταλικών κρατών, τα χαρακτηριστικά των πολιτικών ρευμάτων στην Τοσκάνη είναι εκείνα που αποδίδονται στις αντίστοιχες κινήσεις όλης της Ιταλίας. Η συνθηκολόγηση των πριγκήπων με την Αυστρία και η κατάπνιξη των επαναστατικών κινημάτων που εξακολουθούσαν μετά την ήττα απέδειξε πόσο ουτοπιστική ήταν η ιδέα της απελευθέρωσης με τη βοήθεια των θρόνων. Ουτοπιστική είχε αποδειχθεί, εξαιτίας της μεταστροφής του Πίου Θ΄, και η ελπίδα για ένα παπάτο εθνικό και μεταρρυθμιστικό κι έτσι άδοξα "έδυσε ο νεογκουελφισμός"1. Οι ηγέτες του Risorgimento αντιλήφθηκαν ότι ο εχθρός ήταν ένας: η Αυστρία. Η δύναμη αυτή μπορούσε να αντιμετωπιστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο κι όχι στις πλατείες των Ιταλικών πόλεων κι η μόνη ιταλική δύναμη που μπορούσε να διεξαγάγει τον αγώνα αυτόν ήταν το Βασίλειο του Piemonte. Οι αντιμοναρχικοί υπέστειλαν τις σημαίες τους. Οι κήρυκες των οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών αναδιαρθρώσεων δεν εύρισκαν οπαδούς μέσα σε κοινωνίες, όπου είχε επικρατήσει η ιδέα του "primum vivere": πρώτα να υπάρξει η ενωμένη Ιταλία κι ύστερα να ασχοληθούμε με το πώς θα υπάρξει. "Στην τάξη των εύπορων αστών, που ήταν προοδευτική στην πολιτική και συντηρητική στα κοινωνικά ζητήματα και που είχε πτοηθεί από μερικά λαϊκά και αγροτικά κινήματα [...] λειτουργούσαν, μετά το '49, ενδοιασμοί και φόβοι μήπως η οικονομική - κοινωνική τάξη απειληθεί από την πρόοδο

——————————————

1. "Tramontò il neoguelfismo" (G. Volpe, Italia moderna, Firenze 1943, σ. 19).

Σελ. 50
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/51.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

του σοσιαλισμού"1. Ακόμα και η πτέρυγα του Mazzini φαινόταν να προσβλέπει με ελπίδα στο Βασίλειο του Piemonte και να επικροτεί, έστω και εκ των υστέρων, τους χειρισμούς του Καβούρ.

Τα πολιτικά συμβάντα της τελευταίας διετίας (1859-61) χαρακτηρίζονται από "τη συμφωνία και την αλληλεγγύη, με την οποία δρούσαν, τουλάχιστον στην πράξη, διαφορετικές επί σκηνής δυνάμεις, που γίνονταν όλο και πιο συγγενείς και ικανές για συνεργασία: η μοναρχία και ο "λαός", ο βασιλικός στρατός και οι εθελοντές, ο Καβούρ με τους μετριοπαθείς οπαδούς του και ο Garibaldi με τις Camicie rosse. Άνθρωποι ή ομάδες δράσης διαφορετικές μεταξύ τους. Δεν έλειπε -απών αλλά παρών- ούτε ο Mazzini..."2

Στους τελευταίους αυτούς αγώνες η Τοσκάνη συνεισέφερε όχι λίγο: κύματα εθελοντών, ανάμεσα στους οποίους και φοιτητές, έφευγαν από τη Φλωρεντία, τη Σιένα, το Λιβόρνο, τη Λούκα, την Πίζα για να καταταγούν στο στρατό του Piemonte στον Δεύτερο Πόλεμο της Ανεξαρτησίας. Τέλος, το 1861, μια δεύτερη φάλαγγα φοιτητών πολεμιστών έφευγε από το Πανεπιστήμιο της Πίζας για ν' ακολουθήσει τον Garibaldi στην Εκστρατεία των χιλίων.

——————————————

1. G. Volpe, ό.π., σ. 20. Ο Volpe, ως μελετητής της γενικότερης πολιτικής ιστορίας, δεν επιμένει, φυσικά, σε μικρότερης σημασίας ιδιοτυπίες, όπως, για παράδειγμα, την επιβίωση ως το 1859 της τάσης των αυτονομιστών στην Τοσκάνη που επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα του δημοψηφίσματος: σε 386.445 ψηφοφόρους οι 366.571 ψήφισαν υπέρ της ενώσεως με τη συνταγματική μοναρχία της Σαβοΐας, 14.925 υπέρ του χωριστού βασιλείου και 4.949 ψήφοι ακυρώθηκαν (Paolo Tronci e G. Sforza, ό.π., σ. 475).

2. στο ίδιο, σ. 33-34. Ο Mazzini, εξόριστος τότε στην Αγγλία, ήταν παρών με τα γραπτά του και την προπαγάνδα του. Πρβ. επίσης Αντώνης Λιάκος, ό.π., σ. 23 κ.ε. Για ερμηνεία των εξελίξεων μετά το '48 και κριτική της σχετικής πολιτικής φιλολογίας, βλ. A. Gramsi, ό.π., σ. 83 κ.ε.

Σελ. 51
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/52.gif&w=600&h=915 21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

ΕΙΚΟΝΑ

4. Gian Pietro Vieusseux

Σελ. 52
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/53.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Έλληνες και Φιλέλληνες

Έχει διαγραφεί ήδη, σε γενικές γραμμές, το πνευματικό και πολιτικό περιβάλλον, μέσα στο οποίο έζησαν οι Έλληνες φοιτητές της Πίζας. Στην εικόνα που δόθηκε αξίζει να προστεθεί η ιδιαίτερη σχέση της ιταλικής διανόησης -που το άνθος της εκφραζόταν στην Τοσκάνη μέσω της Ανθολογίας- με τον ελληνικό αγώνα και τον Ελληνισμό γενικότερα. Απαύγασμα της γενικότερης αυτής σχέσης είναι όσα θα εκτεθούν παρακάτω για τη συμπεριφορά των Τοσκάνων προς τους Έλληνες που σπούδαζαν εκεί, αλλά και για τη στάση των ίδιων των Ελλήνων φοιτητών απέναντι στην ιταλική υπόθεση.

"Ειλικρινά φιλελεύθεροι, ο Vieusseux και οι φίλοι του είχαν συνεχώς το βλέμμα προσηλωμένο σε οποιοδήποτε σημείο της Γης διεξαγόταν αγώνας για την ελευθερία [...]. Υπέρ του ελληνικού λαού πήραν μέρος ανοιχτά γιατί βρισκόταν πιο κοντά τους και μπορούσαν γι' αυτό να του συμπαρασταθούν έμπρακτα. Τα αισθήματά τους γι' αυτόν ήταν πραγματικά αδελφικά· στη μοίρα του έβλεπαν να απεικονίζεται η μοίρα της Ιταλίας. Τους φαινόταν ότι ο ελληνικός λαός θυσιαζόταν για χάρη όλων των καταπιεζόμενων λαών [...] Το παράδειγμα του ελληνικού λαού το αισθάνθηκαν ως υψηλή προτροπή προς την Ιταλία"1.

——————————————

1. Raffaele Ciampini, Gian Pietro Vieusseux, I suoi Viaggi, i suoi giornali, i suoi amici, G. Einaudi Editore, 1953, σ. 162-163. Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι του Tommaseo που παρατίθενται στις ίδιες σελίδες:

"Sorge un popol d'eroi, testé cattivo

Di pochi schiavi, ed or di re terrore

Nell'ira amante nel partir giulivo,

Che modesto trionfa e altero muore

Che per ogni fedel, per ogni oppresso

Pugna, e per la mia patria, e per me stesso".

...............................................................

"Vedi, Italia a te guarda, e con desio

Σελ. 53
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/54.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Στις συναντήσεις του Gabinetto συζητούσαν με έξαψη το ζήτημα της ελληνικής επανάστασης που τους απασχόλησε συνεχώς στο διάστημα από το 1822 ως το 1827. "Ήταν ένα από τα ιστορικά συμβάντα που κρατούσαν τους φιλελεύθερους Ιταλούς και κυρίως τους Φλωρεντινούς σε αδιάκοπη αγωνία. Η είδηση μιας ελληνικής ήττας θεωρούνταν εθνική συμφορά"1.

Στους πνευματικούς κύκλους της Τοσκάνης κινείται, στη δεκαετία του '20, ο Mario Fieri, υποστηρικτής της ελληνικής υπόθεσης και φανατικός φιλελεύθερος. Μετέχει στις συναντήσεις στο σπίτι του Vieusseux και περιγράφει στο ημερολόγιό του τις συζητήσεις για την Ελλάδα σε πολλές σελίδες γεμάτες με επιφωνήματα, στεναγμούς, επικλήσεις στον γενναίο ελληνικό λαό και στην Ιστορία, τον μόνο αμερόληπτο κριτή μέσα σ' έναν κόσμο γονατισμένο μπροστά στους τυράννους και αντίπαλο προς την ελευθερία2. Επιφανείς Έλληνες, ελληνιστές και Φιλέλληνες συχνάζουν στο Gabinetto: Ο Μουστοξύδης, ο Guilford, ο Fauriel, ο Delavigne, "κάποιος Έλληνας Νικολαΐδης", ο Felice Bellotti, ο

——————————————

Alleata te chiama, et te sorella:

Non men grave di colpe in faccia a Dio,

Non men di te piagata e non men bella".

1. στα ίδιο, σ. 110. Μια εξήγηση του φαινομένου αυτού -που δεν ήταν βέβαια μόνο ιταλικό- δίνει ο Αλέξης Πολίτης στο Η ανακάλυψη των δημοτικών τραγουδιών. Προϋποθέσεις, προσπάθειες και η δημιουργία μιας πρώτης συλλογής, Αθήνα, Θεμέλιο 1984, σ. 164-165: "Η έκρηξη μιας επανάστασης με δύο, διαδοχικά, εστίες στα Βαλκάνια [...] ήταν ένα χαρτί αναπάντεχο για τις φιλελεύθερες δυνάμεις [...]. Καθώς [το ελληνικό πρόβλημα] αντιστοιχούσε με τα επιτόπια προβλήματα, παρείχε εύγλωττα επιχειρήματα. Οι ειδήσεις οι σχετικές, που κυριολεκτικά γέμιζαν τα καθημερινά και τα περιοδικά φύλλα, αποτελούσαν εσωτερικές στην ουσία και όχι εξωτερικές ειδήσεις. Δεν είναι γραμμένες για να πληροφορήσουν, παρά για να κάμουν αντιπολίτευση, να δημιουργήσουν συσπειρώσεις· να προπαγανδίσουν το ελληνικό ζήτημα, καλά, αλλά κυρίως τις ιδέες που θεωρούν ότι εκπροσωπεί".

2. Φλωρεντία, Biblioteca Riccardiana, Carte Fieri, Le Memorie inedite.

Σελ. 54
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/55.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Rosini, ο Rosellini...1 Από τον Γκίλφορντ, κάθε φορά που εκείνος επισκέπτεται την Τοσκάνη, ο Fieri μαθαίνει τις τελευταίες ειδήσεις για την ελληνική επανάσταση και τις μεταφέρει στο Gabinetto, απ' όπου διαδίδονται σε πλήθος άλλα μέρη. Άλλοτε μαθαίνει τα γεγονότα μέσω του Έλληνα τραπεζίτη του Γεωργίου Μπέτσου: "... εξαιρετικά ευχάριστα νέα για την υπόθεση των Ελλήνων: συνεχείς νίκες στη στεριά και στη θάλασσα θ' ακούσουμε σε λίγο. Ας γινόταν το ίδιο και στην Ισπανία! Αν χαθούν αυτές οι δύο υποθέσεις, αλλοίμονο στην ανθρωπότητα!"2.

Μεταξύ Λιβόρνου και Φλωρεντίας κινείται την ίδια περίοδο η Αγγελική Πάλλη, Λιβορνέζα λογία από πατέρα Ηπειρώτη, που παντρεύτηκε αργότερα τον Ferdinando Bartolomei. To σπίτι της στο Λιβόρνο στάθηκε, μεταξύ 1824 και 1826, το κέντρο συναντήσεως των Φιλελλήνων και γενικότερα μια εστία φιλελεύθερης προπαγάνδας. Ο Pieri την παρουσιάζει να απαγγέλλει σκηνές από τραγωδίες σε μια συγκέντρωση στο σπίτι του Vieusseux. Θαυμάζει την ελληνική κατατομή της, τη ζωντάνια της φυσιογνωμίας της και ανακράζει: "Oh miei Greci!"3.

——————————————

1. Della vita di Mario Pieri Corcirese scritta da lui medesimo, Firenze, Le Monnier 1850, βιβλ. V, σ. 31-33, 38, 47. Πρβ. Arturo Linaker, La vita e i tempi di Enrico Mayer, G. Barbera Editore, Firenze 1898, σ. 26: "Εκεί [στο Gabinetto] συναντιόταν ο Niccolini, ο Manzoni, ο Giacomo Leopardi [...] ο Μουστοξύδης, ο Orioli, ο Mamiani, ο Cino Capponi, ο G. Β. Zannoti, ο στρατηγός Colletta, ο συνταγματάρχης Gabriele Pepe, ο Φιλέλληνας συνταγματάρχης Fabier [...]. Πίσω από αυτούς συνωστιζόταν ένα πλήθος από νεαρούς λογίους..." Για τις σχέσεις του Fauriel με τους Έλληνες και Φιλέλληνες της Ιταλίας και κυρίως με τον Pieri και τον Μουστοξύδη, βλ. Αλέξη Πολίτη, ό.π., σ. 208, 216, 238-244, 262 και σημ. 80.

2. Carte Pieri, ό.π.

3. Carte Pieri, ό.π., 23 Μαΐου 1824. Η Angelica Palli Bartolomei, που ο Manzoni την έχει αποκαλέσει "νέα Σαπφώ", ήταν διακεκριμένη ποιήτρια και συγγραφέας. Ως συμβολή στον ελληνικό αγώνα, εξέδωσε ή δημοσίευσε στα πιο έγκριτα περιοδικά πλήθος πεζογραφήματα και ποιήματα: τα ιστορικό μυθιστόρημα Alessio ossia gli ultimi giorni di Psara, Italia 1827·

Σελ. 55
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/56.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Σαν δική του πατρίδα αισθανόταν την Ελλάδα και ο Tommaseo. Ως Δαλματός, ήταν περισσότερο διαθέσιμος να ταυτιστεί με τους αγώνες των Ελλήνων που ξυπνούσαν στην ψυχή του "κάτι από την παλιά "ενετική" ευαισθησία του"1. Τίποτε δεν εκφράζει πιο αποκαλυπτικά τη στάση των Ιταλών (κι όχι μόνο ) Φιλελλήνων απέναντι στην ελληνική επανάσταση από τα λόγια του Tommaseo: "Στο συναίσθημα που μας συνέχει για την τύχη των Ελλήνων [...] συγχέεται ο θαυμασμός για το παρόν και η ευγνωμοσύνη για το παρελθόν"2. Τρία χρόνια αργότερα, όταν πλησιάζει η στιγμή να κριθεί η τύχη της Ελλάδας, ο Tommaseo θα γράψει ότι "η νέα κίνηση που δόθηκε από τα κινήματα της Ελλάδας στα πράγματα της Ευρώπης πρέπει να ορίζει, από τώρα και στο εξής, μια νέα εποχή στα ευρωπαϊκά χρονικά"3.

——————————————

"Alla Grecia", L'alleanza, 13, Milano· Calliroe, Racconto greco, Milano· Il maggiore D'Argincourt, aneddoto della sollevazione ellenica del 1854, Milano, κ.ά. Με την Ελληνοϊταλίδα ποιήτρια συνδεόταν στενά και ο Enrico Mayer. To 1820, νεότατος ακόμα, είχε γράψει το «Ragionamento sopra il "Tieste", tragedia di Angelica Palli», που στάθηκε αφορμή να δημιουργηθεί μεταξύ τους μια σταθερή και ειλικρινής φιλία (Arturo Linaker, ό.π., σ. 12-13 και 16).

1. Giovanni Spadolini, "Niccolò Tommaseo e l'Indipendenza greca" στο Risorgimento greco e filellenismo italiano, Roma, Edizioni del Sole, 1986, σ. 90-91.

2. Ν. Tommaseo, "Storia della Regenetazione della Grecia, dal 1740 al 1824, di F.C.H.L. Pouqueville trad. ill. da Stefano Ticozzi, Italia 1825 (finora tomi 5 in 16o). Compendio della storia del Risorgimento della Grecia dal 1740 al 1824, Italia 1825, tomi 2 in 16o" [Recensione], Antologia, No 21, Μάρτιος 1826, σ. 94-95.

3. Του ίδιου, "Viaggio letteraio nella Grecia, ο lettere sui Greci antichi e moderni, con un parallelo de'loro costumi. Del sig. Guys dell' Accad. di Marsiglia, Vers, dal francese, Roma 1828, vol. IV, Tip. Ajani, K.X.Y." [Recensione], Antologia, IVe 35, Αύγουστος 1829, σ. 128-131. Για τα άλλα δημοσιεύματα του Tommaseo στην Ανθολογία, βλ. «Elenco degli articoli di soggetto greco apparsi nella "Antologia" di G. P. Vieusseux (1821-1832)», επιμέλεια Evi Valma Pawloff, στο Risorgimento greco..., ό.π., σ. 438 κ.ε. Τα άρθρα του Tommaseo υπογράφονται με το ψευδώνυμο Κ.Χ.Υ.

Σελ. 56
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/57.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

Όσο για τον Enrico Mayer, στους κύκλους της Ανθολογίας τον θεωρούσαν Έλληνα1. Φίλος και μαθητής ενός Έλληνα, του Δρόσου, γνώστης όχι μόνο της αρχαίας αλλά και της νέας ελληνικής γλώσσας, σύχναζε στα σπίτια των Ελλήνων του Λιβόρνου, που τον δέχονταν με αγάπη, και ήταν ενθουσιασμένος από τα λαμπρά δείγματα της ιδιοφυΐας της Πάλλη. "Στο σπίτι της", γράφει ο ίδιος στον Chivizzani, "έφταναν αδιάκοπα νέα από την Ελλάδα ικανά να εμπνεύσουν θαυμασμό και συγχρόνως τρόμο"2. Μέσα σ' αυτό το κλίμα εμπνεύστηκε ο Mayer τον " Ditiràmbo sulla Grecia" και τον έστειλε στην Ανθολογία, όπου όμως δεν δημοσιεύτηκε ποτέ. Ο Vieusseux, στις 18 Οκτωβρίου 1821, ζήτησε την άδεια να τον δημοσιέψει, αλλά η λογοκρισία τού την αρνήθηκε. Ο λογοκριτής πατήρ Mauro Bernardini, σε γράμμα του προς τον πρόεδρο Puccini, εντοπίζει τα σημεία όπου ο ανώνυμος ποιητής συνδέει την επανάσταση των Ελλήνων με την επανάσταση στη Νάπολη και υπογραμμίζει τους στίχους "Feroci tiranni! tremate! tremate! / Per voi l'ora di morte in Ciel suonò". Ο Puccini όχι μόνο δεν επέτρεψε τη συγκεκριμένη δημοσίευση, αλλά και διέταξε να απαγορεύεται στο εξής "κάθε παρόμοιο ποίημα ή σύνθεση σχετική με την παρούσα κατάσταση της Ελλάδας" 3.

Την ίδια τύχη είχε ο "Διθύραμβος" όταν, κατά συμβουλή του Vieusseux, ο Mayer ζήτησε την άδεια για τη δημοσίευσή του από τις αρχές της Λούκας4. «Αν ήταν στο χέρι μου», γράφει ο Vieusseux στον Mayer, «η Ανθολογία θα γινόταν ο πιο εύγλωττος υποστηρικτής των Ελλήνων μα έχουμε να κάμουμε με μια λογοκρισία η οποία εξαρτάται από τη Βιέννη και έτσι εξηγείται η τύχη του "Διθυράμβου" σου και η δική μου σιωπή. Δεν πρέπει όμως να αποθαρρύνεσαι και μην αμελείς να μου στέλνεις κείμενά

——————————————

1. Arturo Linaker, ό.π., σ. 27.

2. στο ίδιο σ. 16.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963.

4. A. Linaker, ό.π., σελ. 19, όπου και παραπομπή στα Arch. Mayer.

Σελ. 57
http://www.iaen.gr/includes/resources/auto-thumbnails.php?img=/home/www.iaen.gr/uploads/book_files/40/gif/58.gif&w=600&h=91521. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

σου. Γράφε λοιπόν, κύριε Φιλέλληνα1 και, όσο περνάει από το χέρι μου, θα δω με μεγάλη χαρά το όνομά σου να φιγουράρει στο περιοδικό μου»2.

Δεν αποθαρρύνθηκε ο Mayer: τον επόμενο Νοέμβριο υπέβαλε στην Ανθολογία, το άρθρο "Cenni sulla lingua romaica", που ο πατήρ Bernardini επέτρεψε να δημοσιευτεί με μια μόνο τροποποίηση: στη φράση "Τώρα που όλα τείνουν να οδηγήσουν και πάλι την Ελλάδα στην παλιά της δόξα" επέβαλε να αντικατασταθεί η λέξη "Ελλάδα" με τη λέξη "ελληνική λογοτεχνία"3.

Μετά τρία χρόνια (Αύγουστος 1824) ένα ακόμα μεγάλο ποίημα κόβεται από την λογοκρισία. Είναι το "In morte di Lord Bayron, ode alia Grecia" του Mayer4. Ο Mayer είχε γνωρίσει τον Byron στο Λιβόρνο, στο σπίτι του Άγγλου λογίου John Webb που τον είχε προσλάβει ως παιδαγωγό της κόρης του και ως γραμματέα για τις εμπορικές του υποθέσεις. Τον Ιούλιο του

——————————————

1. Στο πρωτότυπο "Ellenofilo", το ψευδώνυμο που χρησιμοποιούσε ο Enrico Mayer. Ένα μεγάλο μέρος του "Διθυράμβου" παραθέτει ο Α. Linaker, ό.π., σ. 20 κ.ε. Πρβ. και De Rubertis, L'antologia di Gian Pietro Vieusseux, F. Campiteli Editore, Foligno X.X., σ. 11 κ.ε.

2. στο ίδιο, σ. 26.

3. A.S.F. Buon Governo Segreto, 1821, f. 97, n. int. 4963. To άρθρο του Mayer δημοσιεύτηκε τελικά στο No 12 της Ανθολογίας, Δεκέμβριος 1821. Για τα άλλα δημοσιεύματα του Ellenofilo, που περιέργως ο Ciampini τον ονομάζει "Filelleno", βλ. Evi Valma Pawloff, ό.π., σ. 438 κ.ε.

4 "Αυτή η σύνθεση δεν έχει μεγάλη αξία, αλλά αναφέρεται σε ένα θέμα ύποπτο", γράφει ο πατήρ Bernardini (A.S.F., Buon Governo Segreto, 1824, f. 10, n. 100, int. 177). Πράγματι:

"Figli di Grecia! il cantico

Animator delle armi

Ceda un istante al flebile

suon de' funerei carmi;

Talor gl'inni che intuonansi

De' morti sulla tomba

Possono accender gli animi

Come guerriera tromba..."

Σελ. 58
Φόρμα αναζήτησης
Αναζήτηση λέξεων και φράσεων εντός του βιβλίου: Έλληνες φοιτητές στο Πανεπιστήμιο της Πίζας (1806-1861), Α΄-Β΄
Αποτελέσματα αναζήτησης
    Ψηφιοποιημένα βιβλία
    Σελίδα: 39
    21. Σιδέρη, Φοιτητές Πίζας

    εκδοτικούς οίκους, που η ακτινοβολία τους απλωνόταν σ' όλη την Ιταλία και, στα χρόνια της Γαλλοκρατίας, σ' όλη την αυτοκρατορία. Ήδη από την πρώτη δεκαετία του αιώνα, οι εκδότες που τυπώνουν βιβλία δικής τους επιλογής διαδέχτηκαν τους παλιούς tipografi-stampatori. Μερικοί από τους οίκους αυτούς είχαν δικά τους βιβλιοπωλεία-αναγνωστήρια. To Gabinetto di lettura του Giuseppe Nistri και το βιβλιοπωλείο του Niccolò Capurro στην Πίζα έγιναν πνευματικά κέντρα, μικρογραφίες του Gabinetto Letteraio της Φλωρεντίας. Κάποτε οι εκδότες διακινδύνευαν να αψηφήσουν τις απαγορεύσεις της λογοκρισίας: ο οίκος Fratelli Nistri πλήρωσε ακριβά την έκδοση του Le Mie prigioni του Pellico το 1833 και ο Ζακυθινός εκδότης Διονύσιος Λεονταράκης1 βρισκόταν σε αδιάκοπο πόλεμο με τους λογοκριτές.

    Ανάμεσα στους εκδότες των αρχών του αιώνα, που ήταν οι περισσότεροι χωρίς καμιά παιδεία, δρούσε στην Πίζα ο καθηγητής-εκδότης-βιβλιοπώλης Giovanni Rosini, λαμπρός δάσκαλος της Ιταλικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, που είχε κληρονομήσει τα πιεστήρια και τα τυπογραφικά στοιχεία του Provveditore και ιστορικού του Πανεπιστημίου Angelo Fabbroni. Κλασικιστής, λογιότατος και συγγραφέας ο ίδιος, πραγματοποίησε εκδόσεις που σήμερα είναι περιζήτητες από τους συλλέκτες. Επιβίωσε ως εκδότης δημιουργώντας διάφορες εταιρείες με τυπογράφους, βιβλιοπώλες και εκδότες ή επιχορηγούμενος από το κράτος και από πλούσιους μαικήνες. Το έργο του Rosini συνέχισε, στις αρχές της δεκαετίας του '30, ο Διονύσιος Λεονταράκης.

    Στη διαφωτιστική κίνηση συνέβαλλε, όπως ήδη αναφέρθηκε, η έκδοση περιοδικών με κορυφαίο την Ανθολογία. Το 1822 εκδίδεται στην Πίζα από καθηγητές του Πανεπιστημίου το περιοδικό Nuovo giornale de'letterati, που έφερε επάξια τον τίτλο

    ——————————————

    1. Για τον Λεονταράκη βλ. αναλυτικά στο κεφ. "Διονύσιος Λεονταράκης".